2
کتاب الوصایا
  بسم الله الرحمن الرحیم
    یا صاحب الزمان ادرکنی
  توضیحات
    با تشکر از برادر عزیزم محسن بهرامی که نسخه نموداری قابل تغییر لمعه را در سایت طلبگی تا اجتهاد قرار دادند
    توضیحات متن شهید اول و ثانی از جزوه ی استاد بزرگوار رحیمی استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
    این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
    این اثر جهت استفاده طلاب و نشر آن در بین مومنین تهیه شده است لذا هرگونه استفاده مالی جهت کسب درآمد از این اثر را جایز نمی دانم
    ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت 5 صلوات محمدی پسند
  مهم
    نوشته هایی که در این قالب رنگی قرار دارند از محدوده امتحانی حذف شده اند
  الفصل الأول في تعريف الوصية
    تعریف
      مقدمه
        لغت
          یا ثلاثی مجرد از ریشه وصی - یَصِی - وَصیا
            أی: وصل (پیوستن، چسباندن)
          از باب افعال (اوصی - یوصی - ایصاءا)
            به معنا: سفارش کردن، دستور دادن. در قرآن به این معنا از هر دو باب آمده است.
        اصطلاحا
          به معنا اولی باشد،
            چون وصیت کننده تصرفات قبل حیات را وصل و متصل میکند به تصرفات بعد حیات
              مثلا آن کار خیر و خوب باقی بماند و صدقه جاری برای او میشود
          به معنا دومی باشد
            چون وصیت کننده سفارشاتی را برای بعد مرگ خود دارد، وصیت میگویند
        در اهمیت وصیت:
          من مات بغیر وصیة، مات میتة جاهلیة
          فرمودند نشانه عقل انسان است که انسان وصیت کند و وصیت درست و صحیح هم بکند
        تفاوت «وَصیت» و «وِصایت»
          وصیت یا به تملیک عین یا به تملیک منفعت است.
          اما وصایت یعنی میت بعد از مرگ خودش جانشین و نماینده تعیین کند
      الْوَصِيَّةُ
        تَمْلِيكُ عَيْنٍ أَوْ مَنْفَعَةٍ
          وصیت تملیکیه
            تملیک عین (این کتاب برای اقا زید)
              حالات عین
                • الان موجود نیست. این میوه هایی که الان روی درخت است برای اقا عمرو باشد.
                • بعدا موجود میشود. مثلا این گوسفند اگر باردار شد گوشت را فلان فقیر بدهید.
            تملیک منفعت (این خانه تا 10 سال در اجاره اقا فلانی)
              حالات منفعت
                منعفت موقت: تا 10 سال بعد مرگم این خانه برای زید باشد
                مفعت مطلقه: بیا در این خانه بنشین. (حد خاصی نگذاشته است یعنی تا زمانی که زنده است میتواند در این خانه بنشیند)
                منفعت معبّدة: برای همیشه بیا در این خانه بنشین.
            وصيت اصطلاحی
          ارکان وصیت تملیکیه
            صیغه وصیت (ایجاب و قبول)
            مُوصِی (سفارش کننده یا میت)
            موصَی به (مال الوصیة. مثلا سفارش میکنم این کتاب را به زید بدهید)
            موصَی له (کسی که برای او وصیت شده است)
          انواع تملیک
            اختیاری. مثل: هبه، اجاره و...
            اجباری، قهریه: منحصر در3جا است: ارث(ورثه مالک قهری ان ترکه میت میشوند) / وقف / برخی جاها دیگر
        أَوْ تَسْلِيط عَلَى تَصَرُّفٍ بَعْدَ الْوَفَاةِ
          وصیت عهدیه
            سفارش به اجرا وصیت (مثلا نماز من را چه کسی بخواند، بدهی من را چه کسی بدهد)
            ولایت دادن به وصی که افرادی که تحت تکفل را برعهده بگیرد. (مثلا سرپرستی فرزندان من را اقا فلانی به عهده بگیرد)
            وصایت(سرپرستی)
          ارکان وصیت عهدیه
            صیغه وصیت (ایجاب و قبول)
            موصِی
            موصَی الیه = وَصیّ (جانشین)
            موصَی فیه (آن کارها (اجراء و تنفیذ وصیت) و امور مربوط به اطفال و مجانین که همان ولایت آنها باشد)
          اقسام تصرفات
            معلقة: یعنی معلق بر مرگ هستند که همان وصیت باشد.
            منجزة: یعنی بالفعل و در حال حیات وصیت میکند.
        نکته
          مشروعیت وصیت
            در برخی جاها وصیت مشروعیت اش در حد استحباب است. مثلا دین و بدهی ندارد
            در برخی جاها وصیت مشروعیت اش در حد واجب است. جایی که دیون و امانات مختلف به گردن او است.
          چگونه مال میت تقسیم شود:
            اولین چیز باید تجهیزات میت مثل اب + سدر+ کفن و دفن از مال او کسر شود.
            سپس دیون. مثل: مهریه زن، نسیه گرفتن، خمس ، زکات، حج و...
            سپس وصیت میت(آن هم فقط تا یک سوم مال میت بعد از کسر دو مورد قبل): مثلا وقف کنید، و...
          نکته
            مکروه است که همه مالش را وقف کند و ببخشد و حتی بهتر است کمتر از یک سوم وصیت کند و به دیگران ببخشد. این نشان دهنده اهتمام اسلام به خانواده و اهل آن میت است.
        اقسام
    عقد وصیت
      وَ إِيجَابُهَا:
        أَوْصَيْتُ
          لِفُلَانٍ بِکَذ
            فقط برای وصیت تملیکیه است
        أَوِ افْعَلُوا كَذَا بَعْدَ وَفَاتِي
          أَوْ لِفُلَانٍ بَعْدَ وَفَاتِي كَذَا
            فقط برای وصیت عهدیه است.
        نکته
          وصیت طبق نظر مشهور از عقود جائزه است
            و عقود جائزه صیغه خاصی در آنها شرطی نیست. و میتواند به هر صیغه ای خوانده شود.
      وَ الْقَبُولُ الرِّضَا:
        مقدمه
          قبول میتواند قولی یا فعلی باشد.
          قبول میتواند متصل به ایجاب باشد یا نباشد.
          وصیت طبق نظر مشهور از عقود جائزه است. .
            یعنی حق رجوع (قولی/فعلی) برای موصی وجود دارد. و هم چنین برای موصی له وجود دارد
        تَأَخَّرَ أَوْ قَارَنَ
          قارن : یعنی همان جا که ایجاب کرد ، بلافاصله قبول کرد
          چند سال قبل از فوت وصیت کند و بعد از مرگ وصی قبلت را بگوید
        مَا لَمْ يَرُدَّ (ما دامی که قبلا رد نکرده باشد)
          فَـ
            إِنْ رَدَّ فِي حَيَاةِ الْمُوصِي
              رد در حیات موصی
                قبل از قبول موصی له
                  رد در حیات موصی مطلقا(قبل و بعد قبول) خاصیت و اثری ندارد.
                  زیرا وقتی ملکیت ایجاد شد رد یا قبول تاثیر دارد
                    حال آنکه هنوز ملکیتی ایجاد نشده که بخواهد رد یا قبول کند
                بعد از قبول موصی له
                  (اول موصی له قبول کرده بعد پشیمان شده است)
                    اثری ندارد
            جَازَ الْقَبُولُ بَعْدَ وَفَاتِهِ
              بعد از فوت قبول یا رد معنا پیدا میکند
            وَ إِنْ رَدَّ بَعْدَ الْوَفَاةِ
              قَبْلَ الْقَبُولِ
                قبل قبول موصی له
                  بَطَلَتْ وَ إِنْ قَبَضَ
                    اثر دارد و موجب بطلان وصیت میشود
                    لذا قبول بعد از رد اثری ندارد
              وَ إِنْ رَدَّ بَعْدَ الْقَبُولِ
                بعد قبول موصی له
                  لَمْ تَبْطُلْ وَ إِنْ لَمْ يَقْبِضْ
                    اثری ندارد. این اعراض است و اعراض باعث نمیشود که مال از دست انسان خارج بشود
                    استصحاب جاری میکنیم
          اختلاف در قبول وصیت بین فقها
            مشهور
              قبول قابل باید لزوما بعد مرگ موصی باشد. برای اینکه قبول مطابق ایجاب(چون ایجاب تملیک بعد از مرگ است) در بیاید
              و اگر قبلت را در زمان حیات موصی باشد، اینجا مطابقت بین قبول و ایجاب واقع نمیشود
            جواب از استدلال نظر مشهور
              شارح طرفدار مصنف است. درست است که دوران حیات ظرف قبول کردن است،
                اما تملیک بعد مرگ را قبول کرده است. لذا منافاتی با هم ندارد.
            غیر مشهور
              همان طور که میشود بعد وفات موصی قبول کرد، قبل وفات نیز میتوان قبول کرد.
              دلیل
                1
                  ملکیت (موصی به برای موصی له) محتاج سبب ناقل است و سبب ناقل عبارت است از 3جزء
                    ایجاب موصی
                    قبول موصی له
                    مرگ موصی
                  این 3جزء علت تامه هستند. یعنی همه این 3 جزء باید محقق بشود، تا قبول محقق باشد
                2
                  مرگ موصی را جزء علت قرار ندهیم بلکه شرط علت قرار دهیم. لذا علت تامه شامل ایجاب موصی و قبول موصی له است.
            انواع شروط
              متقدم. مثل وضو برای نماز (نوع شرط ها متقدم هستند.)
              مقارن. مثلا استقبال قبله / طهارت لباس و بدن
              متاخر
                اکثر اصولیون این شرط متاخر را انکار کردند. زیرا شرط علت است و علت نمیتواند بعد از معلول بیاید.
                برخی قبول کرده اند
                  بیع فضولی که شخصی مال دیگری را فروخته است، و لزوم این عقد متعلق به اجازه مالک است.
        وَ يَنْتَقِلُ حَقُّ الْقَبُولِ إِلَى الْوَارِثِ
          اگر موصی له قبلت را نگفت مرد، وصیت باطل میشود؟
            قول اول(مشهور):خیر؛ حق قبول منتقل به وارت موصی له میشود، مطلقا (موصی له چه قبل موصی و چه بعد موصی مرده باشد)
            قول دوم: مطلقا به وارث منتقل نمیشود. و وصیت باطل میشود. لذا اموال به خود موصی یا ورثه آنها بر میگردد.
            قول سوم(قول تفصیلی):
              اگر موصی له قبل از موصی مرده باطل میشود
              و اگر بعد از موصی له مرده به وارث موصی له منتقل میشود
            قول چهارم ( قول شهید ثانی + شهید اول در دروس):
              اگر غرض موصب از وصیت شخص خود موصی له بوده با مردن موصی له وصیت باطل میشود
              وگرنه به وارث منتقل میش
            نکته
              طبق قول چهارم باید حتما قرینه ای باشد تا بفهمیم منظورش این شخص خاص بوده است اما اگر قرائنی نباشد، لزومی ندارد که این فرد خاص موضوعیت داشته است.
        جمع بندی قبول و رد وصیت
          رد
            قبل از وفات موصی(در حیات موصی):
              قبل از قبول موصی له(مثلا بگوید بی خود همچین وصیتی کرده است)¬ رد در حیات موصی مطلقا(قبل و بعد قبول) خاصیت و اثری ندارد.
                زیرا ملکیت وقتی محقق میشود که اقا موصی از دنیا برود و
                اقا موصی له هنوز مالک نشده است که بخواهد رد کند بنابراین با قبولش اثری نیامده است
              بعد از قبول موصی له (اول موصی له قبول کرده بعد پشیمان شده است)¬ همان قبلی
            بعد از وفات موصی:
              □ قبل قبول موصی له(مثلا بگوید: بی خود همچین وصیتی کرده است) ¬ اثر دارد و موجب بطلان وصیت میشود. لذا قبول بعد از رد اثری ندارد. چون دیگر ایجابی نیست تا قبول به آن ایجاب بخورد. یک ایجاب بود که اقا موصی له ان را در کرد.
              بعد قبول موصی له(قبول کرد اما بعد از قبول، رد کرد) ¬ اثری ندارد.
                این اعراض است و اعراض باعث نمیشود که مال از دست انسان خارج بشود
                  در نهایت اعراض برای دیگران، اباحه تصرف می آورد
          وصیت تملیکیه
            ایجاب توسط موصِی
            قبول توسط موصَی له
          وصیت عهدیه
            ایجاب¬ موصی.
            قبول¬ موصَی الیه
    وَ تَصِحُّ
      انواع وصیت
        مُطْلَقَةً
          مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ
            مثال: بعد مرگم خانه برای اقا زید/ بعد از مرگم این کتاب را تا یک سال در اجاره عمرو باشد
            در اینجا واضح است که بعد از مرگ ان وصیت را عملی میکنند.
        وَ مُقَيَّدَةً
          مِثْلَ بَعْدَ وَفَاتِي
            فِي سَنَةِ كَذَا
              مثال(مقید به وصف): اگر در این سفر حج من مردم، این کتاب را به زید بدهید.
              در اینجا واضح است تحقق وصیت در صورتی است که مرگ موصی در همان سفر باشد و اگر در ان سفر نمرد، وصیت باطل میشود.
            وَ فِي سَفَرِ كَذَا،
          فَيَتَخَصَّصُ،
            تخصیص داده میشود
    وَ تَكْفِي الْإِشَارَةُ
      وصیت با اشاره به سه شرط مکفی ست
        دال بر مراد باشد
          وَ كَذَا الْكِتَابَةُ مَعَ الْقَرِينَةِ
            نوشتن همراه با قرینه دال بر وصیت کردن
        قطعی باشد
        مع تعذر اللفظ باشد
          مَعَ تَعَذُّرِ اللَّفْظِ
    وَ الْوَصِيَّةُ لِلْجِهَةِ الْعَامَّةِ مِثْلَ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاجِدِ وَ الْمَدَارِسِ
      لَا تَحْتَاجُ إِلَى الْقَبُولِ،
      وصیت ایقاع میشود
        اگر وصیت روی عنوان (سنخ یا نوع) رفته باشد
          (مثلا فقرا، طلاب و..)
        یا به چیزهای عام (مثل مسجد، مدرسه و..) رفته باشد،
        دلیل
          در موارد عام، قبول معقول نیست
            زیرا ما نمی دانیم چه افرادی از این مدرسه استفاده میکنند
          عنوان قبول معقول است اما میسر نیست
      وصیت هنوز عقد می باشد
        دلیل
          حقیقة واحدة به اختلاف متعلق، تغییر نمی پذیرد
            زیرا میتواند حاکم شرع یا متولی آن مسجد، یا مدرسه، ... قبول را بگوید
    وَ الظَّاهِرُ أَنَّ الْقَبُولَ كَاشِفٌ عَنْ سَبْقِ الْملْكِ بِالْمَوْتِ.
      قبولی که موصی له میگوید چه سمت و جایگاهی دارد؟
        مشهور
          کاشف از اینکه از همان لحظه موصی مرده است موصی به به ملک موصی له منقل شده است
          یعنی عامل نقل دهنده ایجاب و مرگ است و قبول کاشف است
            نه شرط انتقال و نه سبب ناقل
    وَ يُشْتَرَطُ
      فِي الْمُوصِي
        الْكَمَالُ،
          بِالْبُلُوغِ وَ الْعَقْلِ وَ رَفْعِ الْحَجْر
          وَ فِي وَصِيَّةِ مَنْ بَلَغَ عَشْراً قَوْلٌ مَشْهُورٌ،
            وصیت پسر بچه ایی که به سن 10 سال رسیده باشد با چند شرط نافذ است:
              ممیز باشد
              عاقل باشد
              وصیت اش در امور خیریه باشد
          مَّا الْمَجْنُونُ وَ السَّکْرَانُ وَ مَنْ جَرَحَ نَفْسَهُ بِالْمُهْلِکِ َالْوَصِیَّةُ
            کسی که خودکشی کند وصیت اش هیچ ارزش ندارد
              فَالْوَصِيَّةُ بَاطِلَةٌ
            چند حالت در اینجا متصور است
              کسی که عمدا قصد خودکشی داشته باشد و ببیند در حال موت است و بعدا وصیت بکند¬ وصیت نافذ نیست
              کسی که اول وصیت کند بعد عمدا خود کشی کند¬ وصیت نافذ است.
              کسی که عمدی خود کشی نکرده است(سهواً) و بعد وصیت کند¬ وصیت اش نافذ است.
            دلیل
              1
                َمَّا الْأَوَّلَانِ[مجنون و سکران]: فَظَاهِر
                  لِانْتِفَاءِ الْعَقْلِ[عقود تابع قصد است و اگر عقل نباشد قصدی هم نیست]
                  َفْعِ الْقَلَمِ[عبارات این افراد مسلوب الاعتبار است]
              2
                روایت
                  لِدَلَالَةِ هَذَا الْفِعْلِ عَلَی سَفَهِهِ
                    اگر سفیه باشد و در معاملات این طور عمل میکند، به طریق اولی در کشتن خودش این کار را کرده است!
              3
                لِأَنَّهُ فِی حُکْمِ الْمَیِّتِ فَلَا تَجْرِی عَلَیْهِ الْأَحْکَامُ الْجَارِیَةُ عَلَی الْحَیِّ
                  حکم میت بر او بارمی شود
        خلاصه شرایط
          بالغ و عاقل
          محجوریت در مالش نداشته باشد
          قاصد باشد
          مختار باشد
          قاتل نفس نباشد
      وَ فِي الْمُوصَى لَهُ
        الْوُجُودُ
          بچه ایی که در شکم مادر ست
            یا کسی که زنده بوده و مرده
          فَلَوْ أَوْصَى لِلْحَمْلِ‌اعْتُبِرَ
            بِوَضْعِهِ لِدُونِ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مُنْذُ حِينِ الْوَصِيَّةِ
              اول زمان وصیت تا زمان زایمان و وضع حمل کمتر از 6ماه باشد
                یعنی اقلا موقع ایی که وصیت صورت گرفته نوزاد 3ماهه باشد
                زیرشش ماه به دنیا بیایید
            أَوْ بِأَقْصَى الْحَمْلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ زَوْجٌ وَ لَا مَوْلىً
              در بیشتر از مدت شش ماه بچه به دنیا آمد با یک شرط درست ست
                این مرد و خانم در طی این مدت پیش هم نبوده باشند
            وصیت برای فرزند در شکم نیاز به سنجش دارد
        وَ صِحَّةُ التَّمَلُّكِ.
          اما برای عبد نمیشود چنین کاری انجام داد زیرا نمی تواند مالک شود
    وَ الْوَصِيَّةُ لِجَمَاعَةٍ
      محل بحث
        جایی که موصی له چند نفر باشند. اینجا موصی به چطور تقسیم میشود؟
          تَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ
            اینجا ذکور و اناث به طور مساوی سهم میبرند برخلاف باب ارث
          إِلَّا مَعَ التَّفْضِيلِ
            مگر اینکه خودش مشخص کند مثلا به عمویم 2 برابر بدهید
      وَ لَوْ قَالَ:
        عَلَي كِتَابُ اللَّهِ
          اگر بگوید بر اساس کتاب خدا تقسیم کنید طبق دستور قرآنی عمل میشود
            فَلِلذَّكَرِ ضِعْفُ الْأُنْثَى
    وَ
      الْقَرَابَةُ
        محل بحث
          جایی که بگوید: ثلث من را به خویشان بدهید، این خویشان چه کسانی هستند؟
            مَنْ عُرِفَ بِنَسَبِهِ
              به عرف مراجعه میکنیم لذا هرجا عرف به فردی قوم و خویش اطلاق کند، شامل این وصیت میشود
        اگر وصیت به خویشان کرد
      وَ الْجِيرَانُ
        همسایه موصی چه کسانی هستند؟
          لِمَنْ يَلِي دَارَهُ إِلَى أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً
            خانه هایی که کنار خانه موسی قرار گرفته اند تا چهل زراع
        اگر وصیت به همسایه ها کرد
      وَ لِلْفُقَرَاءِ
        فقراء شامل چه کسانی میشود؟
          تَنْصَرِفُ إِلَى فُقَرَاءِ مِلَّةِ الْمُوصِي
            رابطه مسکین و فقیر چیست؟
              وَ يَدْخُلُ فِيهِمُ الْمَسَاكِينُ
                قول اول
                  إِنْ جَعَلْنَاهُمْ مُسَاوِيْنَ
                  رابطه مساوی یعنی مرادف هم هستند
                قول دوم
                  أَوْ أَسْوَأَ
                    مسکین اسوء حال از فقیر است فقیر کسی است که هزینه سالیانه خودش را ندارد
                    اما مسکین کسی است که هزینه روزانه خودش را ندارد
                نتیجه
                  وَ إِلَّا فَلَا
                    اگر تساوی نباشد یا مسکین وضعیتش بدتر نباشد
                      مساکین داخل در افرادی که مال الوصیه میگرند نمیشوند
            قول سوم
              وَ كَذَا فِي الْعَكْسِ.
                حال اگر وصیت به مسکین کند
                باز حالات بالا پیش می آید
            فقرایی که هم نحله و هم ایین با موصی است
        اگر وصیت به فقرا کرد
  الفصل الثانی - فی متعلق الوصیة = مال الوصیة یا موصی به
    شرایط مال الوصیة(موصی به)
      قابل تملک باشد (عرفا و شرعا).
        و هوکل مقصود
      بخلاف موارد زیر
        قابل تملک عرفی نیست.
          چون پست و کم ارزش است. مثل: فضولات انسان مثل ناخن و موی بدن و ...
            نکته
              اگر یک زمانی این ها ارزش پیدا کرد، ممکن است احکام تغییر بکند
              مثلا شیخ اعظم در مکاسب میگوید: معامله خون حرام است اما امروزه برخی فقها مثل حضرت امام میفرمایند که اشکال ندارد
          چون مقدارش کم است. مثلا: یک پوست گردو، یک دانه برنج
        قابل تملک شرعی نیست. (یعنی اگر خرید و فروش کند آنها را مالک نمیشود و حق تصرف در آن ندارد)
          مثل: خمر، خنزیر، الات لهو و لعب
          نکته: خمر دو نوع داریم:
            خمر مُحترمه: خمری که عقلا به آن میدهند و شارع نیز امضاء میکند. مثلا یک بشکه خمر خریده برای ساختن سرکه
            خمر غیر محترمه: خمری که برای خوردن باشد هم خرید و فروش حرام است و.
              هم معامله باطل است. لذا اینجا منظور از خمر خمیر غیر محترمه است
      قابل نقل و انتقال باشد.
        یقبل النقل
          پس در مواردی که قابل نقل نیست صحیح نمی باشد
            كحقِّ القصاص، و حد القَذْف{حرف ناروا}، و الشفعة
    محل بحث
      حال الوصیة
        و لا یُشترط کونُه معلوما
          معلومیت موصی به شرط نیست.
        و لا موجودا
          موجودیت موصی به بالفعل نیز شرط نیست
    وصیت به چیزهای مبهم صحیح و نافذ است
      فتصح الوصیة بالقسط[بخشی] و النصیب[بهره ای]، و شبهه[ه: نصیب
        همانطور که اقرار به مبهم در فقه میگویند صحیح است وصیت به مبهم نیز صحیح ست
      و یتخیر الوارث فی تعیین ما شاء[هو: الوارث])
    انواع چیزهای مبهم
      مبهم ست از نظر
        لغت و عرف
          اما شارع معین کرده است.¬ اینجا طبق تعیین شارع باید توزیع شود
        لغت و عرف و شارع
          اختیار این ها به دست وارثین موصی است
      جزء از نظر شارع
        (أما الجزء: فالعُشر[یک دهم])
          قول اول: یک دهم
        (و قیل: السُبع)
          قول دوم: یک هفتم
        (و السهم: الثمن)
          یک هشتم
        (و الشئ: السُدس)
          یک ششم
    جایی که موصی به لازم نیست موجود باشد فعلا.
      تصح الوصية بما
        ستحمله الأمة
          به شرطی که شوهر این امة غلام بوده باشد
        أو الشجرة
          مثلا همیشه میوه این درخت را به زید بدهد
        و بالمنفعة
          استفاده از یک خانه در مدت معین یا دائمی
    مال مورد وصیت باید قابل تملیک باشد
      تصح الوصية بأحد الكلاب الأربعة
        وصیت به کلاب اربعه صحیح ست
          کلب مزرعة، حائط{خانه}، صید، ماشیه(سگ گله)
            الجِرو
              توله سگ
      لا بالخنزير، و كلب الهراش[سگ ولگرد]
        وصیت به موارد بیان شده صحیح نیست
    (و یشترط فی الزائد عن الثلث اجازة الوارث)
      هرچه از ثلث بیشتر شود میشود باطل ست
      موصی میتواند تا یک سوم اموال خود را وصیت کند
        بیش از این مقدار نیاز به اجازه از طرف وراث دارد
    (و تکفی) الاجازة[اجازه از طرف وارث] (حال حیاة الموصی)
      محل بحث
        آیا اجازه وراث در زمان حیات موصی نیز صحیح ست
      اقوال
        مشهور: میشود زمان حیات موصی هم اجازه داد.
        قیل
          تا زمانی که موصی از دنیا نرفته است، اجازه از ورثه معنا ندارد.
          دلیل
            ان لم یکن الوُرّاث مالکا الآن[= حال حیات موصی]، لَتَعَلَّقَ حقُه[ه: وارث] بالمال،
            چون این حق بالقوه برای ورثه وجود دارد و هنوز این حق محقق نشده است
    ثُلثِ چه زمانی باید محاسبه شود؟
      والمعتبر[میزان، معیار] بالترکة
        ثلث زمان وصیت ؟
        یا ثلث زمان وفات؟
      حین الوفاة
        شهید اول: ثلث زمان وفات.
        شهید ثانی: کمترین میزان ثلث از زمان فوت تا قبض
      ثمره حین الوفاة
        1
          (فلو قُتِلَ[قتل خطایی ] فاُخِذَت دیتُه حُسِبَت) الدیةُ (مِن ترکته)
            اگر موصی بر اساس قتل خطایی فوت شد، اگر معتبر را حین وفاة بدانیم این دیه هم جزء ترکه محسوب میشود
          بخلاف قتل عمدی که مجازاتش قصاص است لذا قصاص ارزش مالی ندارد که بگوییم وارد ترکه موصی میشود.
            اگر مصالحه کردن پول دیه جزو ترکه میشود
            در این حالت ثلث این دیه را حساب میکنیم
    (ولو اوصی بما یقع اسمه علی المحرم و المحلل، صرف إلی المحلل)
      وصیت موصی به چیزی هم کاربرد حلال دارد هم حرام
        (کالعود)
          عود لهو یا تار و تنبود
          عود برای کمان یا عصا
        (و الطبل)
          لهوی
          حربی
      در این حالت مشترک لفظی بدون قرینه مجمل میشود و ظهور در چیزی ندارد
        اما اینجا قرینه حالیه داریم تا مشترک لفظی را معین کند
          قرینه اینجا مسلمان بودن است
        وصیت باطل ست
    و يتخير الوارث في المتواطئ كالعبد،
      «مشترک» به اطلاق در کلام فقهاء منظور مشترک لفظی منظور است.
      اما اگر مشترک معنوی را بخواهند بیان کنند، باید پسوندی برای ان بیاورند.
      گاهی مشترک
        در مقابل مجاز ست لذا با قرینه متوجه میشویم
      وصیت به ماهیه
        یعنی وصیت به یک چیز کلی
      متواطی یعنی مشترک معنوی
    و الجمع يُحمَل على الثلاثة جمعُ قِلة كان كأعبد، أو كَثرة كالعبيد
      در جمع حمل بر ثلاثه میکنیم
    و لو أوصى بأمور متعددة
      فإن كان فيها واجب قُدِّم على غيره
        مثل وصیت به نماز / روزه/ حج نیابی
        حکم
          در مقام عمل باید امور واجب را بر امور مستحبی مقدم کنیم
      انواع واجب
        واجب مالی محض
          حق الله
            خمس، زکات، کفارات، مظالم
          حق الناس
            دین و قرض، مهریه همسر، معامله سلمی،دیه
          حکم
            باید از اصل ترکه میت باید کم شود. یعنی قبل از اینکه ورّاث مال خود را کم کنند
        واجب بدنی محض
          مثل نماز/ روزه/..
            حکم
              از ثلث مالی که میت وصیت کرده است
        واجب مالی و بدنی
          مثل حج که هم بدن و هم مال در آن مخلوط است
            حکم
              باید از اصل ترکه میت باید کم شود. یعنی قبل از اینکه ورّاث مال خود را کم کنند.
      نکته
        توجه
          حال اگر در جایی است که ثلث میت وافی نیست و ورثه هم به بیشتر از ثلث اجازه نمیدهند.
        سوال
          فردی وصیت به بدهی و دیونش کرده است، در حالیکه میدانیم که دیون و بدهی ها باید از اصل ترکه کسر شود
            چطور باید عمل کرد
        جواب
          اگر مالش انقدر زیاد است که بدهی ها با ثلثش قابل پرداخت است
            از همان ثلث دیون و بدهی هایش را میدهند
          اما اگر ثلثش آنقدر نیست که همه بدهی ها قابل پرداخت باشد
            هر چقدر شد را از ثلث مالش می دهند و بقیه را از اصل مالش پرداخت می کنند
      امر واجب وجود ندارد، همه امور مستحبی و تبرعی است.
        در امور مستحبی باید به ترتیبی که در وصیت ذکر شده است باید به آن عمل کرد
        اگر همه امور مستحبی با ثلث مال میت انجام شد که مطلوب حاصل شده است
      و لو لم يرتب
        اگر موصی که وصایا متعدد دارد، بین موارد وصیت با «واو» یا «ثم» یا «فاء» ترتیبی قائل نشده است
          حکم
            ثلث مال موصِی بر همه موصی لهم توزیع میشود
    و يُدخَل في الوصية بالسيف جَفْنُه
      وصیت به شمشیر شده است، ایا غلاف شمشیر نیز باید داده شود
      صندوقی را وصیت کرده است، ایا وسائل داخل صندوق هم باید داده شود
      اقوال
        مشهور
          بله غلاف شمشیر هم باید داده شود، در صندوق و سفینه نیز همین طور است + برای آنها روایت هم داریم
        شارح
          شمشیر را می پذیرد اما در صندوق و سفینه قبول نمیکند چون عرفا وسائل داخل ان را شامل نمیشود
            روایت قول مشهور را نیز صحیح نمیداند.
            شارح معتقد است لو خُلّی این موارد داخل نیستن مگر اینکه قرینه ایی باشد
    و لو عَقّب الوصية بمضادها
      محل بحث
        مثلا یک بار گفته است این مال را به زید بدهید و بعد بگوید همین مال را به عمرو اینجا باید به کدام وصیت عمل کرد؟
  الفصل الثالث في الأحكام
    تَصِحُّ الْوَصِیَّةُ لِلذِّمِّیِّ وَ إِنْ کَانَ أَجْنَبِیًّا
      لازم نیست موصی له حتما شیعه اثنی عشری باشد. خواه موصی له اجنبی باشد یا فامیل باشد
      شرایط کافر ذمی
        اهل کتاب آسمانی است (نصارا / یهود/ مجوس(ملحق به اهل کتاب))
        ملتزم به شرائط ذمه باشد (که در فقه 2 باب جهاد گذاشت.)
      دلیل
        اصالت صحت دال برجواز وصیة برای ذمّی
      وجه تسمیه کافر ذمی
        ذمه یعنی پناه. یعنی در ذمه و پناه حکومت اسلامی قرار دارند
        میتوانند به زندگی خود در کنار مسلمانان بپردازند
    بِخِلَافِ الْحَرْبِیِّ وَ إِنْ کَانَ رَحِمًا
      کافر حربی
        کافری که یکی از این شرائط را نداشته باشد یا هر دو را نداشته باشد
        لازم نیست حتما با مسلمانان سر جنگ داشته باشد. خود نداشتن یکی از این دو شرط در معنا حرب با مسلمانان است.
        خلاصه
          وصیت به کافر حربی باطل است اعم از اینکه این کافر حربی اجنبی باشد یا فامیل
        کافر حربی ولو رحم باشد نمیشود وصیت کرد
    نکته
      مرتد فطری به محض ارتداد همه اموالش از او جدا میشود
      آثار وصیت
        باید به وصیت عمل کرد
          حال اینکه برای کافر عمل کنی واجب نیست عمل کنی
        وصیت را نباید تغییر دهید
          حال آنکه در مورد کافر می توانی تغییر دهید
        متعلق وصیت هرکسی هست همان باشد
          مال کافر فی ء مسلم هست
    حالات وصیت
    اگر موصی وصیت کند که ثلث مالش را در فی سبیل الله خرج کنند باید این مال را در چه امور خرج کرد؟
      شامل هر کار خیر میشود چون این لفظ عام است
    محل بحث
      1
        اگر موصی معین نکرده با مال الوصیه چه کار بکند. مثلا نگفته با این پول به مشهد برود،
          یا با این پول چادر نماز بخرد
        جواب
          در اینجا میگویند موصی له مختار است که این مال را در هرجا میخواهد مصرف کند.
      2
        اگر وصیت کند که به نزدیک ترین خویشان من بدهید. مثلا هم عمو و هم پدر و مادر بزرگ دارد و هم پدر و مادر دارد
        جواب
          با وجود یک فرد از طبقه اول نوبت به طبقه دوم نمیرسد. و همچنین است نسبت به طبقات بعدی.
          اگر وصیت کند که به نزدیک ترین خویشان من بدهید.
            مثلا هم عمو و هم پدر و مادر بزرگ دارد و هم پدر و مادر دارد
              در اینجا مورد وصیت به پدر و مادر میرسد
          کُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً{مال} الْوَصِيَّةُ لِلْوٰالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ
            اقل مراتب آیه استحباب ست چون برخی موارد وصیت واجب ست
    نکات
      قبلا گفتیم اینکه موصی به خمس مالش وصیت کند، بهتر از ربع است و ربع بهتر از ثلث است.
      اگر انسان کسی از خویشان را دارد، به خویشان وصیت کند بهتر از اینکه به اجنبی وصیت کند.
      اگر وصیت کرد از ثلث برای خویشان در اینجا بخلاف باب ارث، همه مرد و زن و صغیر و کبیر به طور مساوی بین شان تقسیم میشود
    برای فلانی به اندازه نصیب (نصیب ارثی) پسرم به او بدهید
      اگر موصی فقط یک پسر داشته باشد در اینجا به پسر نصف ارث میرسد، به موصی له نیز نصف ارث میرسد
      اگر موصی فقط دو پسر داشته باشد، در اینجا به پسران ثلث میرسد لذا به موصی له نیز ثلث میرسد
    فلو كان له ابن و بنت و أوصى لأجنبي بمثل نصيب البنت فللموصى له ربع التركة
      چون در این حالت موصی له به منزله دختر موصی میشود و کانّ موصی دو دختر و یک پسر دارد
      در چنین فرضی ترکه 4 قسمت میشود دو چهارم پسر و یک چهارم هر یک از دخترها
    و لو أوصى بثلثه للفقراء جاز صَرفُ كلِّ ثلثٍ إلى فقراء بلد المال
      در جایی که وصیت به فقراء کرده است، با فرض آنکه فقراء مورد نظر وصی در شهر های متعدد پراکنده اند
      میتوان هر ثلثی را به مصرف فقرای همان شهر رساند
    و لو قال: أعطوا زيدا و الفقراء فلزيد النصف
      جایی که موصی میگوید: مال من را به زید و فقرا بدهید، ورثه چگونه باید عمل کنند؟
        زید را یک طرف حساب میکنیم و فقراء را هم یک طرف دیگر حساب میشود.
        ثلث تقسیم بردو میشود و بین زید و فقرا تقسیم میشود یعنی بین دو نفر
    و لو جَمَعَ بين عطية مُنجَّزة و مؤخَّرة
      تصرفات منجّز
        انسان سالم میتواند در همه اموالش تصرف کند و این تصرف نافذ است. مثلا همه را وقف کند، بفروشد
        انسان مریض (مرض الموت) اختلاف است
          مشهور ¬ از ثلث مال میت خارج میشود
          منجزات مریض
            هبه
            وقف
            ابراء ضمه از کسی
          حال این مریض کی منتهی به موت شده
            دو مدل وصیت دارد
              در زمان حیات انجام داده
                منجزات
                از ثلت مال کم میشود
              وصیت مکتوب وی
                معلقات
                اگر از واجباتش باشد
                  از اصل مال کم میشود
                معلقات
                  بعد از کسر منجزات نوبت معلقات می رسد
          تفاوت و تشابه منجزات و معلقات
            منجزات
              در منجزات نمیشود تصرف کرد
              منجزات مقدم هستند بر معلقات
              برگشت پذیر نیستند
            اشتراکات
              هردو از ثلث خارج میشوند
                دلیل اجود قولین
                  منجزات
                دلیل اجماع
                  معلقات
              هر چه سرمایه داشته زمان مرگ مبنا ست
                نه حال وصیت
              این وصیت ها منجزه هر کدام جلوتر ست به ترتیب شروع میکنیم
            تفارق
              تقدیم منجزات بر معلقات
                وقف بر وصیت مقدم ست
              لزوم منجزه از ناحیه معطی یاهمان موصی
                اگر وقف کرد نمیتواند برگردد
              قبول منجزه مثل سایر عقود است
                بین ایجاب وقبول نباید فاصله شود
                یعنی اگر چیزی به شما بخشیدم اگر قبول نکردی دیگر اثری ندارد
                در وصیت میشود فاصله شود
              در منجزه علم به عوض لازم ست
                در وصیت لازم نیست شما بدانید چه برای شما وصیت شده ست
              اگر در حال موت منجزات دارد و نمیرد
                تمام چیزی هایی که هبه یا وقف کرده نمیتواند برگردد
          جمع کند بین بخششی که موخره یعنی بعد ازموت
            لذا تمام معلقات منجزات مقدم میشود
              از اصل ما ترک
        درزمان حیات
      معلّقات(وصیت)
        تصرفات معلق به مرگ موصی است
        سالم¬ از ثلث مال میت خارج میشود
        مریض¬ از ثلث مال میت خارج میشود
    و يصح للموصي الرجوع في الوصية ما دام حيا
      موصی تا مادامی که زنده است میتواند از وصیت تملیکیه یا عهدیه برگردد
        مثلا اول وصیت کرده بود که این مال را به زید بدهد، بعد از زید چیزی دیده است
      (هر نوع تغییری)¬ حکم: صحیح است و میتواند از وصیت خود رجوع کند.
      عدول و رجوع
        حال اگر موصی بیایید در زمان حیات آن مالی که به کسی داده را بفروشد
          همین که این مال را در معرض فروش قرار دهد، یا وکیل بگیرد که ان را بفروشد
          خود همین عدول و رجوع حساب میشود.
        اگر کاری روی موصی به انجام شود که عنوان عوض شود این هم یک نوع عدول است
          مثلا: گندم را تبدیل به ارد کند
  الفصل الرابع في الوِصاية
    مقدمه
      اگر موصی دیگری را بعد از موت در آنچه که در زمان حیات بر آن تصرف داشته نائب قرار دهد
        مثل خارج کردن حق دیگران از اموال موصی
        یا گرفتن حق موسی از دیگری
        یا ولایت بر طفل یا مجنون
      وصیت عهدیه
        وکالت مربوط به دوران حیات
        وصایت مثل وکالت است اما مربوط به دوران ممات
        محدوده کار وصیّ
          اجراء آن امور و تنفیذ آنها مثلا طلب های من را وصول کنید، بدهی من را بدهید و...
          ولایت و سرپرستی و تعیین قیّم. مثلا: تو بعد مرگ قیم اطفال و مجانین من باش
    إِنَّمَا تَصِحُّ الْوَصِيَّةُ عَلَى الْأَطْفَالِ بِالْوِلَايَةِ مِنَ
      الْأَبِ
        پدر
      وَ الْجَدِّ لَهُ (جدی که برای پدر است یعنی از آباء پدر است یعنی جد پدری)
        جد پدری (پدر بزرگ) و بالاتر
      أَوِ الْوَصِيِّ الْمَأْذُونِ لَهُ مِنْ أَحَدِهِمَا
        وصی پدر یا وصی پدر بزرگ. این فرد هم به تبع پدر یا پدر برزگ میتواند وصی برای آنها بگیرد. به شرطی که پدر یا پدر بزرگ به وی اذن گرفتن وصی را داده باشند
      چه کسانی میتوانند برای اطفال وصی تعیین کنند
        بخلاف مادر، پدربزرگ مادری و امثال اینها که نمیتوانند بر اطفال ولایت وصی تعیین کنند
        اما فرقی نمیکند که خود وصی زن باشد یا مرد باشد یا خنثی باشد
    طبقات ارث
      اول
        پدرومادر فرزندان 2نفر در تمام طبقات شرکت دارند
      دوم
        خواهران
        برادران
        پدر بزرگ و مادر بزرگ
      سوم
        عموها دایی ها
        خاله ها و عمه ها
      چهارم
    وَ يُعْتَبَرُ فِي الْوَصِيِّ
      الْكَمَالُ
      وَ الْإِسْلَامُ
        إِلَّا أَنْ يُوصِيَ الْكَافِرُ إِلَى مِثْلِهِ
        حالات وصی
          مسلم کافر را وصی قرار دهد: باطل (موجب تسلط کافر بر مسلمان میشود که نهی شده است)
          کافر مسلم را وصی قرار بدهد: صحیح
          کافر کافرا را وصی قرار بدهد: صحیح
          مسلم مسلم را وصی قرار بدهد: صحیح
      وَ الْعَدَالَةُ فِي قَوْلٍ قَوِيٍّ
        قول قوی: عدالت شرط است. یعنی هر مسلمانی کافی نیست. چون فاسق اهل وصایت را ندارد.
        قیل: عدالت شرط نیست ولو انسان فاسق باشد
      وَ كَذَا الْحُرِّيَّةُ
        إِلَّا أَنْ يَأْذَنَ الْمَوْلَى
    وَ تَصِحُّ الْوَصِيَّةُ
      إِلَى الصَّبِيِّ مُنْضَماً إِلَى كَامِلٍ
      وَ إِلَى الْمَرْأَةِ
      وَ الْخُنْثَى
      محل بحث
        اشکال ندارد انسان نابالغ را در کنار کامل وصی خود قرار دهد.
        تا زمانی که بالغ نشده است¬ خود انسان کامل همه کاره است
        اما زمانی که بالغ شده است،
          با همدیگر رای میدهند و در کارها تصرف میکنند
        بعد از بلوغ بچه وی حق اعتراض نسبت به تصرفات وصی کامل ندارد
          بلکه این تصرفات نافذ ست
    وَ يَصِحُّ تَعَدُّدُ الْوَصِيِّ
      فَيَجْتَمِعَانِ (با هم جمعی توافق و اجماع می کنند)
        إِلَّا أَنْ يَشْرطَ لَهُمَا الانْفِرَادَ،
      محل بحث
        مثل باب وکالت که میتوانست وکیل متعدد باشد اینجا هم میتوانیم وصیّ ها متعدد نصب کنیم
      فَـ
        إِنْ تَعَاسَرَا (اختلاف کردند)
          صَحَّ فِيمَا لَا بُدَّ مِنْهُ
            كَمَؤُونَةِ الْيَتِيمِ
          وَ لِلْحَاكِمِ إِجْبَارُهُمَا عَلَى الاجْتِمَاعِ
            فَإِنْ تَعَذَّرَ اسْتَبْدَلَ بِهِمَا
          وَ لَيْسَ لَهُمَا قِسْمَةُ الْمَالِ
          محل بحث
            در جایی است که دو وصی با هم در نظری اختلاف کنند (تعاسر)
              جایی که یکی بگوید خانه را اجاره بدهیم بهتر است و دیگری بگوید اگر بفروشیم برای ایتام بهتر است.
            اگر یکی از اوصیاء در اینجا به صورت انفرادی عمل کرد
              ان کسی که کار ضروری را اقدام کرد، تصرف او نافذ است.
      وَ لَوْ شَرَطَ‌ لَهُمَا الانْفِرَادَ
        فَفِي جَوَازِ الاجْتِمَاعِ نَظَرٌ
        وَ لَوْ نَهَاهُمَا عَنِ الاجْتِمَاعِ
          اتُّبعَ قَطْعاً
        وَ لَوْ جَوَّزَ لَهُمَا الْأَمْرَيْنِ
          أُمْضِيَ
          فَلَوِ اقْتَسَمَا الْمَالَ جَازَ
        وَ لَوْ ظَهَرَ مِنَ الْوَصِيِّ عَجْزٌ
          ضَمَّ الْحَاكِمُ إِلَيْهِ مُعِيْناً
        وَ لَوْ خَانَ
          عَزَلَهُ الْحَاكِمُ
          وَ أَقَامَ مَكَانَهُ.
        کیفیت تصرف در جایی که وصیّ متعدد شود
          موصی شرط اجتماع کرده است¬ اینجا باید با صلاح و مشورت هم تصرف کنند
          موصی شرط انفراد کرده است. مثلا زید وصی مستقل و عمرو نیز وصی مستقل باشد.
            در اینجا هر وصی کاری را از روی مصلحت کردند، نافذ است
          موصی مطلق گفته است یعنی نگفته اجتماعا یا انفرادا¬ با هم تصرف میکنند. یعنی با شور و رای هم کار صورت بگیرد
    وَ يَجُوزُ لِلْوَصِيِّ
      اسْتِيفَاءُ دَيْنِهِ مِمَّا فِي يَدِهِ
      وَ قَضَاءُ دُيُونِ الْمَيِّتِ الَّتِي يَعْلَمُ بَقَاءَهَا
    وَ لَا يُوصِي إِلَّا بِإِذْنٍ مِنْهُ (وصی به وصی دیگر وصیت نمی کند مگر با اجازه موصی)
      وَ يَكُونُ النَّظَرُ بَعْدَهُ (بعد از موصی در عدم تصریح به اذن) إِلَى الْحَاكِمِ
        وَ كَذَا مَنْ مَاتَ وَ لَا وَصِيَّ لَهُ
    وَ مَعَ تَعَذُّرِ الْحَاكِمِ يَتَوَلَّى بَعْضُ عُدُولِ الْمُؤْمِنِينَ
    وَ الصِّفَاتُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الْوَصِيِّ يُشْتَرَطُ حُصُولُهَا
      حَالَ الْإِيصَاءِ
      وَ قِيلَ: حَالَ الْوَفَاةِ.
      وَ قِيلَ: مِنْ حِينِ الْإِيصَاءِ إِلَى حِينِ الْوَفَاةِ.
    وَ لِلْوَصِيِّ أُجْرَةُ الْمِثْلِ عَنْ نَظَرِهِ فِي مَالِ الْمُوصى عَلَيْهِمْ مَعَ الْحَاجَةِ
    ، وَ يَصِحُّ الرَّدُّ مَا دَامَ (موصی) حَيّاً
      فَلَوْ رَدَّ وَ لَمَّا يَبْلُغِ الرَّدُّ بَطَلَ الرَّدُّ
      وَ لَوْ لَمْ يَعْلَمْ بِالْوَصِيَّةِ إِلَّا بَعْدَ وَفَاةِ الْمُوصِي
        لَزِمَهُ الْقِيَامُ بِهَا إِلَّا مَعَ الْعَجْزِ