نویسنده : علی اکبر مومن نژاد 

آیاتی در مورد تربیت
الگوی تربیت : مسلما برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود برای آنهایی که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را یاد می کنند ، احزاب آیه 21
به خاطر تربیت است که والدین بر فرزندان حق پیدا می کنند ، و بال های تواضع خویش را از محبت و لطف در برابر آنان آره < پروردگارا ، همانگونه که آنها را در کوچکی تربیت کردند ، مشمول رحمتشان قرار ده > سوره مبارکه اسراء آیه 24
منت خدا بر مومنین به خاطر تربیت : خداوند بر مومنین منت نهاد = { نعمت بزرگی بخشیده } هنگامی که در میان آنها ، پیامبری از خودشان بر انگیخت ؛ که آیات او را بر آنها بخواند و آنها را پاک کند و کتاب و حکمت بیاموزد ، هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند . سوره مبارکه آل عمران آیه 164.
روایاتی در تربیت 
حق کودک : امام سجاد { علیه السلام } می فرمایند : حق کودک خردسال این است که بر او رحمت آری ، در پرورش فکری و آموزش وی بکوشی ، از خطایش بگذری و پرده پوشی کنی ، با او بسازی و کمکش کنی ،لغزش های کودکانه اش را بپوشی ، که این خود سبب پشیمانی و اصلاح حال اوست ، باید با کودک مدارا کرد و با او در نیفتاد که این روش برای رشد کودک مناسبتر است .تحف العقول 270
دعا بر تربیت : امام سجاد : خدایا مرا در تربیت و نیکی به فرزندان یاری فرما . صحیفه سجادیه ص 135
امام صادق : بهترین ارثی که پدران برای فرزندان باقی می گذارند ادب است نه ارث . الکافی ج 8 ص 150
از حقوق فرزند : پیامبر { ص } حق فرزند بر پدر این است که به او نوشتن بیاموزد . کنز العرفان 45340
نحوه ی تربیت : امام کاظم : پسندیده است که فرزند در کودکی به بازی و جست و خیز بپردازد تا در بزرگسالی بردبار و باوقار باشد . بحارالانوار ج 6 ص 362
تاریخچه : برای تعلیم و تربیت اسلامی ، ادوار و مراحلی را ذکر کرده اند : از جمله می توان به تقسیم بندی های زیر اشاره کرد : دوره نخست که در بردارنده ی نیم قرن اول هجری است با پیدایش و توسعه سواد خواندن و نوشتن قرآن همراه بود . دوره دوم که خود شامل دو بخش (از 50 تا 35 ) و از ( 351 تا 600 ) هجری بود با آشنایی علوم و فنون سایر ملل ها همراه بود . در دوره ی سوم که از قرن هفتم ( حمله مغول )تا قرن 13 به طول انجامید ، دوره رکود تعلیم و تربیت اسلامی بود . دوره جهارم که شامل قرن 13 و 14 است متضمن رویارویی تعلیم و تربیت اسلامی با تحولات فزاینده تعلیم و تربیت جدید است .
البته تقسیم بندی مزکور بیشتر ناظر بر جریان علمی تعلیم و تربیت اسلامی است تا تعلیم و تربیت اسلامی به منزله ی رشته های دانشی .تاریخچه ی تعلیم و تربیت اسلامی به این معنا را نیز می توان تا قرن دوم و سوم هجری با نظر به آثار اخلاقی و تربیتی اندیشمندان مسلمان مانند کتاب >آداب المتعلمین < محمد بن سحون به عقب بازگرداند . از آن پس نیز آرای تربیتی علمای اخلاق ، فیلسوفان یا عارفان مسلمان ، همچون فارابی ، ابن مسکویه ، ابن سینا غزالی و مولوی را می توان به منزله حلقه هایی از زنجیره اندیشه اسلامی در باب تعلیم و تربیت در نظر گرفت .
اما اگر تعلیم و تربیت اسلامی را بمنزله رشته دانشی و دانشگاهی متمایزی در نظر گیریم در این صورت تاریخچه آن بسیار معاصر خواهد گردید . از حدود نیم قرن پیش ، برخی از متفکران مسلمان همچون محمد قطب ، در حوضه تعلیم و تربیت اسلامی ، اندیشه و نگارش را آغاز کرده اند . اما یکی از نقاط عطف در این جریان تشکیل مجمع جهانی تشکل از کشور های اسلامی شامل ایران در سال 1397 در مکه بود در این مجمع حدود 33 نفر از مسلمان را دانشمند شرکت داشتند وبه برسی وضعیت بحرانی تعلیم و تربیت در کشورهای اسلامی و ضرورت تنظیم و تدوین اندیشه های اسلامی در جهت هدایت جریان تعلیم و تربیت پرداخت .
در ایران پس از انقلاب اسلامی ، رشته تعلیم و تربیت اسلامی به طور رسمی ، به صورت رشته های دانشگاهی در سال 1360 در دانشگاه تربیت مدرس در سطح کارشناسی ارشد تاسیس گردید .
تعریف : در مقام تعریف تعلیم و تربیت اسلامی به منزله رشته های دانشگاهی می توان چنین گفت : تعلیم و تربیت اسلامی ، ناظر به نظامی از اندیشه است که مستقیم یا غیر مستقیم از متون اسلام سرچشمه گرفت و حامی شناختی نسبت به پدیده ها و روابط موجود در حوزه علمی تعلیم و تربیت ، صورت های مطلوب آن ها و نحوه ایجاد تغییر در آنهاست .
مقدمه ای بر تربیت از نظر اسلام (تربیت اسلامی )
نخستین سخن برای بررسی در این مبحث آن است که ببینیم اصولا آیا استعمال عبارت تربیت اسلامی صحیح است یا نه وآیا میتوان  درباره تربیت از نظر اسلام سخن گفت یا خیر؟پاسخ این سؤال به دید و تصوری  که ما از اسلام داریم بستگی دارد .باید دید از اسلام چه دیدی داریم و آن را چگونه مذهب و مکتبی می شناسیم .
از نظر ما اسلام یک مذهب مترقی  الهی وآئین ی خدایی یا یک دین است که دارای نظاماتی جامع و در بر گیرنده ی همه زمینه ها وابعاد مربوط به حیات  بشری است در همه ی جنبه های زندگی جامعه از اقتصاد سیاست فرهنگ اجتماع معنویت و اخلاق نظر دارد وطبعا در زمینه ی تربیت نیز مربوط به یکی از شئونات  اسلامی بشری است رأی و دیده ارائه میدهد ماحتی قائلیم که تکی گاه دعوت اسلامی امر تربیت است واسلام آیئن تربیت و سازندگی انسان است .
اگر اسلام را مکتبی کامل و الهی و خاتم بدانیم خواهیم پذیرفت که تعالیم آن در همه زمینه ها ی مربوط به زندگی  باتوجه به گذشته حال وآینده است ودر جنبه ی تربیت نیز میتواند دیدگاه های تازه ای عرضه دارد.
بر اساس آیه شریفه ی«وماخلقت الجن  والانس الا لیعبدون » هدف آموزش وپرورش در جمهوری اسلامی ایران پرورش عبد صالح است ، و برای تحفف این آرمان هدف های اساسی زیر مورد توجه قرار می گیرد .
1 - هدف های ایمانی و اخلاقی 
2 - هدف های فرهنگی 
3 - هدف های خانوادگی 
4 - هدف های اجتماعی 
5 - هدف های سیاسی 
6 - هدف های دفاعی و نظامی 
7 - هدفهای اقتصادی
  هدف های ایمانی : هدف ها در این زمینه عبارتند از الف : در رابطه با مبانی اعتقادی :
1 - شناخت خدا . 2 - پرستش خدا و استعانت از او . 3  - یاد خدا و خوف و خشیت از او . 4 - انس و محبت به خدا و خشوع در برابر او . 5 - شکرگزاری در پیشگاه او . 6 - التزام به اطاعت از خدا و اشتیاق لقای او . 7 - هماهنگی با سنن آفرینش . 8 - ایمان به غیبت . 9 - ایمان و احترام به پیامبران الهی و اطاعت از پیامبر اسلام و امامان و مقامن ولایت فقیه و محبت نسبت به آنان . 10 - ایمان به روز حساب و جهان آخرت .
ب : در رابطه با جنبه های اخلاقی امور زیر مورد نظر است :
1 - شناخت خود . 2 - شناخت بعد الهی و کرامت انسان . 3 - توجه به خویش جهت تزکیه و رشد معنوی و الهی . 4 - کسب فضائل و مکارم اخلاقی در سایه ایمان به خدا و جهان آخرت . 5 - پیراستن روان از رذایل و عادات مذموم . 6 - ایجاد روحیه مراقبت از رفتار خود و ضبط نفس و حسابرسی خویش . 7 - ایجاد روحیه نظم و انضباط . 8 - ایجاد روحیه صبر و مقاومت در برابر شداید و مشکلات و تلاش برای حل آن . 9 - پرورش احساس تعهد و مسئولیت در برابر خدا و خلق خدا . 10 - پرورش عواطف در خرد به گونه ای که تنها برای خدا دوست بدارد برای خدا دشمن بدارد و در راه او خوشنود گردد و در راه او خشمگین شود .
نظام تربیتی اسلام 
از نظر کسانی که در زمینه اسلام مطالعاتی دارند مسلم است که اسلام در همه ی زمینه های سیاسی فرهنگی اجتماعی اقتصادی و حتی معنوی و اخلاقی نظام دارد و منظور ما از نظام یا سیستم مجموعه تعالیم و خط مشیت هایی است ، که صورت منسجمی را در امری عرضه میکنند یکی از این نظام ها ، نظام تربیتی اسلام است که از نظرما نظامی است سازنده ، چه در جنبه فردی و چه در جنبه اجتماعی آدمی در سایه آن به خودسازی و درون سازی پرداخته و به تزکیه موفق میشود و در جنبه جمعی افرادی می پرورد که قدر به زندگی توام با صلح و صفا آرامش و صمیمیت و تعاون و تکافل باشند . در این نظام وسعت نظر و جهان بینی فوق العاده ای را می نگریم بگونه ای  که هیچ یک از شئون و ابعاد متعدد و بسیار حیات انسانی نادیده نگرفته شده است و هیچ جنبه ای از جوانب زندگی را فرو نگذارده است .
از دیگاه شهید مطهری :
هر یک از نظام های تربیتی اهداف خاصی را مد نظر دارند و همه ی فعالیت های خود را برای تحقق آن ها مصروف می دارند . در تربیت اسلامی هدف اساسی و غایی تربیت الهی شدن آدمی است - برای رسیدن به این هدف استعدادهای عالی انسان که در خلقت او قرار داده شده است باید رشد کند و فعالیت یابد ، علامه شهید مطهری که در خصوص تربیت انسان نیز دیدگاهی دارند با الهام ازمکتب تربیتی اسلام معتقد است { تربیت پرورش استعدادهای درونی و به قطعیت در آوردن آن هاست }با مطالعه اثار ایشان ، اصول و قواعدی می توان استنباط کرد که رعایت آن ها رسیدن به اهداف تربیت اسلامی را ممکن می سازد . اصولی که در این مقاله مورد بحث قرار می گیرد عبارت است از : هماهنگی با فطرت ، اعتدال ، جامعیت ، تامین نیازهای واقعی ، تاکید بر تربیت کودکی ، توازن امور ثابت و متغیّر ، هدایت خواهی ، حکمت جویی ، بهره گیری از اراده ، تلازم علم و عقل ، انسانیت و دوستی ، جذب و دفع پیوند تربیت با معنوییت .
تعلیم و تربیت در زندگی بشر مهم ترین و اساسی ترین جنبه زندگی است بگونه ای که هر گونه اعوجاج و انحراف در آن باعث انحراف در همه امور زندگی می شود .
توانایی های انسان در زندگی بروز و ظهور پیدا میکند و انسانیت انسان تحقق می یابد . در اسلام به این موضوع مهم توجه بسیار شده و قواعد مناسبی برای رشد انسان تعیین گردیده است . بدیهی است که در یک مکتب که دارای هدف های مشخص است و مقررات همه جانبه ای دارد و به اصطلاح سیستم حقوقی و سیاسی و اقتصادی دارد نمی توند یک سیستم خاص آموزشی نداشته باشد <  مطهری 16 : 1374 > از جمله موضوعات اساسی که لازم است مطرح شود این است که تربیت چیست ؟ آیا تربیت مخصوص انسان است یا موجودات دیگر و یا اشیای دیگر تربیت پذیرند ؟ 
در ماهیت تربیت می توان گفت {تربیت با صنعت فرق دارد با توجه به همین تفاوت ، انسان می تواند جهت تربیت را بشناسد ، صنعت < ساختن > است به معنی اینکه شی یا اشیا را تحت نوعی پیراستن و آراستن قرار می دهند . میان اشیا و قوای آن ها ارتباط برقرار می کند . قطع و وصل هایی در جهت مطلوب انسان صورت میگیرد و آن گاه این شئ می شود مصنوعی از مصنوع های انسان .
فرض کنید که از گل یک حلقه انگشتر با یک زیور دیگری می سازیم آن را شکل می دهیم یا بقول معروف پرداخت می کنیم . وضع مخصوصی به آن می دهیم و میشود یک مصنوع برای ما . ولی تربیت ، پرورش دان است یعنی استعداد های درونی را که بالقوه در یک شئ موجود است به فعالیت در آوردن و پروردن و لهذا تربیت فقط در مورد جاندارها ، یعنی گیاه و حیوان و انسان صادق است < مطهری 1374 ، 57 ، 56 ، >.
هدف غائی تربیت اسلامی ، پرورش انسان مقرب الهی است که شاکله دینی در وجود او به طور کامل شکل می گیرد و رفتارهای دینی ریشه دار از او سر بزند . فلسفه خلقت بشر را نیز در همین نکته می توان یافت ، که خداوند انسان را برای این آفرید که او بوسیله ی تربیت صحیح کامل یابد و به سر منزل مقصود برسد .
با علم هدف غائی - تربیت اسلامی اهمیت و جایگاه خاصی پیدا میکند ، تربیت اسلامی بر ایجاد و فضیلت مناسبی اطلاق می شود که زمبنه را برای بروز و ظهور استعدادهای فطری آدمی فراهم می کند و او را کمال یافته تر می سازد ، هر زمان فرصت و امکان برای فعلیت یافتن استعدادها فراهم می سازد ، آن زمان قداست ارزش پیدا میکند به همین دلیل می توان در تفکر اسلامی سخن از امور مقدس و نامقدس گفت . امور مقدس اموری است که منصوب به خداوند متعال و موجب رشد انسان است . امور نامقدس اموری است که خداوند آنها را نامطلوب و مضر به حالت آدمی کرده و آدمیان را از اجزاء آنها باز داشته است . با این رویکرد هر قدر انسان رشد واقعی پیدا کند و به خداوند نزدیک تر شود حریم پیدا میکند 
ویژگی هایتعلیم و تربیت اسلامی هنگامی که در کلام الهی از انسان به عنوان اشرف مخلوقات و جانشین پروردگار روی زمین یاد می شود و به فرشتگان برای سجده نمودن در مقابل این موجود امر می شود ، این همه نشان دهنده ی کرامت و جایگاه آدمی است این کرامت از یک سو به سبب دمیدن نفخه الهی در روح انسان واز شوی دیگر بهره مندی او از عطیه ایی الهی به نام عقل است . از نگاه شریعت اسلامی انسان مجموعه ای از استعدادهای بالقوه است که برای به فعلیت در آوردن این استعدادها و فعالیت ها و توانایی ها نیازمند به تعلیم و تربیت است . آنچه هدف هدف تعلیم و تربیت اسلامی است حقیقت جویی و حصول رستگاری است و این مسئله جز از طریق تامل و تعقل در کنار تزکیه حاصل نمی شود از نگاه اسلام رشد عقلانی به موازات رشد اخلاقی صورت میگیرد . و به تعبیری این دو لازم و ملزوم یکدیگرند . همانگونه که اخلاق منهای علم ، جهالتی بیش نیست و علم منهای اخلاق نیز حماقتی بیش نخواهد بود .
به چندین روش مورد استفاده در تعلیم و تربیت اسلامی اشاره می نماییم که جز شاخص های تعلیم و تربیت اسلامی در بحث روش های تعلیم و تربیت می باشند.
تعلیم و تربیت کودکان در اسلام 
فطرت کودکان از جمله مهم ترین نکاتی که در خصوص آموزش دینی کودکان در روایات آمده است ، مساله فطری بودن توجه به این قداست رسول اکرم فرمودند : هر نوزادی با فطرت خدایی بدنیا می آید و پرورش می بابد مگر این که پدر و مادر او را بسوی یهودی گری یا مسیحی گری بکشانند < بحار الانوار ج 3 ص 281 > و نیز آمده است که موسی به خدا عرض کرد : پروردگارا کدامیک از اعمال نزد تو بوده است ؟  خطاب رسید : محبت به کودکان ، چرا که  من فطرت آن ها را بر پایه اعتماد به یگانگی خود قرار دادم . { آیین تربیت ص 381 } تمام این احادیث نشان می دهد که باید پدر و مادر محیطی مناسب برای کودک فراهم آورند تا حقایقی یا عقایدی که ریشه های آن در فطرت کودک نهفته است به منصب ظهور برسد .
ظهور تربیت جدید و زمینه پیدایش تردید در تربیت اسلامی 
موضوع تربیت اسلامی : پس از گسترش جریان علم طبی و سرایت موج مطالبه ی تربیت جدید بر ایران ، از حدود مه 1250 ،  1260 در کشور ما آغاز شده است ، البته تاریخچه ی تربیت اسلامی ، از یک لحاظ به تاریخ ظهور اسلامی به عنوان یک موضوع سیاسی ، فرهنگ مستقل ، از درمان ورود تعلیم وتربیت جدید به ایران و شاید کمی قبلتر ، از تاریخ ظهور پیش در آمدهای اجتماعی و اقتصادی مقتضی آموزش و پرورش نوین مطرح بوده است . حوادث اجتماعی مختلف از جمله : مسافرت گزاران حکومتی قاجار به اروپا ، اعزام محصل به خارج ، گسترش احساس عقب ماندگی از کاروان تمدن در میان مردم تاسیس موسسات تمدنی جدید و مراکزی تجاری ، اقتصادی تازه تلاش جهت افزایش توان نظامی ، صنعتی کشور بدنبال شکست های پی در پی از روس و انگلیس و وقایعی از این دست موجبات تردید در کارآمدی تربیت رایج در ایران که آب و رنگ مذهبی داشت . و همچنین احساس نیاز به تحول بنیادی در نظام تربیتی را فراهم آورد .       
داستان        
نصیحت سقراط.: پیش از آن که سقراط را محاکمه کنند از وی پرسیدند :بزرگترین آرزویی که در دل داری چیست ؟ وی پاسخ داد بزرکترین آرزوی من این است که به بالا ترین مکان در آتن صعود کنم وبا صدای بلند به مردم بگویم :ای رفقا!چرا با این حرص و ولع بهترین و عزیزترین سالهای خود را به جمع آوری ثروت و عبادت میگذرانید ،در حالیکه آنگونه که باید وشاید در تعلیم وتربیت اطفالتان که مجبور هستید روزی ثروتتان را برای آن ها باقی بگذارید فهمت نمیگذارید .
آسان گیری در تربیت 
شخصی به محضر پیامبر (ص) آمدکه تازه مسلمان شده بود عرض کرد:«من نمیتوانم نمازها ی پنج گانه را انجام دهم ولی میتوانم شبانه روزی دو رکعت نماز بخوانم »پیامبر (ص) به او سخت نگرفت وبا او موافقت کرد که روزی دو رکعت نماز بخواند .آن شخص مدتی به همین دو رکعت نمار اکتفا کرد  تا اینکه حلاوت وشیرینی نماز را چشید واهمیت آن را شتاخت وکم کم آماده گردید ونماز ها یچنج گانه را با خشوع وخلوص تمام انجام داد .
نکاتی در تربیت 
در تربیت هشدار و بشارت باید کنار هم باشد.
در تربیت بیم وامید لازم است .
در تربیت افراد ، ضمن اینکه از راه های خطا جلوگیری می کنید راه های صحیح را نیز با استدلال بیان کنید .«لا تسجد الشمس ............واسجد الله »
باز گویی صحنه ها قیامت عامل انذار و تربیت است .
قرآن پیامبررامأمور میکند تا چنین روزی را به یاد مردم بیندازد.
یکی از راه های تربیت و ارشادبیان تاریخ گذشتگان  والگوهای مثبت  است و قرآن بارها این روش را به کار برده است .
گفتگو با خداوند ، کلید رشد و تربیت انسان است .
 دستورات الهی وسیله ی رشد وتربیت انسان است .
برای تربیت باید هشدار ها تکرار شود .
در تربیت باید افراد را میان بیم و امید نگه داشت .
معرفی الگو یکی از شیوه های تربیت است .
در تربیت احتمال تاثیر کافی است و یقین لازم نیست .
با اعمال خود ، فرزندان را تربیت کنید .
رفتار نیاکان در تربیت فرزندان موثر است ، هر چند به آن سفارش هم نکنند .
اولین مرحله ی تربیت ، کانون خانواده است .
شروع تربیت و ارشاد باید از طریق گفتگوی صمیمانه باشد .
حتی با سرکش ترین افراد نیز ابتدا با نرمی و لطافت سخن گفت .
تعلیم و تربیت تعطیل بردار نیست .
عوامل موثر بر تربیت : روح پاک مادر ، جسم سالم ، تعلیم و تربیت الهی ،
عبادت مایه ی تربیت انسان است .
در انسان غریزه ی محبوب شدن است که باید از این غریضه برای تربیت استفاده کرد .
تربیت نیاز به آگاهی کامل دارد . پیروی از آیات الهی سبب رشد و تربیت بشر است .
در یک مکتب که دارای هدف های مشخص است و مقررات همه جانبه ای دارد و به اصطلاح سیستم حقوقی و اقتصادی و سیاسی دارد و هدف او جامعه است باید با مقدمه  وابزار ساختن آن جامعه که همه تعلیم در کنار تربیت و پرورش است آشنا شد و افراد تحت پرورش مبانی تربیتی آن مکتب در آیند .
در تعلیم و تربیت با استفاده از شیوه ی سوال ، وجدان ، مخاطبان را بیدار کنیم و فکرها را بکار اندازیم .