پیشگفتار

پرستش، جوششی است از اعماق ذرات عالم که عطر جانبخشش همه جا گسترده و پرتو انوارش هستی را روشن ساخته است.

پرستش نداي فطرت انسان، راز آفرینش و اصلی ترین نیاز بشر است. عبادت سرلوحه تعالیم انبیاء و نشانه ایمان است و عبودیت حق عالی ترین رتبه ایست که آدمی می تواند به آن نائل گردد. نماز در رأس همه عبادات و سرلوحه برنامه هاي تربیتی و پرورشی اسلام است. نماز نویدي براي فرزندان حضرت آدم که: اي انسان؛ اي غمگین از هجران؛ از هبوط متاثر معراج مؤمن است. پس، در طریق عبودیت حق با آگاهی و اخلاص باید گام نهاد تا آدمی به مراحل کمال « نماز » ؛ مباش شایسته خود نائل گردد.رسد آدمی به جایی که بجز خدا نبیند بنگر که تا چه حد است مقام آدمیت ستاد اقامه نماز که در راستاي معرفی و تحقق عبودیت حق و شاخص ترین جلوه آن، یعنی نماز تلاش می نماید و ایجاد پیوند عمیق و ارتباط تنگاتنگ انسانها با آفریدگار خویش را هدف خود قرار داده است. این بار بر آن شد جهت قطع این مرحله دست نیاز به سوي یکی از بندگان شایسته خدا دراز نماید و از او یاري طلبد.قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن ظلمات است بترس از خطر گمراهی از این رو، رو به سوي آثار گرانقدر و همیشه جاویدان حاصل عمر امام(ره) شهید بزرگوار استاد مطهري رضوان الله تعالی علیه آوَرد تا از گهرهاي گرانبهایی که از غواصی ماهرانه خود در دریاي ژرف و بیکران معارف اسلامی بدست آورده است. براي شما خواننده گرامی شمه اي برگزیند.من به سرمنزل عنقا نه به خود بردم راهقطع این مرحله با مرغ سلیمان کردم آنگاه مسئولیت انجام گردآوري و تنظیم مباحثی که آن شهید بزرگوار در مجموعه کتابها و سخنرانیهاي خود پیرامون عبادت ونماز آورده را برعهده برادر فاضل حضرت حجه الاسلام حسین واعظی نژاد گذاشت. بنابراین آنچه اکنون پیش روي شماست، متن نوشتارها و گفتارهاي استاد در مورد پرستش، عبادت و نماز است. به عبارتی گلچینی است از گلستان همیشه بهار آثار استاد شهید که پس از طی مراحلی به صورت فعلی و در سه بخش: پرستش، عبادت و نماز تنظیم گردید. و با نقل جلوه هایی چند از عبادت استاد حسن ختام یافت. گردآورنده سعی نموده است، مطالب عیناً از آثار استاد منتقل گردد و جز در موارد بسیار اندکی که جهت انتظام مطالب یا نوشتاري نمودن گفتارها یا انتخاب عناوین براي مطالبِ فاقد عنوان ناچار از تصرفات بسیار ناچیزي گردید ، دخل و تصرفی ننموده است. نظر به این که کتاب حاضر برگزیده اي است از آثار متعدد و مجموعه اي است از گفتارها و نوشتارهاي پراکنده استاد، طبعاً ویژگیهاي خاص خود را نیز دارد. مطمئنا چنانچه خود استاد در باب عبادت و نماز اثر مستقلی می داشت همانند سایر آثار ایشان از نظر محتوي، نظم و جامعیت به مراتب از کیفیت و ارزش بالاتري برخوردار بود. امید است مجموعه حاضر به برکت عبودیت خالصانه استاد شهید، مفید واقع شده و روشنگر و راهنماي عبودیت و عبادت ما گردد. انشاءاللّه ستاد اقامه نماز

بخش اوّل پرستش

اشاره

پرستش یکی از پایدارترین و قدیمی ترین تجلّیات روح آدمی و یکی از اصیل ترین ابعاد وجود آدمی، حسّ نیایش و پرستش است. مطالعه آثار زندگی بشر نشان می دهد هر زمان و هر جا که بشر وجود داشته است، نیایش و پرستش هم وجود داشته است. چیزي که هست شکل کار و شخص معبود متفاوت شده است: از نظر شکل از رقصها و حرکات دسته جمعی موزون همراه با یک سلسله اذکار و اوراد گرفته تا عالی ترین خضوعها و خشوعها و راقی ترین اذکار و ستایشها، واز نظر معبود از سنگ و چوب گرفته تا ذات قیّوم ازلی ابدي منزّه از زمان و مکان. پیامبران پرستش را نیاوردند و ابتکار نکردند، بلکه نوع پرستش را _ یعنی نوع آداب و اعمالی که باید پرستش به آن شکل صورت گیرد _ به بشر آموختند و دیگر این که از پرستش غیر ذات یگانه (شرك) جلوگیري به عمل آوردند. از نظر مسلّمات دینی و همچنین از نظر برخی علماي دین شناسی( )، بشر ابتدا موحّد و یگانه پرست بوده است و خداي واقعی خویش را می پرستیده است پرستش بت یا ماه و یا ستاره یا انسان از نوع انحرافهایی است که بعداً رخ داده است، یعنی چنین نبوده که بشر پرستش را از بت یا از انسان یا مخلوقی دیگر آغاز کرده باشد و تدریجاً با تکامل تمدّن به پرستش خداي یگانه رسیده باشد. حسّ پرستش که احیاناً از آن به حسّ دینی تعبیر می شود، در عموم افراد بشر نقل شده است که: « اریک فروم » وجود دارد. از انسان ممکن است جانداران یا درختان یا بتهاي زرّین یا سنگی یا خداي نادیدنی یا مردي ربّانی یا پیشوایی شیطانی صفت را » بپرستد؛ می تواند نیاکان یا ملّت یاطبقه یا حزب خود یا پول و کامیابی را بپرستد... او ممکن است از مجموعه معتقداتش به عنوان دین، ممتاز از معتقدات غیر دینی، آگاه باشد و ممکن است بر عکس، فکر کند که هیچ دینی ندارد. مسأله بر سر این ()«. نیست که دین دارد یا ندارد، مسأله بر سر این است که کدام دین را دارد می گوید: « اقبال » بنا بر نقل « ویلیام جیمز » انگیزه نیایش، نتیجه ضروري این امر است که در عین این که در قوي ترین قسمت از خود هاي اختیاري و عملی هر کس » خودي از نوع اجتماعی است، با وجود این، مصاحب کامل خویش را تنها در جهان اندیشه (درون اندیشی) می تواند پیدا کند... اغلب مردم، خواه به صورت پیوسته و خواه به صورت تصادفی در دل خویش به آن رجوع می کنند. حقیرترین فرد بر () « . روي زمین، با این توجه عالی، خود را واقعی و با ارزش احساس می کند درباره عمومی بودن این حس در افراد چنین می گوید: « ویلیام جیمز »احتمال دارد که مردمان از لحاظ درجه تأثیر پذیري از احساس یک ناظر درونی در وجودشان با یکدیگر اختلاف داشته » باشند. براي بعضی از مردم بیش از بعضی دیگر این توجّه، اساسی ترین قسمت خود آگاهی را تشکیل می دهد. آنان که بیشتر چنین هستند محتملًا دینی ترند، ولی اطمینان دارم که حتّی آن کسانی هم که می گویند، بکلّی فاقد آنند خود را فریب می ()«. دهند و حقیقتاً تا حدّي دیندارند قهرمانهاي افسانه اي ساختن از پهلوانان و یا دانشمندان و یا رجال دینی، معلول حس تقدیس بشر است که می خواهد موجودي قابل ستایش و تقدیس داشته باشد و او را عاشقانه و در حدّ مافوق طبیعی ستایش نماید. ستایشهاي مبالغه آمیز بشر امروز از قهرمانهاي حزبی یا ملّی، دم زدن از پرستش حزب، مرام، مسلک، پرچم، آب و خاك و احساس میل به فداکاري در راه این ها همه معلول این حس است. احساس نیایش، احساس [نیاز] غریزي است به کمالی برتر که در او نقصی نیست و جمالی که در آن زشتی وجود ندارد. پرستش مخلوقات به هر شکل، نوعی انحراف این حس از مسیر اصلی است. انسان در حال پرستش از وجود محدود خویش می خواهد پرواز کند و به حقیقتی پیوند یابد که در آنجا نقص و کاستی و فنا دانشمند بزرگ عصر ما: « اینشتاین » و محدودیت وجود ندارد و به قول در این حال فرد به کوچکی آمال و اهداف بشري پی می برد و عظمت و جلالی را که در ماوراي امور و پدیده ها در طبیعت » ()« . و افکار تظاهر می نماید، حس می کند می گوید: « اقبال » نیایش، عمل حیاتی و متعارفی است که بوسیله آن، جزیره کوچک شخصیّت ما وضع خود را در کلّ بزرگتري از حیات » «. اکتشاف می کند

در انسان است: امکان بیرون رفتن از مرز امور مادّي و میل به پیوستن « میل » و یک « امکان » عبادت و پرستش نشان دهنده یک ( به افق بالاتر و وسیع تر. چنین میلی و چنین عشقی از مختصّات انسان است.(

پرستش فطري بشر

پیام توحید اساسی ترین پیام قرآن و پایه تمام پیامهاي دیگر است. پیام توحید اختصاص به پیامبر خاتم ندارد بلکه سرلوحه رسالت همه انبیاء است. ازنظر قرآن مسأله به این شکل مطرح است که هیچگاه به مردم نمی گوید که شما باید اولًا موجودي را عبادت کنید و ثانیاً موجودي که عبادت می کنید باید خدا باشد؛ خیر، بلکه انسان نمیتواند بدون عبادت زیست کند؛ همه مردم به شکلی و بنوعیعبادت و پرستش دارند و این پرستش جزء غرائز ذاتی و فطري بشر است، یعنی بشر فطرتاً گرایش دارد که یک چیزي را تقدیس و تنزیه کند و خویشتن را به او نزدیک نماید. این گرایش در همه انسانها وجود دارد، و همه مادیون نیز پرستنده هستند حتی کارل مارکس می گوید که: .« من می خواهم انسان را از پرستیدن غیر انسان آزاد سازم؛ تا انسان خود را بپرستد » وي نیز توجه دارد که انسان باید چیزي را پرستش کند ولی بگفته خود میخواهد معبود حقیقی را نشان دهد.

پیام قرآن این است که اي انسان!؛ رب خود؛ پروردگار خود؛ صاحب اختیار خودت را بپرست. آن صاحب اختیاري که تمام .« در هم فرو ریزند غالبها » ، هستی به اراده او وابسته است و اگر یک لحظه غافل گردد ()«... اَلَّذي خَلَقَکُم وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ »

().« کسی که شما و گذشتگان شما را آفریده است »

پرستش بازتاب شناخت

شناخت خداي یگانه به عنوان کاملترین ذات باکاملترین صفات، منزه از هرگونه نقص و کاستی و شناخت رابطه او با جهان که آفرینندگی، نگهداري و فیاضیّت، تعبیر می شود. « پرستش » عطوفت و رحمانیت است، عکس العملی در ما ایجاد می کند که از آن به پرستش نوعی رابطه خاضعانه و ستایشگرانه و سپاسگزارانه است که انسان با خداي خود برقرار می کند. این نوع رابطه را انسان تنها با خداي خود می تواند برقرار کند و تنها در مورد خداوند صادق است؛ در مورد غیر خدا نه صادق است نه جایز. شناخت خداوند به عنوان یگانه مبدأ هستی و یگانه صاحب و خداوندگار همه چیز، ایجاب می کند که هیچ مخلوقی را در مقام پرستش، شریک او نسازیم. قرآن کریم تأکید واصرار زیاد دارد بر این که عبادت و پرستش باید مخصوص خدا باشد؛هیچ گناهی مانند شرك به خدا نیست. اکنون ببینیم پرستش یا عبادت که مخصوص خداست وانسان نباید این رابطه را جز با خداوند با هیچ موجود دیگري برقرار کند، چیست و چگونه رابطه اي است.

مفهوم پرستش

براي این که مفهوم و معنی پرستش روشن شود و تعریف صحیحی بتوانیم از آن به دست دهیم لازم است دو مقدّمه ذکر کنیم: _ پرستش یا قولی است یا عملی. پرستش قولی عبارت است از یک سلسله جمله ها و اذکار که به زبان می گوییم، مانند قرائت حمد و سوره و اذکاري که در رکوع و سجود و تشهّد نماز می گوییم و ذکر لبّیک که در حج می گوییم. پرستش عملی مانند قیام و رکوع و سجود در نماز یا وقوف عرفات و مشعر و طواف در حج. غالباً عبادتها، هم مشتمل است بر جزءِ قولی و هم بر جزءِ عملی، مانند نماز و حج، که هم بر جزءِ قولی مشتملند و هم بر جزء عملی .

_ اعمال انسان بر دو نوع است: بعضی از اعمال خالی از منظور خاص است و به عنوان علامت یک چیز دیگر صورت نمی گیرد، بلکه صرفاً به خاطر اثر طبیعی و تکوینی خودش صورت می گیرد. مثلًا یک کشاورز از آن جهت یک سلسله کارهاي مربوط به کشاورزي را انجام می دهد که اثر طبیعی آن کارها را بگیرد. کشاورز کارهاي کشاورزي را به عنوان سمبل و علامت و به عنوان ابراز یک سلسله مقصودها و احساسها انجام نمی دهد. همچنین یک خیّاط در کارهاي خیّاطی. ما که از منزل به طرف مدرسه حرکت می کنیم از حرکت خود جز رسیدن به مدرسه نظري نداریم؛ نمی خواهیم با این کار خود یک منظور دیگر ابراز کرده باشیم. ولی برخی از کارها را به عنوان علامت یک سلسله مقصودها و ابراز نوعی احساسات انجام می دهیم، مانند این که به علامت تصدیق سر خود را رو به پائین می آوریم و به علامت فروتنی، دم در می نشینیم وبه علامت تعظیم و تکریم شخص دیگر خم می شویم. بیشترین کارهاي انسان از نوع اوّل است و کمترین آن از نوع دوّم؛ ولی به هرحال قسمتی از کارهاي انسان از این نوع است که کاري براي ابراز مقصودي و نشان دادن احساسی صورت می گیرد. این نوع کار در حکم کلمات و الفاظ و لغات مستعمل ورایج است که براي افاده یک منظور و ابراز یک نیّت به کار می رود. است. انسان با اقوال عابدانه « معنی دار » اکنون که این دو مقدّمه دانسته شد می گوییم پرستش، چه قولی و چه عملی، یک کار خویش حقیقت بلکه حقایقی را ابراز می دارد و با اعمال عابدانه خود، از قبیل رکوع و سجود و وقوف و طواف و امساك، ( همان را می خواهد بگوید که با اذکار قولی خود می گوید.)

محتواي پرستش

آنچه انسان در عبادت قولی و عملی خود ابراز می دارد چند چیز است:

_ ثنا و ستایش خدا به صفات و اوصافی که مخصوص خداست؛ یعنی اوصافی که مفهومش کمال مطلق است، مثلًا علم مطلق، قدرت مطلقه، اراده مطلقه. معنی کمال مطلق و علم مطلق و قدرت و اراده مطلقه این است که محدود و مشروط به چیزي نیست و مستلزم بی نیازي خداوند است.

_ تسبیح و تنزیه خدا از هرگونه نقص و کاستی از قبیل فنا، محدودیّت، نادانی، ناتوانی، بخل، ستم و امثال این ها.

_ سپاس و شکر خدا به عنوان منشأ اصلی خیرها و نعمتها و این که نعمتهاي ما همه و همه از اوست و غیر او وسیله هایی است که او قرار داده است.

_ ابراز تسلیم محض و اطاعت محض در برابر او و اقرار به این که او بلاشرط مطاع است و استحقاق اطاعت و تسلیم دارد. او ازآن جهت که خداست شایسته فرمان دادن است و ما از آن جهت که بنده هستیم شایسته اطاعت و تسلیم در برابر او.

_ او در هیچ یک از مسائل بالا شریک ندارد. جز او کامل مطلق نیست؛ جز او هیچ ذاتی منزّه از نقص نیست؛ جز او کسی منعم اصلی و منشأ اصلی نعمتها که همه سپاسها به او برگردد نیست؛ جز او هیچ موجودي استحقاق مطاع محض بودن و تسلیم محض در برابر او شدن را ندارد. هر اطاعتی مانند اطاعت پیامبر و امام و حاکم شرعی اسلامی و پدر و مادر یا معلّم باید به اطاعت از او و رضاي او منتهی شود و گرنه جایز نیست. این است عکس العملی که شایسته یک بنده در مقابل خداي بزرگ ( است و جز در مورد خداي یگانه در مورد هیچ موجودي دیگر نه صادق است نه جایز.)

عشق و پرستش

در انسان زمینه چیزي وجود دارد که ما آن را عشق می نامیم، عشق چیزي است مافوق محبّت، محبّت در حد عادي در هر انسانی موجود است و انواع مختلف نیز دارد مثلًا محبّت دو دوست نسبت به یکدیگر، مرید به مراد خودش ، محبتهاي معمولی که بین همسرها وجود دارد و بالاخره محبّتهایی که بین والدین و اولاد است. اما عشق چیز دیگر است. در زبان عربی نیز این کلمه عشق وجود دارد و از مادّه "عَشَقَ" است. "عشقه" نام گیاهی است که در فارسی به آن " پیچک" می گویند که به هر چیز برسد به دور آن می پیچد مثلًا وقتی به گیاه دیگر می رسد، دور آن چنان می پیچد که تقریبا آن را در اختیار خودش می گیرد و آن را محدود و محصور می کند. یک چنین حالتی! و اثرش این است که - بر خلاف محبت عادي - انسان را از حالت عادي خارج می کند، خواب و خوراك را از او می گیرد، توجّه اش را منحصرا به همان نقطه جلب می کند و به همان معشوق. یعنی یک نوع، توحّ د و تأحّد در او بوجود می آورد ، یعنی او را از همه چیز می بُرد و به یک چیز وصل می کند، به طوري که همه چیزش او می شود. یک چنین حالتی در حیوانات مشاهده نشده است. در حیوانات حداکثر همان علایق، در حدود علایقی است که انسانها نسبت به یکدیگر دارند، یا همسرها به هم دارند. اگر غیرت یا تعصّب نسبت به هم دارند در حیوانات هم کم و بیش پیدا می شود. ولی این حالت به این شکل، مخصوص انسان است. راجع به این که اصلًا ماهیّت این حالت چیست، خود یکی از موضوعات فلسفه شده است، بوعلی سینا رساله اي دارد در همچنین ملاصدرا در کتاب اسفار در بخش الهیات صفحات زیادي - حدود چهل صفحه - را اختصاص داده است به ،« عشق » تفسیر ماهیت عشق، که این حالت چیست که در انسان پیدا می شود. کما این که امروز هم مسأله عشق در روانکاوي تحلیل می شود که ماهیت این حالت در انسانها چیست؟ بعضی ها خودشان را با یک کلمه که عشق یک بیماري است، یک ناخوشی است، راحت کرده اند ولی این حرف امروز تابع ندارد. نه! بیماري که نیست بلکه موهبت است. مسأله اساسی در اینجا این است که آیا عشق یک نوع است یا بیشتر؟ بعضی نظرات این است که عشق یک نوع بیشتر نیست و آن همان عشق جنسی است، یعنی ریشه عضوي دارد، ریشه فیزیولوژیکی دارد و غیر از این نیز نیست و تمام عشقهایی که در عالم وجود داشته است و وجود دارد با همه آثار و خواصش، مثل عشقهاي رمانتیکی، که این داستانهاي عشقی ادبیات جهان را پر کرده اند، تمام این ها را می گویند که جز عشقهاي جنسی چیزي نیست. گروهی عشق را، همین عشق انسان به انسان را دو نوع می دانند. مثلًا ابو علی سینا، خواجه نصیرالدین طوسی، ملا صدرا، این ها عشق را دو نوع می دانند. برخی از عشقها را عشق جنسی می دانند که البته این نوع عشق را مجازي می دانند، نه عشق حقیقی و بعضی دیگر را روحانی و نفسانی. در عشق جسمانی چون منشاء آن غریزي است، با رسیدن به معشوق و با ارضاء غریزه نیز پایان می گیرد، چون پایانش این است. اگر مبدأش ترشحات داخلی باشد با ارضاء شدنش تمام می شود. از آنجا آغاز می شود و به اینجا نیز ختم می شود. ولی این ها مدّعی هستند که انسان گاهی به مرحله اي از عشق می رسد که مافوق این حرفهاست و به تعبیر خواجه نصیر الدین، در آنها - مشاکله بین النفوس - یعنی همشکلی بین روحها وجود دارد، و مدّعی هستند که در روح انسان یک بذري براي عشق روحانی و نفسانی وجود دارد که اگر هم مادّیتی باشد، فقط محرّك است و معشوق حقیقی انسان یک حقیقت ماوراء طبیعی است که روح انسان با او متّحد می شود و به او می رسد و او را کشف می ( کند و در واقع معشوق حقیقی در درون انسان است.( معشوق حقیقی انسان ذات مقدس باریتعالی است و به هر چیز دیگري هر گاه عشق روحانی پیدا کند زنده شدن همان عشق ( حقیقی است که عشق به ذات حق است که به این صورت پیدا شده است و در واقع پرتوي است از پرستش معشوق حقیقی.( قدر مسلم این است که بشر عشق را ستایش می کند، یعنی یک امر قابل ستایش می داند، در صورتی که آنچه از مقوله شهوت است قابل ستایش نیست . مثلا انسان شهوت خوردن یامیل به غذا - که یک امر طبیعی است - دارد. آیا این میل از آن جهت که یک میل طبیعی است هیچ قابلیت تقدس پیدا کرده؟ تا بحال شما دیده اید حتی یک نفر بیاید میلش به فلان غذا را ستایش کند؟ عشق هم تا آنجا که به شهوت [جنسی] مربوط باشد، مثل شهوت خوردن است و قابل تقدیس نیست. ولی بهر حال، این حقیقت، تقدیس شده است و قسمت بزرگی از ادبیات دنیا را تقدیس عشق تشکیل می دهد: این از نظر روانکاوي فردي یا اجتماعی فوق العاده قابل توجه است که این پدیده چیست؟

عجیب تر این است که بشر افتخار می کند به این که در زمینه معشوق، همه چیزش را فدا کند و خودش را در مقابل او فانی نشان بدهد، یعنی این براي او عظمت و شکوه است که در مقابل معشوق از خود چیزي ندارد و هرچه هست اوست و به تعبیر چیزي است نظیر آنچه که در باب اخلاق گفتیم که در اخلاق چیزي است که با منطق .« فناء عاشق در مقابل معشوق » دیگر منفعت جور در نمی آید ولی فضیلت است، مثل ایثار، از خودگذشتن. ایثار باخود محوري جور در نمی آید انسان از جنبه خیر اخلاقی، جود را، احسان را، ایثار را و فداکاري را تقدیس می کند، این ها را فضیلت، عظمت و بزرگی می داند. در اینجا هم مسأله عشق با مسأله شهوت متفاوت است، چون اگر شهوت باشد، یعنی شیئی را براي خود خواستن. فرق میان شهوت و غیر شهوت در همین جاست. که آنجا که کسی عاشق دیگري است و مسأله، مسأله شهوت است هدف تصاحب معشوق و از اصلًا مسأله وصال و تصاحب مطرح نیست. مسأله فناي عاشق در معشوق مطرح « عشق » وصال او بهره مند شدن است، ولی در است، یعنی باز با منطق خود محوري سازگار نیست. این است که این مسأله در این شکل، فوق العاده قابل بحث و تحلیل است که این چیست در انسان؟ این چه حالتی است؟ و از کجا سرچشمه می گیرد که فقط در مقابل او می خواهد تسلیم محض باشد، از منِ او، از خود و از انانیّتش چیزي باقی نماند. در ادبیات عرفانی فوق العاده است. در این زمینه مولوي شعرهاي خیلی خوبی دارد که: عشق قهّار است و من مقهور عشق چون قمر روشن شدم از نور عشق مسأله پرستش این است، یعنی عشق انسان را می رساند به مرحله اي که می خواهد از معشوق، خدایی بسازد و از خود، بنده اي؛ او را هستی مطلق بداند و خود را در مقابل او نیست و نیستی حساب کند. این از چه مقوله اي است؟ واقعیت این حالت چیست؟ گفتیم که یک نظریه این است که می گوید عشق بطور مطلق ریشه و غایت جنسی دارد، روي همان خط غریزه جنسی حرکت می کند و ادامه می یابد و تا آخر هم جنسی است. نظریه دیگر همان نظریه اي است که عرض کردیم حکماي ما این نظریه را تأیید می کنند، که به دو نوع عشق قائل هستند: عشقهاي جنسی و جسمانی و عشقهاي روحانی و می گویند زمینه عشق روحانی در همه افراد بشر وجود دارد . نظریه سومی وجود دارد که می خواسته جمع کند بین آن دو نظریه. نظریه اي هم فروید، روانکاو معروف دارد که همه چیز و بطریق اولی عشق را نیز جنسی می داند. فروید، علم دوستی، خیر، ( فضیلت، پرستش، و عشق و همه چیز را جنسی می داند، البته نظریه اورا الان کسی قبول ندارد.)

تضاد دو عشق

مجنون شتر تازه زائیده اي را سوار شده بود و می خواست به خانه معشوق برود، از شهر که یک مقداري دور شد، رفت در خیال معشوق و محبوب خودش و غافل از حیوان. کم کم دستش شل شد و مهار شتر رها شد و تقریباً مجنون مثل یک بار شد روي حیوان. حیوان کم کم احساس کرد کسی کاري به کارش ندارد، و از طرفی بچه اش در خانه بود. سرش را برگرداند بطرف خانه، آمد و آمد، مجنون یک دفعه چشم باز کرد دید به طویله رسید. به جاي این که برسد به خانه معشوق رسید به طویله.دوباره حیوان را بطرف خانه معشوق باز گرداند. باز مقداري که رفت دوباره مجنون میلش به لیلی کشید و حیوان رها شد و حیوان هم به فکر معشوق و محبوب خودش در طویله افتاد. باز برگشت و این کار چندین بار تکرار شد. همچو مجنون در تنازع با شتر گه شتر چربید و گه مجنون حر یکدم ار مجنون ز خود غافل شدي ناقه گردیدي و واپس آمدي می گوید بالاخره مجنون خودش را پرتاب کرد از روي شتر پایین و گفت: اي ناقه چو هر دو عاشقیم ما دو ضد پس همراه نالایقیم من عاشقم تو هم عاشق، من عاشق لیلی هستم از آن طرف باید بروم، تو عاشق بچه ات هستی بطرف طویله باید بروي. ما دو تا با همدیگر نمی توانیم برویم. ( عشق مولا کی کم از لیلاستی بنده بودن بهر او والاستی)

اخلاق و پرستش

می گویند آن سلسله از اعمال بشر که با افعال طبیعی یکی از نظریات در مورد اعمال اخلاقی بشر،« پرستش » است. نظریه متفاوت است و در همه افراد بشر وجود دارد و همه افراد بشر آن کارها را تقدیس و ستایش می کنند و شرافتمندانه و انسانی مافوق کارهاي طبیعی می خوانند، از مقوله پرستش هستند. بعضی اینگونه افعال را از نوع عاطفه و محبّت می دانند، و بعضی از نوع عقل و دانش و فهم، و بعضی از نوع اراده قوي، و بعضی نداي وجدان انسان، و بعضی از مقوله زیبایی. حال عرض می کنم یک نظریه دیگر هم درباره طبیعت اینگونه کارهاي مقدّس بشري هست و آن این است که این کارها از مقوله پرستش است، از مقوله عبادت خداست ولی عبادتی ناآگاهانه. مثلًا آن کسی که اعمال اخلاقی را از نوع زیبایی می دانست می گفت چون زیبایی منحصر به زیبایی محسوس نیست و زیبایی معقول هم زیبایی است، آنکه کار اخلاقی می کند، جمال و زیبایی عقلی کار اخلاقی را احساس می کند و این جمال و زیبایی او را به سوي خود می کشد همچنانکه زشتی کار غیر اخلاقی و ضد اخلاقی او را از آن متنفّر می کند. در کارهاي اخلاقی جاذبه اي است از نوع جاذبه زیبایی، و در کارهاي ضدّ اخلاقی دافعه اي است از نوع دافعه هاي ضد زیبایی. ولی این نظریه، نظریه عجیبی است و آن این است: کسی که کار اخلاقی می کند، حتّی آن کس که در شعور آگاه خودش خدا را نمی شناسد و به وجود خدا اعتراف ندارد و یا فرضاً اعتراف دارد ولی در شعور آگاه خودش این کار را براي رضاي خدا انجام نمی دهد و با این کار، خداپرستی نمی کند، کار اخلاقی او یک نوع خداپرستی و پرستش ناآگاهانه است. ممکن است سؤال شود: مگر ممکن است خداپرستی ناآگاهانه باشد؟ جواب این است: بله، حتی ما خداشناسی ناآگاهانه هم داریم. یعنی همه مردم در عمق فطرتشان _ و در اصطلاح امروز ناآگاهانه _ خداي خودشان را می شناسند. تفاوت افراد مردم در خداشناسی در مرحله آگاهانه است. این مطلب اگر دیروز یعنی در قرون گذشته باور کردنش اندکی مشکل بود، امروز باور کردن آن خیلی آسان است. یعنی امروز این مطلب به اثبات رسیده که انسان داراي دو نوع شعور است: شعور ظاهر و شعور مغفولٌ عنه، یعنی شعوري که خود انسان از آن اطّلاع و آگاهی دارد، و شعوري که آن هم خودش نوعی آگاهی است ( ولی ظاهراً انسان از آن بی خبر است.( براي این که مثالی براي آگاهانه و ناآگاهانه ذکر کرده باشم، مَثَلش مَثَل طفل است از نظر غریزه: همچو میل کودکان با مادران سرّ میل خود نداند در لبان بچّه اي که تازه از مادر متولّد می شود همان روزهاي اوّل و دوّم که هنوز چشمهایش را نمی تواند باز بکند و قطعاً از وجود مادر آگاهانه اطّلاع ندارد یعنی هنوز در ضمیرش، در ذهنش از مادر تصویري ندارد و نمی داند مادري هم دارد ، گرسنه اش که می شود سرش را هی خم می کند، لبهایش را هی کج می کند این طرف و آن طرف؛ این لبها ناآگاهانه در جستجوي پستان مادر است. یعنی اگر از این کودك کسی توضیح بخواهد دنبال چه می گردي؟ قادر به توضیح نیست، هنوز ذهنش از تصویرها و نقشها مزیّن نشده، که اگر هم بتواند حرف بزند باز نمی تواند این مطلب را بیان بکند، اما ناآگاهانه به سوي چیزي که وجود دارد می رود، ناآگاهانه در جستجوي پستان مادر است. تازه این ها در انسان خیلی ضعیف است، در حیوانات قوي تر است. در حیوانات و بخصوص در حشرات این غرایز بسیار زیاد است. در انسان هم در بسیاري از مسائل این مقدار غریزه ( است.(علماي روانکاوي امروز معتقدند که بیشترین قسمت شعور انسان شعور مغفولٌ عنه اوست و کمترین بخش شعور انسان آن شعوري است که انسان از وجود آن آگاه است. مثلاً اگر ما به درون خودمان مراجعه بکنیم و محتویات ضمیر خودمان را تفتیش نماییم، مقداري احساسات، معلومات واطّلاعات، تمایلات، بغضها و حبها و این جور چیزها پیدا می کنیم و بعد هم خیال می کنیم غیر از این چیزي نیست، و حال آنکه اطّلاعات و معلومات و مدرکات، ونیز احساسات و تمایلات زیادي در اعماق روح ما رسوب کرده که ما از آنها بی خبر هستیم. یعنی قسمت عمده روح من از این منی که الان با شما حرف می زند مخفی است، و قسمت عمده روح شما از این شمائی که الان دارید به حرف من گوش می کنید مخفی است. در مقام مثال می گویند اگر شما هندوانه اي را در یک حوض آب بیاندازید چقدر از آن از آب بیرون است؟ مقدار کمی شاید نه عُشرش را آب فراگرفته و یک عُشرش بیرون است. یا اگر قطعه یخ بزرگی را در حوض آب بیاندازید چقدرش از آب بیرون است و چقدرش زیر آب؟ عیناً شعور انسان هم آن قسمتی که آشکار است نسبت به آن قسمتی است که مخفی است این جور است. عالم هم همین طور است. این عالم طبیعت که به تعبیر قرآن عالم شهادت است ، در مقابل عالم غیب و حقایق مخفی، نسبتش همین نسبت است اگر خیلی بیشتر از این نباشد. عالم طبیعت با تمام کهکشانها وستارگان و این جوّي که بشر چون نمی داند آخرش به کجا منتهی می شود می گوید جوّ لایتناهی _ و شاید هم لایتناهی است _ نسبت به عالمی که بر این عالم احاطه دارد یعنی نسبت به آن قسمتی از عالم که پنهان است بسیار کوچک است، و به تعبیر حدیث مثل این است که حلقه اي را در یک صحرا بیاندازند. آن حلقه نسبت به صحرا چه نسبتی دارد؟ هیچ. حالا این مطلب که می گوییم پرستش ناآگاهانه، موجب تعجب نشود که مگر می شود پرستش، ناآگاهانه باشد؟ آدم زنده که وکیل و وصی نمی خواهد. من که خودم می فهمم که خدا را پرستش نمی کنم، اصلًا من خدا را قبول ندارم، در عین حال شما می گویید آن کار اخلاقی من یک پرستش ناآگاهانه است؟! جواب این است: بله، تو خیلی چیزها را نمی دانی، انجام می ( دهی و خودت نمی دانی. خودت، خودت را نمی شناسی.( حال معناي این که کارهاي اخلاقی از مقوله پرستش است چیست؟ انسان به حسب فطرت کارهاي اخلاقی را شریف و شرافتمندانه می داند با این که از خود گذشتگی است و با منطق طبیعی سازگار نیست و حتی با منطق عقل عملی به این معنا یعنی عقلی که به انسان می گوید خودت و منافع خود را باید حفظ بکنی سازگار نیست. مع ذلک انسان این کارها را انجام می دهد و در این کارها یک نوع شرافت و عظمتی تشخیص می دهد، علوّ و بزرگواري تشخیص می دهد، حس می کند که با انجام این کارها خودش را بزرگوار می کند؛ مثل ایثار، ازخود گذشتگی و انصاف دادن. آن عمق روح انسان، آن فطرت انسان، آن عمق قلب انسان، با یک شامّه مخصوص، ناآگاهانه همین طور که خدا را می شناسد، این قوانین خدا را می شناسد ؛ رضاي خدا را می شناسد و کار را بالفطره در راه رضاي خدا انجام می دهد، ولی ( خودش نمی داند که دارد قدم در راه رضاي خدا بر می دارد.( حقیقت این است که اخلاق از مقوله عبادت و پرستش است.انسان به همان میزان که خدا را ناآگاهانه پرستش می کند، ناآگاهانه هم یک سلسله دستورهاي الهی را پیروي می کند. وقتی که شعور ناآگاهش تبدیل بشود به شعور آگاه، کهپیغمبران براي همین آمده اند (پیغمبران آمده اند براي این که ما را به فطرت خودمان سوق بدهند و آن شعور ناآگاه و آن امر فطري را تبدیل کنند به یک امر آگاهانه) آن وقت دیگر تمام کارهاي او می شود اخلاقی، نه فقط همان یک عدّه کارهاي معیّن؛ خوابیدن او هم می شود یک کار اخلاقی، غذا خوردن او هم می شود یک کار اخلاقی. یعنی وقتی برنامه زندگی ما بر اساس تکلیف و رضاي حق تنظیم شد، آن وقت خوردن ما، خوابیدن ما، راه رفتن ما، حرف زدن ما و خلاصه زندگی و مردن ما یکپارچه می شود اخلاق، یعنی یکپارچه می شود کارهاي مقدّس: ().« انّ صَلاتی و نُسُکی و محیاي و مماتی للّه ربّ العالمین » ( همه چیز می شود لِلّه، و همه چیز می شود اخلاق.(

پرستش در هستی

آیا پرستش منحصر به انسان است و فقط انسان است که خدا را پرستش می کند آن هم بعضی از انسانها؟ گفتیم نه، اولًا آن پرستش آگاهانه است که بعضی انسانها پرستش می کنند و بعضی نمی کنند. ناآگاهانه همه پرستش می کنند، بلکه پرستش ( حقیقتی است که در همه موجودات عالم وجود دارد و موجودي در عالم نیست که پرستنده حق نباشد.( در مسأله عشق قبلا مطرح کردیم که حتی آن کسی که غیر خدا را می جوید محرك اصلیش جستجوي خداست، اشتباه در ) تمام وجود در طریق محبت الهی در حرکتند. آن گیاه هم که حرکت می )« و بعثهم فی سبیل محبته » مصداق کرده است کند جز عشق او هیچ در سر ندارد، آن سنگ هم که با قوه جاذبه حرکت می کند ، در واقع غیر از این که حق و ذات حق را جستجو می کند و محبت خدا در ذات اوست، چیز دیگري نیست. آنگاه آیاتی از قبیل:

().« وَ اِن مِن شئیٍ اِلا یُسَبِّحُ بِحَمدهِ وَلکن لا تَفقَهونَ تَسبیحَهُم »

()« اَفَغَیرَ دینِ اللّهِ یَبغُونَ وَلهُ اَسلَمَ مَنْ فِی السَّمواتِ وَالارضِ »

()« وَلِلّهِ یَسجُدُ مَن فِی السَّمواتِ وَالارض »

()« یُسبِّحُ لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ الارض »

()« سَبَحَ لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الارض »

معناي عام تري پیدا می کند و دامنه آن خیلی وسیع می شود، یعنی قرآن یک جهان بینی وسیعی به ما می دهد. گفته است: « نظامی » شعراي عارف مسلک نیز در این زمینه شعرهایی گفته اند مانند آنکه خبر داري که سیاحان افلاك چرا گردند گرد مرکز خاك چه می خواهند از این منزل بریدن که می جویند ازاین مهمل کشیدن در این محرابگه، معبودشان کیست از این آمد، شدن، مقصودشان چیست همه هستند سرگردان چو پرگار پدیدآرنده خود را طلبکار و آن غزل معروف که: ره رو منزل عشقیم و ز سر حد عدم تا به اقلیم وجود این همه راه آمده ایم حافظ غزلی دارد که: روشن از پرتو رویت نظري نیست، که نیست منّت خاك درت بر بصري نیست، که نیست می خواهد بگوید هیچ کس نیست - حتی آنکه منکر است - که رویش از پرتو روي تو روشن نباشد - منتها خودش نمی داند و نمی فهمد - باز همان را بعبارت زیر تأکید می کند: ناظر روي تو صاحب نظرانند آري سرّ گیسوي تو در هیچ سري نیست، که نیست گروه صاحب نظر، آنهایی هستند که تو را می بینند و می فهمند که می بینند و درك می کنند و گروهی دیگر آنهایی هستند که می بینند و خودشان نمی فهمند که می بینند.

حاجی سبزواري صاحب کتاب منظومه که حکیم و فیلسوف و عارف فوق العاده متقی و با حالی است (گر چه شهرتش به

علمش است ولی مقام عملش ازمقام علمش بالاتر است) شعر هم می گفته است به فارسی و عربی. البته شاعر درجه اول نیست

ولی شعرهاي خوب هم زیاد دارد و بعضی از شعرهایش واقعا عالی است. همین غزل حافظ را او استقبال کرده است و در

همین معنا شعري گفته است همردیف با شعر حافظ:

شورش عشق تو در هیچ سري نیست، که نیست منظر روي تو زیب نظري نیست، که نیست

نیست یک مرغ دلی، کش نفکندي به قفس تیر بیداد تو تا پر به پري نیست، که نیست

ز فغانم به فراغ رخ زلفت ز فغان سگ کویت همه شب تا سحري نیست، که نیست

نه همین از غم او سینه ما صد چاك است داغ او لاله صفت بر جگري نیست، که نیست

موسی نیست که دعوي اناالحق شنود ورنه این زمزمه اندر شجري نیست، که نیست

چشم ما دیده خفاش بود ورنه تورا پرتو حسن به دیوار و دري نیست، که نیست

( برش از عالم معنا خبري نیست، که نیست( « اسرار » گوش اسرار شنو نیست، و گر نه

این سخن قرآن است که: ذره اي از ذرات عالم نیست که پرستنده حق نباشد، همچنانکه انسانی نیست ولو ناآگاه که پرستنده

حق نباشد. تنها شما خدا را تسبیح نمی کنید و حمد و ثنا نمی گویید، همه اشیاء خدا را تسبیح می کنند و حمد و ثنا می

) پس پرستش در منطق قرآن منحصر نیست به پرستش ). « وَ اِن مِن شئیٍ اِلا یُسَ بِّحُ بِحَمدهِ وَلکن لا تَفقَهونَ تَسبیحَهُم » گویند

آگاهانه انسان، که شاید در بسیاري از انسانها ناقص ترین اقسام پرستش هاست که مثلا بایستیم رو به قبله، دو رکعت نماز

بخوانیم درحالی که روحمان در نماز اصلا حاضر نیست بلکه در جاي دیگر مشغول کار دیگري است. یک خم و راست

ظاهري می شویم.

فارابی فیلسوف معروف اسلامی که در هزار و صد سال پیش می زیسته و اخیراً به مناسبت هزارمین سال ولادتش، در ایران و

غیر ایران دارند از او بسیار تجلیل می کنند، جمله اي دارد، می گوید:

.« صَلَّتِ السَّماءُ بِدَوَرانِها و الارضُ بِرَجَجانِها و المَطَرُ بِهَطَلانِهِ و الماءُ بِسَیَلانِهِ »

می گوید آسمان که گردش می کند، آن گردش، نماز و عبادت و پرستش آسمان است و زمین که تکان می خورد همین

جور، باران که ریزش می کند، آن ریزش، پرستش اوست ، آب که جریان پیدا می کند، آن جریان، پرستش و عبادت اوست.

جمله ذرات عالم در نهان با تو می گویند روزان و شبان

ماسمیعیم و بصیر و با هُشیم با شما نا محرمان ما خامشیم

چه شما سوي جمادي می روید محرم جان خدادان کی شوید

مسأله این که شعور از مختصات انسان و حیوان نیست، در گیاهها هم هست ، و حتّی منحصر به گیاهها هم نیست، در جمادات

هم مرتبه اي از شعور وجود دارد ، جزء مسائلی است که در علم امروز مطرح است و طرفدارانی دارد که معتقدند هر

( ذره اي از ذرات عالم، در حدّ خودش از درجه اي از شعور بهره مند است.(

* * *

عشق بحري، آسمان بر وي کفی چون زلیخا در هواي یوسفی

دور گردان را ز موج عشق دان گر نبودي عشق بفسردي جهان

کی جمادي محو گشتی در نبات؟ کی فداي روح گشتی نامیات؟

روح کی گشتی فداي آن دمی؟ کز نسیمش حامله شد مریمی؟

هر یکی بر جا فسردي همچو یخ کی بدي پران و جویان چون ملخ

ذره ذره عاشقان آن جمال رو کند سوي علو همچون نهال

()،( سبَح لِله هست اِشتابشان تنقیه تن می کنند از بهر جان(

پرورش حس پرستش

تعلیمات اسلامی نشان می دهد که این مکتب مقدّس الهی به همه ابعاد انسان اعمّ از جسمی و روحی، مادي و معنوي، فکري

و عاطفی، فردي و اجتماعی توجّه عمیق داشته است ونه تنها جانب هیچ کدام را مهمل نگذاشته است بلکه عنایت خاص به

( همه این ها روي اصل معیّنی داشته است .( « پرورش »

پرورش عقل و فکر و کسب استقلال فکري و مبارزه با اموري که بر ضدّ استقلال عقل است از قبیل تقلید از نیاکان، از اکابر و

چشم پُرکن ها، از رفتار اکثریّت و امثال این ها مورد عنایت شدید اسلام است.

پرورش اراده و کسب مالکیّت بر نفس و آزادي معنوي از حکومت مطلقه میلها مبناي بسیاري از عبادات اسلامی و سایر

تعلیمات اسلامی است. پرورش حسّ

حقیقت جویی و علم طلبی، پرورش عواطف اخلاقی، پرورش حسّ جمال و زیبایی، پرورش حسّ پرستش، هر کدام به نوبه

( خود مورد توجّه عمیق اسلام است.(

پس، از جمله چیزهایی که واقعا ما باید به آن توجّه داشته باشیم که در درجه اول در خودمان و در فرزندانمان پرورش بدهیم،

حس پرستش و عبادت به همان معناي واقعی آن است. چهار تا خم و راست شدن به صورت نماز که انسان خودش هم نمی

فهمد چه می کند، و اصلًا نفهمد که حال یعنی چه، مناجات یعنی چه، راز و نیاز یعنی چه، منقطع شدن به حق یعنی چه، و این

که لحظاتی بر انسان بگذرد که در آن لحظات اصلًا انسان چیزي از غیر خدا به یادش نیاید یعنی چه، این عبادت نیست. و نیز

انسان فقط دهانش را یک ماه رمضان هر روز از صبح تا غروب ببندد، این عبادت نیست. پس قطعا این حس باید در ما

( پرورش پیدا کند تا یکی از ارکان تربیت اسلامی در ما پیدا بشود.(

بخش دوم عبادت

اشاره

عبادت

عبادت و پرستش خداوند یکتا و ترك پرستش هر موجود دیگر، یکی از اصول تعلیمات پیامبران الهی است، تعلیمات هیچ

پیامبري از عبادت خالی نبوده است.

چنانچه می دانیم در دیانت مقدسه اسلام نیز عبادت سرلوحه همه تعلیمات است، چیزي که هست در اسلام عبادت به صورت

یک سلسله تعلیمات جدا از زندگی که صرفاً به دنیاي دیگر تعلق داشته باشد وجود ندارد، عبادات اسلامی با فلسفه هاي

زندگی توأم است و در متن زندگی واقع است.

گذشته از این که برخی عبادات اسلامی به صورت مشترك و همکاري دسته جمعی صورت می گیرد، اسلام به عبادتهاي

فردي نیز آن چنان شکل داده است که متضمن انجام پاره اي از وظائف زندگی است، مثلًا نماز که مظهر کامل اظهار عبودیت

است چنان در اسلام شکل خاص یافته است که حتی فردي که می خواهد در گوشه خلوت به تنهایی نماز بخواند خود به خود

به انجام پاره اي از وظایف اخلاقی و اجتماعی از قبیل نظافت، احترام به حقوق دیگران، وقت شناسی، جهت شناسی، ضبط

احساسات، اعلام صلح و سلم با بندگان شایسته خدا و غیره مقید می گردد.

عبادت نیاز روحی بشر

یکی از خلقهاي ثابت همگانی تغییر ناپذیر ونسخ ناپذیر که زمان هیچ وقت نمی تواند در آن تأثیر داشته باشد عبادت و

پرستش است. یکی از حاجت هاي بشر پرستش است. پرستش یعنی چه؟ پرستش آن حالتی را می گویند که در آن انسان

یک توجّهی می کند از ناحیه باطنی خودش به آن حقیقتی که او را آفریده است و خودش را در قبضه قدرت او می بیند،

خودش را به او نیازمند و محتاج می بیند؛ درواقع سیري است که انسان از خلق به سوي خالق می کند. این امر اساساً قطع نظر

از هر فایده و اثري که داشته باشد خودش یکی از نیازهاي روحی بشر است. انجام ندادن آن ، در روح بشر ایجاد عدم تعادل

می کند. مثال ساده اي عرض می کنم : اگر ما کجاوه اي داشته باشیم و حیوانهایی، خورجینهایی که روي این حیوانها می

گذارند باید تعادلشان بر قرار باشد. نمی شود یک طرف پر باشد و طرف دیگر خالی. انسان در وجود خودش خانه خالی زیاد

دارد. در دل انسان جاي خیلی از چیزها هست. هر احتیاجی که برآورده نشود، روح انسان را مضطرب و نامتعادل می کند. اگر

انسان بخواهد در تمام عمر به عبادت بپردازد و حاجت هاي دیگر خود را بر نیاورد، همان حاجت ها او را ناراحت می کند.

عکس مطلب هم این است که اگر انسان همیشه دنبال مادیات برود و وقتی براي معنویات نگذارد، باز همیشه روح و روان او

مردي است که از سنین جوانی لامذهب شده است. در اواخر عمر یک تغییر حالی در او پیدا شده بود. « نهرو » . ناراحت است

خودش می گوید من، هم در روح خودم و هم در جهان یک خلائی را ، یک جاي خالی را احساس می کنم که هیچ چیز

نمی تواند آن را پر کند مگر یک معنویتی. و این اضطرابی که در جهان پیدا شده است، علتش این است که نیروهاي معنوي

جهان تضعیف شده است. این بی تعادلی در جهان از همین است. می گوید الان در کشور اتحاد جماهیر شوروي این ناراحتی

به سختی وجود دارد. تا وقتی که این مردم گرسنه بودند و گرسنگی به ایشان اجازه نمی داد که درباره چیز دیگري فکر

بکنند، یکسره در فکر تحصیل معاش و در فکر مبارزه بودند. بعد که یک زندگی عادي پیدا کردند ( الان) یک

ناراحتی روحی در میان آنان پیدا شده است. در موقعی که از کار بیکار می شوند تازه اول مصیبت آنهاست که این ساعت

فراغت و بیکاري را با چه چیز پر بکنند؟ بعد می گوید من گمان نمی کنم این ها بتوانند آن ساعات را جز با یک امور معنوي

با چیز دیگري پر بکنند. و این همان خلائی است که من دارم .

پس معلوم می شود که واقعاً انسان یک احتیاجی به عبادت و پرستش دارد . امروز که در دنیا بیماریهاي روانی زیاد شده است،

در اثر این است که مردم از عبادت و پرستش رو برگردانده اند. ما این را حساب نکرده بودیم ولی بدانید هست.

نماز قطع نظر از هر چیزي طبیب سر خانه است یعنی اگر ورزش براي سلامتی مفید است، اگر آب تصفیه شده براي هر خانه

اي لازم است، اگر هواي پاك براي هرکس لازم است، اگر غذاي سالم براي انسان لازم است، نماز هم براي سلامتی انسان

لازم است. شما نمی دانید اگر انسان در شبانه روز ساعتی از وقت خودش را اختصاص به راز و نیاز با پروردگار بدهد، چقدر

( روحش را پاك می کند! عنصرهاي روحی موذي به وسیله یک نماز از روح انسان بیرون می رود.(

عبادت راز آفرینش

خداوند انسان را براي این آفرید که تنها او را پرستش کند و فرمان او را بپذیرد. پس او وظیفه اش اطاعت امر خداست:

( همانا جنّ و انس را نیافریدیم مگر براي این که مرا پرستش کنند.( »

او جز در راه پرستش خداي خویش و جز با یاد او خود را نمی یابد، و اگرخداي خویش را فراموش کند، خود را فراموش می

کند ونمی داند که کیست و براي چیست و چه باید کند وکجا باید برود:

()« . همانا از آنان مباشید که خدا را فراموش کردند وخداوند، خودشان را از یاد خودشان برد »

عبادت پیمان الهی

اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَیْکُم یا بَنی ادَمَ اَن لاتَعْبُدوا الشّیطانَ انَّه لکم عَدوٌّ مُبین، و اَنِ اعْبُدُونی هذا صِراطٌ مُسْتَقیم، لَقَد اَضَلَّ مِنْکُم جَبِلّاً کَثیراً »

()«. اَفَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُون

سخن از یک عهد و پیمان است: اي بنی آدم، اي فرزندان آدم! (صحبت یک نفر و دو نفر، و یک امّت و دو امّت نیست) آیا

من با شما پیمان نبستم؟ می گوید من و شما قبلًا بایکدیگر قرارداد و پیمان بستیم که شیطان را پرستش نکنید . اینجا پرستش

شیطان، شیطان پرستی به آن معنا نیست که برویم در یک محراب، مجسّمه شیطان را بسازیم، بلکه همان تبعیّت از شیطان است.

ما با همدیگر پیمان بستیم که شیطان را پرستش نکنید و مرا پرستش کنید _ هذا صراط مستقیم _ راه راست « و اَنِ اعْبُدونی »

( که شما را به سعادت برساند این است.(

عبادت مأموریت انسان

().« وَ ما اُمِرُوا الا لِیَعْبُدُوا اللّه مُخلِصینَ له الدّینَ حُنَفاء و یُقیمُوا الصّلوهَ و یُؤْتُوا الزَّکوه و ذلک دینُ القَیّمه »

پیغمبر، قرآن و آیات آن، بینه الهی است، این بینه الهی از مردم چه می خواهد، یک وقت هست، بینه الهی یک تکلیف شاق

می کند، چیزي از مردم می خواهد که زندگی مردم را به هم میریزد، آن وقت مردم امرشان دائر است میان این که یا این

زندگیشان را بکلی به هم بریزند، همه چیز را رها کنند براي این که بخواهند، مثلا سخن این پیغمبر را بپذیرند، خوب اگر این

طور باشد آدم یک مقداري می تواند به مردم حق بدهد، که آقا این کار آسانی نیست، این پیغمبر آمده به من می گوید: تو

که زن داري، زندگی داري، شغل داري، بچه داري، کسانی داري، همه را رها کن، می خواهیم با همدیگر برویم مثلاً در

دامنه کوه در آنجا می خواهیم تنها باشیم تا وقتی که بمیریم، نه، پیغمبر آمده از این ها چیزهایی خواسته که نه تنها شاق نیست

بلکه اصلاح کننده همان زندگیشان هم هست، مگر از آنها چه خواسته؟ اولًا در مورد پرستش گفته، جز خدا هیچ موجودي را

پرستش نکن، مگر این چیز بدي است؟ و ما امروا الّا لیعبدوااللّه مخلصین له الدّین _ گفته فقط خدا را بپرستید و غیر از خدا

هیچ کس را نپرستید و دین را و راه را و خضوع را فقط براي او انجام بدهید و بس این چه جور خواسته اي است؟ له الدّین

حنفاء.

می « جنافت » حنیف: یعنی حق گرا، فرقش با جَنیف این است که ما دو نوع تمایل داریم ، تمایل از حق به باطل که به این

می گویند. به تعبیر دیگر گرایش به اعتدال، میانه روي، و کذالک جعلناکم « حنافت » گویند و تمایل از باطل به حق که به آن

امه وسطا را می گویند حنافت، که همان گرایش به حق هم هست، گرایش به افراط یا تفریط را می گویند: جنافت، خوب این

بینه از مردم چه خواسته است؟ اول این که جز خدا هیچ معبودي عبادت نشود، خضوع فقط و فقط در برابر اوست، حنفاء، حق

گرا باشید، معتدل باشید و دوم یقیموا الصلوه، نماز را اقامه کنید که پیوند میان عبد و خالق است، به پا دارید نماز را، مکرر

گفته ایم که بپا داشتن نماز غیر از خواندن نماز است بپاداشتن نماز یعنی نماز را جوري بخوانید که حق نماز ادا بشود، نماز با

( حضور قلب، نماز با خشوع و خضوع، نماز با تفکر که این را می گویند اقامه نماز.(

عبادت نشانه ایمان

رفت ( پیامبر، زیاد سراغ اصحاب « اصحاب صُ فّه » روزي پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در وقت بین الطلوعین سراغ

صفه می رفت) در این میان، چشمش به جوانی افتاد. دید این جوان یک حالت غیر عادي دارد: دارد تلوتلو می خورد،

چشمهایش به کاسه سر فرو رفته است و رنگش، رنگ عادي نیست. جلو رفت و فرمود: کیف اصبحت؟ (چگونه صبح کرده

اي) عرض کرد: اَصْبَحْتُ مُوقِناً یا رسول اللّه در حالی صبح کرده ام که اهل یقینم؛ یعنی آنچه تو با زبان خودت از راه گوش به

ما گفته اي، من اکنون از راه بصیرت می بینم. پیغمبر می خواست یک مقدار از او حرف بکشد ،

فرمود: هر چیزي علامتی دارد، تو که ادعا می کنی اهل یقین هستی، علامت یقین تو چیست؟ ما عَلامَه یَقینک؟ عرض کرد:

علامت یقین من این است که روزها مرا تشنه می دارد و « انّ یقیتی یا رسول اللّه هو الّذي اَحْزَنَنی وَ اسْهَرَ لَیْلی و اَظْمَأَ هواجِري »

شبها مرا بی خواب؛ یعنی این روزهاي روز و شب زنده داریها، علامت یقین است. یقین من نمی گذارد که شب سر به بستر

بگذارم؛ یقین من نمی گذارد که حتی یک روز مفطر باشم. فرمود: این کافی نیست، بیش از این بگو؛ علامت بیشتري از تو

می خواهم. عرض کرد یا رسول اللّه الان که در این دنیا هستم، درست مثل این است که آن دنیا را می بینم و صداهاي آنجا را

می شنوم؛ صداي اهل بهشت را از بهشت و صداي اهل جهنم را از جهنم می شنوم؛ یا رسول اللّه! اگر به من اجازه دهی،

( اصحاب را الان یک یک معرفی کنم که کدامیک بهشتی و کدامیک جهنمی اند. فرمود: سکوت! دیگر سخن مگو.(

گفت پیغمبر صباحی زید را کیف اصبحت اي رفیق با صفا

گفت عبداً مو قنا باز اوش گفت کو نشان از باغ ایمان گر شگفت

گفت تشنه بوده ام من روزها شب نخفتستم ز عشق و سوزها

گفت از این ره کو ره آوردي بیار در خور فهم و عقول این دیار

گفت خلقان چو ببینند آسمان من ببینم عرش را با عرشیان

هین بگویم یا فرو بندم نفس لب گزیدش مصطفی یعنی که بس

بعد پیغمبر به او فرمود: جوان! آرزویت چیست؟

عرض کرد: یا رسول اللّه شهادت در راه خدا.

آن عبادتش و این هم آرزویش؛ آن شبش و این هم روزش. این می شود مؤمن اسلام، می شود انسان اسلام؛ همانکه داراي

( هر دو درد است، ولی درد دومش را از درد اولش دارد؛ آن درد خدائی است که این درد دوم را در او ایجاد کرده است.(

عبادت سرلوحه تعلیمات اسلام

در جلسه اي که راجع به عبادت صحبت می کردم گفتم: نگوئید اسلام تنها یک دین اجتماعی است، اسلام تنها دین اخلاق

است. بلکه اسلام دین همه این هاست. اسلام بالاترین حرف را درباره تعلیمات اجتماعی گفته است. می فرماید:

) تمام پیغمبران را فرستادیم براي این که در )« لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ و اَنْزَلْنا مَعَهُم الْکِتابَ و الْمیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالقِسْطِ »

میان مردم عدالت اجتماعی پیدا بشود . اسلام براي اخلاق خوب، بالاترین حرفها را زده است. می فرماید:

). ولی آیا اسلام که ارزش )« هُوَ الّذي بَعَثَ فی الاُمّیّینَ رَسُولاً مِنْهُم یَتْلُوا عَلَیْهِم آیاته وَ یُزَکّیهِم و یُعلِّمُهُمُ الْکِتابَ و الْحِکْمَهَ »

تعلیمات اجتماعی را این قدر بالا برده، از ارزش عبادت چیزي کاسته است؟ ابداً، ارزش عبادت را هم یک ذره نکاسته است

بلکه مقام عبادت را در مافوق همه این ها حفظ کرده است.

از نظر اسلام سر لوحه تعلیمات، عبادت است. اگر عبادت درست باشد آن دو تاي دیگر درست می شود و اگر عبادت نباشد

آن دو تا واقعیت پیدا نمی کند. باور نکنید که یک کسی در دنیا پیدا بشود که در مسائل اخلاقی و اجتماعی مسلمان خوبی

باشد ولی در مسائل عبادي مسلمان خوبی نباشد. ما براي آدم نماز نخوان چیزي از مسلمانی قائل نیستیم. امیرالمؤمنین علیه

السلام فرمود: بعد از ایمان به خدا چیزي در حدّ نماز نیست. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: نماز مثل چشمه آب

گرمی است که در خانه انسان باشد و انسان روزي پنج بار در آن آب گرم شستشو بکند.

) (کلام امر است) یعنی رسیدگی به کار نماز بکنید، محافظت بر نماز بکنید. خداوند به )« تَعاهَدُوا اَمْرَ الصَّلوهِ و حافِظُوا عَلَیْها »

پیغمبر می فرماید:

به خاندانت دستور بده که نماز بخوانند، خودت هم بر نماز صبر کن یعنی نماز، زیاد « و اْمُرْ اَهْلَکَ بِالصَّلوهِ وَ اصْ طَبِرْ عَلَیْها »

بخوان و آن را تحمل کن.

.« اِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ اِنَّکَ تَقُومُ اَدْنی مِنْ ثُلْثَی اللّیلِ و نِصْفَهُ و ثُلْثَهُ و طائِفَهٌ مِنَ الّذینَ مَعَک »

خدا می داند که تو و افرادي که با تو هستند شبها بپا می خیزید، عبادت می کنید، خدا را پرستش می کنید.

اي پیغمبر! قسمتی از شب را تهجد بکن (بر او واجب ،« و مِنَ اللّیل فَتَهَجَّد بِهِ نافلهً لَکَ عَسَ ی اَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً »

( بود) شاید که خدا به این حال تو را به مقام محمود برساند.(

ابعاد عبادت

از نظر اسلام هر کار خیر و مفیدي اگر با انگیزه پاك خدایی توأم باشد عبادت است، لهذا درس خواندن، کار و کسب کردن،

( فعالیت اجتماعی کردن اگر لِلّه و فی اللّه باشد عبادت است.(

فقهاء این را مطرح کرده اند که هر عملی، اگر انسان آن عمل را به داعی - یعنی به انگیزه - رضاي خدا انجام بدهد می شود

عبادت؛ البته عملی که پیکره اش هم صلاحیت داشته باشد. یعنی هر عملی که فی حد ذاته، عمل خوبی باشد و مصلحت باشد،

اگر انسان آن را براي خدا انجام بدهد و انگیزه اش در آن کار خدا باشد، عبادت است. بنابراین ممکن است خوابیدن انسان

هم عبادت بشود. گفته اند اگر کسی زندگی اش را آن چنان تنظیم بکند که هر کارش در جا و در وقت واقع شود، خودش را

هم آن چنان تربیت بکند که واقعاً اعمالش را براي خدا انجام دهد، او شبانه روز در عبادت است: خوابش عبادت است،

بیداریش عبادت است، غذا خوردنش عبادت است، راه رفتنش عبادت است ، لباس پوشیدنش عبادت است، همه کارهایش

عبادت است؛ چون فرض این است که همه را براي خدا انجام می دهد. این مطلب درستی است، و این که انسان باید همیشه

در حال عبادت باشد معنایش همین است. یعنی یک لحظه هم نباید باشد که انسان در حال عبادت نباشد. ولی اشتباه نشود؛

این یک وقت سبب نشود که ما خیال بکنیم چون هر کاري

که مصلحت باشد اگر براي خدا انجام بدهیم عبادت است، پس من در مطبّ خودم هستم، فرض این است که کارم را براي

خدا انجام می دهم و عبادت می کنم، پس نیازي به آن عبادت که روحش ذکر خدا و خلوت با خدا و فراموش کردن غیر خدا

و انقطاع از غیر خدا است، نیست. نه، آن عبادت در جاي خودش به هرحال لازم است. اگر آن نباشد، این صورت نمی گیرد.

و آن یعنی کاري که محض عبادت است و هیچ مصلحتی غیر از عبادت ندارد.

یعنی کاري که مصلحتی غیر از عبادت ،« عبادت محض » ما در اسلام دو جور کار داریم؛ یک کار را اصطلاحاً می گویند

ندارد، مثل نماز. یک کارهاي دیگر داریم که مصلحتهاي زندگی است و ما می توانیم آنها را به صورت عبادت د رآوریم و

باید هم در آوریم. پس هر کار، وقتی که در راه رضاي خدا و براي خدا باشد عبادت است، ولی اشتباه نشود که این بی نیاز

کننده ماست از آن عبادتی که اصلًا کارش فقط این است که انسان توجه به خدا دارد و استغفار می کند. نه، این، انسان را از

آن بی نیاز نمی کند. پیغمبر هم هیچ وقت خودش را از آن بی نیاز نمی دانست، امیرالمؤمنین هم خودش را از آن بی نیاز نمی

( دانست، و هیچ انسانی از آن بی نیاز نمی شود.(

تقدیس و تنزیه عبادت است

عبادت در قاموس معارف اسلام مفهوم وسیعی دارد، هر نوع طاعتی که از طاعت خدا سرچشمه نگیرد. خواه اطاعت نفس اماره

و یا اطاعت انسانهاي دیگر، شرك محسوب می شود. البته اینگونه شرکها مراتب ضعیف شرك است و مستلزم خروج از حوزه

و اظهار عبودیت انجام می گیرد، یعنی اعمالی که هیچ مفهوم و معنی « قصد انشاء عبادت » اسلام نیست، ولی اعمالی که به

ندارد جز تقدیس و تنزیه کامل طرف و اظهار عبودیت نسبت به او، از قبیل رکوع و سجود و قربانی و غیره، به هیچ وجه براي

غیر خدا جایز نیست، نه براي پیغمبر و امام و نه براي

فرشته و یا چیز دیگر، این اعمال اگر براي غیر ذات احدیت صورت گیرد شرك است، اعم از این که با عقیده توحیدي، یعنی

توحید در ذات و در صفات و در خالقیت توأم باشد یا نباشد.

این مطلب نیازمند به توضیح است: هر توجه یا خضوع نسبت به چیزي عبادت نیست، خضوع نسبت به چیزي اگر جنبه تقدیس

« خود کم نشان دادن » و « خود کم بینی » پیدا کند عبادت است . توضیح این که اگر اظهار خضوع انسان صرفاً به قصد و عنوان

باشد، تواضع و فروتنی است. و اما اگر اظهار خضوع به قصد و عنوان محترم شمردن دیگري باشد آن تعظیم و تکریم است.

هیچ یک از تواضع و تعظیم عبادت نیست. فرق تواضع و تعظیم در این است که مفهوم و معنی تواضع اعلام کوچکی خود

است و مفهوم و معنی تعظیم، اعلام عظمت و احترام دیگري است.

و اما اگر خضوع انسان در برابر چیزي به عنوان تقدیس و تنزیه اعلام مبرا بودن آن چیز از نقص باشد این عبادت است و براي

خدا جایز نیست، چون تنها موجودي که مبرا از نقص است و شایسته تقدیس است ذات احدیت است.

تسبیح و تقدیس دو گونه است:لفظی و عملی. تسبیح لفظی به این است که انسان با یک جمله لفظی معبود خود را تقدیس

که جمیع حمدها را به خدا اختصاص می دهد و او را فاعل حقیقی « الحمد لله » و همچنین کلمه « سبحان الله » کند، مثلا کلمه

که خدا را برتر از هر چیز که در « الله اکبر » همه نعمت ها و منشأ همه خیرات و برکات و کلمات اعلام می کند و همچنین کلمه

تصور آید و بلکه برتر از توصیف اعلام می کند، تسبیح و تقدیس لفظی است. اینگونه کلمات جز درباره ذات اقدس احدیت

.« لا حول و لا قوه الا بالله » جایز نیست، خواه ملک مقرب و یا نبی مرسل باشد. نظیر این جمله هاست جمله

و اما تقدیس عملی این است که انسان عملی انشاء کند که مفهوم آن عمل، قدوسیت آن موجودي است که آن عمل براي او

صورت می گیرد، از قبیل رکوع و سجود و قربانی. البته عمل مانند لفظ صراحت ندارد ممکن است همین اعمال به قصد تعظیم

صورت گیرد و در این صورت عبادت نیست و خود عمل هم مقدس

شمرده نمی شود، یعنی یک عمل عادي است ولی اعمالی که در مقابل بت و یا آتش و غیره صورت می گیرد. جنبه تقدس

است، انسان بالفطره می خواهد در « تقدیس » پیدا می کند، زیرا به قصد تقدیس آنها صورت می گیرد. آنچه فطري بشر است

برابر یک موجود منزه از نقص و آراسته به کمال بایستد و او را تقدیس و تنزیه نماید تقدیس چون از یک حس فطري

سرچشمه می گیرد و غریزه ستایش کمال مطلق است که انسان را وادار به این عمل می نماید، خواه و ناخواه، با نوعی اعتقاد به

استقلال شی ء مورد تقدیس بطور مستشعر و یا غیر مستشعر توأم است، ولو به صورت خطاي در تطبیق. به عبارت دیگر،

عبادت و تقدیس چون از یک حس غریزي سرچشمه می گیرد، لزومی ندارد که انسان در مرحله شعور ظاهر واقعاً معتقد به

شایستگی و مبرا بودن از نقص و استقلال ذاتی یا فعلی آن معبود باشد.

آري این است معنی تقدیس، و این است فرق تقدیس و تواضع و همچنین فرق تقدیس و تعظیم ساده و همچنین فرق تقدیس

و توجه و قبله قرار دادن. آنچه زردشتیان در مورد آتش انجام می دهند تقدیس است، نه تواضع و نه تعظیم ساده و نه قبله قرار

دادن. تقدیس و تنزیه بودن یک عمل، کافی است براي این که عبادت شمرده شود، خواه توأم با اعتقاد صریح به مقام ربوبیت

( مطلقه و یا رب النوعی باشد و یا نباشد . (

تفکر عبادت است

مطلب دیگري که جنبه تربیتی دارد و در تعلیمات اسلامی زیاد هست، تفکّر است. در آثار زیادي داریم که تفکّر عبادت است:

با اختلافاتی که .« تَفَکُّرُ ساعَهٍ خَیْرٌ مِنْ عِبادَه سَنَهٍ. تَفَکَّرُ ساعَهٍ خَیْرٌ مِنْ عِبادَهِ سِتّینَ سَنَهً. تَفَکُّرُ ساعَهٍ خَیْرٌ مِنْ عِبادَهِ سَبْعینَ سَنَه »

هست . البته این اختلاف نیست، تفکرها متفاوت است.

پس خود تفکر عبادت است. بنابراین سه نوع عبادت خواهیم داشت: عبادت بدنی مثل نماز خواندن، روزه گرفتن؛ عبادت مالی

مثل زکات دادن، خمس دادن، و به طور کلی انفاقات؛ و عبادت فکري ( عبادت صرفاً روحی) که نامش تفکّر است.

و تفکر افضل انواع عبادات است. این که می گویند:

تَفَکُّرُ ساعَهٍ خَیْرٌ مِنْ عِبادَه سَنَهٍ یا ستّین سَنَه یا سَبْعینَ سَنَه، معلوم می شود که ارزش تفکّر، از آن عبادتهاي دیگر خیلی بیشتر »

است. یک ساعت این، ممکن است برابر باشد با شصت سال عبادت بدنی بدون تفکر. و نباید سوء تفاهم بشود که مقصود

جانشین سازي است که آن عبادت را رها کنید و به این بچسبید . مقصود این نیست. هر کدام در جاي خود لازم و ضروري

است. مقصود بیان ضرورت این امر است.

پیوند عبادت و ولایت

حقیقت این است که روح مذهب تشیع که آن را از سایر مذاهب اسلامی ممتاز می کند و بینش اسلامی خاص به پیروان خود

است، از طرفی استعدادهاي انسان را بسی شگرف می داند که بدان اشاره شد « انسان » می دهد، دید خاص این مذهب درباره

و جهان انسان را هیچگاه از وجود انسان کامل که همه استعدادهاي انسانی در او به فعلیت رسیده باشد خالی نمی داند و از

طرف دیگر طبق بینش این مذهب عبودیت یگانه وسیله وصول به مقامات انسانی است و طی طریق عبودیت به صورت کامل و

تمام، جز با عنایت معنوي و قافله سالاري انسان کامل که ولی و حجت خدا است میسر نیست. از اینرو اولیاء این مذهب گفته

اند:

()،().« بنی الاسلام علی خمس: علی الصلوه و الزکوه و الصوم و الحج و الولایه و لم یناد بشی ء کما نودي بالولایه »

فلسفه عبادت

یکی از دلایل حجیّت عقل از نظر قرآن این است که براي احکام و دستورها فلسفه ذکر می کند معناي این امر این است که

دستور داده شده معلول این مصلحت می باشد. علماي اصول می گویند مصالح و مفاسد در سلسله علل احکام قرار می گیرند.

مثلا قرآن در یکجا می گوید نماز بپاي دارید و در جاي دیگر فلسفه اش را هم یادآوري می کند:

().« اِنَّ الصَّلوهَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکر »

اثر روحی نماز را متذکر می گردد که چگونه بانسان تعالی می دهد و بسبب این تعالی انسان از فحشاء و بدیها انزجار و

انصراف پیدا می کند ویا از روزه یاد می کند و بدنبال دستور به اجراي آن می گوید:

().« کُتِبَ عَلیکُمُ الصّیامَ کَما کُتِبَ عَلَی الذینَ مِن قَبْلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقُون »

و چنین است در مورد سایر احکام نظیر زکوه و جهاد و... که درباره همه آنها از لحاظ فردي و اجتماعی توضیح می دهد. به

این ترتیب قرآن به احکام آسمانی در عین ماورائی بودن جنبه این دنیایی و زمینی می دهد و از انسان می خواهد درباره آنها

( اندیشه کند تا کُنه مطلب براي او روشن گردد و تصور نکند که این ها صرفا یک سلسله رمزهاي مافوق فکر بشر است.(

توحید در عبادت

توحید مراتب و اقسام دارد:

توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی، توحید عبادي.

توحید ذاتی، یعنی این که ذات پروردگار یگانه است، مثل و مانند ندارد، ماسوا همه مخلوق اوست و دون درجه و مرتبه او در

مبین توحید ذاتی است. « لم یکن له کفوا احد » و یا آیه « لیس کمثله شی ء » کمال، بلکه قابل نسبت به او نیست، آیه کریمه

توحید صفاتی، یعنی صفات خداوند از قبیل علم، قدرت، حیات. اراده، ادراك، سمیعیت، بصیریت، حقائقی غیر از ذات

پروردگار نیستند، عین ذات پروردگارند. به این معنی که ذات پروردگار به نحوي است که همین صفات بر او صدق می کند

و یا (به قولی) به نحوي است که آثار این صفات بر او مترتب است.

توحید افعالی، یعنی نه تنها همه ذاتها، بلکه همه کارها (حتی کارهاي انسان) به مشیت و اراده خداوند است و به نحوي خواسته

ذات مقدس اوست.

توحید عبادي، یعنی جز ذات پروردگار، هیچ موجودي شایسته عبادت و پرستش نیست، پرستش غیر خداوند مساوي است با

شرك و خروج از دائره توحید اسلامی.

توحید در عبادت از نظري با سایر اقسام توحید فرق دارد، زیرا آن سه قسم دیگر مربوط است به خدا و این قسم مربوط است به

بندگان. به عبارت دیگر، یگانگی ذات و منزّه بودنش از مثل و مانند و یگانگی او در صفات، و یگانگی او در فاعلیت از

شؤون و صفات اوست، اما توحید در عبادت یعنی لزوم یگانه پرستی، پس توحید در عبادت از شؤون بندگان است نه از شؤون

خداوند.

ولی حقیقت این است که توحید در عبادت نیز از شؤون خداوند است زیرا توحید در عبادت یعنی یگانگی خداوند در

شایستگی براي معبودیت، پس او یگانه معبود به حق است. کلمه لا اله الا الله همه مراتب توحید را شامل است، و البته مفهوم

ابتدایی آن توحید در عبادت است.

توحید ذاتی و توحید در عبادت جزء اصول اولیه اعتقادي اسلامی است، یعنی اگر کسی در اعتقادش به یکی از این دو اصل

خللی باشد جزء مسلمین محسوب نمی گردد. احدي از مسلمین با این دو اصل مخالف نیستند.

اخیراً فرقه وهابیه که پیرو محمد بن عبدالوهابند و او تابع ابن تیمیه حنبلی شامی است مدعی شده اند که پاره اي از اعتقادات

مسلمین مثل اعتقاد به شفاعت و پاره اي از اعمال مسلمین مانند توسلات و استمدادات از انبیاء و اولیاء بر ضد اصل توحید در

عبادت است، ولی سایر مسلمین آنها را منافی با توحید در عبادت

نمی دانند. پس اختلاف وهابیه با سایر مسلمین در این نیست که آیا یگانه موجود شایسته پرستش خداوند است یا غیر خداوند

_ مثلا انبیاء و اولیاء نیز شایسته پرستشند _ در این جهت تردید نیست که غیر خدا شایسته پرستش نیست، اختلاف در این است

که آیا استشفاعات و توسلات عبادت است یا نه؟ پس نزاع فی مابین، صغروي است نه کبروي، علماي اسلام با بیانات مبسوط

( ومستدل نظریه وهابیان را رد کرده اند.(

مراتب سه گانه اي که در بالا گفته شد توحید نظري و از نوع شناختن است؛ اما توحید در عبادت، توحید عملی و از نوع

راستین. توحید « شدن » و « بودن » است. آن مراتب توحید، تفکّر و اندیشه راستین است و این مرحله از توحید « شدن » و « بودن »

خداست و « یگانگی » نظري بینش کمال است و توحید عملی جنبش در جهت رسیدن به کمال. توحید نظري پی بردن به

.« رفتن » است و توحید عملی « دیدن » انسان است. توحید نظري « یگانه شدن » توحید عملی

توحید عملی یا توحید در عبادت یعنی یگانه پرستی، به عبارت دیگر، در جهت پرستش حق یگانه شدن. بعداً خواهیم گفت

که عبادت از نظر اسلام، مراتب و درجات دارد. روشن ترین مراتب عبادت، انجام مراسم تقدیس و تنزیه است که اگر براي

غیر خدا واقع شود مستلزم خروج کلّی از جرگه اهل توحید و از حوزه اسلام است. ولی از نظر اسلام پرستش منحصر به این

مرتبه نیست؛ هر نوع جهت اتّخاذ کردن، ایده آل گرفتن و قبله معنوي قرار دادن، پرستش است. آن کسی که هواهاي نفسانی

خود را جهت حرکت و ایده آن و قبله معنوي خود قرار بدهد آنها را پرستش کرده است:

().« اَرَاَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَواهُ »

« ؟ آیا دیدي آن کس را که هواي نفس خود را خدا و معبود خویش قرار داده است »

آن کس که امر و فرمان شخص دیگر را که خدا به اطاعت او فرمان نداده، اطاعت کند و در برابر آن تسلیم محض باشد او را

عبادت کرده است:

().« اِتَّخَذُوا اَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ اَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ »

«. همانا عالمان دینی خود و زاهدان خود را به جاي خدا، خداي خویش ساخته اند »

().« وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ »

«. همانا بعضی از ما انسانها بعضی دیگر را خداي خویش و مطاع و حاکم بر خویش قرار ندهیم »

بنابراین، توحید عملی یا توحید در عبادت یعنی تنها خدا را مطاع و قبله روح و جهت حرکت و ایده آل قرار دادن و طرد هر

مطاع و جهت و قبله و ایده آل دیگر؛ یعنی براي خدا خم شدن و راست شدن، براي خدا قیام کردن، براي خدا خدمت کردن،

براي خدا زیستن، براي خدا مردن، آن چنان که ابراهیم گفت :

وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذي فَطَرَ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ حَنیفاً وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ .( ) اِنَّ صَ لوتی و نُسُکی وَ مَحْیايَ وَ مَماتی لِلّهِ رَبِّ »

().« الْعالَمینَ، لا شَریکَ لَهُ و بِذلِکَ اُمِرْتُ وَ اَنَا اَوَّلُ الْمُسْلِمینَ

روي دل و چهره قلب خود را حق گرایانه به سوي حقیقتی کردم که ابداع کننده همه جهان علوي و سفلی است؛ هرگز جزء »

مشرکان نیستم... همانا نمازم، عبادتم، زیستنم و مردنم براي خداوند، پروردگار جهانهاست. او را شریکی نیست. به این فرمان

«. داده شده ام و من اولین تسلیم شدگان به حق هستم

بیش از هر چیزي ناظر بر توحید عملی است؛ یعنی جز خدا « لا اله الا الله » این توحید ابراهیمی، توحید عملی اوست. کلمه طیّبه

( شایسته پرستش نیست .(

شرك

نکته اي که در اینجا لازم بتذکر است این است که توحید نقطه مقابل شرك است. کلمه شرك؛ از مشارکت است. چنانچه در

) یعنی در این تبلیغ رسالت هارون را با من )« وَ اشْرِکْهُ فی اَمْري » قرآن از جمله تقاضاهاي موسی از خداوند این است که

شریک گردان.

حال ببینیم آیا معناي شرك این است که لزوماً انسان غیر خدا را با خدا شریک بکند، یعنی در آن واحد دو تا معبود داشته

باشد؟ و اگر احیاناً انسان بکلی خدا را نپرستد و تنها موجودي غیر خدا را پرستش کند، دیگر شرك نیست؟

براي تو خبري ،« جِئْتُکَ مِنْ سَبَأٍبِنَبَأٍ یقین » : گفت « سلیمان » به « هدهد » مثلا در داستان قوم سباء در قرآن مجید آمده است که

()«... اِنّی وَجَدتُ امْرَأَهً تَملِکُهُم وَ أوتِیَتْ مِن کُلِ شَئیٍ وَ لَها عَرشٌ عَظیمٌ، وَجَدتُها وَ قَومَها یَسجُدونَ لِلشَّمسِ » یقینی آورده ام

مردمی را دیدم که یک زن بر آنها پادشاهی می کرد یک تخت و عرش بزرگی داشت و آن زن و آن قوم را یافتم که

خورشید پرست بودند.

آیا این مردمی که خورشید را می پرستیدند و غیر خورشید چیزي را نمی پرستیدند چون معبود واحد دارند دیگر مشرك

نیستند؟

در اصطلاح قرآن تنها معناي شرك ثنویت در اعتقاد نیست، بلکه معناي شرك، به جاي خدا غیر را نهادن است. چون در منطق

قرآن همه موجودات خدا را پرستش می کنند، حال اگر کسی غیر خدا را به جاي خدا نهاد؛ در عبودیت براي خدا شریک

قائل شده است. گرچه خود او غیر از آن معبود باطل چیز دیگري را نپرستد و روي این حساب آنها که یک جا خورشید

( پرست هستند نیز مشرکند.(

شرك در پرستش

برخی از ملل در مرحله پرستش، چوب یا سنگ یا فلز یا حیوان یا ستاره یا خورشید یا درخت یا دریا را می پرستیده اند. این

نوع از شرك فراوان بوده و هنوز هم در گوشه و کنار جهان یافت می شود. این شرك، شرك در پرستش است و نقطه مقابل

توحید در عبادت است.

« شدن » و « بودن » سایر مراتب شرك، شرك نظري و از نوع شناخت دروغین است، امّا این نوع شرك، شرك عملی واز نوع

دروغین است.

البتّه شرك عملی نیز به نوبه خود مراتب دارد. بالاترین مراتبش که سبب خروج از حوزه اسلام است شرك جلی خوانده می

شود. امّا انواع شرك خفی وجود دارد که اسلام در برنامه توحید عملی با آنها سخت مبارزه می کند. بعضی از شرکها آن

اندازه ریز و پنهان است که با ذرّه بینهاي بسیار قوي نیز به زحمت قابل دیدن است. در حدیث است از رسول اکرم صلی الله

علیه و آله وسلم :

الشرك اخفی من دبیب الذّرّ علی ال ّ ص فا فی اللّیله الظّلما، و ادناه یحبّ علی شی ء من الجور و یبغض علی شی ء من العدل و »

.«()« اِنْ کُنْتُم تُحِبُّونَ اللّه فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ اللّه » هل الدّین الا الحبّ و البغض فی اللّه. قال اللّه

شرك (راه یافتن شرك) مخفی تر است از راه رفتن مورچه بر سنگ صاف در شب تاریک. کمترین شرك این است که »

انسان کمی از ظلم را دوست بدارد و از آن راضی باشد و یا کمی از عدل را دشمن بدارد. آیا دین چیزي جز دوست داشتن و

دشمن داشتن براي خداست؟ خداوند می فرماید بگو اگر خدا را دوست می دارید مرا (دستورات مرا که از جانب خداست)

.« پیروي کنید تا خداوند شما را دوست بدارد

اسلام هرگونه هواپرستی، جاه پرستی، مقام پرستی، پول پرستی، شخص پرستی را شرك می شمارد. قرآن کریم در داستان

برخورد موسی و فرعون، جابرانه فرمان

.« قل ان کنتم تحبون اللّه فاتّبعونی » . تفسیر المیزان (متن عربی)، ذیل آیه -

وَ تِلْکَ نِعْمَهٌ تَمُنُّها » : بنده گرفتن) می خواند. از زبان موسی در جواب فرعون می گوید ) « تعبید » راندن فرعون بر بنی اسراییل را

) یعنی تو بنی اسراییل را بنده خود ساخته اي و آنگاه بر من منّت می گذاري که هنگامی که در )« عَلَیَّ اَنْ عَبَّدْتَ بَنی اِسْرائیل

خانه تو بودم چنین و چنان شد؟! بدیهی است که بنی اسراییل نه فرعون را پرستش می کردند و نه بردگان فرعون بودند، بلکه

صرفاً تحت سیطره طاغوتی و ظالمانه فرعون قرار داشتند که در جاي دیگر از زبان فرعون این غلبه و سیطره ظالمانه را نقل می

) آنان زیر دست ما و ما فوق آنها هستیم و قاهر بر آنها. و هم در جاي دیگر از زبان فرعون نقل می )« اِنّا فَوْقَهُمْ قاهِرُون » : کند

« لنا » ) یعنی خویشاوندان موسی و هارون (بنی اسراییل) بندگان ما هستند. در آیه کریمه کلمه )« وَ قَوْمُها لَنا عابِدُونَ » : کند که

(از براي ما) بهترین قرینه است بر این که مقصود پرستش نیست، زیرا فرضاً بنی اسراییل مجبور به پرستش بودند، فرعون را

فرعون) بر بنی « ملأ » پرستش می کردند نه همه فرعونیان را. آن چیزي که از ناحیه فرعون و همه فرعونیان (به اصطلاح قرآن

اسراییل تحمیل شده بود اطاعت اجباري بود.

آنگاه که محکومیّت بنی اسراییل در چنگال فرعون و تسلّط ظالمانه فرعون را شرح می دهد « قاصعه » علی علیه السلام در خطبه

ذکر می کند، می فرماید: « بنده گرفتن » با تعبیر

.« اِتَّخَذَتْهُم الفَراعِنَهُ عَبیداً »

().« فراعنه آنان را عبد خود قرار داده بودند »

پرستش جبّاران

وَعَدَ اللّه الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الَارْضِ کَما اسْتَخْلَفَ الّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دینَهُم الّذي »

ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِنْ

().« بَعْدِ خَوْفِهِم اَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکُونَ بی شَیْئاً

خداوند نوید داده به آنان که ایمان آورده و شایسته عمل کرده اند که آنها را خلافت زمین دهد آن چنان که پیش از آنها به »

کسانی دیگر خلافت زمین داد، دینی را که خداوند براي آنها پسندیده است منتشر سازد و ترس آنها را تبدیل به امنیّت نماید.

.« مرا عبادت کنند و چیزي را شریک من قرار ندهند

جمله آخر این آیه که ناظر به این است که آنگاه که حکومت حق و خلافت الهی برقرار می شود اهل ایمان از قید اطاعت هر

جبّاري آزادند، به این صورت بیان شده که تنها مرا عبادت می کنند و شریکی براي من نمی سازند. از این معلوم می شود که

از نظر قرآن هر اطاعت، امري عبادت است؛ اگر براي خدا باشد اطاعت خداست و اگر براي غیر خدا باشد شرك به خداست.

این جمله عجیب است که فرمان برداریهاي اجباري که از نظر اخلاقی به هیچ وجه عبادت شمرده نمی شود از نظر اجتماعی

عبادت شمرده می شود. رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

().« اِذا بَلَغَ بَنُو الْعاصِ ثَلاثینَ اتَّخَذُوا مالَ اللّه دُوَلًا و عِبادَ اللّه خِوَلًا و دینَ اللّه دَخَلًا »

هر گاه اولاد عاص بن امیّه (جدّ مروان حکم و اکثریت خلفاي اموي) به سی تن رسد، مال خدا را میان خود دست به دست »

.« می کنند، بندگان خدا را بنده خود قرار می دهند و دین خدا را مغشوش می سازند

اشاره است به ظلم و استبداد امویان. بدیهی است که امویان نه مردم را به پرستش خود می خواندند و نه آنها را مملوك و برده

خود ساخته بودند ، بلکه استبداد و جبّاریّت خود را بر مردم تحمیل کرده بودند. رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم با آینده

( خواند.( « ربّ و مربوبی » نگري الهی خود، این وضع را نوعی شرك و رابطه

شرك در خالقیّت و شرك در عبادت

برخی شرك در عبادت را با شرك در خالقیت اشتباه کرده اند خیال کرده اند که لازمه شرك در عبادت این است که آن

چیزي که پرستش می شود در نظام آفرینش از نظر خلق و ایجاد، مقامی داشته باشد و چون زردشتیان چنین مقامی در نظام

آفرینش براي آتش قائل نبوده اند پس مشرك نبوده اند، اگر چنین است پس اعراب جاهلیت نیز مشرك نبوده اند، زیرا آنان

نیز جز این که عملی که باید براي خدا صورت گیرد، یعنی نماز و قربانی، براي بتها انجام می دادند، کاري نمی کردند. آنها

و غیره را رب النوع مستقل نمی دانستند. « عُزّي » یا « هُبل » هرگز بت

اشتباه دیگر این است که اگر چیزي وجودش خیلی مفید بود مانعی ندارد بشر او را پرستش کند.

مقایسه تقدیس آتش با توجه حین نماز به سمت کعبه، مقایسه غلطی است هیچ مسلمانی هر چند عامی باشد آنگاه که به سوي

کعبه براي نماز می ایستد در خاطرش خطور نمی کند که می خواهد با این عمل کعبه را تعظیم و تکریم و تقدیس کند. اسلام

که کعبه را قبله نماز قرار داده باین معنی نیست که مردم در حین نماز کعبه را تقدیس کنند و لهذا در ذهن هیچ مسلمانی

تقدیس کعبه خطور نمیکند از این جهت درست مثل این است که به مسلمانان می گفتند هنگام نماز همه رو به نقطه جنوب

بایستید که مفهومی جز این که در حین عبادت همه وضع واحدي داشته باشند ندارد. هرگز در دین اسلام کوچکترین اشاره

اي به این مطلب نیست که خداوند با کعبه و مسجدالحرام یک ارتباط خاص دارد بلکه عکس آن تعلیم داده شده است قرآن

()« اَیْنَما تَوَلُّوا فَثَمّ وَجْهُ اللّه » : کریم صریحا" می فرماید

است. پس رو به کعبه ایستادن تنها مبتنی بر یک « بیت الله » از آن جهت است که هر معبدي « بیت » و اگر به کعبه گفته می شود

حکمت و فلسفه اجتماعی است، آن حکمت این است که اولا مسلمانان از لحاظ جهتی که در حین انجام عمل

عبادت انتخاب می کنند. یکی باشند تفرق و تشتت نداشته باشند. ثانیاً نقطه اي که براي وحدت انتخاب می کنند، همانجا باشد

( که اولین بار در جهان براي پرستش خداي یگانه ساخته شد که این خود نوعی احترام به عبادت خداوند یکتاست.(

مرز توحید و شرك در عبادت

است (انّا الیه راجعون ). توجّه به هر موجود _ اعمّ از توجّه ظاهري و « به سوي اویی » مرز توحید و شرك در توحید عملی

معنوي _ هر گاه به صورت توجّه به یک راه، براي رفتن به سوي حق باشد و نه یک مقصد، توجّه به خداست. در هر حرکت

و مسیر، توجّه به راه از آن جهت که راه است و توجّه به علامتها و فلشها و نشانه هاي راه براي گم نشدن و دور نیفتادن از

است. « به سوي مقصد رفتن » بودن و « به سوي مقصد » ، مقصد از آن جهت که این ها علامتها و نشانه ها و فلشها هستند

(). « اَنتُمُ السَبیلُ الاْعَظَم وَ الصِّراطُ الَاقْوَمُ » : انبیاء و اولیاء راههاي خدا هستند

()« و اَعْلاماً لِعِبادِهِ وَ مَناراً فی بِلادِهِ وَ اَدِلاءَ عَلی صِراطِهِ » : آنان علامتها ونشانه هاي سیر الی الله هستند

) پس مسأله این نیست که توسّل و )« اَلدُعاهِ اِلَی اللّهِ وَاَلادِلّاءِ عَلی مَرضاهِ اللّهِ » : هادیان و راهنمایان به سوي حق می باشند

زیارت و خواندن اولیاء و انتظار کاري مافوق الطبیعی از آنها شرك است، مسأله چیز دیگر است. اوّلًا باید بدانیم انبیاء و اولیاء

چنین صعودي در مراتب قرب الهی کرده اند که از ناحیه حق تا این حد مورد موهبت واقع شده باشند یا نه؟ از قرآن کریم

.( استفاده می شود که خداوند به پاره اي از بندگان خود چنین مقامات و درجاتی عنایت کرده است (

مسأله دیگر این است که آیا مردمی که توسّلات پیدا می کنند وبه زیارت می روند وحاجت می خواهند، از نظر توحیدي

درك صحیحی دارند یا ندارند؟ آیا واقعاً با

و مقصد قرار دادن شخص زیارت شده؟ که بدون شک اکثریت « او » به زیارت می روند یا با فراموشی « به سوي اویی » نظر

مردم با چنان توجّه غریزي به زیارت می روند. ممکن است اقلّیتی هم باشند که فاقد درك توحیدي _ ولو در حد غریزي _

باشند. به آنها باید توحید آموخت نه آنکه زیارت را شرك دانست.

مسأله سوّم این است که اقوال وافعالی که حکایتگر تسبیح و تکبیر و تمحید است و ستایش ذات کامل علی الاطلاق و غنّی

علی الاطلاق است، در مورد غیر خدا شرك است. سبّوح مطلق و منزّه مطلق از هر نقصی و کاستی اوست؛ بزرگ مطلق اوست؛

آنکه همه ستایشها منحصراً به او برمی گردد اوست؛ آنکه همه حولها و قوّه ها قائم به اوست ذات اوست. این گونه توصیفها _

( چه به صورت قولی و چه به صورت عملی _ براي غیر خدا شرك است.(

محرومیت غیر مسلمان

در برنامه اسلام، پاره اي دستورهاست که عمل به آنها شرط تکامل روحی و معنوي است. بدیهی است یک نفر غیر مسلمان

هر اندازه بی نظر و بی تعصب و خالی از عناد باشد، به واسطه محرومیّت از استفاده از برنامه کامل انسانیت، از مزایاي آن

محروم خواهد ماند.

اینچنین شخصی طبعا از عباداتی عظیم مانند نمازهاي پنجگانه و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا محروم می ماند. مَثَل او مَثَل

کسی است که بدون برنامه کشاورزي بذري بپاشد؛ هرگز محصولی را که چنین کسی به دست می آورد مانند محصول کسی

که طبق برنامه صحیح و جامعی زمین را شخم می زند و در وقت مناسب بذر می پاشد و در هنگام وجین کردن وجین می کند

( و خلاصه تمام اقدامات لازم فنی و علمی را انجام میدهد نخواهد بود.(

غیر مسلمانانی که به خدا و آخرت ایمان دارند و عمل خیر به قصد تقرّب به

خداوند انجام می دهند، به موجب این که از نعمت اسلام بی بهره اند طبعا از مزایاي استفاده از این برنامه الهی محروم می

مانند؛ از اعمال خیر آنها آن اندازه مقبول است که با برنامه الهی اسلام منطبق است؛ مانند انواع احسانها و خدمتها به خلق خدا.

اما عبادات مجعوله که اساسی ندارد طبعا نامقبول است و یک سلسله محرومیّتها که از دستنارسی به برنامه کامل ناشی می شود

( شامل حال آنها می گردد.(

عبادات در کتب فقهی

محقق(ره) ده کتاب عبادات را به این ترتیب ذکر می کند:

« حَدَث » یا آلودگیهاي ظاهري و جسمی و عارضی و طهارت از « خَبَث » - کتاب الطهاره. طهارت بر دوقسم است، طهارت از

یعنی آلودگی معنوي طبعی. طهارت از خبث عبارت است از تطهیر بدن یا لباس یا چیز دیگر از امور ده گانه اي که اصطلاحا

نجاسات خوانده می شوند از قبیل: بول، غایط، خون، منی، میته و غیره و طهارت از حدث عبارت است از وضو و غسل و تیمم

که شرط عبادات از قبیل نماز و طواف است و با یک سلسله اعمال طبیعی مانند خواب، ادرار، جنابت و غیره باطل می شود و

باید تجدید شود.

- کتاب الصلوه. در این کتاب درباره نمازهاي واجب یعنی نمازهاي یومیه، نماز عیدین، نماز میت، نماز آیات، نماز طواف و

نمازهاي نافله یعنی نمازهاي مستحبی از قبیل نوافل یومیه و غیره و درباره شرائط و ارکان و مقدمات و موانع و قواطع و خلل

نماز و همچنین درباره انواع نماز: از قبیل نماز حاضر و نماز مسافر و یا نماز فرادي و نماز جماعت، یا نماز اداء و نماز قضاء به

تفصیل بحث می شود.

- کتاب الزکوه. زکوه نوعی پرداخت مالی است شبیه به مالیات که به نُه چیز تعلق می گیرد: طلا، نقره، گندم، جو، خرما،

مویز، گاو، گوسفند، شتر. در فقه درباره شرائط تعلق زکوه به این امور نه گانه و درباره مقدار زکوه و درباره مصرف آن که به

چه

مصارفی باید برسد بحث می شود. در قرآن، زکوه غالبا همردیف نماز ذکر می شود، در قرآن از مسائل زکوه فقط مصارف

آن توضیح داده شده است، آنجا که می فرماید:

.( اِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقراءِ وَالْمَساکینِ والْعامِلینَ عَلَیها وَ الْمُؤَلَّفَه قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمینَ و فی سَبیلِ اللّهِ وَ ابن السَّبیل( »

صدقات براي نیازمندان و تهیدستان و مأموران جمع آوري آنها، و مردمی که باید دل آنها بدست آید، و در راه آزادي »

«. بردگان، و قرض داران و در راه خیري که بخدا منتهی گردد و مسافران بی توشه می باشد

- کتاب الخمس. خمس نیز مانند زکوه نوعی پرداخت مالی شبیه مالیات است. خمس یعنی یک پنجم. از نظر اهل تسنن تنها

غنائم جنگی است که یک پنجم آن به عنوان خمس باید به بیت المال منتقل شود و صرف مصالح عمومی گردد.ولی از نظر

شیعه غنائم جنگی یکی از چیزهایی است که باید خمس آن پرداخت شود. علاوه بر آن، معادن، گنجها، مالهاي مخلوط به

حرام که تشخیص آنها و مالک آنها مقدور نیست، زمینی که کافر ذمی از مسلمان می خرد، آنچه از طریق غواصی بدست می

آید و مازاد عوائد سالانه نیز باید تخمیس شوند و خمس آنها داده شود. خمس در مذهب شیعه بودجه هنگفتی است که

قسمت مهم بودجه یک کشور را می تواند تأمین کند.

- کتاب الصوم. صوم یعنی روزه. چنانکه میدانیم در حال روزه از خوردن و آشامیدن، آمیزش جنسی و سر زیر آب فرو

کردن و غبار غلیظ به حلق فرو بردن و برخی چیزهاي دیگر باید اجتناب کرد. هر سال قمري یک ماه یعنی ماه مبارك رمضان

بر هر مکلّف بالغی که عذري نداشته باشد واجب است روزه بگیرد. روزه بطور کلی در غیر ماه رمضان مستحب است. دو روز

در سال روزه حرام است: عید فطر و عید اضحی. بعضی روزها، روزه مکروه است مانند روز عاشورا.

- کتاب الاعتکاف. اعتکاف به حسب معنی لغوي یعنی مقیم شدن در یک محل

معین. ولی در اصطلاح فقهی عبارتست از نوعی عبادت که انسان سه روز یا بیشتر در مسجد مقیم می شود و پا بیرون نمی

گذارد و هر سه روز روزه می گیرد. این کار شرائط و احکامی دارد که در فقه مسطور است. اعتکاف فی حد ذاته مستحب

است نه واجب، ولی اگر انسان آن را شروع کرد و دو روز گذشت روز سوم واجب می شود. اعتکاف باید در مسجدالحرام یا

مسجدالنبی یا مسجد کوفه یا مسجد بصره صورت گیرد و حداقل این است که در مسجد جامع یک شهر صورت گیرد.

اعتکاف در مساجد کوچک جایز نیست. پیغمبر اکرم دهه آخر رمضان اعتکاف می فرمود.

- کتاب الحج. حج همان عمل معروفی است که در مکه و اطراف مکه به وسیله حجاج انجام می شود و معمولًا توأم با عمره

است. اعمال حج عبارتست از احرام در مکه، وقوف در سرزمین عرفات، وقوف شبانه در سرزمین مشعر، رمی جمره العقبه،

قربانی، حلق یا تقصیر، طواف، نماز طواف ، سعی بین صفا و مروه، طواف النساء، نماز طواف النساء، رمی جمرات ، بیتوته در

منی.

- کتاب العمره. عُمره نیز نوعی حج کوچک است. ولی معمولًا براي حجاج واجب است که اول عمره را به جا آورند و بعد

( حج را. اعمال عمره عبارتست از: احرام در یکی از میقاتها، طواف خانه کعبه، نماز طواف، سعی بین صفا و مروه، تقصیر.(

- کتاب الجهاد. در این کتاب مسأله جنگهاي اسلامی مطرح است. اسلام دین اجتماعی و مسئولیتهاي اجتماعی است از این

رو جهاد در متن دستورات اسلام قرار گرفته است. جهاد بر دو قسم است: ابتدائی و دفاعی. از نظر فقه شیعه، جهاد ابتدائی

منحصرا زیر نظر پیغمبر اکرم یا امام معصوم می تواند صورت گیرد ولا غیر. این چنین جهادي تنها بر مردان واجب است ولی

جهاد دفاعی در همه زمانها بر همه مردم اعم از مرد و زن واجب است.

ایضا جهاد یا داخلی است یا خارجی. اگر گروهی از مردم بر امام مفترض الطاعه

کردند جهاد با آنها نیز واجب است. در فقه، « اصحاب صفین » و « اصحاب جمل » یا « خوارج » مسلمین خروج کنند آنچنانکه

احکام جهاد و احکام ذمه یعنی شرائط پذیرفتن غیر مسلمان تحت عنوان تابعیت دولت اسلامی و همچنین درباره صلح میان

دولت اسلام و دولت غیر اسلامی به تفصیل بحث می شود.

- امر به معروف و نهی از منکر. اسلام به حکم این که دین اجتماعی و مسئولیتهاي اجتماعی است و محیط مناسب را شرط

اصلی اجراء برنامه آسمانی و سعادت بخش خود می داند یک مسئولیت مشترك براي عموم بوجود آورده است. همه مردم

و ستیزه « امر به معروف » موظفند که پاسدار فضیلتها و نیکیها و نابود کننده بدیها و نادرستیها باشند. پاسداري نیکیها به نام

نامیده می شود. امر به معروف و نهی از منکر در فقه اسلامی، شرائط و مقررّات و نظاماتی دارد « نهی از منکر » گري با بدیها

( که در فقه مسطور است.(

عبادت و عناوین اولیه و ثانویه

فقها و اصولیین یک تعبیري دارند، می گویند عناوین اولیه و عناوین ثانویه ، یعنی یک چیزي را گاهی به عنوان اصلی خودش

بیان می کنند، مثلًا می گویند نماز، نماز نام یک عمل است، همین طور احسان به مردم، زکات، روزه، جهاد، امر به معروف و

نهی از منکر، انفاق، راستی و صداقت ... ولی می دانید که عملها موقع و موضعش به حسب شرایط زمانی و به حسب احوال

افراد و اشخاص متفاوت است. یعنی براي شما در یک لحظه یک امر واجب است و در لحظه دیگر مستحب، ممکن است در

لحظه دیگر همان مستحب نیز تغییر کند.

مثلًا، شما مدیون یک داعیی هستید، مدیون شرعی یک داعی شرعی که به اصرار، دَیْن خودش را از شما طلب می کند، می

گوید که احتیاج دارم و باید طلبم را بدهی، می گویید صبر کن نمازم را بخوانم بعد از نماز طلبت را می پردازم، می گوید

که آن قدر هم صبر نمی کنم، دَین مرا بده بعد نمازت را بخوان. یا مثلاً، شما می خواهید نماز بخوانید، در همان حال،

شخصی ناراحتی شدیدي پیدا کرده که باید او را با عجله به دکتر رسانید، و شما براي نماز هم وقت داشتی، آیا در اینجا نماز

عمل صالح است؟!

آن وقت نماز عمل صالح است که شما اول دَین خود را بدهید بعد نمازتان را بخوانید، اگر شما با طلبکار خود بحث کنید و به

او بگوئید: اول باید نمازم را بخوانم چون خدا از تو بزرگتر است و باید اول طلب خدا را بپردازم و... اشتباه می کنی این نماز

براي تو عمل صالحی نیست. چون وقت هم داري، برو اول دَینت را بده بعد نمازت را بخوان یا در مورد بیمار، اول باید او را

به طبیب رسانده بعد نمازت را بخوانی. این را عنوان ثانوي می گویند، عناوین ثانوي متغیر است و به حسب احوال افراد و

اشخاص فرق می کند، در رابطه با مسایل اجتماعی نیز این چنین است، مثلا ، من بهر دلیلی از اول - درست بوده یا اشتباه -

رفتم و تحصیلات علوم دینی نمودم ، شما هم رفتید تحصیلات پزشکی نمودید، دیگر در این سن نه من می توانم بروم پزشک

بشوم، نه شما می توانید تحصیلات دینی بکنید، وظایف پزشکی هم در جامعه وظایف لازمی است، وظایف هدایت دینی و

مذهبی هم در جامعه لازم است، ولی امروز براي من چه واجب است؟ آن کاري که از خودم بهتر ساخته است ، براي شما چه

( چیز واجب است؟ آن چیزي که از شما بهتر ساخته است.(

عبادت و تکلیف

اشاره

از جمله استعدادهاي انسان - همچنانکه قبلًا اشاره شد - استعداد تکلیف پذیري است. انسان می تواند در چارچوب قوانینی که

برایش وضع شده است زندگی کند. هر موجود دیگري غیر از انسان جز از قوانین جبري طبیعی از قانون دیگري نمی تواند

پیروي کند. مثلًا نمی توان براي سنگها و چوبها یا براي درختان و

گلها و یا براي اسب و گاو و گوسفند قانون وضع کرد و به آنها ابلاغ کرد و آنها را مکلّف ساخت که در چارچوب قوانین و

مقررّاتی که براي آنها و به مصلحت آنها وضع شده است رفتار نمایند. این موجودات، فرضا در جهت حفظ و مصلحت آنها

اقدامی بشود، باید به صورت اجبار و الزام عمل شود.

شگفت را دارد که در چارچوب یک سلسله قوانین « توانایی » و « امکان » ولی انسان یگانه موجود ممتازي است که این

قراردادي رفتار نماید. این قوانین قراردادي از آن نظر که از طرف یک مقام صلاحیّتدار وضع می شود و به انسان تحمیل می

خوانده می شود. « تکلیف » شود و تحمّل قانون از نوعی زحمت و مشقّت خالی نیست، به نام

قانونگذار براي این که انسان را به تکلیف خاصّ ی مکلّف سازد چند شرط را باید رعایت کند. به عبارت دیگر، انسان با واجد

بودن چند شرط می تواند انجام تکالیفی را بر عهده بگیرد. شرایط تکلیف که در همه تکالیف باید وجود داشته باشد امور ذیل

است:

- بلوغ

انسان به یک مرحله از سن که می رسد، تغییراتی ناگهانی و تغییري شبیه نوعی جهش در اندامش و احساساتش و اندیشه اش

نامیده می شود. هر کسی در حقیقت یک بلوغ طبیعی دارد. « بلوغ » پیدا می شود که

بطور دقیق نمی توان یک زمان معیّن را مرحله بلوغ براي همه افراد معیّن کرد. ممکن است بعضی افراد از بعضی دیگر زودتر

به مرحله بلوغ طبیعی برسند. خصوصیّت فردي افراد و همچنین خصوصیّات منطقه اي و محیطی در تسریع یا تأخیر بلوغ طبیعی

تأثیر دارد.

آنچه مسلم است این است که جنس زن از جنس مرد زودتر به مرحله بلوغ طبیعی می رسد. از نظر قانونی لازم است یک سن

معیّن که سن متوسط عموم است و یا سنی که حداقل سن بلوغ است (بعلاوه شرطی دیگر مانند رشد، در فقه

اسلامی) در نظر گرفته شود تا همه افراد یک ضابطه داشته باشند. بنابراین ممکن است افرادي به بلوغ طبیعی رسیده باشند ولی

هنوز به سن بلوغ قانونی نرسیده باشند.

در اسلام طبق نظر اکثریّت علماي شیعه بلوغ قانونی مرد از نظر سن، تمام شدن پانزده سالگی - به سال قمري - و ورود در

شانزده سالگی تعیین شده است، و بلوغ قانونی زن تمام شدن نه سالگی و ورود در ده سالگی تعیین شده است.بلوغ قانونی

یکی از شرایط تکلیف است؛ یعنی فردي که به مرحله قانونی نرسیده باشد مکلّف نیست مگر با دلیل ثابت شود که به مرحله

بلوغ طبیعی قبل از بلوغ قانونی رسیده است.

- عقل

یکی دیگر از شرایط تکلیف، عاقل بودن است. دیوانه که فاقد عقل است مکلّف نیست و تکالیف از او ساقط است. همان

طوري که نا بالغ در زمان عدم بلوغ به هیچ وجه تکلیفی متوجه او نیست، در زمان بلوغ نیز مکلف نیست که آنچه را که در

زمان عدم بلوغ انجام نداده است جبران کند؛ مثلا شخص بالغ وظیفه ندارد نمازهایی که در زمان عدم بلوغ نخوانده قضا کند،

زیرا تکلیفی متوجه او نبوده است. شخص دیوانه نیز در حال دیوانگی مکلف نیست. بنابراین اگر دیوانه اي پس از چندي عاقل

شد مکلف نیست تکالیفی را که در ایام دیوانگی انجام نداده قضا کند؛ مثلا لازم نیست که نمازها و روزه هاي آن زمان را

قضا نماید.

بلی، برخی تکالیف است که به دارایی و اموال کودك یا دیوانه تعلق میگیرد و کودك یا دیوانه در حال کودکی یا دیوانگی

موظف نیستند آن را انجام دهند؛ ولی پس از آنکه کودك بالغ شد و یا دیوانه عاقل شد باید انجام دهند، مانند زکات یا

خمسی که به مال کودك و یا مال دیوانه تعلق میگیرد که اگر ولّی شرعی آنها ادا نکرده باشد خودشان پس از رسیدن به

مرحله مکلف بودن باید انجام دهد.

- اطلاع و آگاهی

بدیهی است که انسان آنگاه قادراست تکلیفی را انجام دهد که از وجود آن تکلیف آگاه باشد و به عبارت دیگر به او ابلاغ

شده باشد.

فرضا قانونگذار قانونی را وضع کند ولی به اطلاع مکلّف نرساند، مکلّف ملزم نیست و بلکه قادر نیست آن را به مرحله اجرا

درآورد و اگر عملاً بر خلاف رفتار نماید قانونگذار نمی تواند او را مجازات نماید. علماي علم اصول می گویند مجازات

می « قُبح عِقاب بلا بیان » کسی که از تکلیف آگاه نیست و تقصیري در کسب اطلاع ندارد زشت است و نام این اصل را

گذارند.

قرآن کریم مکرّر این حقیقت را بیان کرده است که هیچ قومی را به جرم تخلف از یک قانون عذاب نمی کنیم مگر آنکه

نمی کنیم. « عِقاب بلا بیان » حجت بر آن مردم تمام شده باشد؛ یعنی هیچ قومی را

البته شرط بودن علم و آگاهی براي تکلیف _ به نحوي که گفته شد _ مستلزم این نیست که انسان بتواند عملًا خود را در بی

خبري نگه دارد و آن را عذري براي خویش بپندارد. انسان مکلف است که تحصیل علم و آگاهی کند و سپس بر طبق

آگاهی خویش عمل و فعّالیّت کند. در حدیث است که روز قیامت برخی گناهکاران را در محکمه عدل الهی حاضر می کنند

و درباره برخی کوتاهیها در انجام مسئولیّتهایشان آنها را مورد مؤاخذه قرار می دهند. به گناهکار گفته می شود : چرا وظیفه

ات را انجام ندادي؟ می گوید: نمی دانستم. به او گفته می شود: چرا ندانستی و چرا در پی تحصیل آگاهی نبودي؟

پس منظور از این که می گوئیم علم و آگاهی شرط تکلیف است، این است که اگر تکلیفی به مکلف ابلاغ نشده باشد و

مکلف در این جهت تقصیري نداشته باشد، یعنی او کوشش لازم را براي تحصیل آگاهی کرده و در عین حال بدان دست

نیافته است، چنین مکلّفی نزد خدا معذور است.

- قدرت و توانایی

کاري مورد وظیفه و تکلیف انسان قرار می گیرد که انسان توانایی انجام آن را داشته باشد، اما کاري که انسان قادر به انجام

آن نیست هرگز مورد تعلّق تکلیف واقع نمی شود. شک نیست که توانایی انسان محدود است، نامحدود نیست. چون توانایی

محدود است، تکالیف باید در محدوده تواناییها صورت گیرد. مثلًا انسان توانایی تحصیل علم و دانش را دارد امّا در محدوده

معیّن از نظر زمان و از نظر اندازه معلومات. یک فرد انسان هر اندازه نابغه باشد بالاخره باید تدریجا و در طول زمان مدارج

علم و دانش را طی کند. حالا اگر یک فرد را مجبور کنند که یک شبه تحصیلات چند ساله را انجام دهد، به اصطلاح تکلیف

یعنی تکلیف به کاري که فوق طاقت و قدرت است کرده اند؛ و امّا اگر انسانی را مجبور کنند که همه علوم « بِما لایُطاق »

جهان را فرا گیرد، باز هم تکلیف به غیر مقدور است و صحیح نیست و هرگز از طرف یک مقام حکیم عادل چنین حکمی

صادر نمی شود. خداوند در قرآن کریم می فرماید:

().« لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسا اِلّا وُسْعَها »

.« خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانائیش مکّلف نمی سازد »

اگر شخصی در حال غرق شدن است و ما قدرت داریم که اورا نجات دهیم بر ما واجب است که او را نجات دهیم، ولی اگر

مثلاً هواپیمایی در حال سقوط است و ما به هیچ وجه قادر نیستیم جلو سقوط آن را بگیریم تکلیف از ما ساقط است؛ یعنی

خداوند ما را به خاطر کمک نکردن به جلوگیري از سقوط هواپیما مؤاخذه نمی کند.

اینجا یک نکته هست و آن این که همچنانکه در مورد اطّلاع و آگاهی گفتیم که مشروط بودن تکلیف به اطّلاع و آگاهی

مستلزم این نیست که ما موظف و مکّلف به تحصیل اطّلاع و آگاهی نباشیم، مشروط بودن تکلیف به قدرت و توانایی نیز

مستلزم این نیست که ما مکلف به کسب و تحصیل قدرت نباشیم. در مواردي تفویت قدرت

حرام است و تحصیل آن واجب. فرض کنیم در مقابل دشمنی سرسخت و قوي و مقتدر قرار گرفته ایم که قصد تهاجم به

حقوق ما و یا قصد تهاجم به حوزه اسلام دارد و ما در حال حاضر قدرت مقابله با آن را نداریم و هرگونه مقابله اي از دست

دادن نیروهاست بدون آنکه نتیجه اي در حال حاضر یا در آینده از این کار خود بگیریم. بدیهی است که در این صورت ما

مکلف به مقابله و جلوگیري نیستیم، ولی همواره مکلّف بوده و هستیم که تحصیل قدرت و توانایی کنیم تا در چنین شرایطی

دست روي دست نگذاریم. قرآن کریم می فرماید:

().« وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَااسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوّهٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهَبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوِّکُمْ »

تا آنجا که ممکن است نیرو و اسبان آماده تهیّه کنید تا بدین وسیله دشمنان شما ودشمنان خدا از شما حساب ببرند و قصد »

«. تجاوز به شما را از دماغ خود بیرون کنند

همان طوري که یک فرد و یا یک جامعه ناآگاه که در تحصیل آگاهی کوتاهی کرده است مورد مؤاخذه الهی قرار می گیرد

و ناآگاهی براي او عذري محسوب نمی شود، همچنین یک فرد و یا یک جامعه ناتوان نیز که در تحصیل قدرت کوتاهی

کرده است مورد مؤاخذه الهی قرار می گیرد که چرا کسب قدرت و توانایی نکرده است؛ ناتوانی او عذري براي او محسوب

نمی شود.

- آزادي و اختیار

آزادي و اختیار یکی دیگر از شرایط تکلیف است؛ یعنی انسان آنگاه مکلّف است به انجام یک وظیفه که اجبار و یا اضطراري

در کار نباشد؛ اگر اجبار (اکراه) یا اضطرار در کار باشد، تکلیف ساقط می گردد.

اجبار (اکراه) مانند این که یک قوّه جابره، شخصی را تهدید کند به این که حتما

روزه خود را بخورد بطوریکه اگر نخورد جانش در خطر قرار خواهد گرفت . بدیهی است که در چنین مورد، تکلیف روزه

ساقط می شود. یا اگر کسی مستطیع شود و یک شخص جابر او را تهدید کند که اگر به حج برود به جان او یا کسانش صدمه

وارد خواهد آورد. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

().« رُفِعَ مَا اسْتُکْرِهُوا عَلَیْهِ »

«. آنجا که اجبار و اکراه به میان آید تکلیف ساقط است »

اضطرار آن است که انسان از طرف شخصی مورد تهدید قرار نمی گیرد بلکه این خود اوست که انتخاب می کند ولی این

انتخاب معلول شرایط سختی است که پیش آمده است؛ مانند کسی که در بیابان درمانده و گرسنه است و جز مردار غذایی که

سدّجوع کند نمی یابد؛ در چنین موارد تکلیف حرمت خوردن مردار ساقط می شود.

پس فرق اجبار و اکراه با اضطرار آن است که در مورد اجبار و اکراه، انسان از طرف یک قوّه جائر و جابر مورد تهدید قرار

می گیرد که فلان عمل خلاف را باید انجام دهی واگرانجام ندهی فلان صدمه را به تو خواهم زد، و انسان براي آنکه صدمه

کند _ یعنی نگذارد وارد شود _ ناچار برخلاف وظیفه خود عمل می کند؛ ولی در اضطرار پاي « دفع » و ضرري را از خود

تهدید در کار نیست، بلکه مجموع شرایط طوري پیش آمده که وضع نامطلوبی را بر او تحمیل کرده و او براي آنکه آن وضع

کند _ یعنی آنچه وجود دارد مرتفع سازد _ ناچار است بر خلاف وظیفه اصلی خود عمل کند. « رفع » را

پس تفاوت اکراه و اجبار با اضطرار در دو جهت است:

- در اکراه و اجبار پاي تهدیدانسان در میان است، برخلاف اضطرار.

چنان « رفع » یک وضع نامطلوب چاره جویی می کند، و در مورد اضطرار براي « دفع » - در مورد اکراه و اجبار انسان براي

( وضعی چاره جویی می نماید.(

عبادت کودك

در باب عمل کودك، یک بحث در عبادات کودك است و یک بحث در معاملات او. عبادت طفل ممیز غیر بالغ در عین این

که تکلیف ندارد و مکلف نیست صحیح است. می دانید در نماز جماعت این مسأله را طرح می کنند که نمازي که کودك

می خواند، آیا نماز صوري و ظاهري و براي تأدیب و تربیت است که براي آینده آماده بشود یا نماز واقعی و صحیح است؟

اگر گفتیم نماز کودك، نماز تمرینی و صوري است و نماز واقعی نیست، پس در نماز جماعت که باید صفوف به یکدیگر

متصل باشند، اگر میان دونفربالغ یا میان امام و مأموم کودکی قرار بگیرد، نماز باطل است چون نماز او صورت نماز است نه

واقعیّت آن. اما اگر گفتیم که عمل کودك صحیح است و نماز او هم واقعا نماز است، یک کودك می تواند یک صف یا

( جزئی از یک صف را تشکیل بدهد. درباب عبادات تقریبا شبهه اي نیست که عمل کودك صحیح است.(

انگیزه عبادت

در باب عبادت مسأله اي وجود دارد که حتما باید آن را ذکر کنیم و آن این است که ممکن است کسی بگوید که اتفاقا در

ادیان _ و لااقل در اسلام که اکنون مورد بحث ماست، علیرغم این که دین و مذهب است و باید در آن، حس نیایش و

پرستش تقویت شده و پرورش یافته باشد _ هیچ عنایتی به این حس نیست. آن عبادتی که در ادیان آمده است، به حس

نیایش کاري ندارد، یا به طمع کار دارد که باید با آن مبارزه کرد، و یا به ترس کار دارد که با آن هم باید مبارزه کرد.

عبادت در ادیان جز معامله چیزي نیست، زیرا ادیان افراد را وادار می کنند به عبادت، براي بهشت یا براي فرار از جهنّم. حال

اگر کسی بیاید نماز بخواند براي بهشت؛ بهشت یعنی چه؟ بهشت یعنی جایی که در آنجا انواع لذتها هست : حور

هست، میوه هاي بهشتی و غذاهاي لذیذ بهشتی هست، شرابهاي بی مستی « جَنّاتٌ تَجْري مِنْ تَحْتِهَاالَانْهار » ، هست، قصور هست

و بی دردسر بهشتی هست و انواع لذتهایی که بشر نمی تواند تصور بکند. بنابراین کسی که از لذت دنیا چشم می پوشد براي

لذت آخرت، او نه تنها خداپرست نیست و حس نیایش خود را تقویت نمی کند، بلکه یک آدمی است که از دنیا پرست ها

مادي تر است زیرا یک نفر دنیاپرست، قانع شده به همین لذات محدود مادي؛ ولی او یک آدم حسابگري است، می بیند اگر

بخواهد سی چهل سال عمر این دنیا را به این لذتها بگذراند، قابل نیست، بالاخره تمام می شود، می گوید این سی چهل سال

را هر طور هست دندان روي جگر می گذاریم براي این که برویم در آنجا ابدالآباد به همین لذّتهایی که اینجا رها کرده ایم

برسیم. پس محرّك او در این کار طمع است و غیر از این چیزي نیست. آن کسی هم که براي فرار از دوزخ معصیت نمی کند

همین طور است. عبادت می کند یا ترك لذت مادي می کند براي این که عقوبت نشود. باز امري است که از حدود منفعت

جویی بیرون نیست. بنابراین در ادیان [به حس نیایش انسان توجه نشده است ]. این را مخصوصا مسیحیها نسبت به اسلام خیلی

ایراد می گیرند که در قرآن به نعمتهاي مادي زیاد توجه شده. شاید آنها در تعبیرات خود می گویند که قرآن توجّهش فقط به

آن را به عنوان یک حس عالی می شناسد، توجه « روانشناسی » که « حس نیایش » نعمتهاي مادي آن دنیاست و بنابراین به

نکرده، بر عکس به طمع انسان توجه کرده است.

این ایراد البته ایراد واردي نیست.اولاً همه می دانیم که ازنظراسلام عبادت ، درجات و مراتبی دارد، یک درجه اش عبادت به

خاطر طمع بهشت است، و یک درجه آن عبادت براي ترس از جهنّم است ، و بالاتر از این، درجات دیگر عبادت است که

هدف آن عبادتها نه بهشت است و نه جهنّم. در خود قرآن به این مطلب توجه شده و در کلمات پیغمبر اکرم و ائمه اطهار این

قدر در این زمینه هست که الی ماشاء الله. از همه معروفتر جمله اي است که در نهج البلاغه و در کلمات حضرت رسول اکرم

صلی الله علیه و آله وسلم و حضرت امام صادق علیه السلام هست و به هرحال جمله اي است که مال

امروز نیست.

از تألیف نهج البلاغه به وسیله سیّد رضی هزار سال می گذرد تا چه رسد به زمان حضرت امیر. امیرالمومنین علیه السلام می

فرماید:

( اِنَّ قَوْما عَبَدُوا اللّهَ طَمَعا فَتِلْکَ عِبادَهُ التُّجّارِ، وَ اِنَّ قَوْما عَبَدُوا اللّهَ خَوْفا فَتِلْکَ عِبادَهُ العَبیدِ، و اِنَّ قَوْما عَبَدُوااللّهَ شُکْرا (حُبّا)( »

().« فَتِلْکَ عِبادَهُ الَاحْرارِ

گروهی از مردم خدا را عبادت می کنند براي طمع بهشت. این عبادت، از نوع تجارت است. تجارت پیشگی و معامله گري »

است؛ در اینجا کار می کند براي این که در آنجا سودي ببرد. و گروهی عبادت می کنند از ترس جهنّم. این ها کارشان شبیه

کار بردگان است که از ترس شلاق ارباب کار می کنند. و قوم دیگر عبادت می کنند نه بخاطر بهشت و نه بخاطر ترس از

جهنّم، بلکه سپاسگزارانه؛ یعنی خداي خودش را می شناسد، خدا را که شناخت، آنچه دارد، همه را از خدا می بیند، و چون

همه چیز را از خدا می بیند، حس سپاسگزاري، او را وادار به عبادت می کند، یعنی اگر نه بهشتی باشد و نه جهنّمی، همان

.« شناختنش خدا را و حس سپاسگزاریش او را وادار به عبادت می کند، و این عبادت احرار است، عبادت آزادگان

آن اولی بنده طمع خودش است، دوّمی بنده ترس خودش است، سومی است که از قید طمع و ترس آزاد است و فقط بنده

خداست.

به همین مضمون حدیث معروفی هست که حتما این را هم شنیده اید که پیغمبر خدا شبها زیاد به عبادت برمی خاست و به

( نصّ قرآن مجید گاهی دو ثلث شب، گاهی نصف شب، و گاهی ثلث شب را عبادت می کرد.(

عایشه که می دید پیغمبر اینهمه از وقت شب را به عبادت می ایستد _ که در یک

. روایتها مختلف است، در نهج البلاغه شکرا دارد، در کلمات پیغمبر یا ائمه حبّا دارد. -

. نهج البلاغه، حکمت ، با کمی اختلاف در عبارت. -

. لابد موارد فرق می کرد، وقتهایی که کار زیاد داشتند و گرفتاري بیشتر بود، کمتر، ولی از ثلث شب دیگر کمتر نبود، و -

در وقتی که فراغت بیشتري داشتند تا دو ثلث شب هم به طول می انجامید.

وقت آن قدر پیغمبر اکرم روي پاي مبارکشان به عبادت ایستاده بودند که پاهایشان ورم کرده بود _ روزي گفت: آخر تو

) خدا که به تو )« لِیَغْفِرَ لَکَ اللّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّر » : دیگر چرا این قدر عبادت می کنی؟ تو که خدا درباره ات گفته

آیا همه عبادتها فقط براي ترس از جهنّم و براي بهشت باید باشد؟ آیا من بنده ؟« اَفَلا اَکُونُ عَبْدا شَ کُورا » : تأمین داده. فرمود

سپاسگزار نباشم؟

اَفْ َ ض لُ النّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبادَهَ وَ عَانَقَها وَ باشَرَها » : از جمله کلمات پیغمبر اکرم در باب ارزش معنوي عبادت این است که

.« بِجَسَدِهِ و تَفَرَّغَ لَها

().« بهترین مردم آن کسی است که به پرستش و نیایش عشق بورزد »

خوشا به حال کسی که به عبادت عشق بورزد، عبادت به صورت « طُوبی لِمَنْ عَشِقَ الْعِبادَهَ » : همچنین حضرت رسول می فرمایند

و با بدنش به آن بچسبد. « وَ باشَرَها بِجَسَدِهِ » و از صمیم قلب عبادت را دوست داشته باشد « وَ اَحَبَّها بِقَلْبِهِ » معشوقش در بیاید

مقصود این است که عبادت فقط یک ذکر قلب به تنهایی نیست؛ خود عبادت عملی: رکوع کردن، سجود کردن، قنوت کردن،

از مادّه فراغ است) خودش را فارغ کند براي عبادت، خالی کند از همه « تفرّغ ») « وَ تَفَرَّغَ لها » . نوعی عشق ورزي عملی است

چیز جز عبادت، یعنی آن وقتی که به عبادت می ایستد، دیگر هیچ خیالی، هیچ خاطره اي، هیچ فکري در قلبش نیاید ، فقط او

باشد و خدا، قلبش خالی بشود براي خدا؛ و روح عبادت هم همین است. روح عبادت ذکر است (به

در تعبیرات اسلامی خیلی کم آمده که بعضی ها اساسا روي همین جهت گفته اند که اصلًا این کلمه را « عشق » . کلمه -

نباید استعمال کرد و با استعمال زیاد شعرا هم مخالفت می کنند و می گویند کلمه حب و دوستی را باید به کار برد نه کلمه

عشق. ولی دیگران جواب داده اند که کلمه عشق در اصطلاحات دینی کم به کار رفته، نه این که هیچ به کار نرفته. از جمله

مواردي که به کار رفته، همین جاست که عرض کردم. یکی دیگر آن جمله معروفی است که نوشته اند امیرالمؤمنین در وقتی

که از صفّین برمی گشتند یا به صفّین می رفتند ( تردید از من است) به سرزمین کربلا که رسیدند، مشتی از خاك را برداشتند

و بو کردند و بعد فرمودند: واهاً لَکِ اَیَّتُهَا التُّربَهُ (خوشا به تو اي خاك ) ههُنا مُناخُ رُکّابٍ وَ مَصارِعُ عُشّاقٍ اینجا جایی است که

با رهایی فرود خواهد آمد، سوارهایی به اینجا که می رسند بارشان را فرود می آورند؛ و اینجا خوابگاه عاشقانی است . بعد

جمله هایی فرمود که آن جمله ها کاملًا می رساند که حضرت نظر به حادثه کربلا داشته اند.

اصطلاح دینی) یعنی یاد خدا، منقطع شدن، بریده شدن،که در لحظه عبادت انسان از غیر خدا بریده شود و فقط و فقط او باشد

و خداي خودش، گویی غیر از او و خدا چیزي در عالم وجود ندارد . این همان حالتی است که شعراي عرفانی از آن تعبیر به

می کنند. شعر معروف حافظ می گوید: « حضور »

نه حافظ را حضور درس خلوت نه دانشمند را علم الیقینی

حافظ به این مسأله حضور و خلوت (به معنی خلوت قلب) توجه داشته است . اگر می بینید افرادي به خلوت ظاهري اهمّیّت می

دهند، مقدمه است براي این که خلوت قلب پیدا شود. بعد که خلوت قلب پیدا شد، انسان باید بیاید در اجتماع که کار

مغز من مثل این کشوهاي عطّاري » اجتماعیش را انجام دهد ولی خلوت قلبش را هم داشته باشد. گویا ناپلئون گفته است که

انسان باید این حالت را داشته باشد که در .« است، هر کدام را که بخواهم، بیرون می کشم، و هر کدام را که بخواهم می بندم

حال عبادت بتواند با خداي خودش خلوت کند. حافظ در یک شعرش می گوید:

بر سر آنم که گر زدست برآید دست به کاري زنم که غصّه سرآید

خلوت دل نیست جاي صحبت اضداد دیو چو بیرون رود فرشته درآید

بعد شکایت می کند _ و شاید در واقع از خودش شکایت می کند _ از رفتن گاه به گاه پیش حکّام زمان خودش، و می

گوید:

صحبت حکّام، ظلمت شب یلداست نور ز خورشید جوي بو که برآید

بر در ارباب بی مروّت دنیا چند نشینی که خواجه کی بدر آید

فقر نزد مرشد کامل است، آن که این فقیر است به او. فقیر « گدایی » را این ها زیاد بکار می برند. مقصودشان از « گدایی » کلمه

« گدایی » به خداست ولی چون این ها اعتقاد خیلی زیادي دارند که انسان بدون مربی به جایی نمی رسد، وقتی می گویند

یعنی گدایی نزد یک انسان کامل. می گوید:

ترك گدایی مکن که گنج بیابی از نظر رهروي که در گذر آید

صالح و طالح متاع خویش نمودند تا که قبول افتد و که در نظر آید

بلبل عاشق تو عمر خواه که آخر باغ شود سبز و شاخ گل به بر آید

به هرحال، وَ تَفَرَّغَ لَهَا. خوشا به حال آن کسی که در عبادت، حالت فراغ و حالت خلوت برایش رخ بدهد؛ خلوت واقعی. بعد

) اگر کسی به این مرحله رسید، دیگر سختی و ).« فَهُوَ لا یُبالی عَلی ما اَصْ بَحَ مِنَ الدُّنْیا عَلی عُسْرٍ اَمْ عَلی یُسْرٍ » : می فرماید

سستی دنیا برایش علی السّویه می شود. مقصود این است که اگر کسی به این لذّت برسد، دیگر سختی و رنج دنیا اصلًا برایش

مفهوم ندارد؛ اگر بخواهند او را در زیر شکنجه هم قرار دهند، بخواهند پِرِسَش هم بکنند، واقعا اهمّیّتی نمی دهد. سختی و

سستی دنیا براي مردمی مسأله مهم است که به لذّت عبادت نائل نشده اند. اگر کسی به لذّت عبادت نائل شود، دیگر این

مسائل برایش مطرح نیست.

در نظر ما خیلی عجیب و شگفت است که چگونه علی بن ابیطالب آنطور در دنیا زندگی می کرد. ولی او در عبادتش به جایی

( رسیده بود که به موجب آن، سختیها و سستیها اصلًا برایش نمی توانست مطرح باشد.(

حال بیاییم سراغ همان عبادتی که براي بهشت یا از ترس جهنم است. آیا واقعا این عبادت، بی ارزش است؟ آیا این همان طور

که گفته اند یک شکم پرستی بزرگ است؟ یک دامن پرستی بزرگ است؟ یک طمع بزرگ است؟ و صد درجه از دنیا

پرستی بدتر است؟ نه، کوبیدن آن به این شکل درست نیست .

شک ندارد که عبادت براي بهشت و عبادت از ترس جهنم، ارزش آن عبادتهایی را که گفتیم ندارد، ولی بی ارزش هم نیست

و براي یک عدّه مردم، یک درجه عالی است. چون فرق است میان این که یک کاري را انسان بکند مستقیم براي یک

طمعی، [و این که در انجام آن کار، خدا را واسطه قرار دهد]. مثل این که انسان یک وقت مستقیم می رود دنبال پول؛ این،

صددرصد پول پرستی است؛ و یک وقت پول می خواهد اما همین پول را از خدا می خواهد، می رود پیش خدا و این پول را

از او طلب می کند. این خیلی فرق می کند که یک کسی اصلًا رابطه اش را با خدا قطع

می کند، مستقیم می رود دنبال پول؛ و یک کس دیگر راهش را این طور انتخاب می کند، می گوید خداي ما یک

دستورهایی دارد، من مطابق دستور او عمل می کنم و از او می خواهم که به من پول بدهد. باز این خودش یک درجه پرستش

خداست، رفتن پیش خداست، ولو رفتن پیش خدا براي پول؛ ولی با نرفتن پیش خدا تفاوت می کند. رفتن پیش خدا براي خدا

البته ارزش بسیار عالی دارد. رفتن پیش خدا براي یک چیزي، و چیزي از او خواستن، باز هم رفتن پیش اوست، باز هم تا

حدي قلب انسان روشن می شود ، انسان صفایی پیدا می کند، از غیر خدا غفلت می کند و متوجه او می شود؛ این قطعا

خودش یک درجه اي از پرستش است ولو درجه ضعیفی باشد.

بنابراین، این عبادتها را هم صددرصد نمی شود نفی کرد، و بلکه چون همه مردم در درجه بالا نیستند، اکثر مردم را اگر ما

بخواهیم تربیت بکنیم به طوري که نظام زندگی دنیاشان درست شود و به خدا هم نزدیک شده باشند، از همین راه باید وارد

شویم، و یا لااقل افراد را در ابتدا از این راه باید وارد کرد، و بعد بالاتر برد. و علت این که در قرآن به امور مادي زیاد عنایت

جَنّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِها » : ) هم هست. وقتی که ذکر می کند )« رِضْ وانٌ مِنَ اللّهِ اَکْبَرُ » شده است همین است. البته در قرآن

و کمی خشنودي « و رِضْوانٌ مِنَ اللّه اَکْبَرُ » : بهشتها و باغهایی که در پایین آن باغها نهرها جاري است ، بعد می گوید « الَانْهارُ

خدا، از همه این ها بالاتر و بزرگتر است. یعنی آن کسی که می خواهد خدا را به خاطر خشنودیش عبادت کند، او چیز

طبعا همه مردم نیستند، یک اقلیت مترقی مشتري آن هستند. براي اکثریّت « رضوان من اللّه اکبر » دیگري است. ولی مشتري

مردم، راه عملی همین است که از بهشتهایی که در آنها [لذات[ جسمانی است سخن به میان آید. البته قرآن که این را گفته،

نه فقط براي این است که مردم تربیت شوند؛ قرآن خودش می گوید هرگز در کلام ما باطل و دروغ ولو دروغ مصلحتی

نیامده العیاذ باللّه کسی خیال کند که قرآن که این ها را گفته، خواسته مردم

را وادار به کار نیک کند، هدف خوب دارد و براي هدف خوب هرگونه حرفی را می شود زد - لا یَأْتیهِ الْباطِلُ مِن بَینِ یَدَیْهِ -

محال است در سخن خدا یک دروغ و یک باطل بیاید ولو آنکه خیال کنید آن دروغ و باطل براي یک مصلحت اجتماعی

است. نه، [سخن قرآن درباره لذّات جسمانی بهشت] حقیقتی است. اصلًا اکثر مردم از این حدّ جسمانیّت و شهوات جسمانی

بالاتر نمی روند وبه همین جهت، نشئه شان چنین نشئه اي است. آنهایی که بالاتر می روند، می روند در نشئه بالاتر از بهشت

( جسمانی.(

روح عبادت

در اسلام، به عبادت، به آنچه که واقعا روح نیایش و پرستش است، یعنی رابطه انسان و خدا، محبّت ورزي به خدا، انقطاع به

اَلهی ما » : ذات پروردگار _ که کاملترین عبادتهاست _ توجّه زیادي شده است. جمله معروف امیرالمؤمنین را همه شنیده ایم

) خدایا! تو را پرستش نکردم به طمع )« عَبَدْتُکَ خَوْفا مِنْ نارِكَ وَ لا طَمَعا فی جَنَّتِکَ بَلْ وَجَ دْتُکَ اَهْلًا لِلْعِبادَهِ فَعَبَدْتُکَ

بهشتت و نه از ترس جهنّمت، بلکه تو را چون شایسته نیایش و پرستش دیدم پرستش کردم.

دعاي کمیل، از اول تا به آخر، همان نیایش به معنی عالی است. شما در سراسر این دعا نه بهشت می بینید نه ترس جهنّم، و

اگر آمده، استطرادا به مناسبت بحث دیگري آمده است. دعاهاي اسلامی از مضامین عالی برخوردار است. از جمله دعایی

و در روایتی نقل شده که امیرالمؤمنین و امامان از اولاد او این دعا را « مناجات شعبانیّه » است که در مفاتیح هم نقل شده به نام

می خوانده اند. دعایی است در سطح ائمّه، یعنی خیلی سطح بالاست. انسان وقتی این دعا را می خواند، می فهمد که اصلًا

روح نیایش در اسلام یعنی چه. در آنجا جز عرفان و محبّت و عشق به خدا، جز انقطاع از غیر خدا و خلاصه جز سراسر

معنویّت، چیز دیگري نیست؛ و حتّی

. بحارالانوار، ج ، باب ، ص ، با اندکی اختلاف. -

تعبیراتی است که براي ما تصوّرش هم خیلی مشکل است:

اِلهی هَبْ لی کَمالَ الاِنْقِطاعِ اِلَیْکَ وَ اَنِرْ اَبْصارَ قُلوبِنا بِضیاءِ نَظَرِها اِلَیْکَ حَتّی تَخْرِقَ اَبْصارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ سِواكَ فَتَصِ لَ »

.« اِلی مَعْدِنِ العَظَمَهِ و تَصیرَ اَرْواحُنا مُعَلَّقَهً بِعِزِّ نُورِكَ الَابْهَجِ فَاَکُونَ لَکَ عارِفا و عَنْ سِواكَ مُنْحَرِفا

تصوّر این معانی هم براي ما دشوار است.

« خَمْسَهَ عَشَر » نیز همین طور است. همچنین مناجات پانزده گانه اي از امام زین العابدین هست که به مناجات « دعاي ابو حمزه »

معروف است و در کتاب مفاتیح هست: مناجات خائفین، مناجات ذاکرین، مناجات طالبین... به قدري این ها عالی و لطیف و

( فوق العاده است که انسان حیرت می کند، در خود نهج البلاغه در این زمینه ها مطالب چقدر زیاد است.(

از نظر نهج البلاغه، عبادت تنها انجام یک سلسله اعمال خشک و بی روح نیست. اعمال بدنی صورت و پیکره عبادت است،

روح و معنی چیز دیگر است؛ اعمال بدنی آنگاه زنده و جاندار است و شایسته نام واقعی عبادت است که با آن روح و معنی

توأم باشد. عبادت واقعی نوعی خروج و انتقال از دنیاي سه بعدي و قدم نهادن در دنیائی دیگر است، دنیائی که به نوبه خود پر

( است از جوشش و جنبش، و از واردات قلبی و لذتهاي خاص به خود.(

وقتی به سراغ علی علیه السلام می روید، هنگامی که از کار مردم فارغ شده است. اوست و خداي خودش، اوست و خلوتش،

اللّهمّ اِنّک آنَسُ » : اوست و راز و نیازهاي عاشقانه و عابدانه اش. باز هم خوشبختانه در نهج البلاغه است، آنجا که می گوید

خدایا تو از هر انیسی براي اولیاء خودت انیستر هستی؛ یعنی با هیچ انیسی مانند تو انس نمی گیرم، انیس من « الآنِسینَ لَاوْلیائِکَ

وَ» توئی. وقتی با هر که غیر از تو هستم، با انیسی نیستم، تنها هستم؛ فقط وقتی با تو هستم حس می کنم که با کسی هستم

کسانی که به تو اعتماد کنند، می بینند از هر کس « اَحْضَرُهُمْ بِالْکِفایَهِ لِلمُتَوَکّلینَ عَلَیْکَ

تُشاهِدُهُم فی سَرائِرِهِم، و تَطَّلِعُ عَلَیْهِمْ فی » دیگر حاضرتري، براي این که به سراغ کسانی که به تو اعتماد می کنند، می روي

خدایا! تو دوستان و عاشقانت را در آن سرّ ضمیرشان مشاهده می کنی و از باطن ضمیرشان « ضَمائِرِهِمْ، و تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصائِرِهِمْ

فَاَسْرارُهُم لَکَ » . آگاهی؛ به مقدار عرفان و بصیرت آنها عالم و آگاهی و می دانی که این ها در چه حد از بصیرت هستند

) اسرارشان پیش تو پیداست و دلهاشان به سوي تو در پرواز است. )« مَکْشُوفَهٌ، و قُلُوبُهُم اِلیکَ مَلْهُوفَهٌ

دعاي کمیل را که دعاي علی علیه السلام است، در شبهاي جمعه بخوانید. این دعا از نظر مضمون در اوج عرفان است؛ یعنی

شما از اول تا آخر این دعا را که بخوانید، نه دنیا در آن پیدا می کنید و نه آخرت (مقصودم از آخرت همان بهشت و جهنم

است ). چه می بینید؟ مافوق دنیا و مافوق آخرت : خدا، روابط یک بنده خالص و پرستنده و واله و شیدا نسبت به ذات اقدس

الهی، یعنی حقیقت عبادت و خودش هم می گوید عبادت حقیقی همین است. ببینید علی علیه السلام در دعاي کمیل با خداي

خودش چگونه راز و نیاز می کند! چگونه مناجات می کند! ببینید زین العابدین علیه السلام در سحرهاي ماه رمضان در دعاي

ابو حمزه چگونه با خداي خود راز و نیاز و مناجات می کند! این، قدم اول مسلمانی ماست ؛ قدم اول ما این است که به خداي

خود نزدیک شویم و با نزدیک شدن به خداي خودمان است که آن وقت سایر مسؤلیتهایمان و از آن جمله مسئولیتهاي

اجتماعی را می توانیم به خوبی انجام دهیم. کوشش کنیم که این گرایشهاي یک جانبه را _ که همیشه اسلام دچار این درد

( گرایشهاي یک جانبه ملت خودش بوده است _ کنار بگذاریم، تا دین دچار این بیماري گرایش یک جانبه نشود.(

شکل عبادت

زندگی بشر یک جنبه هاي ثابت کلی دارد که حکم مدار حرکت را دارد و یک جنبه هاي متغیّر که حکم مراحل حرکت را

ثابت » یعنی در دو لحظه در یک نقطه نیست، و « متحرك است » ؛ دارد - همان طور که هر ستاره اي هم متحرك است هم ثابت

یعنی مدارش (مسیرش) ثابت است، از مدار خودش یک میلیمتر هم تخلّف نمی کند و در مدار خودش حرکت می کند « است

_ آن شرایطی که مدار را در زندگی بشر تعیین می کند یعنی مسیر حرکت را تعیین می کند باید ثابت بماند؛ اما اگر شرایطی

است مربوط به مرحله زندگی، باید تغییر کند. ما راجع به اسلام باید ببینیم که آیا توجّه اسلام به مسیر و مدار زندگی بشر و به

کادر زندگی و کادر حرکت است یا به مرحله ها؟

می بینیم یک سلسله از قوانین معمولی ما قوانین مداري است نه قوانین مرحله اي. گفتیم که مقررات اسلام یا به روابط انسان با

خدا مربوط است، یا به روابط انسان با خودش، یا به روابط انسان با طبیعت و یا به روابط انسان با افراد اجتماع.

در روابط انسان با خدا از آن جهت که مربوط به خدا می شود هیچ گونه تغییري پیدا نمی شود، و در آنچه هم که مربوط به

انسان است آنچه که روح این مطلب را تشکیل می دهد باز تغییر نمی کند؛ بله در شکلش تغییراتی پیدا می شود که تابع

شرایط است و ما می بینیم خود اسلام هم این تغییرات را قائل شده است، مثل نماز ؛ می گوید نماز بخوانید، ولی بعد می

گوید نماز ایستاده بخوانید؛ اگر نمی توانید، نشسته بخوانید؛ نمی توانید، به پهلوي راست بخوانید؛ نمی توانید، به پهلوي چپ

بخوانید؛ نمی توانید، مستلقیا بخوانید؛ آن را هم نتوانستید با اشاره بخوانید. هرچه که شرایط تغییر می کند، هیکل نماز هم تغییر

می کند.

واقعا نماز است نه چیزي به جاي نماز؛ یعنی آدمی که در حال غرق شدن است و تلاش می کند « غرقی » فقها معتقدند نماز

خودش را نجات بدهد و نمازش فقط صورت اشاره دارد _ نه رکوع دارد، نه سجود، نه قرائت و نه چیز دیگر _ نمازش واقعا

نماز است. اصلًا نماز یک ماهیتی است که افرادش این قدر تغییر پیدا می کند، شکل فردش این قدر عوض می شود؛ یعنی

رکوع و سجود و غیره شکل نماز است نه روح نماز؛ نماز دو رکعتی واقعا نماز است نه جانشین نماز چهار رکعتی، چنانکه

نماز چهار رکعتی واقعا نماز است؛ یعنی براي یک کسی نماز، چهار رکعت است، براي یک کسی دو رکعت؛ براي یک

کسی نماز، ایستاده است، براي یک کسی نشسته؛ براي یک کسی نماز، با وضوست، براي یک کسی نماز، با تیمّم است.

و آن این است که آیا نمازي که ما به صورت اضطرار می خوانیم، جانشین نمازي است که « اجزاء » فقها مسأله اي دارند به نام

به صورت اختیار باید بخوانیم یا نه؟ اگر خواندیم، بار دیگر باید اعاده کنیم یا نه؟ می گویند نه، این نمازي که تو با تیمم به

جاي آن نماز می خوانی، این جور نیست که نماز نباشد و عجالتا چیز دیگري باشد بدل آن و خود نماز به گردنت مانده باشد.

اصلًا نماز آن آدم نماز با وضوست، نماز این آدم نماز با تیمم؛ این اگر با وضو باشد، برایش نماز نیست؛ و هرچه شرایط تغییر

کند _ چنانکه گفتیم _ بعضی قسمتها که مربوط به بشر است، [در روابط انسان با خدا[ تغییر می کند که یک مثال عرض

کردیم.

ولی امروز که شرایط تغییر کرده، این شبهه پیش می « سفر چهار فرسخی سفر است » : مثال دیگر سفر است. در قدیم می گفتند

آید که چرا سفر چهار فرسخ باشد؟ البته این یک مسأله صددرصد قطعی نیست که مسافتی که در سفر روزه را باید افطار کرد

و نماز را باید شکسته خواند حتما چهار فرسخ است؛ این یک مسأله اجتهادي است و در فقه شیعه (احادیث شیعه) به سه عنوان

مسیر یک » : بیان شده است( ): پرسیده اند: انسان چه مقدار مسافرت کند نمازش شکسته می شود؟ گاهی جواب داده اند

مسافرتی که یک روز « مَسیرَهُ یَوْمٍ » : مسافتی که یک بَرید در یک روز می رود، در بعضی روایات دیگر گفته اند «( بَرید(

وقت را اشغال می کند.

فقها گفته اند یکی از این سه تا ملاك است: یا چهار فرسخ ملاك است، یا مسیر

. در (فقه) اهل تسنن چهار فرسخ نمی گویند. -

. نامه رسان. -

یک برید و یا مسیره یوم. احتمال برید خیلی ضعیف است؛ یا یک روز مسافرت ملاك است یا هشت فرسخ رفت و آمد، و

هشت فرسخ مساوي بوده با مسیر یک روز.

حال اگر تغییري رخ داد؛ یعنی مسیر یک روز، دیگر هشت فرسخ نباشد، صد فرسخ، دویست فرسخ باشد، این احتمال وجود

به این جهت بوده که « هشت فرسخ » باشد؛ در آن روز که گفته اند « مسیره یوم » ، دارد که آنچه که در سفر ملاك اصلی است

از هشت فرسخ به هشتاد فرسخ « مسیره یوم » بوده است؛ پس اگر وسائل مسافرت تغییر کرد و « مسیره یوم » هشت فرسخ مصداق

و هشتصد فرسخ و هشت هزار فرسخ رسید، ما باید تابع مسیره یوم باشیم. اگر کسی چنین حرفی بزند، این حرف ضدّ اسلام

نیست، یک حرف اجتهادي است.

بله، یک مطلب اینجا هست که فقها رویش اصرار زیادي نمی کنند و آن این است که در مسائلی که اسلام بنایش بر تسهیل و

سهولت و گذشت است، این احتمال در کار می آید که چیزي که ولو براي عدّه اي از مردم در یک زمانی ملاك بوده، این

تسهیل را براي همه مردم در همه زمانها تعمیم بدهند؛ چون بنا بر سختگیري نیست؛ اگر بنا بر سختگیري می بود، می گفتیم

برویم دنبالش، ولی وقتی که بنابر تسهیل است، این احتمال هست که نظر اسلام به این باشد که همان مسافتی که براي مردمی

ملاك قرار بگیرد براي مردمی که با جمّازه حرکت می کردند و روزي پنجاه ،« مسیره یوم » که با پاي پیاده مسافرت می کنند

فرسخ طی می کردند، یا با کشتی حرکت می کردند و مسلّم بیش از پیاده روي طی می کردند، یا گاهی با اسبهاي تندرو که

مبادله می کردند و باز مسافت طی شده بیش از این حرفها بوده است؛ یا مردمی که امروز با هواپیما و اتومبیل مسافرت می

( کنند.(

عبادت و عادت

علماي روانشناسی می گویند:یک کار همین قدر که براي انسان عادت شد ، دو خاصیّت متضاد در آن به وجود می آید.

هرچه که بر عادت بودنش افزوده شود و تمرین انسان زیادتر گردد، کار، سهلتر و ساده تر انجام می شود.

یک ماشین نویس که به ماشین نویسی عادت می کند، هرچه بیشتر عادت می کند، کار، سریعتر و سهلتر برایش صورت می

گیرد؛ ولی هرچه بیشتر عادت می کند، از توجّهش کاسته می شود، یعنی از این که این عمل او یک عمل ارادي و از روي

توجّه باشد کاسته می شود و به یک عمل غیر ارادي نزدیکتر می گردد. خاصیّت عادت این است. این که در اسلام به مسأله

نیّت تا این اندازه توجّه شده، براي جلوگیري از این است که عبادتها آن چنان عادت نشود که به واسطه عادت، به یک کار

طبیعی و غیر ارادي و غیر فکري و غیر هدفی و کار بدون توجّه که هدف درك نشود و فقط به پیکر عمل توجه گردد تبدیل

شود.

این ها چیزهایی است که ما تنها در نماز اسلامی بدست می آوریم و متوجّه می شویم که بسیاري از برنامه هاي تربیتی به

وسیله این عبادت و در پیکر این عبادت پیاده می شود، گذشته از این که خود این عمل، پرورش عشق و محبّت خدا و معنویّت

( در انسان است، که این روح عبادت است.(

عبادت، زهد و عرفان

[بوعلی در فصل مقامات العارفین کتاب اشارات می گوید:]

المعرض عن متاع الدنیا و طیباتها یخصّ باسم الزاهد؛ و المواظب علی فعل العبادات من القیام و الصیام و نحوهما یخصّ باسم »

العابد؛ و المتصرف بفکره الی قدس الجبروت مستدیماً لشروق نور الحق فی سره یخص باسم العارف و قد یترکب بعض هذه

.« مع بعض

نامیده می شود، آنکه بر انجام عبادات از قبیل نماز و روزه و غیره مواظبت دارد به « زاهد » آنکه از تنعم دنیا رو گردانده است »

خوانده می شود ، و آنکه ضمیر خود را از توجّه به غیر حق باز داشته و متوجّه عالم قدس کرده تا نور حق بدان بتابد « عابد » نام

«. شناخته می شود، البته گاهی دو تا از این عناوین یا هر سه در یک نفر جمع می شود « عارف » به نام

عبارت است از انجام اعمال « عبادت » عبارت است از اعراض از مشتهیات دنیوي و « زهد » پس نتیجه مطلب این می شود که

عبارت است از منصرف ساختن ذهن از ماسوي « عرفان مصطلح » خاصی از قبیل نماز و روزه و تلاوت قرآن و امثال این ها و

اللّه و توجّه کامل به ذات حق براي تابش نور حق بر قلب .

به نکته اي مهم در جمله اخیر اشاره شده است، و آن این که گاهی بعضی از این ها با بعض دیگر مرکّب می شوند. پس

ممکن است یک فرد در آن واحد هم زاهد باشد و هم عابد و یا هم عابد باشد هم عارف و یا هم زاهد باشد و هم عارف و یا

هم زاهد باشد و هم عابد و هم عارف ولی شیخ توضیحی نداده است.

البته منظورش این است که هر چند ممکن است یک فرد زاهد و یا عابد باشد اما عارف نباشد. ولی ممکن نیست که عارف

باشد و زاهد و عابد نباشد.

توضیح مطلب این است که میان زاهد و عابد عموم و خصوص من وجه است، ممکن است فردي زاهد باشد و عابد نباشد و یا

عابد باشد و زاهد نباشد و یا هم عابد باشد و هم زاهد چنانکه همه این ها واضح است ولی میان هر یک از زاهد و عابد، با

عارف عموم و خصوص مطلق است یعنی هر عارفی زاهد و عابد هست ولی هر زاهد و یا عابدي عارف نیست.

البته در قسمت بعد گفته خواهد شد که زهد عارف با زهد غیر عارف دو فلسفه دارد، فلسفه زهد زاهد غیر عارف یک چیز

است و فلسفه زهد زاهد عارف چیز دیگر است، همچنانکه فلسفه عبادت عارف یک چیز است و فلسفه عبادت غیر عارف چیز

دیگر است.

بلکه روح و ماهیت زهد عارف و عبادت عارف با روح و ماهیت زهد و عبادت

غیر عارف متفاوت است.

الزهد عند غیر العارف معامله ما کانه یشتري بمتاع الدنیا متاع الاخره و عندالعارف تنزه ما عما یشغل سره عن الحق و تکبر علی »

کل شی ء غیر الحق. والعباده عند غیر العارف معامله ما کانه یعمل فی الدنیا لاجره یأخذها فی الاخره هی الاجر و الثواب و عند

«... العارف ریاضه مالهممه و قوي نفسه المتوهمه و المتخیله لیجرها بالتعوید عن جناب الغرور الی جناب الحق

زهد غیر عارف نوعی داد و ستد است، گوئی کالاي دنیا را می دهد که کالاي آخرت را بگیرد، اما زهد عارف، نوعی پاکیزه »

نگهداشتن دل است از هرچه دل را از خدا باز دارد. عبادت غیر عارف نیز نوعی معامله است از قبیل کار کردن براي مزد

گرفتن، گوئی در دنیا مزدوري می کند که در آخرت مزد خویش را که همان اجر و ثوابهاست دریافت کند، اما عبادت

عارف، نوعی تمرین و ورزش روح براي انصراف از عالم غرور و توجّه به ساحت حق است تا با تکرار این تمرین بدانسو

«. کشیده شود

هدف عارف از عبادت

العارف یرید الحق الاول لالشی ء غیره و لا یؤثر شیئا علی عرفانه و تعبده له فقط لانه مستحق للعباده و لانها نسبه شریفه الیه لا »

«. لرغبه اورهبه

عارف حق (خدا) را می خواهد نه براي چیزي غیر حق، و هیچ چیزي را بر معرفت حق ترجیح نمی دهد، و عبادتش حق را »

تنها به خاطر این است که او شایسته عبادت است و بدان جهت است که عبادت رابطه اي است شریف فی حد ذاته نه به خاطر

«. میل و طمع در چیزي یا ترس از چیزي

است، تنها خدا را می خواهد ولکن او خدا را به واسطه نعمتهاي دنیوي و یا « موحد » مقصود این است که عارف از نظر هدف

اخرویش نمیخواهد، زیرا اگر چنین باشد، مطلوب بالذات او این نعمتهاست و خدا مقدمه و وسیله است، پس معبود و مطلوب

حقیقی همان نعمتها هستند و در حقیقت معبود و مطلوب حقیقی نفس

است زیرا آن نعمتها را براي ارضاء نفس می خواهد.

عارف هرچه را بخواهد به خاطر خدا می خواهد او اگر نعمتهاي خدا را می خواهد از آن جهت می خواهد که آن نعمتها از

ناحیه اوست و عنایت اوست ، کرامت و لطف اوست. پس غیر عارف خدا را به خاطر نعمتهایش می خواهد و عارف نعمتهاي

خدا را به خاطر خدا می خواهد.

اینجا پرسشی پیش می آید که اگر عارف خدا را براي چیزي نمیخواهد پس چرا او را عبادت می کند؟ مگر نه این است که

هر عبادتی براي منظوري است؟ شیخ پاسخ می دهد که هدف عارف و انگیزه عارف بر عبادت یکی از دو چیز است. یکی

شایستگی ذاتی معبود براي عبادت یعنی از آن جهت او را عبادت می کند که او شایسته عبادت است. نظیر این که انسان

کمالی در شخص یا شیئی می بیند و او را مدح و ستایش می کند، اگر بپرسند انگیزه تو از این ستایش چیست؟ این ستایش

براي تو چه فائده اي دارد؟ می گوید من به طمع فائده اي از این شخص یا از این شی ء ستایش نکردم، فقط از آن جهت

ستایشش کردم که او را به حق لایق ستایش دیدم، همه تحسینهاي قهرمانان در هر رشته اي از این قبیل است.

هدف دیگر عارف از عبادت شایستگی خود عبادت یعنی شرافت و حسن ذاتی عبادت است، عبادت از آن جهت که نسبت و

ارتباطی است میان بنده و خدا، کاري است درخور انجام دادن پس لازم نیست که الزاما هر عبادتی به خاطر طمعی یا ترسی

باشد.

اِلهی ما عَبَدْتُکَ خَوْفا مِنْ نارِك ولا طَمَعا فی جَنَّتِک بَلْ وَجَ دْتُکَ » : جمله معروفی که از علی علیه السلام نقل شده است که

عبادت بخاطر شایستگی معبود را بیان می کند. .« اَهْلًا لِلْعِبادَهِ فَعَبَدْتُکَ

عرفا روي این مطلب زیاد تکیه می کنند که اگر هدف و مطلوب انسان در زندگی و یا در خصوص عبادات، غیر از ذات حق

چیزي باشد، نوعی شرك است، عرفان صد در صد بر ضد این شرك است. در این زمینه سخن هاي لطیف بسیار گفته اند. ما

ضمن داستانی از « بوستان » در « سعدي » در اینجا به تمثیلی عالی و لطیف که

آورده است قناعت می کنیم: « ایاز » و « محمود غزنوي »

یکی خرده بر شاه غزنین گرفت که حسنی ندارد ایاز اي شگفت

گلی را که نه رنگ باشد نه بو دریغ است سوداي بلبل بر او

به محمود گفت این حکایت کسی بپیچید ز اندیشه بر خود بسی

که عشق من اي خواجه بر خوي اوست نه بر قد و بالاي دلجوي اوست

شنیدم که در تنگنایی شتر بیفتاد و بشکست صندوق دُر

به یغما ملک آستین برفشاند وز آنجا به تعجیل مرکب براند

سواران پی دُر و مرجان شدند ز سلطان به یغما پریشان شدند

نماند از وشاقان گردن فراز کسی در قفاي ملک جز ایاز

چو سلطان نظر کرد او را بدید ز دیدار او همچو گل بشکفید

بگفتا که اي سنبلت پیچ پیچ ز یغما چه آورده اي؟ گفت هیچ

نپرداختم « نعمت » به « خدمت » من اندر قفاي تو می تاختم ز

سعدي پس از آوردن این داستان منظور اصلی خود را این طور بیان می کند:

گر از دوست چشمت به احسان اوست تو در بند خویشی نه در بند دوست

خلاف طریقت بود کاولیا تمنّا کنند از خدا جز خدا

تلقی عارفانه از عبادت

بر حسب این تلقی، مسأله کارگر و کارفرما و مزد به شکلی که میان کارگر و کار فرما متداول است مطرح نیست و نمی تواند

مطرح باشد. بر حسب این تلقی ، عبادت نردبان قرب است ، معراج انسان است، تعالی روان است، پرواز روح است به سوي

کانون نامرئی هستی، پرورش استعدادهاي روحی و ورزش نیروهاي ملکوتی انسانی است، پیروزي روح بر بدن است، عالیترین

عکس العمل سپاسگزارانه انسان است از پدیدآورنده خلقت، اظهار شیفتگی و عشق انسان است به کامل مطلق و جمیل علی

الاطلاق، و بالاخره سلوك و سیر الی الله است.

بر حسب این تلقی، عبادت پیکري دارد و روحی، ظاهري دارد و معنیی، آنچه

بوسیله زبان و سایر اعضاء بدن انجام می شود پیکره و قالب و ظاهر عبادت است، روح و معنی عبادت چیز دیگر است، روح

عبادت وابستگی کامل دارد به مفهومی که عابد از عبادت دارد و به نوع تلقی او از عبادت و به انگیزه اي که او را به عبادت

برانگیخته است و به بهره و حظی که از عبادت عملًا می برد و این که عبادت تا چه اندازه سلوك الی الله و گام برداشتن در

( بساط قرب باشد.(

می پردازیم و سخن خود « علی » از عبادت روشن شود به ذکر نمونه هایی از کلمات « نهج البلاغه » اکنون براي این که نوع تلقی

را با جمله اي آغاز می کنیم که درباره تفاوت تلقیهاي مردم از عبادت گفته شده است.

انّ قوما عبدوا اللّه رغبه فتلک عباده التجّار، و انّ قوما عبدوا اللّه رهبه فتلک عباده العبید، و انّ قوما عبدوااللّه شکرا فتلک عباده »

«. الاحرار

همانا گروهی خدایرا به انگیزه پاداش می پرستند، این عبادت تجارت پیشگان است، و گروهی او را از ترس می پرستند، این »

«. عبادت برده صفتان است، و گروهی او را براي آنکه او را سپاسگزاري کرده باشند می پرستند، این عبادت آزادگان است

« لو لم یتوعد الله علی معصیته لکان یجب ان لا یعصی شکرا لنعمته »

«. فرضا خداوند کیفري براي نافرمانی معین نکرده بود، سپاسگزاري ایجاب می کرد که فرمانش تمرد نشود »

از کلمات آن حضرت است:

« الهی ما عبدتک خوفا من نارك ولا طمعا فی جنتک بل وجدتک اهلًا للعباده فعبدتک »

من تو را به خاطر بیم از کیفرت و یا به خاطر طمع در بهشتت پرستش نکرده ام، من تو را بدان جهت پرستش کردم که »

()«. شایسته پرستش یافتم

خیلی معنی دارد. فقط به دلیل این که تو، تو هستی و من، « اهلًا للعباده » این کلمه

من هستم [تو را عبادت می کنم]. طبیعی ترین چیزها در عالم این است که تو معبود باشی و من عابد و پرستنده.

اَللّهُمَّ اِنّی » : نمی دانم به مضامین دعاي کمیل، این دعاي عالیه المضامین هیچ توجه دارید؟ مضامین این دعا را از اول آن

با دقت مطالعه کنید ببینید علی چه می گوید و معنی « اَسْأَلُکَ بِرَحْمَتِکَ الَّتی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ تا آخر وَ سَلَّمَ تَسْلیما کَثیراً

پرستش عاشقانه و سپاسگزارانه و معنی از خود خارج شدن چیست. با توجه به این که در منطق علی کوچکترین اغراق و مبالغه

نیست خصوصا آنجا که با خداي خودش سخن می گوید، به جمله هایی می رسیم که براي ما اصلًا قابل تصوّر نیست. راجع به

آتش جهنم از نوع آتشهاي دنیا نیست، آتشی است که تمام .« وَ هذا مَا لا تَقُومُ لَهُ السَّمواتُ و الَارْضُ » : آتش جهنّم می گوید

آسمانها و زمین در مقابل آن مقاومت ندارند. در عین حال در همانجا می گوید:

فرضا « هَبْنی صَبَرْتُ عَلی عَذابِکَ فَکَیْفَ اَصْبِرُ عَلی فِراقِکَ هَبْنی صَبَرْتُ عَلی حَرِّ نارِكَ فَکَیْفَ اَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ اِلی کَرامَتِکَ »

طاقت صبر بر چنین عذابی را داشته باشم، صبر بر جدایی از تو را ندارم (عبادت عاشقانه یعنی این) فرضا صبر مقاومت در

مقابل آن حرارتها را داشته باشم چگونه می توانم در مقابل این که کرامتت از من گرفته شده و لطفت از من بازداشته شده

است صبر نمایم؟! صبر این را هرگز علی ندارد. عبادت پرستشانه این است. مقام انسان خیلی بالاتر از این است. منحصر به علی

علیه السلام نیست. در دنیا زیاد هستند انسانهایی که واقعا می رسند به حدي که حافظ می گوید:

( در ضمیر ما نمی گنجد به غیر از دوست کس هر دو عالم را به دشمن ده که ما را دوست بس(

زهد شرط اصلی معرفت افاضی

روي سخن با کسانی است که بوئی از معنویت به مشامشان رسیده است. اگر کسی بوئی از معنویت برده باشد می داند که تا

انسان از قید هوا پرستی آزاد نگردد، و تا طفل جان، از پستان طبیعت گرفته نشود، و تا مسائل مادي از صورت هدف خارج

نشود و به صورت وسیله در نیاید، سرزمین دل براي رشد و نمو احساسات پاك و اندیشه هاي تابناك و عواطف ملکوتی

آماده نمی گردد. این است که می گویند: زهد شرط اصلی معرفت افاضی است و پیوندي محکم و ناگسستنی با آن دارد.

ناسازگاري حق پرستی با لذت گرائی

حق پرستی به معنی واقعی کلمه یعنی شور محبت و خدمت حق را داشتن ، و با یاد او مأنوس بودن، و از پرستش او لذّت بردن،

و در حال توجه و حضور و ذکر دائم بودن، با خود پرستی و لذتگرائی و در اسارت زرق و برق مادیات بودن، به هیچ وجه

سازگار نیست. نه تنها خداپرستی مستلزم نوعی زهد است، هر عشق و پرستشی خواه در مورد وطن یا مسلک و مرام، مستلزم

نوعی زهد و بی اعتنائی نسبت به شؤون مادي است.

عشقها و پرستش ها برخلاف علمها و فلسفه ها، چون سر و کارشان با دل واحساسات است رقیب نمی پذیرند. هیچ مانعی

ندارد که یک نفر عالم یا فیلسوف بنده درم و دینار باشد و به موقع خود فکر و اندیشه را در مسائل فلسفی و منطقی و طبیعی و

ریاضی به کار اندازد. ولی امکان ندارد قلب چنین فردي کانون یک عشق، آنهم عشق به یک معنی، از قبیل نوع انسان و یا

مرام و مسلک بوده باشد، تا چه رسد به این که بخواهد کانون عشق الهی باشد و از عشق الهی برافروخته گردد و محل سطوع

اشراقات و الهامات خدائی گردد.

کمالات معنوي در سایه بریدن از تعلقات مادي

پس خانه دل را از تعلقات مادي خالی و فارغ نگهداشتن و بتهاي سیم و زر را از کعبه دل فرود آوردن و شکستن، شرط

( حصول کمالات معنوي و رشد شخصیت واقعی انسان است.(

علی علیه السلام در یکی از نامه هایش( ) می نویسد:

وَ اَیْمُ اللّهِ _ یَمیناً اَسْتَثْنِی فیها بِمَشیئَهِ اللّهِ _ لَارُوضَنَّ نَفسی ریاضَهً تَهِشُّ مَعها الی الْقُرْصِ اذا قَدَرْتُ عَلیهِ مَطْعوما و تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ »

مَأْدوماً و لاَدَعَنَّ مُقْلَتی کَعَیْنِ ماءٍ نَضَبَ مَعینُها، مُسْتَفْرِغَهً دُموعَها. اَتَمْتَلِئُ السّائِمَهُ مِنْ رِعْیِها فَتَبْرُكَ؟ و تَشْبَعُ الرَّبیضَهُ مِنْ عُشْبِها

.«! فَتَرْبِضَ؟ یَاکُلُ علیٌّ مِنْ زادِهِ فَیَهْجعَ؟! قَرَّتْ اِذاً عَیْنُهُ، اِذا اقْتَدي بَعْدَ السِّنینَ الْمُتَطاوِلَهِ بِالْبَهیمَهِ الْهامِلَهِ و السّائِمَهِ الْمَرْعیَّهِ

سوگند یاد می کنم به ذات خدا که به خواست خدا نفس خویش را چنان ورزیده سازم و گرسنگی بدهم که به قرص نانی و »

اندکی نمک قناعت بورزد وآن را مغتنم بشمارد همانا آن قدر (در خلوتهاي شب) بگریم که آب چشمه چشمم خشک شود،

شگفتا آیا این درست است که شتران در چراگاهها شکم خویش را انباشته کنند و در خوابگاه خویش بخسبند، و گوسفندان

در صحراهها خود را سیر کنند و در جایگاه خویش آرام گیرند، علی نیز شکم خویش را سیر کند و در بستر خود استراحت

« کند؟ چشم علی روشن! پس از سالیان دراز به چهارپایان اقتدا کرده است

آنگاه می فرماید:

طُوبی لِنفسٍ اَدَّتْ الی ربّها فرضَ ها وَ عَرَکَت بِجَنبِها بُؤسَها وَ هَجَرَت فی اللیل غُمْضَها حتی اذا غَلَب الْکَري علیها افْتَرَشَتْ اَرضَها »

وَ تَوَسَّدَتْ کَفَّها فی مَعْشَر اَسهَرَ عُیُونَهُم خوفَ معادِهم وَ تَجافَتْ عن مَضاجِعِهِمْ جُنوبُهُم، وَ هَمْهمَتْ بِذِکرِ رَبِّهِم شِفاهُهُم وَ

.« اولئِک حِزبُ اللّهِ اَلا اِنَّ حِزبَ اللّهِ هُمُ الْمُفلِحونَ » ، تَقَشَّعَت بِطولِ اسْتِغفارِهِم ذُنوبُهُم

خوشبخت و سعادتمند آنکه فرائض پروردگار خویش را انجام دهد، رنجها را مانند سنگ آسیا دانه را، خرد کند، شب هنگام »

از خواب دوري گزیند، آنگاه که سپاه خواب حمله می آورد، زمین را فرش و دست خود را بالش قرار می دهد، در زمره

گروهی که بیم روز بازگشت، خواب از چشمشان ربوده و پهلوهاشان از خوابگاههاشان جا خالی کرده است و لبهاشان به ذکر

پروردگارشان در زمزمه است، ابرهاي گناهان بر اثر استغفار مداومشان برطرف شده است. آنانند حزب خدا، همانا تنها آنان

« . رستگارانند

خلاصه، از دو راه یکی را باید انتخاب کرد. یا خور و خواب و خشم و شهوت، نه رازي و نه نیازي، نه توجهی و نه نم اشکی و

نه انسی و نه روشناییی و گامی از حد حیوانیت فراتر نرفت، ویا قدمی در وادي انسانیت و استفاده از مواهب خاص الهی که

( مخصوص دلهاي پاك و روحهاي تابناك است.(

آگاهی در عبادت جاهل متنسک

مردمی عبادت پیشه بودند، شبها را به عبادت می گذرانیدند، بی میل به دنیا و زخارف آن بودند، وقتی علی، ابن « خوارج »

عباس را فرستاد تا اصحاب نهروان را پند دهد، ابن عباس پس از بازگشتن آنها را چنین وصف کرد:

().« لهم جباه قرحه لطول السجود و أیدٍ کثفنات الابل علیهم قمص مرحضه و هم مشمرون »

دوازده هزار نفر که از کثرت عبادت پیشانیهایشان پینه بسته است، دستها را از بس روي زمین هاي خشک و سوزان زمین »

گذاشته اند و در مقابل حق به خاك افتاده اند همچون پاهاي شتر سفت شده است، پیراهنهاي کهنه و مندرسی به تن

.« کرده اند اما مردمی مصمم و قاطع

خوارج به احکام اسلامی و ظواهر اسلام سخت پایبند بودند، دست به آنچه خود آن را گناه می دانستند نمی زدند، آنها از

خود معیارها داشتند و با آن معیارها خلافی را مرتکب نمی گشتند و از کسی که دست به گناهی می زد بیزار بودند.

یکی از آنان را کشت سپس غلامش را خواست و از حالات او جویا شد، گفت نه روز برایش غذائی بردم نه « زیاد بن ابیه »

()،( شب برایش فراشی گستردم، روز را روزه بود و شب را به عبادت می گذرانید.(

علی علیه السلام روحیه این ها را همین طور توصیف می کند. می فرماید:

جفاه طغام و عبید اقزام، جمعوا من کل اوب و تلقطوا من کل شوب، ممن ینبغی ان یفقه و یؤدب و یعلم و یدرب و یولی علیه »

.« و یؤخذ علی یدیه لیسوا من المهاجرین و الانصار الذین تبوؤا الدار و الایمان

مردمی خشن، فاقد اندیشه عالی و احساسات لطیف، مردمی پست، برده صفت، اوباش که از هر گوشه اي جمع شده اند و از »

هر ناحیه اي فراهم آمده اند . این ها کسانی هستندکه باید اول تعلیمات ببینند، آداب اسلامی به آنها تعلیم داده شود، در

فرهنگ و ثقافت اسلامی خبرویت پیدا کنند. باید بر این ها قیم حکوت کند و مچ دستشان گرفته شود نه این که آزاد بگردند

و شمشیرها را در دست نگهدارند و راجع به ماهیت اسلام اظهار نظر کنند. این ها نه از مهاجرینند که از خانه هاي خود بخاطر

.« اسلام مهاجرت کردند و نه از انصار که مهاجرین را در جوار خود پذیرفتند

پیدایش طبقه جاهل مسلک مقدس مآب که خوارج جزئی از آن ها بودند براي اسلام گران تمام شد. گذشته از خوارج که با

همه عیبها از فضیلت، شجاعت و فداکاري بهره مند بودند، عده اي دیگر از این تیپ متنسک بوجود آمد که این هنر را هم

نداشت، این ها اسلام را به سوي رهبانیت و انزوا کشاندند، بازار تظاهر و ریا را

رائج کردند. این ها چون آن هنر را نداشتند که شمشیر پولادین بر روي صاحبان قدرت بکشند شمشیر زبان را بر روي

صاحبان فضیلت کشیدند. بازار تکفیر و تفسیق و نسبت بی دینی به هر صاحب فضیلت را رایج ساختند.

بهر حال یکی از بارزترین ممیزات خوارج جهالت و نادانی شان بود، از مظاهر جهالتشان، عدم تفکیک میان ظاهر یعنی خط و

جلد قرآن و معنی قرآن بود ، لذا فریب نیرنگ ساده معاویه و عمروعاص را خوردند.

در این مردم جهالت و عبادت توأم بود، علی می خواست با جهالت آنها بجنگد، اما چگونه ممکن بود جنبه زهد و تقوا و

عبادت این ها را از جنبه جهالتشان تفکیک کرد، بلکه عبادتشان عین جهالت بود، عبادت توأم با جهالت از نظر علی که اسلام

شناس درجه اول است ارزشی نداشت، لهذا آنها را کوبید، وجهه زهد و تقوا و عبادتشان نتوانست سپري در مقابل علی قرار

( گیرد.(

یکی از آن نه نفر زهّاد و خشک مقدس هاست که می روند در مکه و آن پیمان معروف را می بندند و می گویند « ابن ملجم »

همه فتنه ها در دنیاي اسلام معلول سه نفر است: علی؛ معاویه و عمروعاص. ابن ملجم نامزد می شود که بیاید علی را بکشد.

قرارشان کی است؟ شب نوزدهم ماه رمضان. چرا این شب را قرار گذاشته بودند؟ ابن ابی الحدید می گوید: نادانی را ببین!

این ها شب نوزدهم ماه رمضان را قرار گذاشته اند، گفتند: چون این عمل ما یک عبادت بزرگ است، آن را در شب قدر

( انجام بدهیم که ثوابش بیشتر باشد.(

ها یک « خارجی » عبد الرحمن ابن ملجم علی علیه السلام را می کشد، آنوقت ببینید چقدر برایش کف می زنند. یکی از این

رباعی دارد. می گوید:

یا ضربه مِن تقیٍّ ما ارادَ بِها اِلّا لِیبلغَ مِن ذِي الْعرشِ رضواناً

مرحبا به ضربت آن مرد پرهیزکار. (کی؟ ابن ملجم.) آن مرد پرهیزکاري که جز رضاي خدا چیزي را در نظر نداشت. بعد می

اگر اعمال تمام مردم را در یک » : گوید

طرف میزان الهی بگذارند و آن ضربت ابن ملجم را در طرف دیگر، آنوقت خواهند دید که در میان خلق خدا، هیچ کس

( جهالت اینچنین می کند با اسلام و مسلمین .( .« عملی بزرگتر از عمل ابن ملجم انجام نداده است

عبادت و روشن فکري

بعضی می گویند: نماز خواندن یعنی چه؟! عبادت یعنی چه؟! این ها مال پیر زنهاست؛ انسان باید اجتماعی باشد. این حرفها،

.« روشن فکري عمري » یک نوع روشن فکري است اما

را از اذان برداشت، چرا؟ به خاطر یک روشن فکریی که پیش خود کرد، ولی در « حَیَّ علی خیر العمل » ، شنیده اید که عمر

واقع یک اشتباه بزرگ مرتکب شد. زمان او دوران اوج فتوحات اسلامی و مجاهده اسلامی بود و سربازها خیل خیل به جنگ

دشمن می رفتند و با عده کم، دشمن قوي را به زانو درمی آوردند. عده همه مسلمانان پنجاه، شصت هزار نفر بیشتر نیست و با

دو امپراطوري بزرگ ایران و روم که هر کدام با سپاههاي چند صد هزار نفري به جنگ این ها آمده اند، می جنگند و این ها

عده اي کمتر از صد هزار نفر هستند و در هر دو جبهه دشمنان را شکست می دهند. جهاد بار دیگر ارزش خود را ثابت می

کند و مشخص می شود که وقتی اسلام، مجاهد می پرورد یعنی چه. عمر گفت: وقتی مؤذن در اذان با صداي بلند می گوید:

به نماز رو بیاور، به رستگاري رو بیاور) را می گوید عیبی ) « حَیِّ عَلی الفَلاح » و « حیّ عَلی الصَّلوهِ » و بعد شهادتین و « اللّه اکبر »

به بهترین اعمال رو بیاور) که معناي آن این است که نماز بهترین اعمال است، روحیه ) « حَیِّ علی خَیْرِ الْعَمَل » ندارد؛ اما

مجاهدین را خراب می کند؛ چون مجاهدین پیش خود می گویند حال که نماز بهترین اعمال است، ما به جاي این که برویم

در میدان جنگ جهاد کنیم، در مسجد مدینه می مانیم و در جوار قبر پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم نماز می خوانیم که

بهترین عملهاست.

دیگران بروند بکشند و خود را به کشتن بدهند، زخم بردارند، چشمشان نابینا شود، دستشان بریده شود، پایشان قطع شود،

شکمشان پاره شود ولی ما اینجا راحت در خانه و پیش زن و بچّه خود می مانیم و چهار رکعت نماز می خوانیم و از آنها

افضل هستیم.

اَلصَّلوهُ » : عمر گفت: نه، این بد آموزي دارد، مصلحت این است که این عبارت را از اذان برداریم. به جاي این جمله بگویید

نماز، خوب چیزي است، از خواب بهتر است؛ یعنی به جاي این که بخوابید، بیایید در مسجد نماز بخوانید. « خَیْرٌ مِنَ النَّوْم

این مرد آن قدر فکر نکرد که آخر این چند ده هزار سرباز _ که قطعا تعدادشان به صد هزار نمی رسیده _ با چه قدرتی دارد

با دو تا چند صد هزار نفر ، در دو جبهه مختلف می جنگد و فاتح می شود؟ این فتح، فتح چیست؟ فتح اسلحه است؟ آیا اسلحه

عرب بر اسلحه ایرانی و رومی می چربید؟ ابدا. ایرانیان و رومیان از دو کشور متمدن بودند و عالیترین سلاحهاي زمان خود را

در اختیار داشتند، درحالی که شمشیر عرب، در مقابل شمشیرهایی که در ایران یا روم وجود داشت، مثل یک آهن شکسته

بود. آیا نژاد عرب از نژاد روم یا نژاد ایران قوي تر و نیرومندتر و پهلوانتر بود؟ ابدا، مگر نمی دانید که قبل از اسلام شاپور ذو

الاکتاف چه به سر عربها آورد؟ مگر شاپور ذوالاکتاف نبود که هزاران عرب را اسیر کرد؟ مگر شانه هاي آنها را سیاه و

سوراخ نکرد و آنان را به زنجیر نکشید؟ زور عرب در آن ایام کجا بود؟ مگر صد سال بعد همین ایران، عرب را شکست

نداد؟ پس عرب با چه نیرویی با ایران و روم می جنگد و آنها را شکست می دهد؟ نیروي او، نیروي ایمانش است، همان

گرفته، نیرویی است که از نماز گرفته، نیرویی است که از راز و نیاز با خداي « حَیّ عَلی خَیْر العَمَل » نیرویی است که از

خودش گرفته است. به تعبیر قرآن وقتی که او شب به درگاه الهی می ایستد و راز و نیاز و مناجات می کند، از خداي خود

نیرو می گیرد. آن نیروست که به او روحیه داده است، آیا این روحیه عرب است که ایران و روم را شکست می دهد؟! این

روحیه را از ایمانش گرفته است.

گرفته است. وقتی « اللّه اکبرش » نماز چیست؟ تازه کردن ایمان. این روحیه را از

جواب همه را می دهد؛ همه این ها هیچ است. وقتی چند صد هزار سرباز را در « اللّه اکبر » : که در نماز چندین بار می گوید

خدا بزرگتر است، همه قدرتها به دست « اللّه اکبر » ،« لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ اِلّا بِاللّه العَلیّ العَظیم » : مقابل خود می بیند، می گوید

خداست. انسان باید به خدا اتکاء داشته باشد، از خدا نیرو بگیرد، از خدا قدرت بخواهد. همین نماز است که به او نیرو داده

( است؛ اگر این نماز نبود ، آن سرباز مجاهد، مجاهد نبود.(

یا فرمود: مَثَل این دین و نماز دراین دین، مَثَل خیمه اي است که سرپاست؛ خیمه چادر « الصَّلوهُ عَمُودُ الدّین » : اگر پیغمبر فرمود

دارد، طناب دارد، میخ دارد، عمود هم دارد، عمود این خیمه نماز است؛ براي این بود که به آثار نماز آگاه بود، می دانست

نماز بزرگترین عامل مؤثر در روحیه افراد است، اگر نماز نباشد هیچیک از این ها وجود ندارد. تو اگر خیال می کنی سرباز به

خیال این که نماز از جهاد بهتر است جهاد را رها می کند، این فکر غلط را از دماغ سرباز با بیان حقیقت امر بیرون کن و بگو

نماز وجهاد لازم و ملزوم یکدیگرند، هیچ کدام جاي دیگري را نمی گیرد، نه با نماز جهاد ساقط می شود و نه با جهاد نماز

چرا براي اهمیت « اِسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوهِ » ساقط می گردد، باید نماز خواند تا نیرو بیشتر شود و بهتر جهاد صورت گیرد

جهاد، نماز را تحقیر می کنی و پائین می آوري به حدي که می گویی فقط از خواب بهتر است؟ به سرباز بگو نماز بخوان،

( جهاد هم برو. اسلام که نگفته است از میان نماز و جهاد یکی را باید انتخاب بکنی.(

تو او را از اشتباه بیرون بیاور. مگر اسلام نمی گوید که این دستورها به یکدیگر وابسته است؟ آنکه جهاد بر او واجب است،

باید جهاد کند و ماندنش براي نماز در مسجد مدینه حرام است. شرط قبول نماز جهاد است، و شرط قبول جهاد، نماز. آنکه

شرایط یک مجاهد برایش فراهم است، بر او واجب است که جهاد کند؛ به او بگو که اسلام می گوید نماز منهاي جهاد باطل

است. این نه تنها خیر العمل نیست،

بلکه شرّالعمل است و نماز نیست. نماز اسلام را به او یاد بده. آن نمازي که آدم از جهاد فرار کند و مسجد را انتخاب کند،

را از اذان برداري و خیال کنی این « حیّ علی خیر العمل » نماز اسلام نیست؛ نماز اسلام، خیر العمل است. نه این که بیائی

بدآموزي دارد، چون مسلمانان به جاي جهاد، سراغ نماز می روند! نه، فکرش را اصلاح کن، اشتباه را از کله اش بیرون بیاور.

( چرا چنین حرفی می زنی؟!(

مثل بعضی از افراد پولدار که می گویند ما که پول داریم به جاي نماز خواندن پول می دهیم! کی همچنین چیزي می شود؟!

اسلام آن انفاقی را که منفک از نماز باشد اصلا قبول ندارد. اگر عکسش را بگوئید، یک آدم پول پرست و پول دوست اما

آماده خدمت بگوید من به جاي این که انفاق بکنم نماز می خوانم، از ما هفده رکعت نماز واجب خواسته اند و مجموعا

رکعت خواسته اند، من به جاي این ها صد و دو رکعت نماز می خوانم، مثلا نماز قضاي دیگران را هم می خوانم که از من

پولی نخواهند. آیا این قبول است؟ نه. پس باید به مردم فهماند که تعلیمات اسلامی تجزیه ناپذیر است، به منزله اعضاء یک

پیکره اند. نماز به جاي خود، حج به جاي خود، زکات به جاي خود، خمس به جاي خود، امر به معروف و نهی از منکر به

جاي خود، هر کدام باید موقعشان شناخته بشود.

آن کسی که درباره نماز گفت: حیّ علی خیرالعمل او حساب کرده گفت. در این زمانی که تو هستی که سربازان تو با دنیا

طرف شده اند باز باید نماز را با صفت خیرالعمل ذکر کرد.

ما اسم این نوع تصرفات و رعایت مقتضیات زمان را افراط کاري می گذاریم یا به عبارت دیگر اسمش را جهالت می گذاریم

( چون این ناشی از حساب نکردن است.(

میانه روي در عبادت

یکی از ارزشهاي انسانی که اسلام آن را صددرصد تأیید می کند، عبادت است. عبادت به همان معنی خاصش مورد نظر

است( )؛ یعنی همان خلوت با خدا، نماز،

. البته در اسلام هر کاري که انسان براي خدا انجام دهد، عبادت است.انسان وقتی که دنبال کار و کسب و شغل و فعالیت -

می رود و قصدش این است که با این کار، خود را (از دیگران) بی نیاز گرداند و عائله اش را اداره کند و به جامعه خود

خدمت نماید، در حال عبادت است.

دعا، مناجات، تهجّد، نماز شب و مانند آن که جزء متون اسلام واز اسلام، حذف شدنی نیست.

عبادت یک ارزش واقعی است؛ ولی اگر مراقبت نشود، جامعه به حد افراط به سوي این ارزش کشیده می شود؛ یعنی اساساً

اسلام فقط می شود عبادت کردن، فقط می شود مسجد رفتن، نماز مستحب خواندن، دعا خواندن ، تعقیب خواندن، غسلهاي

مستحب به جاآوردن، تلاوت قرآن. اگر جامعه در این مسیر به حد افراط برود، همه ارزشهاي دیگر آن محو می شود ؛ چنانکه

می بینیم در تاریخ اسلام چنین مَدّي در جامعه اسلامی پیدا شده و حتی در افراد چنین مدّي را می بینیم. افراد صد درصد بی

غرض _ که هیچ نمی شود آنها را متهم کرد _ به این وادي افتاده اند و وقتی به این جاده کشیده شدند، دیگر نمی توانند

تعادل را حفظ کنند. چنین شخصی نمی تواند بفهمد که خدا او را انسان آفریده؛ فرشته که نیافریده است. اگر فرشته بود، باید

از این راه می رفت. انسان باید ارزشهاي مختلف را به طور هماهنگ در خود رشد دهد.

به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم خبر دادند که عده اي از اصحاب، غرق در عبادت شده اند. ناراحت و عصبانی به

چه می شود گروههایی را؟ چه شان است؟ (تعبیر مؤدبانه اي است، کأنّه ؟« مَا بالُ اَقْوامٌ » : مسجد تشریف آورد و فریا د کشید

[به تعبیر عامیانه] می گوییم چه مرضی دارند؟) شنیده ام چنین افرادي در امت من پیدا شده اند. من که پیغمبر شما هستم این

طور نیستم؛ هیچ وقت همه شب را تا صبح عبادت نمی کنم؛ قسمتی از آن را استراحت می کنم، می خوابم، من به خاندان و

همسران خود، رسیدگی می کنم؛ هر روز روزه نمی گیرم؛ بعضی روزها روزه می گیرم، روزهاي دیگر را حتماً افطار می کنم؛

کسانی که این کارها را پیش گرفته اند، از سنّت من خارج اند.

پیغمبر وقتی احساس می کند یک ارزش از ارزشهاي اسلامی، سایر ارزشها را در

خود محو می کند؛ یعنی جامعه اسلامی به یک طرف مَدْ پیدا کرده است، شدیداً با آن مبارزه می کند.

دو پسر دارد: یکی به نام محمد که تیپ پدرش است؛ یعنی اهل دنیا و مادي و دنیا پرست است و پسر دیگرش « عمروبن عاص »

عبدالله است که نسبتاً پسر نجیب تري است. همیشه در مشورتهائی که پدر با دو پسرش می کرد، عبد اللّه پدر را دعوت به

جانب علی علیه السلام می کرد و آن پسر دیگر به پدر می گفت : خیري از علی نمی بینی؛ برو طرف معاویه. یکوقت پیغمبر به

(عبداللّه) رسید فرمود: چنین به من خبر داده اند که شبها تا صبح عبادت می کنی و روزها روزه می گیري. گفت: بله یا رسول

اللّه. فرمود: ولی من چنین نیستم و قبول هم ندارم و این کار درست نیست؛ این کار را ترك کن.

گاهی جامعه به سوي زهد کشیده می شود. زهد، خودش حقیقتی است؛ قابل انکار نیست؛ یک ارزش است و داراي آثار و

فوائد. محال و ممتنع است که جامعه اي روي سعادت ببیند، یا لااقل آن را بتوانیم جامعه اسلامی بشماریم، درحالی که در آن

جامعه این عنصر و این ارزش وجود نداشته باشد. اما می بینید گاهی همین ارزش، جامعه را به سوي خود می کشد؛ دیگر همه

( چیز می شود زهد و غیر از زهد، چیز دیگري نیست.(

حفظ نشاط روح

روح انسان فوق العاده لطیف است و زود عکس العمل نشان می دهد. اگر انسان در یک کاري بر روح خودش فشار بیاورد _

تا چه رسد به روح دیگران _ عکس العملی که روح انسان ایجاد می کند گریز و فرار است. مثلًا در عبادت. جزء توصیه هاي

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم این است که عبادت را آن قدر انجام دهید که روحتان نشاط عبادت دارد یعنی عبادت

را با میل و رغبت انجام می دهید. وقتی یک مقدار عبادت کردید،

نماز خواندید، مستحبات را بجا آوردید، نافله انجام دادید، قرآن خواندید و بیداري کشیدید، دیگر حس می کنید الان این

عبادت سخت و سنگین است یعنی به زور دارید بر خودتان تحمیل می کنید. فرمود: دیگر اینجا کافی است، عبادت را به

خودت تحمیل نکن. همینقدر که تحمیل کردي روحت کم کم از عبادت گریزان می شود و گویی عبادت را مانند یک دوا به

او داده اي، آن وقت یک خاطره بد از عبادت پیدا می کند. همیشه کوشش کن در عبادت نشاط داشته باشی وروحت خاطره

( خوش از عبادت داشته باشد.(

مدیریت در عبادت

مثال از مدیریت فردي که با بعد دینی و مذهبی مجمع ما متناسب است مسأله عبادت است. باید اعتراف کنیم که ما راه عبادت

را نیز نمی دانیم، یعنی ما از نظر عبادت نیز قادر به اداره خود به نحو صحیح نیستیم. غالباً خیال می کنند که چون عبادت خوب

است پس هرچه بیشتر بهتر. فکر نمی کنند که عبادت آنگاه اثر خود را می بخشد که جذب روح شود و روح از آن به طور

صحیح تغذیه نماید. همان طور که معنی استفاده از غذاي خوب این نیست که هرچه بیشتر بهتر، معنی استفاده از عبادت نیز آن

نیست. عبادت باید با نشاط روح توأم باشد. مقصودم این نیست که قبلًا باید نشاطی وجود داشته باشد تا عبادت شروع شود،

بسا افرادي که هیچ وقت نشاط پیدا نکنند، خود نشاط تدریجاً با عبادت و انس با ذکر خدا پیدا می شود، اگر روي اصول

صورت گیرد تدریجاً انس و علاقه ونشاط پیدا می شود. مقصود این است که ظرفیت انسان براي عبادت یک ظرفیت محدود

است، فرضاً انسان عبادت را با نشاط آغاز کند پس از مدتی که بدن خسته شد نشاط هم از بین می رود و عبادت جنبه تحمیلی

پیدا می کند و در حکم خوردنی نامطبوع و مهوّعی می گردد که عکس العمل بدن این است که آن را به وسیله استفراغ یا

وسیله دیگر دفع نماید، نه حکم غذاي مطبوع را که عکس العمل بدن این است که آن را جذب کند.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم خطاب به جابر بن عبد اللّه انصاري فرمود:

« یا جابِرُ اِنَّ هذا الدّینَ لَمتینٌ فَاَوْغِلْ فیهِ بِرِفْقٍ وَ لا تَبْغض اِلی نَفْسِکَ عِبادَهَ اللّه »

یعنی دین اسلام دینی است متین و محکم و منطقی و مبتنی بر ملاحظات دقیق روانی و اجتماعی، علیهذا با مدارا و عبادت خود

را مبغوض و منفور نفس خودت قرار مده، یعنی طوري عمل نکن که نفست عبادت را دشمن بدارد بلکه طوري عمل کن که

فَاِنَّ المُنْبَتَّ لا اَرْضاً » : نفس، عبادت را دوست بدارد وبه آن با میل ورغبت اقبال نماید و در خود جذب نماید. بعد اضافه فرمود

یعنی آنکه چند منزل را یکسره می راند، نه مسافتی را طی می کند و نه پشت سالمی را براي مرکب خود « قَطَعَ و لا ظَهْراً اَبْقی

باقی می گذارد.

سواره اي که میزان توانائی مرکوب را در نظر نمی گیرد و تنها شلاق را می شناسد وشلاقکش، دو منزل یکی، و سه منزل

یکی، می تازد یک وقت می بیند که حیوان درحالی که پشتش زخم شده زانو بر زمین زد و خوابید و قدم از قدم بر نمی دارد

زیرا نمی تواند بردارد.

خوشا به حال افرادي که به « طُوبی لِمَنْ عَشِقَ الْعِبادَهَ وَ عانَقَها » : پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در حدیث دیگر فرمود

عبادت عشق می ورزند و آن را در آغوش می گیرند. دراین حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم می خواهد بفرماید:

تنها کسانی از ثمرات و نتایج عالی عبادت بهره مند می گردند که عبادت را طوري انجام دهند که قلب آنها عاشقانه عبادت را

انتخاب کند و بپذیرد.

خوب عبادت کردن و از مواهب آن بهره مند شدن حساب و قاعده و باصطلاح مکانیسمی دارد و مربوط است بحسن مدیریت

خود، یعنی خود را، احساسات خود را، عواطف خود را، غرائز خود را و بالاخره قلب و دل خود را خوب اداره کردن. دل و

( احساس و عاطفه از هر چیز دیگر بیشتر نیازمند بمدیریت صحیح است.(

افراط در عبادت

امام صادق علیه السلام داستانی نقل می کند. فرمود:

مردي بود مسلمان و عابد، همسایه اي داشت مسیحی. با او رفت و آمد می کرد تا کم کم تمایل به اسلام پیدا کرد و به دست

او مسلمان شد. بعد این آدم به خیال خودش خواست او را خیلی مسلمان کند و خیلی به ثواب برساند. آن بیچاره که تازه

مسلمان شده بود و روز اول اسلامش بود یک وقت دید که قبل از طلوع صبح کسی در خانه اش را می زند. کیستی؟ من

همسایه مسلمان توام. چه کاري پیش آمده؟ من آمده ام که با همدیگر برویم مسجد براي عبادت. بیچاره بلند شد وضو گرفت

و رفت مسجد. پس از خواندن نماز هاي نافله گفت تمام شد؟ گفت: نه، نماز صبحی هم هست. نماز صبح را هم خواند. تمام

شد ؟ نه، بگذار نافله بخوانیم مستحب است. آن قدر نافله بخوانیم، که بین الطلوعین بیدار باشیم تا اوّل آفتاب. اول آفتاب شد.

گفت: یک مقدار بعد از آفتاب هم عبادت کنیم. ظهر هم او را نگهداشت براي نماز و تا عصر نیز نگهداشت و بعد گفت: تو

که غذا نخورده اي، نیت روزه هم بکن، و خلاصه او را تا دو ساعت از شب گذشته رها نکرد. فردا صبح که رفت در خانه اش

را زد، گفت: کیستی؟ گفت: برادر مسلمانت ، براي چه آمده اي؟ آمده ام برویم براي عبادت؛ گفت: این دین براي آدمهاي

بی کار خوب است، ما استعفا دادیم، رفتیم به دین اول. بعد امام صادق علیه السلام فرمود: که این جور نباشید. این شخص

( یک آدمی را مسلمان کرد و بعد به دست خودش مرتد و کافر کرد.(

عبادت و توبه

شرط توبه این است که حقوق الهی را ادا کنی. حق الهی یعنی چه؟ مثلًا روزه حق الله است، روزه مال خداست. روزه هایی را

که خورده اي باید قضا بکنی. نمازهایی را که ترك کرده اي باید قضایش را بجا بیاوري، مستطیع بوده اي و حج

نرفته اي، حجّت را باید انجام بدهی، این ها شوخی نیست. در مسأله حج وارد است که اگر کسی مستطیع بشود و هیچ عذر

شرعی نداشته باشد یعنی استطاعت طبیعی داشته باشد و از نظر راه مانعی نباشد، استطاعت مالی داشته باشد و امکانات ثروتش

به او اجازه بدهد، استطاعت بدنی داشته باشد و مریض نباشد، که قدرت رفتن را نداشته باشد، و در عین حال به حج نرود تا

مِتْ اِنْ شِئْتَ یَهُودِیّا » : بمیرد، چنین کسی هنگام مردن، مسلمان از دنیا نخواهد رفت. فرشتگان الهی می آیند و به او می گویند

تو که این رکن اسلامی را به جا نیاورده اي، حالا مخیر هستی، می خواهی یهودي بمیر، می خواهی نصرانی « وَ اِنْ شِئْتَ نَصْرانیاً

( بمیر، تو دیگر نمی توانی مسلمان بمیري، چطور می شود انسان مسلمان باشد و نماز نخواند؟.(

رنج طاعت

علی علیه السلام در مورد یکی از شرایط توبه می فرمایند: به این بدن که اینهمه لذت معصیت را چشیده است، رنج طاعت را

بچشان، از نازك نارنجی بودن بیرون بیا، با نازك نارنجی گري آدم بنده خدا نمی شود، اصلًا انسان نمی شود، آدم نازك

نارنجی انسان نیست. روزه می گیري سخت است، مخصوصاً چون سخت است بگیر، شب میخواهی تا صبح احیا بگیري برایت

سخت است، مخصوصاً چون سخت است این کار را بکن، یک مدتی هم بخودت رنج بده، بخودت سختی بده، خودت را

( تأدیب کن.(

خاصیت کار نیک، نیرو دادن است، انسان وقتی کار نیکی میکند، مثل این است که خوب تغذیه شده باشد، یا یک آمپول

خیلی مقوي به او تزریق کرده باشند. اما انسان وقتی گناه می کند، مثل این است که یک بار هم به او داده باشند که این بار،

( همان راه رفتن عادي را برایش مشکل کرده است.(

خاصیت گناه این است که روح انسان را سنگین می کند، یعنی نیرو را از انسان

می گیرد. انسان به حالت آدمی در می آید که وقتی راه می رود، یک بار سنگینی هم توي کوله بار خود دارد. بر عکس،

طاعت به انسان نیرو می دهد:

().« وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوهِ وَ اِنَّها لَکَبیرَهٌ اِلاّ عَلَی الْخاشِعینَ »

شیرینی عبادت پس از استغفار

().« قُلْ یا عِبادِيَ الَّذینَ اَسْرِفُوا عَلَی اَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَظُوا مِن رَحْمَهِ اللّه اِنَّ اللّه یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً »

اي بندگان اسراف کار من، اي بندگان گنهکار من، اي بندگان معصیت کار من، اي بندگان من که بر » : این نداي خداست

خودتان ظلم کرده اید از رحمت من ناامید مباشید، بیائید به سوي من، بیائید من می پذیرم، من قبول می کنم، در جوّ توبه وارد

«. بشوید، در فضاي توبه وارد بشوید

این حدیث قُدسی چقدر عالی توبه را توصیف می کند:

یعنی خداي تبارك و تعالی، این رحمت مطلقه و رحمت کامله فرمود: ناله .« اَنینَ المُذنبینَ اَحَبَّ اِلیَّ مِنْ تَسْبیحِ المُسُبِّحینَ »

گنهکاران در نزد من محبوب تر است از تسبیح کنندگان. در این شبهاي قدر به درگاه خداي خودتان بروید و ناله کنید،

امشب، فردا شب همه وقت فکر کنید تا گناهان بیادتان بیاید، بکسی نگوئید، اقرار بگناه پیش دیگران گناه است، ولی در دل

خودتان، خودتان که می دانید، خودتان قاضی وجود خودتان باشید، خودتان مؤاخذ وجود خودتان باشید، گناهانتان را در نظر

بگیرید، بعد این گناهان را ببرید پیش ذات پروردگار، تقصیرهاي خودتان را بگوئید، ناله کنید، تضرع کنید، طلب مغفرت

کنید، طلب شستشو کنید، خدا شما را می آمرزد، روح شما را پاك و پاکیزه می کند، به دل شما صفا عنایت می کند، لطف

خودش را شامل حال شما می کند، آنوقت بعد از این، یک ذوقی، یک لذتی، یک حالتی در شما ایجاد می شود. آن وقت

( شیرینی عبادت را در ذائقه خودتان احساس می کنید، آن وقت گناهان و لذات گناهان در نظر شما کوچک می شود.(

عبادت و اجتماع

نکته اي را باید عرض کنم که: این معانی عالی عرفانی، در میان ما به یک شکل بدي تعلیم داده شده است، - به اصطلاح

امروزیها - گریز از بیرون تلقی شده است، بلکه ریشه اش هم گریز از بیرون تلقی گردیده است. البته یک توجیهات خیلی بی

ربطی هم در این زمینه ها می کنند که همیشه افرادي که از بیرون مأیوس می شوند، به درون خودشان یعنی به خیالات

خودشان پناه می برند.

ولی مطلب این جور نیست (که خود نمونه هاي اسلام بر ضدّ این مطلب است ) البته قبول داریم که خیلی افراد یک راه

انحرافی در این زمینه رفته اند و شاید همین، بهانه اي شده براي فرار از مسئولیتهاي اجتماعی؛ ولی انسان اسلام، انسان جامع

است. ما همیشه باید علی علیه السلام را نمونه قرار بدهیم. همین علی که در خلوت عارفانه خودش اینچنین است، ما می بینیم

در مسئولیتهاي اجتماعی، حدّ اعلاي حساسیّت را دارد؛ و انسانی که اسلام می خواهد، چنین است.

انسان اسلام انسان جامع است. این را ما به عنوان یکی از ابعاد وجود انسان داریم بیان می کنیم. ما که انسان را یک موجود

یک بعدي معرفی نمی کنیم که یک بعد بیشتر ندارد و آن بعدش هم این است! به قول خود عرفا: انسان ناقص، انسانی که

هنوز عرفانش به کمال نرسیده، انسان کامل از غیر خدا به کلّی می برد، ولی وقتی که رسید آنجا و سرشار شد، حالت

بازگشت دارد. آنوقت برمی گردد و وظائف و مسئولیتهاي خود را انجام می دهد و الاّ اگر کسی رفت آنجا و بر نگشت، هنوز

( خام است و کامل نیست.(

پیوند عبادت و اجتماع

ما در تعبیرات اسلامی خودمان گاهی چیزهایی می بینیم که براي بعضی از افراد در موضوع عبادت سئوالاتی بوجود می آورد،

مثلا در مورد نماز بما می گویند که پیغمبر اکرم فرمود و یا ائمه اطهار فرمودند (چون هم د رکلمات رسول اکرم است و هم

نماز عمود خیمه دین است یعنی اگر دین را به منزله یک خیمه بر پا شده اي بدانیم « الصلوه عمود الدین » در کلمات ائمه) که

که هم چادر دارد و هم طناب و هم حلقه و هم میخی که بر زمین کوبیده اند و هم عمودي که آن خیمه را برپا نگاه داشته

است، نماز بمنزله عمود این خیمه برپا شده است. و مخصوصاً در حدیث نبوي که رسول اکرم بیان فرموده است، مطلب به

اِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ ما سَویها وَ اِنْ رُدَّتْ » : همین شکل که براي شما عرض کردم توضیح داده شده است، درباره نماز وارد شده است

یعنی شرط قبولی و پذیرش سایر اعمال انسان، قبولی نماز است. به این معنی که اگر انسان کارهاي خیري انجام « رُدَّ ماسَویها

بدهد و نماز نخواند و یا نماز بخواند اما نماز نادرست و غیر مقبولی که رد بشود، سایر کارهاي خیر او هم رد می شود. شرط

قبولی سایر کارهاي خیر انسان قبول شدن نماز اوست.

یعنی نماز مایه تقرب هر انسان پرهیزکار است. باز در حدیث دیگر است که « اَلصَّلوهُ قُرْبانُ کُلِّ تَقِیّ » در حدیث دیگر است که

شیطان همیشه از مؤمن ناراحت و گریزان است، مادامی که مراقب و محافظ نمازش هست و امثال این ها که ما در اخبار و

احادیث زیاد داریم و حتی از خود قرآن مجید می توان این مطلب را یعنی اهمیت فوق العاده نماز را استنباط کرد، سئوالی که

در این زمینه بوجود می آید این است که گاهی از بعضی افراد شنیده می شود که آقا این همه احادیثی که درباره اهمیت نماز

هست لااقل باید برخی از این ها ساختگی باشد، درست نباشد، احادیث صحیح و معتبر نباشد، کلام پیغمبر و ائمه نباشد. شاید

این ها را در دوره هایی که زهاد و عباد زیاد شدند یعنی بازار زهد و عبادت داغ شد ، ساخته اند و مخصوصاً در قرن هاي دوم

و سوم هجري که افرادي پیدا شدند زاهد مسلک و خیلی افراطی در عبادت و کارشان کم و بیش به رهبانیت کشیده شده بود،

از همان وقتهائی که تصوف هم در دنیاي اسلام پیدا شد، ما می بینیم که افرادي پیدا شدند تمام ثقل خودشان را روي عبادت

ربیع بن » و نماز انداختند و سایر وظائف اسلامی را فراموش کردند. مثلا در میان اصحاب امیر المؤمنین مردي را داریم به نام

همین خواجه ربیع ،« خثیم

معروف که قبري منسوب به او در مشهد است حالا این قبر او هست یا نه من یقین ندارم و اطلاعم در این زمینه کافی نیست

ولی در این که او را یکی از زهاد ثمانیه یعنی یکی از هشت زاهد معروف دنیاي اسلام می شمارند، شکی نیست. ربیع بن

خثیم این قدر کارش به زهد و عبادت کشیده شده بود که در دوران آخر عمرش( ) قبر خودش را کنده بود و گاهی می رفت

تنها جمله اي که غیر از « یادت نرود عاقبت باید بیائی اینجا » : در قبر می خوابید، و خود را نصیحت و موعظه می کرد، می گفت

ذکر و دعا از او شنیدند آنوقتی بود که اطلاع پیدا کرد که مردم حسین بن علی فرزند عزیز پیغمبر را شهید کرده اند، پنج کلمه

.« واي بر این امت که فرزند پیغمبرشان را شهید کردند » گفت در اظهار تأثر و تأسف از چنین حادثه اي

می گویند بعدها استغفار می کرد که چرا من این چند کلمه را که غیر ذکر بود به زبان آوردم.

همین آدم در دوران امیرالمؤمنین علی علیه السلام جزء سپاهیان ایشان بوده است ، یکروز آمد خدمت امیرالمؤمنین عرض کرد

را هم که می گوید معلوم می شود که خودش نماینده عده اي بوده است، یا « اِنّا » .« اِنّا شَ کَکْنا فِی هَذا الْقِتال » : یا امیرالمؤمنین

امیرالمؤمنین ما درباره این جنگ شک و تردید داریم، می ترسیم این جنگ، جنگ شرعی نباشد، چرا؟ چون ما داریم با اهل

قبله می جنگیم ما داریم با مردمی می جنگیم که آنها مثل ما شهادتین را می گویند، مثل ما نماز می خوانند، مثل ما رو به قبله

می ایستند و از طرفی شیعه امیرالمؤمنین بود نمی خواست کناره گیري کند گفت یا امیرالمؤمنین! خواهش می کنم بمن یک

کاري واگذار کنید که در آن شک وجود نداشته باشد من را به جائی و دنبال یک مأموریتی بفرست که در آن شک نباشد.

امیرالمؤمنین هم فرمود بسیار خوب اگر تو شک می کنی پس من تو را به جاي دیگري می فرستم، نمی دانم خودش تقاضا

کرد یا ابتداء حضرت او را بیکی از

. این مرد بعد از شهادت امیرالمؤمنین تا دوران شهادت اباعبداللّه که بیست سال فاصله شد، زنده بود یعنی ایامی که امام -

حسین(ع) را شهید کردند او زنده بود، نوشته اند بیست سال تمام این مردکارش عبادت بود ویک کلمه هم به اصطلاح حرف

دنیا نزد.

سرحدّات فرستادند که در آنجا هم، باز سرباز بود کار سربازي می خواست انجام بدهد. اما در سرحدّ کشور اسلامی که اگر

احیاناً پاي جنگ و خونریزي بمیان آمد طرفش کفار باشند یا بت پرستان باشند، غیر مسلمانها باشند. خوب این یک نمونه اي

بود از زهّاد و عُبّادي که در آن زمان بودند، این زهد و عبادت چقدر ارزش دارد؟ این ارزش ندارد که آدم در رکاب مردي

مانندعلی باشد اما در راهی که علی دارد راهنمائی می کند و در آنجایی که علی فرمان جهاد می دهد شک می کند، که آیا

این درست است یا نادرست، عمل به احتیاط می کند. بنابر احتیاط می گذارد. مثل این که می گویند: چرا ما روزه شک دار

بگیریم، می بینید که در میان مردم، هم این حرف خیلی زیاد است. چرا ما روزه شک دار بگیریم، این چه کاري است؟ چرا

جائی بجنگیم که شک داریم؟ این چه ارزشی دارد؟

اسلام بصیرت می خواهد، هم عمل می خواهد و هم بصیرت، این آدم ( خواجه ربیع) بصیرت ندارد. در دوران ستمگري مانند

زندگی می کند، معاویه اي که دین خدا را دارد زیر و رو می کند، یزیدي که « یزید بن معاویه » معاویه و ستمگرتري مانند

بزرگترین جنایتها را در تاریخ اسلام مرتکب می شود و تمام زحمات پیغمبر دارد هدر می رود، آقا رفته یک گوشه اي را

انتخاب کرده شب و روز دائماً مشغول نماز خواندن است و جز ذکر خدا کلمه دیگري بزبانش نمی آید، یک جمله اي هم که

به عنوان اظهار تاسف از شهادت حسین بن علی علیه السلام می گوید، بعد پشیمان می شود که این حرف دنیا شد، چرا به

لا حول و لا قوه الا » ، نگفتم « اللّه اکبر » نگفتم، چرا « یا حی یا قیوم » نگفتم؟ چرا به جاي آن « الحمد للّه » ،« سبحان اللّه » جاي آن

نگفتم؟ « باللّه

این با تعلیمات اسلامی جور در نمی آید.

« اَلصَّلوهُ عَمُودُ الدّین » جاهل یا تند می رود یا کند، یک عدّه می گویند نه آقا اصلا این حرف که « اَلْجاهِلُ اِمّا مُفْرِطٌ اَوْ مُفرِّطٌ »

نماز پایه و عمود خیمه دین است با تعلیمات اسلامی جور نمی آید اسلام دینی است که بیش از هر چیزي به مسائل

لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ اَنْزَلْنا » ) است. اسلام دین )« اِنَّ اللّهَ یَاْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الاِحْسانِ » اجتماعی اهمیت می دهد، اسلام دین

کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّهٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهُونَ عَنِ » ) است، اسلام دین )« مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ

) است، اسلام دین فعالیت و عمل و کار است، اسلام دین بزرگی است. دینی که این همه باین مسائل اهمیت می )« الْمُنْکَرِ

دهد، چطور می شود براي عبادات این همه اهمیت قائل بشود؟ نه، پس اساساً مسأله عبادت در دنیاي اسلام اهمیت زیادي

ندارد، برو دنبال تعلیمات اخلاقی اسلام، برو دنبال تعلیمات اجتماعی اسلام، مسأله عبادت مال بیکارهاست، آنهائی که کار

مهمتري ندارند باید نماز بخوانند و عبادت کنند اما آدمی که کار مهمتري دارد که دیگر لزومی ندارد که عبادت کند.

اینهم فکر غلطی است و بسیار خطرناك، اسلام را همان طوري که هست باید شناخت، این را که من عرض می کنم به خاطر

این است که به صورت یک بیماري در اجتماع خودمان احساس می کنم. با کمال تاسف الآن د راجتماع ما آنهائی که شور

اسلامی دارند اکثرشان (البته همه را عرض نمی کنم) دو دسته هستند، یک دسته ربیع بن خثیمی فکر می کنند، مثل خواجه

ربیع فکر می کنند ، اسلام براي آنها عبارت است از ذکر و دعا و نافله خواندن و زیارت رفتن و زیارت عاشورا خواندن و

همین ها... اسلام براي این ها یعنی کتاب مفاتیح وکتاب زاد المعاد، همه اسلام براي این ها در کتاب مفاتیح خلاصه شده است

و غیر از این چیزي اساساً وجود ندارد. اصلا کاري به دنیا ندارند، کاري به زندگی ندارند، کاري به مقررات اجتماعی اسلام

ندارند، کاري به اصول وارکان اسلام ندارند، کاري به تربیت اسلام ندارند، به هیچ چیز اساساً کاري ندارند، عکس العمل

کُندرَوي این ها این است که یک طبقه دیگري پیدا شده از تندروها که واقعاً به مسائل اجتماعی اسلام اهمیت می دهند و

حساسیت هم نشان می دهند، این جور اشخاص از این نظر خیلی هم با ارزش هستند، ولی از همین ها را من گاهی وقتها دیده

ام که مثلا مستطیع شده است اما به حج نمی رود، این آدمی که واقعاً مسلمان است، واقعاً به اسلام علاقمند است و دلش براي

اسلام می طپد، وقتی مستطیع می شود به مکه نمی رود، اصلا برایش خیلی مهم نیست. به نمازش اهمیت نمی دهد. به این که

در مسائل باید تقلید کرد اهمیت نمی دهد، با این که تقلید یک امر معقولی هست. معناي تقلید چیست؟ آقا تو باید مسائلی

مانند نماز و روزه را یا مستقیماً خودت استنباط بکنی، یعنی این قدر متخصّص باشی که خودت از روي تخصص استنباط بکنی

یا عمل به احتیاط بکنی که کارت خیلی دشوار است. یا یک متخصص عادل عالم جامع الشرایط را در نظر بگیر و مثل این که

به یک طبیب متخصص مراجعه می کنی، مطابق نظر او رفتار کن، نمی شود که انسان تقلید نکند، یعنی اگر تقلید نکند خودش

را بیشتر به زحمت انداخته است. یا مثلا بعضی ها به روزه شان اهمیت نمی دهند، اگر رفتند مسافرت و روزه شان قضا شد

قضایش را انجام نمی دهند، این ها هم خودشان را مسلمان کامل می دانند، آن دسته اوّل هم خودشان را مسلمان کامل می

بر نمی دارد، نمی « نُؤْمِنُ بِبَعْض وَ نَکْفُرُ بِبَعْض » دانند، در صورتیکه نه این ها مسلمان کاملند و نه آنها. اسلام دینی است که

شود انسان عبادت اسلام را بگیرد ولی اخلاق و مسائل اجتماعیش را نگیرد، امر به معروف ونهی از منکرش را نگیرد و نمی

اقیموا » شود انسان امر بمعروف و نهی از منکر اسلام را بگیرد و عبادتش را رها کند، شما ببینید قرآن هر جا که می گوید

اگر می گوید « اتی الزکوه » پشت سرش می گوید « اقام الصلوه » اگر می گوید « اتوا الزکوه » پشت سرش می گوید « الصلوه

« یؤتون الزکوه » ، مربوط به رابطه میان بنده و خداست « یقیمون الصلوه » « یؤتون الزکوه » پشت سرش می گوید « یقیمون الصلوه »

مربوط به رابطه میان بنده و دیگر بندگان خداست. یک نفر مسلمان هم باید یک رابطه دائم و ثابت میان او و خداي خودش

برقرار باشد و هم باید یک رابطه ثابت و دائم میان او و جامعه خودش برقرار باشد. بدون عبادت، بدون ذکر خدا، بدون یاد

خدا، بدون مناجات با حق، بدون حضور قلب، بدون نماز، بدون روزه نمی شود یک جامعه اسلامی ساخت و حتی خود انسان

سالم نمی ماند. و همچنین بدون یک اجتماع صالح و بدون یک محیط سالم، بدون امر به معروف و نهی از

منکر، بدون رسیدگی و تعاطف و تراحم میان افراد مسلمان نمی شود عابد خوبی بود.

علی علیه السلام مرد عبادت و اجتماع

شما وقتی به علی بن ابیطالب علیه السلام از یک نظر نگاه کنید، می بینید یک عابد و اول عابد دنیاست، بطوریکه عبادت علی

ضرب المثل می شود میان همه، آنهم نه عبادتی که فقط خم و راست بشود، عبادتی که سراسر جذبه است، سراسر شور است،

سراسر عشق است، سراسر گریه است، و سراسر اشک.

روبرو می شود، معاویه می داند که او از اصحاب « معاویه » با « ضرار » بعد از این که علی علیه السلام از دنیا رفت مردي به نام

علی علیه السلام است، می گوید می خواهم علی را که با او بودي براي من توصیف کنی. خود معاویه از هر کس دیگر علی

شناس تر بود ولی درعین حال این را دوست داشت، چون در ته دلش به علی ارادت داشت و حال آنکه به روي او شمشیر می

کشید.

بشر یک چنین موجودي است. به علی اعتقاد داشت، همان طوریکه شیطان به آدم اعتقاد داشت ولی د رعین حال از هیچ

جنایتی درباره علی کوتاهی نمی کرد. ضرار، یکی از مشاهدي که علی را دیده بود براي معاویه نقل کرد، گفت: شبی علی را

در محراب عبادتش دیدم:

مثل آدمی که مار او را زده باشد در محراب عبادت از خوف خدا به خود می .« یتململ تململ السلیم و یبکی بکاء الحزین »

پیچید و مثل یک آدم غرق در حزن و اندوه می گریست و اشک می ریخت، هی می گفت، آه، آه، از آتش جهنم ... ! معاویه

( گریه اش گرفت و گریست.(

این از عبادت علی، اما آیا علی فقط اهل محراب بود و در غیر محراب جاي دیگري پیدایش نمی شد؟!

باز علی را می بینیم که از هر نظر اجتماعی ترین فرد است، آگاه ترین فرد به اوضاع و احوال مستمندها، بیچاره ها، مساکین و

شاکیهاست، در حالیکه خلیفه بود، روزها دُرّه خودش را یعنی شلاقش را روي دوشش می انداخت و شخصا در میان مردم

اول بروید مسائل « الفقه ثم المتجر » گردش می کرد وبه کارهاي آنها رسیدگی می کرد، به تجار که می رسید فریاد می کرد

تجارت را یاد بگیرید ، احکام شرعیش را یاد بگیرید بعد بیائید تجارت بکنید، معامله حرام نکنید معامله ربوي نکنید. اگر

من « اُغدوا اِلی عِزِّکُمْ » . کسی می خواست دیر بدنبال کسبش برود، علی می گفت زود پا شو برو. این مرد عابد این چنین بود

این حدیث را مکرر در جاهایی دیده ام ولی الان یادم نیست که در کجاها بوده است . اول بار من این حدیث را از مرحوم

آیت الله العظمی بروجردي شنیدم، یک وقت یک مرد فقیري، یک متکدیی آمده بود به ایشان چسبیده بود و چیزي می

خواست، ایشان به قیافه اش نگاه کرد، دید مردي است که می تواند کار و کاسبی بکند، گدائی برایش حرفه شده است،

« اغدوا الی عزّکم » : نصیحتش کرد از جمله همین جمله علی علیه السلام را فرمود گفت: امیرالمؤمنین به مردم فریاد می کرد

یعنی صبح زود بدنبال عزت و شرف خودتان بروید، یعنی چه ؟ یعنی بروید دنبال کارتان، کسبتان، روزیتان، انسان وقتی که از

خود درآمد داشته باشد و زندگیش را خود اداره بکند، عزیز است، کار و کسب عزت است ، شرافت است، این را می گویند

نمونه یک مسلمان واقعی. در عبادت اول عابد است، در مَسْند قضا که می نشیند، یک قاضی عادل است که یک سرمو از

عدالت منصرف نمی شود، میدان جنگ می رود، یک سرباز و یک فرمانده شجاع، یک فرمانده درجه اول که خودش فرمود،

من از اول جوانی جنگیده ام و در جنگ تجربه دارم. روي کرسی خطابه می نشیند، اول خطیب است. روي کرسی تدریس می

نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ و » نشیند، اوّل معلّم و مدرّس است. و در هر فضیلتی همین طور است، این نمونه کامل اسلام است. اسلام هرگز

را نمی پذیرد، که بگوئیم این گوشه اسلام را قبول داریم ولی آن گوشه اش را قبول نداریم یا دیگري بگوید آن « نَکْفُرُ بِبَعْضٍ

گوشه اش را قبول دارم اما گوشه دیگرش را قبول ندارم. انحرافات در دنیاي اسلام از

همین جا پیدا شده و می شود که ما یک گوشه را بگیریم و بچسبیم ولی گوشه هاي دیگر را رها کنیم، به این ترتیب قهراً همه

را خراب و فاسد می کنیم. همین طوري که روش بسیاري از زاهد مسلکان ما در گذشته غلط بود، روش کسانی که تمام

اسلام را در کتاب مفاتیح مثلا جستجو می کردند، در دعا جستجو می کردند، غلط بود، روش کسانی که بکلی از دعا و

( عبادت و نافله و فریضه یک مرتبه استعفا دادند و فقط می خواهند در مسائل اجتماعی اسلام بیندیشند، نیز غلط است.(

ویژگی هاي همراهان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم

می فرماید: « فتح » قرآن در سوره مبارکه

().« مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلی الْکُفّار رُحَماءُ بَیْنَهُمْ »

در اینجا چهره یک جامعه اسلامی ترسیم شده است و مسأله اولی که ذکر می کند، معیّت با پیغمبر و ایمان به پیغمبر است،

مرحله دوّم اشداء علی الکفار در مقابل بیگانگان محکم، قوي و نیرومند بودن است، پس این خشک مقدس هایی که فقط

پلاس مساجد هستند و هزار تایشان را یک سرباز جلو می اندازد و می برد و صدایشان در نمی آید، مسلمان نیستند.

شدت در مقابل دشمن

یکی از خاصیتهاي مسلمان و اولین خاصیتی که قرآن کریم ذکر کرده است، شدت، قوت، و استحکام در مقابل دشمن است.

اسلام، مسلمان سست را نمی پذیرد .

().« وَ لا تَهِنوُا وَ لا تَحْزَنوُا وَ اَنْتُمُ الَاعْلَوْنَ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ »

می گوید: « تاریخ تمدن » در کتاب « ویل دورانت » ، سُستی در دین اسلام نیست

هیچ دینی به اندازه اسلام پیروان خود را به قوت و نیرومندي دعوت نکرده است.

گردن را کج کردن، از گوشه لب آب ریختن، یقه باز بودن، یقه چرك بودن، خود را به ننه من غریبم زدن، پا را به زمین

().« اَمّا بِنِعْمَهِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ » . کشیدن، عبا را به سر کشیدن، این ها ضد اسلام است. ناله کردن، آه کشیدن ضد اسلام است

خدا بتو سلامت داده، قوت داده، خدا به تو قدرت داده، نیرو داده ، تو که می توانی کمرت را راست بگیري چرا بیخود کج

می کنی؟ تو که می توانی گردنت را راست نگهداري چرا بیخود کج می کنی؟ چرا بیخود آه می کشی؟ آخر آه کشیدن

یعنی یک دردي دارم، خدا که بتو دردي نداده، چرا آه می کشی ؟ این کفران نعمت خداست. آیا علی همین طور راه می

رفت که من و تو راه می رویم؟ آیا علی اینجور عبا بر سر می کشید و اینور و آنور می رفت؟!. این ها از اسلام نیستند. اشداء

علی الکفار در مقابل بیگانه، شدید، محکم و آهنین مثل سد اسکندر.

صمیمت با یکدیگر

مهربان، دوست، صمیمی، باز وقتی می رویم سراغ مقدسهاي خودمان، « رُحَماءُ بَیْنَهُمْ » ؟ در میان خودشان، با مسلمانها چطور

چیزي که در وجود این ها نمی بینیم، صمیمیت و مهربانی نسبت بدیگران است. همیشه اخم کرده و عبوسند، با احدي نمی

جوشند، با احدي نمی خندند، با احدي تبسم نمی کنند ، بر سر همه مردم دنیا منت دارند، این ها مسلمان نیستند، این ها

خودشان را به اسلام بسته اند. اینهم خصوصیت دوم، خوب آیا همین دیگر کافیست؟ شدت در مقابل کفار و مهربانی و

صمیمیت نسبت به مسلمین براي مسلمان بودن کافی است؟ نه.

رکوع و سجود در برابر خدا

) در عین حال همین فرد شدید ).« تَریَهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّهِ و رِضْواناً »

در مقابل بیگانه و صمیمی و مهربان درمیان خودي ها و با مسلمانان راکه در محراب عبادت می بینی، در رکوع، در سجود، در

دعایش است البته نمی « یبتغون فضلا من الله و رضوانا » حال دعا و در حال عبادت و مناجات و رکعا و سجداً عبارتش است

خواهم میان دعا و عبادت مرز قایل بشوم. دعا عبادت است و عبادت هم دعا اما گاهی یک عمل، صرفاً دعاي خالصی است،

یعنی عبادتی است که فقط دعاست ولی عبادت دیگري دعا و غیر دعا در آن مخلوط است. مثل نماز و یا عبادت دیگري اساساً

دعا نیست مثل روزه...

آن قدر عبادت می کند که آثار عبادت، آثار تقوي، آثار خداپرستی در وجناتش، در « سیمَاهُمْ فی وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ »

چهره اش پیداست، هر که به او نگاه بکند در وجودش خداشناسی و یاد خدا را می بیند، او را که می بیند بیاد خدا می افتد. د

ما با کی ؟« یا رُوحَ اللّه مَنْ نُجالِسُ » : رحدیث است و شاید از رسول اکرم باشد که حواریین عیسی بن مریم از او سؤال کردند

.« من یذکرکم الله رؤیته و یزید فی علمکم منطقه و یرغبکم فی الخیر عمله » : همنشینی کنیم؟ فرمود

با کسی بنشینید که وقتی او را می بینید بیاد خدا بیفتید. در سیماي او، در وجناتش خداترسی و خداپرستی را بیابید. با آن کس

یرغبکم فی » . سخن که می گوید از سخنش استفاده می کنید، بر علم شما می افزاید « یزید فی علمکم منطقه » که علاوه بر این

وقتی به عملش نگاه می کنید، به کار خیر تشویق می شوید. با چنین کسانی نشست و برخاست بکنید. و در دنباله « الخیر عمله

آیه می گوید:

ذلِکَ مَثَلُهُمْ فی التَّوریهِ و مَثَلُهُمْ فی الاِنْجیلِ کَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْئَهُ فَازَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوي عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغیظَ بِهِمُ »

().« الْکُفّارَ

در تورات این ها با این صفت یاد شده اند، درباره شان گفته شده است که چنین امتی بوجود می آید، در انجیل که ممکن

است مربوط به ماجد باشد به این شکل به اصطلاح تجسم پیدا کرده اند و توصیف شده اند. مَثَلشان مثل یک زراعت است،

مثل یک گندم است که در زمین کشت می شود و بعد از زمین ، چون زنده است، می روید، د رآغاز برگ نازکی بیرون می

دهد ولی تدریجاً این برگ درشت تر می شود و استحکام پیدا می کند آنچنانکه کم کم این برگ به صورت یک ساقه

کلفت در می آید. بعد بشکلی در می آید که روي پاي خودش می ایستد در حالیکه قبلا برگی بود افتاده روي زمین و از خود

استقلال نداشت. این امت آن چنان رشد می کند که همه متخصصان انسان شناسی را به حیرت در می آورد که چه ملت

باشد « رحماء بینهم » باشد هم « اشداء علی الکفار » رشیدي، چه ملت بالنده اي، چه ملت در حال رشدي است، البته ملتی که هم

باشد، قطعاً اینجور است. « یبتغون فضلا من الله و رضوانا » و هم « رکعا سجداً » و هم

حالا بگوئید چرا ما مسلمین این قدر در حال انحطاط هستیم؟ چرا این قدر توسري خور و بدبخت هستیم؟ اصلا کدامیک از

( این خصائص در ما هست! و این چه توقعی است؟(

عبادت و آزادگی

در نص قرآن مجید، یکی از هدفهائی که انبیاء داشته اند این بوده است که به بشر آزادي اجتماعی بدهند یعنی افراد را از

( اسارت یکدیگر، بندگی یکدیگر و از بردگی یکدیگر نجات بدهند.(

یکی از حماسه هاي قرآنی، همین موضوع آزادي اجتماعی است. من خیال نمی کنم که شما بتوانید جمله اي زنده تر و

موجدارتر از جمله اي که در این مورد در قرآن هست پیدا کنید، شما در هیچ زمانی پیدا نخواهید کرد، نه در قرن هیجدهم، نه

در قرن نوزدهم و نه در قرن بیستم. در این قرنهایی که شعار فلاسفه، آزادي بشر بوده است، و آزادي بیش از اندازه زبانزد

مردم بوده و شعار واقع شده است، شما جمله اي پیدا کنید زنده تر و موج دارتر از این جمله اي که قرآن دارد :

قُلْ یا اَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا اِلی کَلَمَهٍ سَوآءٍ بَیْنَنَا و بَیْنَکُمْ الا نَعْبُدُ اِلا اللّه و لا نُشْرِكَ بِهِ شَیْئاً و لا یَتَّخِذَ بَعْضُ نا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دُونِ »

« اللّهِ

اي پیغمبر به این کسانی که مدعی پیروي از یک کتاب آسمانی گذشته هستند، به این یهودي ها به این مسیحی ها به این

زرتشتی ها و حتی شاید به این صابئیها که در قرآن اسمشان آمده است و به همه ملتهایی که پیرو یک کتاب قدیم آسمانی

هستند این طور بگو: بیائید همه ما جمع شویم دور یک کلمه زیر یک پرچم، آن پرچم چیست؟ دو جمله بیشتر ندارد، یک

.« الا نَعْبُدُ اِلا اللّه و لا نُشْرِكَ بِهِ شَیْئاً » : جمله اش این است

در مقام پرستش، جز خداي یگانه چیزي را پرستش نکنیم، نه مسیح را بپرستیم، نه غیر مسیح را و نه اهرمن را پرستش کنیم ،

جز خدا هیچ موجودي را پرستش نکنیم.

« و لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ » : جمله دوم

این که هیچ کدام از ما دیگري را بنده و برده خود نداند و هیچ کس هم یکنفر دیگر را ارباب و آقاي خود نداند. یعنی نظام

آقائی و نوکري ملغی. نظام استثمار ، مستثمِر و مستثمَر ملغی. نظام لامساوات ملغی. هیچ کس حق استثمار دیگري را نداشته

( باشد حق استعباد دیگري را نداشته باشد.(

عبادت، درون گرائی و برون گرائی

انسان کامل اسلام، انسان جامع است، برون گرا هم هست، جامعه گرا هم هست، همیشه سر در گریبان خودش فرو نبرده است.

اگر شب سر در گریبان خود فرو می برد و دنیا و مافیها را فراموش می کند، روز در متن جامعه قرار گرفته است. چنانکه

عجل الله تعالی فرجه _ که نمونه هایی از مسلمانان کامل هستند _ مکرر در مکرر در اخبار « حجّت » درباره اصحاب حضرت

رُهْبانٌ بِاللّیلِ، لُیوثٌ » : آمده است که

اگر در شب سراغشان بروي، گوئی سراغ یک عده راهب رفته اي؛ سراغ عده اي رفته اي که در دامنه یک کوه د « بِالنَّهارِ

رغاري زندگی می کنند و جز عبادت چیز دیگري سرشان نمی شود ولی در روز، شیران نرند. آنها راهبان شب و شیران نر روز

هستند.

این ها همه، آن « اَلتّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السّائِحُونَ الرّاکِعُونَ السّاجِدُون » : خود قرآن هم این ها را با یکدیگر جمع می کند

) فوراً وارد جنبه هاي جامعه گرایی آنها ).« اَلامِرُونَ بِالْمَعْروفِ وَ النّاهونَ عَنِ الْمُنْکَر » : جنبه هاي درونی است. بعد می فرماید

( می شود: آنها مصلحان جامعه خود هستند.(

قرآن همه جانبه حرف می زند. یک وقتی بود که جامعه ما دچار یک بیماري بود و آن این که اسلام را فقط در عبادت می

دانستند آنهم چه عبادتهایی! ملاك مسلمانی، زیاد مسجد رفتن و زیاد دعا خواندن بود. این، به صورت یک بیماري در آمده

بود. ولی کم کم علامت یک بیماري دیگري در میان ما پیدا می شود. عده اي که توجه به جنبه هاي اجتماعی اسلام پیدا

کرده اند، کم کم می خواهند جنبه هاي معنوي اسلام را نادیده بگیرند. این هم بیماري است. اگر جامعه ما به این دنده بیفتد و

آن جنبه را فراموش کند، باز یک جامعه منحرفی است در همان حد که جامعه گذشته ما منحرف بوده. جامعه اي که پیغمبر

درست کرد [جامعه معتدل بود]. شما وقتی تاریخ را مطالعه می کنید، می بینید این ها در دنیا نظیر ندارد، همینهایی که می

بودند. شب تا « ضارِبٌ بِالسّیفِ » و در عین حال « قائِمُ اللّیل و صائِمُ النّهار »، آمدند در جنگهاي ایران و روم شرکت می کردند

صبح ایستاده بود خدا را پرستش می کرد، در راز و نیاز بود، و روز روزه می گرفت، و درحالی که شب، بی خواب عبادت بود

و روز روزه داشت، آن چنان در میدان جنگ می جنگید که هیچ کس در مقابلش توانائی نداشت. اگر فقط شبها عبادت می

کرد و روزها روزه می گرفت ولی از گوشه مسجد بیرون نمی آمد، او مسلمان نبود. و اگر فقط در میدان جنگ شمشیرش

خوب

کار می کرد وخبر دیگري نبود، او یک آدمی بود که دنبال طمعش می رفت مثل همه کشورگشایان دیگر که دنبال طمعشان

می روند. ارزشش به جامعیّتش است. و ما نباید این جامعیّت اسلام را هرگز فراموش کنیم که اسلام نیز مثل هر مرکّب

دیگري، وقتی که اجزائش تعادلش را از دست داد از بین می رود. شما د رترکیب بدن انسان که انواع نیازها مثلاً نیاز به

( ویتامینها دارد، می بینید وقتی یکی از آنها کم یا زیاد می شود، سلامت از بین می رود.(

عبادت و گوشه گیري

سعدي می گوید:

بدیدم عابدي در کوهساري قناعت کرده از دنیا به غاري

( چرا گفتم به شهر اندر نیائی که باري، بند از دل بر گشائی(

عابدي را که به کوهی پناه برده و آنجا مشغول عبادت است، توصیف و تمجید می کند. می گوید من به او گفتم که تو چرا به

شهر نمی آئی که به مردم خدمت کنی. عابد یک عذري می آورد؛ سعدي هم سکوت می کند، مثل این که عذر عابد را قبول

کرده است، می گوید:

بگفت آنجا پري رویان نغزند چو گِل بسیار شد پیلان بلغزند

پري رویان نغز د رشهر هستند، اگر چشمم به آنها بیفتد، اختیار خودم را ندارم و نمی توانم خودم را ضبط کنم، لذا آمده ام

خودم را در دامن غار حبس کرده ام.

ماشاءالله به این کمال! آدم برود خودش را یک جا حبس کند [که به کمال برسد]؟ این که کمال نشد. آقاي سعدي! قرآن

اِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ » احسن القصص را براي شما نقل کرده است. احسن القصص قرآن، داستان یوسف است؛ داستان یوسف، داستان

است، یعنی قرآن می گوید تو هم یوسف باش! تمام امکانات و شرایط براي کامجویی فراهم شده و حتی راه فرار بسته « یَصْبِرْ

است ولی در عین حال، عفت خود

. گلستان، باب سوم، حکایت دوم. -

( را حفظ می کند و درهاي بسته را به روي خود باز می کند.(

عبادت و حکومت یافتگان

().« وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ اِنَّ اللّهَ لَقَوِيٌّ عَزیزٌ »

خدا هر کسی که او را یاري کند یعنی حقیقت را یاري کند، یاري می کند، خدا نیرومند و غالب است.

قرآن مردمی را که خدا آنها را یاري می کند، توصیف می کند. خدا مردمی را یاري می کند که از خودشان دفاع کنند،

مردمی که وقتی ما آنها را در زمین « اَلّذینَ اِنْ مَکَنّاهُمْ فی الَارْضِ » : مردمی که وقتی حکومت تشکیل بدهند این گونه هستند

جاي می دهیم و حکوت آنها را مستقر می سازیم، مردمی که وقتی به آنها قدرت می دهیم و تسلط می بخشیم به این شکل

درمیایند، به چه شکلی؟

زکوه را ادا می کنند. نماز رمز پیوند صحیح با خداست و زکوه .« آتوا الزَّکوهَ » عبادت خدا را بپا می دارند، و .« اَقامُوا الصَّلوهَ »

رمز تعاون و پیوند صحیح افراد انسان با یکدیگر است، آنها که خدا را از روي خلوص می پرستند و به یکدیگر کمک می

وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ. خودشان را متعهد می دانند که خوبیها را ترویج کنند و با بدیها و زشتیها مبارزه » : کنند

( ) عاقبت کارها بدست خداست.( ).« کنند: وَ للّه عَاقِبَهُ الاُمُورِ

عبادت و ازدواج

ازدواج از نظر اسلام از چند جنبه عملی مقدس است (بر خلاف مسیحیت که تجرد در آن تقدس دارد، در اسلام تأهل تقدس

دارد) چرا اسلام براي تأهل تقدس قائل است؟ یکی از موارد تقدسش جنبه تربیتی روح انسان است. یک نوع پختگی و یک

نوع کمال براي روح انسان هست که جز بوسیله تأهل پیدا نمی شود. یعنی اگر

یک مرد تا آخر عمر مجرد بماند یا یک زن تا آخر عمر مجرد بماند ولو این که این آدم مجرد تمام عمرش را ریاضت بکشد،

تمام عمرش را نماز بخواند، تمام عمرش را روزه بگیرد، تمام عمرش را به مراقبه بگذراند، تمام عمرش را به مجاهده با نفس

بگذراند، در عین حال یک نوع خامی در روح این آدم مجرد هست و علتش هم این است که متأهل نشده است. چه زن مجرد

باشد چه مرد، این است که اسلام تأهل را سنت می داند ویکی از جهات آن تأثیر در تربیت و پختگی روح انسان است.

( عواملی که در تربیت انسان مؤثر است، هر کدام به جاي خود مؤثر است هیچ کدام جاي دیگري را نمی گیرد.(

عبادت و کار

یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام ، که طبق معمول همیشه در محضر درس آن حضرت شرکت می کرد و در مجالس

رفقا حاضر می شد و با آنها رفت و آمد می کرد ، مدتی بود که دیده نمی شد. یک روز امام صادق علیه السلام ، از اصحاب

و دوستانش پرسید:

«؟ راستی فلانی کجاست که مدتی است دیده نمی شود » _

.« یا ابن رسول اللّه اخیراً خیلی تنگدست و فقیر شده » _

«؟ پس چه می کند » _

.« هیچ، در خانه نشسته و یکسره به عبادت پرداخته است » _

؟« پس زندگیش از کجا اداره می شود » _

.« یکی از دوستانش عهده دار مخارج زندگی او شده » _

()،().« به خدا قسم این دوستش به درجاتی از او عابدتر است » _

عبادت و علم

رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم وارد مسجد (مسجد مدینه) شد، چشمش به دو اجتماع افتاد که از دو دسته تشکیل شده

بود، و هر دسته اي حلقه اي تشکیل داده سرگرم کاري بودند: یک دسته مشغول عبادت و ذکر و دسته دیگر به تعلیم و تعلم و

یاد دادن و یاد گرفتن سرگرم بودند، هر دو دسته را از نظر گذرانید و از دیدن آنها مسرور و خرسند شد. به کسانی که

.« این هر دو دسته کار نیک می کنند و بر خیر و سعادتند » : همراهش بودند رو کرد و فرمود

پس خودش به طرف همان دسته که به کار ،« لکن من براي تعلیم و دانا کردن فرستاده شده ام » : آنگاه جمله اي اضافه کرد

( تعلیم و تعلم اشتغال داشتند رفت، و در حلقه آنها نشست.(

سعدي نیز چنین گفته است:

صاحبدلی به مدرسه آمد ز خانقاه بشکست عهد صحبت اهل طریق را

گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود تا اختیار کردي از آن، این فریق را

گفت آن گلیم خویش برون می برد ز موج وین سعی می کند که رهاند غریق را

( که در فرق عالم و عابد، حرف درستی گفته است.(

عبادت تجلّی وحدت

آن حقیقتی که مال همه است و مال هیچ کس هم نیست خداي ماست ، آن حقیقت کلی و آن کسی که همه ما را آفریده

تَعالَوْا اِلی کَلِمَهٍ سَواءٍ » است، آنکسی که عالم را خلق کرده و بازگشت عالم به سوي اوست. بیایید همه به سوي او بشتابیم

. داستان راستان، داستان اوّل. -

تنها او را پرستش کنیم و شریکی هم براي او قرار ندهیم. بعد می فرماید: « بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ

می شویم و تنها آنوقت است « ما » شدیم، آنوقت « او » رفتیم و « او » وقتی که به سوي « وَ لا یَتَّخِذ بَعْضُ نا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دُونِ اللّه »

باشیم. در این هنگام بعضی، بعضی دیگر را رب خود (یعنی خداي خود) انتخاب نکند، صحبت آقائی و « ما » که می توانیم

نوکري هم از میان برود، صحبت استثمارگر و استثمار شده از بین برود، صحبت بالا و پائین از بین برود ولی به شرطی که از

تَعالَوْا اِلی کَلَمَهٍ سَوآءٍ بَیْنَنَا و بَیْنَکُمْ الا نَعْبُدُ اِلا اللّه و لا نُشْرِكَ بِهِ شَیْئاً و لا یَتَّخِذَ بَعْضُ نا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دُونِ » : آنجا شروع کنیم

می زند. « ما » بوده است و همیشه دم از « ما » این است که قرآن طرفدار « اللّهِ

خدا را مخاطب قرار می دهیم. من تنها دارم ،« اَلْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعالَمین » : در نماز، بعد از آنکه خدا را حمد و ستایش می کنیم

نماز می خوانم و نماز من فرادي است. می خواهم بگویم خدایا تو را پرستش می کنم و از تو کمک می خواهم ولی این طور

فقط از تو یاري می وییم. نمی گوییم « ما » فقط تو را پرستش می کنیم و « ما » خدایا « اِیّاكَ نَعْبُدُ و اِیّاكَ نَسْتَعینُ » : می گویم

().« السّلام علینا و علی عباد اللّه الصّالحین » : فقط تو را پرستش می کنم. در آخر نماز هم می گوییم « من »

عبادت و تعاون

یکی از ارزشهاي قاطع و مسلّم انسان که اسلام آن را صد در صد تأیید می کند و واقعاً ارزشی انسانی است، خدمتگذارِ خلق

خدا بودن است. در این زمینه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم زیاد تأکید فرموده است. قرآن کریم در زمینه تعاون و

لَیْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ و لکنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ » : کمک دادن و خدمت کردن به یکدیگر می فرماید

بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاخِرِ وَ الْمَلائِکَهِ و الْکِتابِ وَ النَّبیّینَ وَ اتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ السّائِلینَ

().« وَ فی الرِّقابِ

اما یکدفعه انسانی مثل سعدي _ البته سعدي در عمل این طور نبوده؛ زبان شعر است _ می گوید:

) همین یکی است و بس. [ عده اي با گفتن این سخن] می خواهند ارزش عبادت را نفی )؛« عبادت به جز خدمت خلق نیست »

کنند؛ ارزش زهد را نفی کنند؛ ارزش علم را نفی کنند؛ ارزش جهاد را نفی کنند؛ این همه ارزشهاي عالی و بزرگی را که در

یعنی چه؟ یعنی خدمت به خلق خدا. « انسانیت » اسلام براي انسان وجود دارد، یکدفعه نفی کنند. می گویند: می دانید

مخصوصاً بعضی از این روشنفکرهاي امروز خیال می کنند به یک منطق خیلی خیلی عالی دست یافته اند و اسم آن منطق

خیلی عالی را انسانیت و انسان گرائی می گذارند.

انسان گرائی یعنی چه؟ می گویند: یعنی خدمت کردن به خلق؛ ما به خلق خدا خدمت می کنیم. می گوییم: باید هم به خلق

خدا خدمت کرد؛ اما خود خلق خدا چه می خواهد باشد؟ فرض کنیم شکم خلق خدا را سیر کردیم و تنشان را پوشاندیم؛ تازه

ما به یک حیوان خدمت کرده ایم. اگر ما براي آنها ارزش بالاتري قائل نباشیم و اصلًا همه ارزشها منحصر به خدمت به خلق

خدا باشد و نه در خود ما ارزش دیگري وجود داشته باشد ونه در دیگران ارزش دیگري وجود داشته باشد ؛ تازه خلق خدا می

شوند مجموعه اي از گوسفندها، مجموعه اي از اسبها. شکم یک عده حیوان را سیر کرده ایم؛ تن یک عده حیوان را پوشانده

ایم. البته اگر انسان، شکم حیوانها راهم سیر کند به هرحال کاري کرده است؛ ولی آیا حد اعلاي انسان این است که در

حیوانیت باقی بماند و حد اعلاي خدمت من این است که به حیوانهایی مثل خودم خدمت کنم و حیوانهایی مثل خودم هم حد

اعلاي خدمتشان این است که به حیوانی مثل خودشان _ که من باشم _ خدمت کنند؟ نه، خدمت به انسان [ارزش والایی

هم انسان است؛ اگر « موسی چومبه » ، انسان است « لومومبا » : است]؛ ولی انسان به شرط انسانیت. همیشه این حرف را گفته ایم

بنا

. [استاد درباره مقصود سعدي از این شعر، در جلسه یازدهم توضیح می دهند.] -

باشد فقط مسأله، مسأله خدمت به خلق باشد، خوب موسی چومبه یک خلق است و لومومبا هم یک خلقِ دیگر ، پس چرا میان

اگر حساب خدمت به خلق است؟ آیا به هر دو باید ،« معاویه » و « ابوذر » این ها تفاوت قائل می شوید؟ چه فرقی است میان

( خدمت کرد؟(

پیوند یاد خدا و خدمت به مردم

یاد خدا سبب قوت قلب انسان است. مخصوصاً وقتی که انسان در شرایط سختی قرار می گیرد، یاد کردن خدا که انسان از

) نماز ذکر خداست. )« یا اَیُّها الَّذینَ امَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوهِ » . قدرت الهی استمداد کند، روحیه انسان را قوي می کند

قرآن می گوید از نماز مدد و نیرو بگیرید. یادم هست که سالها پیش شخصی که سابقه طلبگی داشته و می آید تهران در باند

کسرویها قرار می گیرد، کتابی نوشته بود در ردّ شیعه که به آن جواب نوشتیم. از جمله تحقیر کرده بود ذکر خدا را و گفته

بود آیا این که یک پاسبان در دل شب خانه هاي مردم را پاسبانی کند بهتر است و خدا راضی تر است یا بنشیند یکجا و هی

لبهایش را تکان بدهد بگوید من ذکر می گویم؟ مرد عالمی جواب خوبی داد گفت: شقّ سوّمی دارد و آن این که پاسبان در

همان حالی که تفنگش را روي دوشش گرفته و در خیابانها قدم می زند و پاس می دهد، ذکر خدا می گوید. اسلام که نمی

گوید یا برو پاسبانی کن یا ذکر خدا بگو، یا برو خلبان باش یا ذکر خدا بگو، یا برو کشتیبان باش یا ذکر خدا بگو. اسلام می

گوید هر کاري که می کنی ذکر خدا بگو، آنوقت کارت را بهتر انجام می دهی و روحیه ات قوي تر می شود. چرا این طور

می گویی که آیا یک پاسبان خانه ها را پاسبانی کند بهتر است یا بنشیند در خلوت و تسبیح هزار دانه دستش بگیرد و ذکر

خدا بگوید؟ مثل این که قرآن گفته ذکر خدا فقط به این است که انسان در چلّه بنشیند، درها به روي خود ببندد، تسبیح هزار

( دانه هم دستش باشد و ذکر بگوید!(

عبادت و همکاري

مردي از سفر حج برگشته، سرگذشت مسافرت خودش و همراهانش را براي امام صادق علیه السلام تعریف می کرد،

مخصوصاً یکی از همسفران خویش را بسیار می ستود، که چه مرد بزرگواري بود، ما به معیّت همچو مرد شریفی مفتخر بودیم،

یکسره مشغول طاعت و عبادت بود، همینکه در منزلی فرود می آمدیم او فوراً به گوشه اي می رفت، و سجاده خویش را پهن

می کرد، و به طاعت و عبادت خویش مشغول می شد.

«؟ پس چه کسی کارهاي او را انجام میداد؟ و که حیوان او را تیمار می کرد » : امام

_ البته افتخار این کارها با ما بود. او فقط به کارهاي مقدس خویش مشغول بود و کاري به این کارها نداشت.

().« بنابراین همه شما از او برتر بوده اید » _

عبادت و همدردي با محرومان

شما دو سنت را در میان همه ائمه می بینید که به طور وضوح و روشن هویداست. یکی عبادت و خوف از خدا و خدا باوري

است. یک خداباوري عجیب در وجود این ها هست، از خوف خدا می گریند و می لرزند، گویی خدا را می بینند، قیامت را

حَلیفِ السَّجْ دَهِ الطَّویلَهِ وَ » : می بینند، بهشت را می بینند، جهنم را می بینند. درباره موسی بن جعفر علیه السلام می خوانیم

()« الدُّمُوعِ الغَزیرَهِ

.« یعنی هم قسم سجده هاي طولانی و اشکهاي جوشان »

تا یک درون منقلب آتشین نباشد که انسان نمی گرید. سنّت دومی که در تمام اولاد علی علیه السلام [از ائمه معصو مین]

دیده می شود همدردي و همدلی با ضعفاء،

. داستان راستان، داستان پنجم. -

براي آنها یک ارزش دیگري دارد. امام حسن علیه السلام را می بینیم، « انسان » محرومان، بیچارگان و افتادگان است. اصلًا

امام حسین علیه السلام را می بینیم؛ زین العابدین علیه السلام ، امام باقر علیه السلام ، امام صادق علیه السلام ، امام کاظم علیه

السلام و ائمه بعد از آنها؛ تاریخ هر کدام از این ها که مطالعه می کنیم، می بینیم اصلًا رسیدگی به احوال ضعفا و فقراء، برنامه

این هاست، آنهم [به این صورت که] شخصاً رسیدگی بکنند نه فقط دستور بدهند، یعنی نایب نپذیرند و آن را به دیگري

( موکول نکنند.(

عبادت و توجه به همسایگان

امام مجتبی علیه السلام می گوید: در دوران کودکی، شبی بیدار ماندم و به نظاره مادرم زهرا علیهاالسلام در حالیکه مشغول

نماز شب بود، گذراندم.

پس از آن که نمازش به پایان رسید متوجه شدم که در دعاهایش یک یک مسلمین را نام می بَرَد و آنها را دعا می کند،

خواستم بدانم که درباره خودش چگونه دعا می کند.

اما با کمال تعجب دیدم که براي خود دعا نکرد.

فردا از او سؤال کردم: چرا براي همه دعا کردي، اما براي خودت دعا نکردي؟

.« یا بُنَی الجار ثم الدار » : فرمود

( پسرم، اول همسایه بعد خودت!(

عبادت و گذشت

داستان مالک اشتر را همه شنیده اید:

او که مردي قوي اندام و قوي هیکل بود از بازار کوفه می گذشت. یک بازاري آنجا نشسته بود. او را نمی شناخت. نوشته اند

یک بُندقه اي _ که نمی دانم چه بوده ، مثلًا اشغالی _ را برداشت پرت کرد به سر و صورت مالک. مالک اعتنایی نکرد و رد

شد. بعد از این که رد شد، شخصی به آن بازاري گفت: آیا شناختی این کسیکه اینجور به او اهانت کردي، مسخره اش کردي

که بود؟ گفت: که بود؟ گفت: مالک

اشتر امیرالجند و سپهسالار علی بن ابیطالب علیه السلام . بدنش به لرزه افتاد. گفت: قبل از این که درباره من تصمیم بگیرد

بروم از او معذرت بخواهم. تعقیبش کرد، دید رفت داخل مسجد و شروع کرد به نماز خواندن. دو رکعت نماز خواند. صبر

کرد تا سلام نمازش را داد. بعد سلام کرد و افتاد به التماس که من همان آدم بی ادب بی تربیتی هستم که به شما جسارت

کردم، نمی شناختم، و از این حرفها. مالک گفت: به خدا قسم من به مسجد نیامدم، جز براي این که دو رکعت نماز بخوانم و

( بعد درباره تو دعا بکنم که خدا از گناه تو بگذرد و تو را هدایت کند.(

عبادت و جهاد

قرآن فلسفه کلی جهاد را ذکر می کند، عجیب است قرآن در بیان کردن حقایق و در این که نکات را یاد آوري می کند. کانّه

مواجه شده با سؤالات و اشکالاتیکه مسیحیها می کنند که اي قرآن تو کتاب آسمانی هستی، تو یک کتاب دینیی، تو چگونه

اجازه جنگ می دهی؟ جنگ بد چیزي است، تو همه اش بگو صلح، بگو صفا، بگو عبادت .

قرآن می گوید: نه، اگر در مواقعی که تهاجم از نقطه مقابل شروع می شود این طرف دفاع نکند سنگ روي سنگ بند نمی

وَ لَوْلا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْ َ ض هُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعٌ وَ بِیَعٌ وَ صَ لَواتٌ و مَساجِدُ » : شود، تمام مراکز عبادت هم از میان می رود

().« یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّهِ

اگر خدا به وسیله بعضی جلو تهاجم بعضی دیگر را نگیرد تمام این صومعه ها، مراکز عبادت، خراب می شود، مراکز یهودیها

از بین می رود، مراکز صوفیها، مساجد مسلمانها از بین می رود یعنی طرف تهاجم می کند و هیچ کس آزادي پیدا نمی کند

خدا را به این شکل عبادت کند.

.« وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ اِنَّ اللّهَ لَقَوِيٌّ عَزیز » : قرآن بعد هم وعده نصرت می دهد

( خدا هر کسی که او را یاري کند یعنی حقیقت را یاري کند، یاري می کند، خداوند نیرومند و غالب است.(

عابد و آرزوي جهاد

قضیه معروفی است درباره یکی از علماي بزرگ شیعه. یکی از علماي قم براي من نقل می کرد که مرحوم فیض درباره این

جمله که از حضرت امام حسین علیه السلام نقل شده است که ایشان در شب عاشورا فرمودند: من اصحابی بهتر از اصحاب

خودم سراغ ندارم، می گفت من باور نمی کنم چنین چیزي را امام فرموده باشد. گفته بودند چرا؟ گفته بود مگر آنها چکار

کردند که امام بگوید اصحابی از این ها بالاتر نیست. آنهایی که امام حسین را کشتند خیلی آدمهاي بدي بودند؛ این هایی که

امام حسین را یاري کردند کار مهمی انجام ندادند. هر مسلمانی جاي آنها می بود، وقتی می گفتند فرزند پیغمبر، امام زمان در

دست دشمن تنها مانده است، قهراً می ایستاد.

یک شب در عالم رؤیا دید که صحراي کربلاست، امام حسین با تن در یک طرف، لشگر هزار نفري دشمن هم در

طرف دیگر. آن جریان به نظرش آمد که موقع ظهر است و می خواهند نماز بخوانند. حضرت امام حسین علیه السلام به همین

آقا فرمودند شما جلو بایستید تا ما نماز بخوانیم. (همان طور که سعید بن عبداللّه حنفی و یکی دو نفر دیگر خودشان را سپر

قرار دادند).

دشمن تیر اندازي می کرد. آقا رفت جلو ایستاد. اولین تیر از دشمن داشت می آمد. تا دید تیر دارد می آید، خم شد. ناگاه

دید که تیر اصابت کرد به امام. در همان عالم خواب گفت: اَسْتَغْفر اللّه ربّی و اَتُوب الیه، عجب کار بدي کردم ! این دفعه

دیگر چنین کاري نمی کنم. دفعه دوم تیر آمد. تا نزدیک او شد دو مرتبه خودش را خم کرد. چند دفعه این جریان تکرار شد؛

من اصحابی از « اِنّی لا اَعْلَمُ اَصْحاباً خیراً و لا اَفْضَلَ مِنْ اَصْحابی » : دید بی اختیار خم می شود. در این هنگام امام به او فرمود

مَنْ لَمْ یَغْزُ وَ » : اصحاب خودم بهتر نمی شناسم. یعنی تو خیال کرده اي هر که کتاب خواند مجاهد می شود؟! این حقیقتی است

کسی که عملًا مجاهد نبوده است یا لااقل این اندیشه را نداشته که مجاهد « لَمْ یُحَ دِّثْ نَفْسَهُ بِغَزْوٍ ماتَ عَلی شُعْبَهٍ مِنَ النِّفاقِ

باشد در درون روحش یک دورویی وجود دارد یعنی موقع جهاد که می شود در می رود.

داستانی در مثنوي است که با این حدیث، خوب تطبیق می کند. می گوید یک مرد زاهد و عابدي بود که همه واجبات و

مستحبات را بجا می آورد. یک وقت با خودش فکر کرد که من همه کارهاي ثواب را انجام داده ام مگر جهاد را. نماز زیاد

خوانده ام، روزه زیاد گرفته ام، زکات داده ام، حج رفته ام ولی جهاد نکرده ام. به مجاهدینی که در آن زمان بودند _ زمان

صلیبیها _ گفت: چنانچه جهادي پیش آمد مرا هم خبر کنید تابه این ثواب نائل بشوم. گفتند بسیار خوب، تو را هم خبر می

کنیم. یک روز آمدند این آقائی را که به عمرش جهاد ندیده بود خبر کردند که آقاي زاهد بفرمایید برویم جهاد. اسبی هم

براي او تهیه کردند و راه افتادند.

یک روز داخل خیمه نشسته بودند یک مرتبه شیپور به صدا در آمد، حمله شروع شد. آنها که سرباز بودند و سربازي کرده

بودند مثل کبوتر پریدند روي اسبهاشان و رفتند. این آقاي زاهد تا جنبید و رفت لباسهایش را به تن کرد، تیر و کمانش را به

پشتش انداخت، شمشیرش را برداشت و اسبش را آماده کرد یکی دو ساعت طول کشید. آنها برگشتند. زاهد گفت قضیه چه

بود؟ گفتند : بله، رفتیم و دشمن چنین بود، از کجا حمله کرده بود، زدیم و کشتیم و چنین کردیم و برگشتیم. گفت: عجب

کاري شد! پس ما چی؟! گفتند تو که نجنبیدي. گفت پس ما از درك این ثواب و از این فیض محروم ماندیم. یکی از

سربازها گفت حالا براي این که دستت خالی نماند، یکی از آن شریرهاي دشمن که خیلی هم مسلمان کشته او را به اسارت

گرفته ایم و اکنون در خیمه است و دستش را بسته ایم او باید اعدام شود. خیلی آدم بدي است. براي این که تو هم به ثواب

نائل شده باشی برو او را گردن بزن. زاهد رفت. تا رفت جلو، اسیر که یک آدم گردن کلفتی بود یک مرتبه چشم قرّه اي به او

رفت و نعره اي

کشید و گفت براي چه آمدي؟ تا این را گفت زاهد بیهوش شد و افتاد. اسیر درحالی که دستش بسته بود آمد روي سینه او

خوابید و با دهانش شروع کرد گلوي او را گاز گرفتن تا کم کم بلکه شاهرگ او را قطع کند. مجاهدین دیدند زاهد دیر کرد.

گفتند نکند حادثه اي براي او پیش آمده باشد. وقتی که رفتند، دیدند زاهد بیهوش افتاده و کافر هم نزدیک است شاهرگ او

را بِبُرد. او را گرفتند عقب زدند و از بین بردند و زاهد را آب به رویش پاشیدند و حال آوردند. گفتند قضیه چه بود؟ گفت:

واللّه من نفهمیدم. همینکه نزدیک او رفتم چشم قرّه اي به من رفت و فریادي کشید و من دیگر چیزي نفهمیدم. این است

.« مَنْ لَمْ یَغْزُ وَ لَمْ یُحَدِّثْ نَفْسَهُ بِغَزْوٍ ماتَ عَلی شُعْبَهٍ مِنَ النِّفاقِ » : معنی

ما عبادتهایی بی مایه و کم مایه، از نظر بدنی انجام می دهیم. این عبادتهاي ما، این نمازهاي ما، این قرآن خواندنهاي ما، این

ذکر گفتنهاي ما که روح ندارد و هیکلش هم چیز کوچکی است، اغلب در ما ایجاد غرور می کند و در نتیجه خودمان را از

همه مردم دنیا بهتر می دانیم. چنین مسلمانی مسلمان واقعی نیست و همان طور که پیغمبر اکرم فرمودند اگر بمیرد هم در

( درونش یک نفاق و دوروئی وجود دارد.(

عبادت و ادبیات اسلامی

چنانکه می دانیم، یکی از وجهه هاي عالی و دور پرواز ادبیات اسلامی، چه در عربی و چه در فارسی، وجهه روابط عابدانه و

عاشقانه انسان است با ذات احدیّت. اندیشه هاي نازك و ظریفی به عنوان خطابه، دعا، تمثیل، کنایه ، به صورت نثر یا نظم در

این زمینه به وجود آمده است که راستی تحسین آمیز و اعجاب انگیز است.

با مقایسه با اندیشه هاي ماقبل اسلام در قلمرو کشورهاي اسلامی می توان فهمید که اسلام چه جهش عظیمی در اندیشه ها در

جهت عمق و وسعت و لطف و رقّت به وجود آورده است، اسلام از مردمی که بت یا انسان و یا آتش را

می پرستیدند و بر اثر کوتاهی اندیشه مجسمه هاي ساخته دست خود را معبود خود قرار می دادند و احیاناً پدر و پسر را یکی

را مجسم می دانستند و مجسمه اش را همه جا نصب می کردند، مردمی ساخت که « اهورامزدا » می دانستند و یا رسماً

مجردترین معانی و رقیق ترین اندیشه ها و لطیف ترین افکار و عالیترین تصورات را در مغز خود جاي دادند.

چطور شد که یک مرتبه اندیشه ها عوض شد، منطق ها تغییر کرد، افکار اوج گرفت، احساسات رقت یافت و متعالی شد و

ارزشها دگرگون گشت؟

دو نسل متوالی هستند، هر دو نسل نمونه فصاحت و بلاغت اند، اما از نظر محتوي تفاوت از زمین « نهج البلاغه » و « سبعه معلقه »

تا آسمان است. در آن یکی هرچه هست وصف اسب است و نیزه و شتر و شبیخون و چشم و ابرو و معاشقه و مدح و هجو

( افراد، و در این یکی عالیترین مفاهیم انسانی.(

آثار عبادت ارزشمندي زمان و مکان

اجزاء مکانی یعنی قطعات زمین با هم تفاوتهایی دارد. اجزاء مکان بسیط نیستند مثل اجزاء زمان، این ها با یکدیگر فرقهائی

دارند ولی آیا از جنبه معنوي سرزمین ها فی حد ذاته با یکدیگر فرق دارد ؟ یعنی قطع نظر از هیچ حادثه اي و هیچ واقعه اي

که در آن واقع شده باشد، قبل از آنکه انسانی در عالم بوجود آمده باشد، آیا این سرزمین ها خودشان با هم فرق دارند مثلا

سرزمین مکه یا کعبه قبل از آنکه آدمی در دنیا پیدا بشود و قبل از این که ابراهیمی پیدا بشود و اسماعیلی پیدا بشود، اصلا

خود این سرزمین با سرزمین هاي دیگر فرق می کند یا نه؟ جواب این است که نه اجزاء زمان و نه اجزاء مکان از نظر معنوي

ذاتاً هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارد نه یک

زمین با برکت است و نه یک زمین خبیث (به معناي معنوي) است. همه این سرزمین ها علی السویه هستند ولی به واسطه یک

امر عارضی، یک سرزمین تبدیل می شود به یک سرزمین مبارك. مانند یک زمینی جایی افتاده بعد صیغه مسجد خوانده می

شود و از آن ساعتی که صیغه خوانده می شود، معبد می شود. و براي خودش یک سلسله آدابی مخصوص بخود پیدا می کند.

یعنی شده مبارك، براي چه؟ براي این که ما قرارش دادیم مسجد، سرزمین ها هم همین طور است. البته خداوند متعال از اَزل

می داند که فلان سرزمین به چه دلیل محل برکت می شود. این که در علم خدا این مبارك بوده یک مسأله است و این که

خودش ذاتاً فرق داشته باشد، مسأله دیگري است.

کعبه به واسطه ابراهیم بلکه احیاناً از زمان آدم، اول نقطه از زمین بود که براي مسجد انتخاب شد. براي این که خداي یگانه در

آنجا پرستیده بشود. پس گذشته از این که یک معبد است، خانه خدا نیز هست. این دیگر یک احترامی دارد مافوق احترام

همه مسجدهاي دیگر، بخاطر این که ولیی از اولیاء خدا در آنجا نماز خوانده است. با مساجد دیگر فرق می کند. مثلًا در

عراق، تمام مساجد مقدّس است. امّا یک مسجد به دلیل این که علی علیه السلام در آنجا نماز خوانده است، یا خطبه خوانده و

یا موعظه کرده است، قداستش افزوده شده است و آن مسجدي که امام زین العابدین علیه السلام در آنجا دو رکعت نماز

خوانده است، بر ما مستحب می شود که در آن نقطه دو رکعت نماز بخوانیم و این ارزش و شرف عبادت را می رساند.

پس کعبه یک شرافتی پیدا کرده است که هیچ مسجد دیگري و هیچ معبد دیگري پیدا نکرده، زمانها هم همین طور هستند

زمانها به واسطه انسان کسب فضیلت می کنند. یعنی همانقدر که زمانی را قرار دادند، براي عبادت و مردم در آن زمان عبادت

کردند، یعنی در زمانی انسان عبادت می کند که دیگران هم عبادت می کنند. یعنی همه این آهنگهاي عبادت با یکدیگر به

آسمان می رود. این فضیلت دیگري پیدا می کند. حال به سراغ لیله القدر می رویم. اولا این شب قدر که از هزار شب بالاتر

است، آیا یک شب بوده در عالم، که شد شب قدر و آن شبی بود که قرآن

بر پیغمبر نازل شده. به دلیل خود آیه قرآن، بسیاري از اهل تسنن گفته اند " نه " شب قدر بیش از یک شب بوده ولی

اختصاص دارد به دوره پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم تا پیغمبر بود شب قدر بود در هر سالی بود پیغمبر که رفت شب

قدر هم رفت، این یک حرف بی اساس است و شب قدر ادامه دارد. ثانیاً آیا شب قدر قبل از پیغمبر اسلام بوده یا نبوده؟ بله

خود پیغمبر گفته که بوده و هر پیغمبري که می آمده شب قدري داشته است. آیا قبل از این که آدمی یا پیغمبري در روي

زمین پیدا شود، شب قدري بوده یا نه؟ این دیگر محل تردید است.

شب قدر، شب ولیّ کامل است در هر زمان شب قدر یعنی شب انسان کامل، حالا از خود قرآن چه می فهمیم؟ قرآن بعد از

نفرمود: لیله ،« خَیْرٌ مِنْ اَلْفِ شَ هْر » : اولا وقتی که می گوید: لیله القدر، بعد می گوید «... اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیْلَهِ الْقَدْرِ » : آنکه فرمود

القدر کان خیر من الف شهر شب قدر بهتر بود از هزار ماه، اگر یک شب گذشته بود باید که این طور می گفت. بالاتر این که

می گوید قرآن را نازل کردیم در شب قدر، یعنی به صورت ماضی بیان می کند و بعد به صورت فعل مضارع دوام یا استمرار

در این شب فرشتگان و روح به اجازه پروردگارشان به « تَنَزِّلُ الْمَلئِکَهُ و الرُّوحُ فیها بِاِذْنِ رَبِّهِم مِنْ کُلِّ اَمْر » : دارد و می فرماید

زمین نازل می شوند. شبی است که میان زمین و آسمان پیوند و ارتباط برقرار است، شب برقراري ارتباط میان زمین و آسمان

است. آنهم نه یک مَلَک نه دو ملک نه... بلکه ملائکه فرود می آیند و روح فرود می آید نه این که " آمد " آنهائیکه قائل به

ادامه شب قدر نیستند، کم اند. ائمه می گویند از آنها بپرسید که: در شب قدر ملائکه و روح فرود می آیند، به کجا فرود می

آیند؟ آیا ملائکه و روح که فرود میایند به زمین فرود می آیند؟ یا این ها بر دل فرود می آیند. ملائکه بر انسان فرود می آیند،

بر قلب. بایستی قلب انسان قلبی باشد که ملائکه بر آن قلب فرود بیایند و اصلا فرود آمدن دیگر معنی ندارد؟ مطلب صد در

صد درست این است که شب قدر شب انسان کامل است حالا، چرا در ماه رمضان و باید هم در ماه رمضان باشد؟ در اسلام

لااقل در غیر ماه رمضان معنی ندارد، پیغمبران و همچنین اولیاء الهی مثل ائمه اطهار که از بسیاري از پیغمبران، مقام برتر و

بالاتري

داشته اند این ها در همان عالم قرب خودشان یک مسائلی دارند که براي ما مردم درك این مسائل مشکل است.

موسی بعد از این که پیغمبر شده است و می خواهد الواح بر او نازل شود به میقات پروردگار می رود، در سی شب نتوانست

سی شب با موسی مواعده شده و در این سی شب موسی کمال «... و اَتْمَمْناها بِعَشْر » .. دوره سلوك خودش را بپایان برساند

مجاهدت را می کرد براي این که آن شایستگی نهائی را پیدا کند براي نزول الواح، و نتوانست بعداً ده شب دیگر اضافه شد

که آن سی شب از اول ماه ذي القعده بود تا آخر ماه و آن ده شب از اول ماه ذي الحجه تا دهم آن ماه بود، در دهم ماه بود

که فتح براي قلب موسی شد و آنچه را که باید بر او فتح می شد، شد. این تازه بعد از دوره پیغمبري موسی است هر انسانی هر

ولی کاملی در هر سال یک دوره اي دارد بلکه هر انسانی، هر مؤمنی، وظیفه دارد شبانه روز پنج بار نماز بخواند. ولی یک ماه

اختصاص دارد براي عبادت و براي پاك شدن، براي سلوك الی اللّه براي بالا رفتن که این ماه رمضان است. ماه رمضان براي

این کار قرار داده شده و به این دلیل ماه رمضان افضل می شود از همه ماههاي دیگر، لااقل در اسلام این طور است. براي

موسی امکان دارد دهه ذي الحجه با فضیلت ترین ایّام بوده، اما براي پیغمبر اسلام، ماه رمضان، هر امامی از اول ماه رمضان

صد برابر بیشتر از ما (ما که هیچ) از ماه رمضان بهره می برد. یعنی از اول ماه رمضان آن دوره سلوك خودش را شروع می

تَنَزِّلُ الْمَلائِکَهُ و » کند تا می رسد به یک شب که آن شب، شب قدر است شب قدر که شد، دیگر درها بر روي او باز می شود

.« الرُّوحُ

اینجا راجع به این که شب قدر کدام شب است، در روایت تعیین نکرده اند ، تعمدي هم در اینکار بوده، آیا شب نوزدهم آیا

شب بیست و یکم، آیا شب بیست و سوم است، یا در شب مثلا نوزدهم یک سلسله مسائل تعیین می شود بعد در شب بیست و

یکم این ها ابرام می شود و مثلا در شب بیست و سوم این ها به مرحله امضاء می رسد.

یک احتمال دیگر در اینجا هست، این است که تعیین نکردن براي این است که

شب قدر هر سال به آن امام تعلق دارد و بستگی دارد به وضع امام در آن سال ، ممکن است امام در شب نوزدهم دوره خود را

بپایان برساند و در شب نوزدهم ملائکه فرود بیایند ممکن است شب بیست و یکم و یا شب بیست و سوم باشد.

آن وقت انسان کامل آیا در مقدّرات عالم یا انسانها دخالتی دارد؟ کمتر کسی می تواند باور کند که انسان این موجود

کوچک روحش لوح تقدیر الهی باشد، ما که نمی توانیم باور کنیم چون انسان را نمی شناسیم لوح روح انسان کامل، لوح

تقدیر الهی است یعنی در آنجا این نزول و این اندازه گیري ها صورت می گیرد.

بنابراین شب قدر شب انسان کامل است و در شب قدر قرآن نازل شد و پیغمبر هر سال شب قدري داشته است و امام شب قدر

دارد و هیچ وقت سال از شب قدر خالی نیست و شب قدر از ماه رمضان بیرون نیست. این مقدار از شب قدر، در ماه رمضان

است، شبی است که میان زمین و آسمان و ملک و ملکوت ارتباطی بر قرار می شود و به تعبیر قرآن درهاي آسمانها به روي

زمین باز می شود گویی که طبیعت و ماوراء طبیعت یکی می شود از راه وجود امام، در وجود امام که هم وجود مادي و ملکی

دارد و هم وجود ماورایی دارد.

قرآن بطور اجمال و سربسته این مطلب را براي ما عنوان کرده است. ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم و تو چه می دانی

شب قدر چه شبی است؟ خطاب به پیغمبر است مثل خیلی دیگر که مقصود مردم است. بشر چه می داند که شب قدر چیست؟

اِیّاكَ » این یک شب چه چیزش بهتر است از هزار ماه؟ ارزش عبادتش چرا؟ براي این که همانگونه که در نماز می خوانیم

( عبادت هم وقتی که به حالت جمعی باشد، بیشتر بالا می رود.( « نَعبُدُ وَ اِیّاكَ نَسْتَعین

اصلًا روح انسان در حالت جمعی، در وقتی که روحهاي دیگر حال پیدا کردند به روحهاي تاریک مثل ما هم اثر می گذارند.

سحرها براي عبادت بهتر است، روح انسان آمادگی بیشتر دارد و حضور بیشتر دارد. براي این که پاکانی هستند که در همین

لحظه در حال عبادتند، براي حالت ماده ثابت شده که امواجی است که به آن طرف دنیا می رسد چه برسد به موج روحی که

نمی توان درك کرد. اگر شب قدر باشد شبی که امام د ر حالت عبادت است و در هیجانی است که جو روحی عالم که

درهاي زمین و آسمان به روي یکدیگر باز شده اگر افرادي مثل ما تمایلی هم نشان بدهد، فیضی که در این شب می بریم برابر

هزار ماه است یعنی آن جو روحی که بوجود می آید جو عبادت است، بالا برنده است و براي احیاء شب مناسبی است فضیلت

( این شب برتري دارد با هزار ماهی که شبهاي ساده اي داشته باشد.(

کمال انسان

امکان ندارد انسانی انسان کامل بشود بدون عبادت و پرستش. پیغمبر، پیغمبر است و همان عبادتها و همان پرستش ها و همان

اَسْتَغْفِرُ » استغفارها. امام صادق می فرماید پیغمبر در هیچ مجلسی نمی نشست مگر این که بار استغفار می کرد، می گفت

علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین است به این که وجود جامعی است، هم زمامدار عادلی است و هم عابد .« اللّه ربّی و اَتُوبُ الیهِ

نیمه شبی. همان عبادتها به علی آن نیروهاي دیگر نظیر روشن ضمیري را داده بود. نباید ارزش عبادت را فراموش کرد .

« عبادت » این است که در منطق اسلام _ و اگر بخواهیم به تعبیر امروز بگوییم، در نظام ارزشهاي اسلامی _ ارزش ارزشها

قرآن به ما گفته است که نماز، آن وقت نماز است که اثرش هویدا باشد، اثر .« عبادت با شرایط » ،« عبادتِ اسلامی » است، اما

) خصلت نماز درست، این است که انسان )« اِنّ ال ّ ص لوهَ تَنْهی عَنِ الفَحْشاءِ و الْمُنْکَر » ؟ خود را نشان دهد. چطور نشان می دهد

را از کارهاي زشت باز می دارد. اگر دیدي نماز می خوانی ودر عین حال معصیت می کنی، بدان که نمازت نماز نیست. پس

نمازت را درست کن. نماز، تو را به همه ارزشهاي دیگر می رساند به شرط این که

نمازت واقعاً نماز باشد.

همه درسها را باید از علی علیه السلام یاد بگیریم. علی علیه السلام مجمع تمام ارزشهاي اسلامی است و نهج البلاغه سخن

اوست؛ کتابی که انسان به هر جاي آن مراجعه کند کانّه منطقی دیگر می بیند؛ یعنی یک انسان دیگري، غیر از انسانی که در

جاي دیگر این کتاب حرف می زند، می بیند. در هر جائی، علی علیه السلام یک شخصیت است به این معنا که شخصیتی

است جامع همه ارزشهاي انسانی. یک جا منطقش، منطق حماسه است، گوئی پس از دوره کودکی، وارد نظام شده و دوره

سربازي و بعد درجات نظامی را طی کرده و یک فرمانده شده است ، و غیر از مسائل فرماندهی چیز دیگري نمی داند؛ روحی

است مملو از حماسه نظامی. در جاي دیگر سراغ همین علی می رویم، او را عارفی می بینیم که گوئی جز راز و نیاز عاشقانه

( چیز دیگري را متوجه نیست.(

از عبودیت تا ربوبیت

تعبیر زننده اي است، از بندگی تا خداوندگاري؟!! مگر ممکن است بنده اي از مرز بندگی خارج گردد و پا در مرز خدائی

به قول محمود شبستري: ؟« این التراب و رب الارباب » ، بگذارد

سیه روئی ز ممکن در دو عالم جدا هرگز نشد و اللّه اعلم

خداوندگاري است نه خدائی، هر صاحب قدرتی خداوندگار آن چیزهایی است که تحت نفوذ و تصرف « ربوبیت » مقصود از

اوست، جناب عبدالمطلب به ابرهه که به قصد خراب کردن کعبه آمده بود گفت:

:()« أَنا رب الابل و ان للبیت رب »

.« من صاحب شترانم که براي مطالبه آنها آمده ام، اما خانه، خود صاحبی دارد »

ما تعبیر بالا را به پیروي از یک حدیث معروف که در مصباح الشریعه آمده است آوردیم، در آن حدیث می گوید:

.« العبودیه جوهره کنهها الربوبیه »

.« همانا بندگی خدا و پیمودن صراط قرب به حق گوهري است که نهایت آن خداوندگاري یعنی قدرت و توانائی است »

بشر همواره در تلاش بوده و هست که راهی پیدا کند که بر خود و بر جهان تسلط یابد.

فعلاً درباره این که چه راههائی را براي این هدف برگزیده و در آن راه کامیاب و یا ناکام شده است کاري نداریم.در میان

آن راهها یک راه است که وضع عجیبی دارد، از این نظر که انسان تنها وقتی از این راه استفاده می کند که چنان هدفی نداشته

« تذلل » باشد، یعنی هدفش کسب قدرت و تسلط بر جهان نباشد، بلکه هدفش در نقطه مقابل این هدف باشد یعنی هدفش

از خود باشد آن راه عجیب راه عبودیت است. « نیستی » و « فنا » « خضوع »

آن کس که تو را شناخت جانرا چه کند؟ فرزند و عیال و خانمان را چه کند؟

دیوانه کنی هر دو جهانش بخشی دیوانه تو هر دو جهان را چه کند؟

مراحل و منازل خداوندگاري

ربوبیت و خداوندگاري و ولایت، به عبارت دیگر کمال و قدرتی که در اثر عبودیت و اخلاص و پرستش واقعی نصیب بشر

می گردد منازل و مراحلی دارد :

مرحله بینش و تسلط بر نفس

اولین مرحله این است که عبادت الهام بخش و تسلط بخش انسان بر نفس خویشتن است. به عبارت دیگر کمترین نشانه قبولی

عمل انسان در نزد پروردگار این است که اولًا بینشی نافذ پیدا می کند، روشن و بیناي خود می گردد. قرآن کریم می فرماید:

« اِنْ تَتَّقوا اللّهَ یَجْعَل لَکُمْ فُرقانا »

.« اگر تقواي الهی را داشته باشید، خداوند مایه تمیزي براي شما قرار می دهد »

و نیز می فرماید:

« وَ الّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُم سُبُلَنا »

.« آنانکه در راه ما بکوشند، ما راههاي خویشرا به آنها می نمایانیم »

و ثانیاً آدمی بر نفس و قواي نفسانی خویش غالب و قاهر می گردد، اراده انسان در برابر خواهشهاي نفسانی و حیوانی نیرومند

می گردد، آدمی حاکم وجود خویش می شود، مدیریت لایقی نسبت به دائره وجود خودش کسب می کند.

قرآن کریم درباره نماز می فرماید:

.« اِنَّ الصَّلاهَ تَنْهی عَنِ الْفَحشاءِ وَ الْمُنکَر »

.« محققاً نماز انسانرا از کارهاي زشت و ناپسند باز می دارد »

درباره روزه می فرماید:

.« کُتِبَ عَلَیکُم الصِّیامَ کَما کُتِب عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبلِکم لَعلَّکم تَتَّقوُن »

« بر شما روزه نوشته شد، آنچنانکه بر امتان پیشین نوشته شد، بدان جهت که باشد تقوا و نیروي خود نگهداري کسب کنند »

درباره هر دو عبادت می فرماید:

:« یَا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوُا اسْتَعینوُا بِالصَبْرِ وَ الصَّلوهِ »

.« اي اهل ایمان از نماز و از صبر (روزه) کمک بخواهید و از این دومنبع نیرو استمداد کنید »

در این مرحله از عبودیت آن چیزي که نصیب انسان می گردد این است که ضمن یک روشن بینی، خواهشها و تمایلات

( نفسانی انسان مسخّر وي می گردد. به عبارت دیگر اولین اثر عبودیت، ربوبیت و ولایت بر نفس اماره است.(

چاپ شده است (سخنرانی دوم از جلد اول) رابطه تسلط برهواي نفس را با « گفتار ماه » . در سخنرانیهاي تقوا که در کتاب -

روشن بینی، که از چه راه است توضیح داده ایم.

مرحله تسلط بر نیروي متخیله

مرحله دوم، تسلط و ولایت بر اندیشه هاي پراکنده، یعنی تسلط بر نیروي متخلیه است.

از عجیب ترین نیروهاي ما قوه متخیله است، به موجب این قوه است که ذهن ما هر لحظه از موضوعی متوجه موضوعی دیگر

می شود و به اصطلاح تداعی معانی و تسلسل خواطر صورت می گیرد. این قوه در اختیار ما نیست، بلکه ما در اختیار این قوه

عجیب هستیم ولهذا هرچه بخواهیم ذهن خود را در یک موضوع معین متمرکز کنیم که متوجه چیز دیگر نشود براي ما میسر

داشته باشیم، « حضور قلب » نیست، بی اختیار قوه متخیله ما را به این سو و آن سو می کشاند، مثلًا هرچه می خواهیم در نماز

یعنی هرچه می خواهیم این شاگرد را بر سر کلاس نماز حاضر نگهداریم، نمی توانیم. یک وقت متوجه می شویم که نماز به

بوده است. « غایب » ، پایان رسیده است و این شاگرد در سراسر این مدت

رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم تشبیه لطیفی دارد در این زمینه، دلرا _ دل افرادي که مسخر قوه متخیله است _ به پري

مَثل القلب، مثل » : تشبیه می کند که در صحرائی بر درختی آویخته شده باشد که هر لحظه باد او را پشت و رو می کند. فرمود

().« ریشهٍ فی الفلاه، تعلقت فی اصل شجره یقلبها الریح ظهراً لبطن

گفت پیغمبر که دل همچون پري است در بیابانی اسیر صرصري است

باد پر را هر طرف راند گزاف گه چپ و گه راست با صد اختلاف

در حدیث دیگر آن دل را چنان کاب جوشان ز آتش اندر غازقان

هر زمان دل را دگر رائی بود آن نه از وي بلکه از جائی بود

حدیث دیگري که در این ابیات مولوي اشاره کرده این است:

().« لقلب ابن آدم اشد انقلاباً من القدر اذا اجتمعت غلیا »

.« همانا دل فرزند آدم از دیگ در حال جوشیدن بیشتر زیر و بالا می شود »

ولی آیا انسان جبراً و اضطراراً محکوم است که همواره محکوم اندیشه باشد و این نیروي مرموز که مانند گنجشکی همواره از

شاخی به شاخی می پرد حاکم مطلق وجود او باشد و یا این که محکومیت در برابر قوه متخیله از خامی و ناپختگی است.

کاملان و اهل ولایت قادرند این نیروي خودسر را مطیع خود گردانند؟

شق دوم صحیح است، یکی از وظائف بشر تسلط بر هوسبازي خیال است ، و گرنه این قوه شیطان صفت مجالی براي تعالی و

پیمودن صراط قرب نمی دهد و تمام نیروها و استعدادها را در وجود انسان باطل و ضایع می گرداند .

مولوي چقدر عالی می گوید:

جان همه روزه لگد کوب از خیال و ز زیان و سود و از خوف زوال

نی صفا می ماندش نی لطف و فر نی به سوي آسمان راه سفر

و هم او در شرح این حدیث نبوي:

« تنام عیناي و لا ینام قلبی »

.« دو چشمم می خوابند، اما دلم بیدار است »

می گوید:

گفت پیغمبر که عیناي ینام لا ینام القلب عن رب الانام

چشم تو بیدار و دل رفته به خواب چشم من خفته، دلم در فتح باب

همنشینت من نیم سایه من است برتر از اندیشه ها پایه من است

زانکه من ز اندیشه ها بگذشته ام خارج از اندیشه پویان گشته ام

حاکم اندیشه ام، محکوم، نی چون که بنّا حاکم آمد بر بنی

جمله خلقان سخره اندیشه اند زین سبب خسته دل و غم پیشه اند

من چو مرغ اوجم، اندیشه مگس کی بود بر من مگس را دسترس

چون ملالم گیرد از سفلی صفات بر پرم همچون طیور الصافات

سالکان راه عبودیت، در دومین مرحله، این نتیجه را می گیرند که بر قوه متخیله خویش ولایت و ربوبیت پیدا می کنند، آن را

برده و مطیع خویش می سازند. اثر این مطیع ساختن این است که روح و ضمیر به سائقه فطري خدا خواهی هر وقت میل

بالا کند این قوه با بازیگریهاي خود مانع و مزاحم نمی گردد.

بگذریم از انسانی مانند علی علیه السلام و زین العابدین علیه السلام که چنان در حال نماز مجذوب می شوند که تیري از پاي

علی علیه السلام بیرون می آورند و او از شدت استغراق به خود باز نمی گردد و متوجه نمی شود، یا فرزند خردسال زین

العابدین علیه السلام درحالی که آن حضرت مستغرق عبادت است از بلندي سقوط می کند و دستش می شکند، فریاد بچه و

زنهاي خانه غوغا می کند و بالاخره شکسته بند می آید و دست بچه را می بندد، زین العابدین علیه السلام پس از فراغ از نماز

یعنی پس از بازگشت از این سفر آسمانی چشمش به دست بچه می افتد و با تعجب می پرسد که مگر چه شده است که دست

بچه را بسته اید؟ معلوم می شود این فریادها و غوغا نتوانسته است امام را از استغراق خارج کند.

آري بگذریم از این ردیف انسانها. در میان پیروان آنها ما در عمر خود افرادي را دیده ایم که در حال نماز آن چنان

مجموعیت خاطر و تمرکز ذهن داشته اند که بطور تحقیق از هرچه غیر خداست غافل بوده اند. استاد بزرگوار و عالیقدر ما

مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازي اصفهانی اعلی اللّه مقامه از این ردیف افراد بود.

براي کسب این پیروزي هیچ چیزي مانند عبادت که اساسش توجه به خدا است نمی باشد، ریاضت کشان از راه هاي دیگر

وارد می شوند و حداکثر این است که از راه مهمل گذاشتن زندگی و ستم بر بدن اندکی بدان دست می یابند ولی اسلام از

راه عبادت بدون این که نیازي به آن کارهاي ناروا باشد این نتیجه را تأمین می کند، توجه دل به خدا و تذکر این که در برابر

رب الارباب و خالق و مدبر کل قرار گرفته است، زمینه تجمع خاطر و تمرکز ذهن را فراهم می کند.

زلف آشفته او باعث جمعیت ماست چون چنین است پس آشفته ترش باید کرد

دریغ است که در اینجا تأییدي از شیخ فلاسفه اسلام، اعجوبه دهر، که از برکت تعلیمات اسلام اندیشه هاي فلسفی را به جائی

رسانده است که پیشینیان یونانی و ایرانی و هندي و غیر آنها هرگز نرسیده اند، نقل نکنیم.

پس از تشریح عبادت عوامانه که تنها براي مزد است و ارزش زیادي ندارد، به عبادت « اشارات » این مرد بزرگ در نَمَط نهم

هاي مقرون به معرفت می پردازد، می گوید:

و العباده عند العارف ریاضه ما لهممه و قوا نفسه المتوهمه و المتخیله لیجرها بالتعوید عن جناب الغرور الی جناب الحق فتصیر »

.« مسالمه للسر الباطن حین ما یستجلی الحق لا تنازعه فیخلص السر الی الشروق الباطن

عبادت از نظر اهل معرفت ورزش همتها و قواي وهمیه و خیالیه است که در اثر تکرار و عادت دادن به حضور در محضر حق، »

سر » همواره آنها را از توجه به مسائل مربوط به طبیعت و ماده به سوي تصورات ملکوتی بکشاند و در نتیجه، این قوا تسلیم

و فطرت خداجوئی انسان گردند و مطیع او شوند به حدي که هر وقت اراده کند که در پی جلب جلوه حق بر آید این « ضمیر

بدون مزاحمت این « سرّ باطن » قوا در جهت خلاف فعالیت نکنند و کشمکش درونی میان دو میل علوي و سفلی ایجاد نشود و

.« ها از باطن کسب اشراق نماید

مرحله بی نیازي روح از بدن

مرحله سوم این است که روح در مراحل قوت و قدرت و ربوبیت و ولایت خود به مرحله اي می رسد که در بسیاري از چیزها

از بدن بی نیاز می گردد، درحالی که بدن صد در صد نیازمند به روح است.

روح و بدن نیازمند به یکدیگرند، حیات بدن به روح است، روح صورت و حافظ بدن است، سلب علاقه تدبیري روح به بدن

مستلزم خرابی و فساد بدن است ، و از طرف دیگر روح در فعالیتهاي خود نیازمند به استخدام بدن است، بدون بکار بردن

اعضا و جوارح و ابزارهاي بدنی قادر بکاري نیست. بی نیازي روح از بدن به این است که در برخی از فعالیتها از استخدام بدن

بی نیاز می گردد، این بی نیازي گاهی در چند لحظه و گاهی مکرر و گاهی به طور دائم صورت می گیرد، این همان است

معروف است. « خلع بدن » که به

سهروردي حکیم اشراقی معروف گفته است:

ما حکیم را حکیم نمی دانیم مگر آنکه بتواند خلع بدن کند، میر داماد می گوید: ما حکیم را حکیم نمی دانیم مگر آنکه خلع

بدن براي او ملکه شده باشد و هر وقت اراده کند عملی گردد.

عبور نکرده و قدم « مثال » همان طور که محققان گفته اند، خلع بدن دلیل بر کمال زیادي نیست، یعنی افرادي که هنوز از عالم

به غیب معقول نگذاشته اند ممکن است به این مرحله برسند.

مرحله فرمانبرداري تن

مرحله چهارم این است که خود بدن از هر لحاظ تحت فرمان و اراده شخص در می آید، به طوري که در حوزه بدن خود

شخص اعمال خارق العاده سر می زند. این مطلب دامنه بحث زیادي دارد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

« ما ضعف بدن عما قویت علیه النیه »

آنچه را که همت و اراده نفس در آن نیرومند گردد و جداً مورد توجه نفس واقع شود، بدن از انجام آن ناتوانی نشان نمی »

.« دهد

مرحله فرمانبرداري طبیعت

مرحله پنجم که بالاترین مراحل است این است که حتی طبیعت خارجی نیز تحت نفوذ اراده انسان قرار می گیرد و مطیع انسان

می شود. معجزات و کرامات انبیاء و اولیاء حق از این مقوله است.

مسأله معجزات و کرامات خود مسأله قابل بحثی است که جداگانه درباره توجیه آن باید بحث شود، تدین به یکی از ادیان

آسمانی ملازم با قبول وایمان به خرق عادت و معجزه است، مثلا یک نفر مسلمان نمی تواند مسلمان باشد وبه قرآن ایمان و

اعتقاد داشته باشد ولی منکر معجزه و خرق عادت باشد. از نظر حکمت الهی

اسلامی، مشکل معجزه یک مشکل حل شده است و البته بررسی این مسأله مستلزم بحث در مقدمات زیادي است. ما در اینجا

در آن بحث می کنیم و طبعاً طرف سخن ما افرادي هستند که به قرآن ایمان و اعتقاد دارند و « ولایت تصرف » از نظر بحث

وقوع معجزات را اعتراف دارند و سخن ما با آنها در این جهت است که معجزه جز مظهري از ولایت تصرف و ولایت تکوینی

نیست. بگذریم از قرآن که علاوه بر جنبه معجزه بودن، کلام خداوند است نه کلام پیغمبر و وضع استثنائی دارد در میان همه

معجزات، معجزه بدان جهت صورت می گیرد که به صاحب آن از طرف خداوند نوعی قدرت و اراده داده شده که می تواند

به اذن و امر پروردگار در کائنات تصرف کند، عصائی را اژدها نماید، کوري را بینا سازد و حتی مرده اي را زنده کند، از

نهان آگاه سازد، این قدرت و آگاهی براي او تنها از طریق پیمودن صراط قرب و نزدیک شدن به کانون هستی پیدا می شود و

ولایت تصرف جز این چیزي نیست.

برخی می پندارند که در وجود معجزه شخصیت و اراده صاحب معجزه هیچگونه دخالتی ندارد، او فقط پرده نمایش است،

ذات احدیت مستقیما و بلاواسطه آن را به وجود می آورد، زیرا کار اگر به حد اعجاز برسد از حدود قدرت انسان در هر

مقامی باشد خارج است. پس آنگاه که معجزه صورت می گیرد، انسانی در کائنات تصرف نکرده است، بلکه خود ذات

احدیت است که مستقیماً و بدون دخالت اراده انسان، در کائنات تصرف کرده است.

این تصور اشتباه است، گذشته از این که علو ذات اقدس احدیت ابا دارد که یک فعل طبیعی بلاواسطه و خارج از نظام از او

معجزه) را خود رسولان می ) « آیت » صادر گردد، این تصور بر خلاف نصوص قرآنی است. قرآن در کمال صراحت آورنده

داند ولی البته با اذن و رخصت ذات احدیت، بدیهی است که اذن ذات احدیت از نوع اذن اعتباري و انسانی نیست که با لفظ

و یا اشاره ممنوعیت اخلاقی یا اجتماعی او را از بین ببرد، اذن پروردگار همان اعطاء نوعی کمال است که منشأ چنین اثري می

گردد و اگر خداوند نخواهد آن کمال را از او می گیرد. در سوره مبارکه مؤمن آیه می فرماید:

« وَ ما کانَ لِرسولٍ اَنْ یَأْتِیَ بِآیَهٍ الا بِاِذْنِ اللّه »

.« هیچ پیامبري را نرسد که آیت (معجزه) بیاورد مگر با اذن خداوند »

در این آیه کریمه آورنده آیت را پیامبران می داند، ولی به اذن پروردگار، مخصوصاً کلمه اذن پروردگار اضافه می شود که

.« لا حول و لا قوه الا باللّه » : توهّم نشود که کسی از خودش در مقابل ذات حق استقلال دارد و همه بدانندکه

هر حول و قوه اي اعم از اندك یا بسیار، کوچک یا بزرگ متکی به ذات اقدس احدیت است، هر موجودي در هر مرتبه اي

مجراي اراده و مشیت الهی است و مظهري از مظاهر آن است، پیامبران در هر کار و از جمله در اعجاز خود متکی و مستمد از

منبع لایزال غیبی هستند.

در سوره مبارکه نمل، داستان سلیمان و ملکه سبا را نقل می کند، سلیمان ملکه سبا را احضار می کند و ملکه به حضور سلیمان

روانه می شود. سلیمان از حاضران مجلس می خواهد که تخت ملکه را پیش از ورود خودش حاضر نمایند، برخی داوطلب می

شوند و سلیمان به نوع کار آنها راضی نمی شود تا آنکه:

« وَ قالَ الّذي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ اَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ اَنْ یَرْتَدَّ الیکَ طَرْفُکَ »

و حاضر کرد. « آنکه دانشی از لوح محفوظ نزد او بود گفت من پیش از آنکه چشم بهم بزنی آن را حاضر می کنم »

پس حول و قوه را به خود نسبت می دهد « من آورنده آن در این مدت کم هستم » تعبیر قرآن این است که آن دانشمند گفت

و به علاوه می گوید آنکه دانشی از لوح محفوظ نزدش بود چنین گفت. اشاره به این که این کار خارق العاده را به موجب

نوعی دانش کرد وآن دانش از نوع علومی که در دفترهاي بشري تاکنون ثبت شده نیست، دانشی است که با ارتباط و اتصال

به لوح محفوظ یعنی با قرب به ذات حق می توان بدان رسید.

و باز قرآن صریحاً درباره خود این پیامبر می گوید:

فَسَخَّرْنا لَهُ الرّیحَ تَجْري بِاَمْرِهِ رُخاءً حَیْثُ اَصابَ و الشَّیاطینَ کُلَّ بَنّاءٍ و غَوّاصٍ »

()« و آخَرینَ مُقَرَّنینَ فِی الَاصْفادِ هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ اَوْ اَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ

ما باد را مسخر وي ساختیم درحالی که به آسانی به امر و اراده او هر جا بخواهد حرکت می کند. و همچنین شیاطین هر »

سازنده و هر زیر آب رونده را و دیگرانی که در زنجیر بسته شده بودند. اي سلیمان این است بخشش بی حساب ما ، پس با تو

.« است که ببخشی یا نگهداري

در آیاتی که درباره معجزات حضرت عیسی مسیح نیز از تعبیرات قرآن همین مطلب استفاده می شود، به واسطه پرهیز از اطاله

از ذکر آنها خودداري می کنیم.

محبوبیت نزد خدا

به پرودگار است و قرب به « قرب » در خاتمه نکته اي را که در اول بحث اشاره کردیم توضیح می دهیم: همه این مراحل نتیجه

حق یک حقیقت واقعی است نه یک تعبیر مجازي و اعتباري.

در حدیث معروف و مشهور قدسی که شیعه و سنی آن را روایت کرده اند به صورت بسیار زیبائی این حقیقت بیان شده است.

امام صادق علیه السلام از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روایت می کند که:

قال اللّه عزوجل ما تقرب الی عبد بشی ء احب الی مما افترضت علیه و انه لیتقرب الی بالنافله حتی احبه فاذا احببته کنت سمعه »

().« الذي یسمع به و بصره الذي یبصر به و لسانه الذي ینطق به و یده الذي یبطش بها. ان دعانی اجبته و ان سألنی اعطیته

خداوند می گوید: هیچ بنده اي با هیچ چیزي به من نزدیک نشده است که از فرائض نزد من محبوبتر باشد. همانا بنده من »

بوسیله نوافل و مستحبات _ که من

فرض نکرده ام ولی او تنها به خاطر محبوبیت آنها نزد من انجام می دهد _ به من نزدیک می شود تا محبوب من می گردد،

همین که محبوب من گشت من گوش او می شوم که با آن می شنود و چشم او می شوم که با آن می بیند و زبان او می شوم

که با آن سخن می گوید و دست او می شوم که با آن حمله می کند. اگر مرا بخواند اجابت می کنم و اگر از من بخواهد می

.« بخشم

در این حدیث جان مطلب ادا شده است: عبادت موجب تقرب، و تقرب موجب محبوبیت نزد خداست، یعنی با عبادت انسان به

خدا نزدیک می شود و در اثر این نزدیکی قابلیت عنایت خاص می یابد ودر اثر آن عنایتها گوش و چشم و زبان او حقانی می

( گردد. با قدرت الهی می شنود و می بیند و می گوید و حمله می کند، دعایش مستجاب و و مسؤولش بر آورده است.(

ولایت تصرّف

( ولایت تصرف یا ولایت معنوي، نوعی اقتدار و تسلّط فوق العاده تکوینی است.(

در روي زمین پدید « انسان » نظریه ولایت تکوینی از یک طرف مربوط است به استعدادهاي نهفته در این موجودي که به نام

آمده است و کمالاتی که این موجود شگفت انگیز بالقوّه دارد و قابلِ به فعلیّت رسیدن است، و از طرف دیگر مربوط است به

رابطه این موجود با خدا. مقصود از ولایت تکوینی این است که انسان در اثر پیمودن صراط عبودیت به مقام قرب الهی نائل

می گردد و اثر وصول به مقام قرب _ البتّه در مراحل عالی آن _ این است که معنویّت انسانی که خود حقیقت و واقعیّتی

است، در وي متمرکز می شود و با داشتن آن معنویت، قافله سالار معنویّات، مسلّط بر ضمائر وشاهد بر اعمال و حجّت زمان

( خالی نیست.( « انسان کامل » می شود. زمین هیچگاه از ولیّی که حامل چنین معنویتی باشد، و به عبارت دیگر، از

مقامات و کرامات

در خطبه نهج البلاغه حالات و مقامات و کرامتهائی که براي اهل معنی در پرتو عبادت رخ می دهد توضیح داده شده

است، از آن جمله می فرماید:

قَد حَفَّتْ بِهِمُ الْمَلائِکَهُ و تَنَزَّلَتْ عَلَیْهِمُ السَّکینَهُ و فُتِحَتْ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ و اُعِدَّتْ لَهُمْ مَقاعِدُ الْکراماتِ فی مقامِ اَطَّلع اللّهُ »

«... عَلیهم فیه فَرَضِیَ سَعْیَهُمْ و حَمِدَ مَقامهُم یَتَنَسَّمُونَ بِدُعائِهِ رَوْحَ التَّجاوُز

فرشتگان آنان را در میان گرفته اند، آرامش برایشان فرود آمده است، درهاي ملکوت بر روي آنان گشوده شده است، »

جایگاه الطاف بی پایان الهی برایشان آماده گشته است، خداوند متعال مقام و درجه آنان را که بوسیله بندگی به دست آورده

اند دیده و عملشان را پسندیده و مقامشان را ستوده است، آنگاه که خداوند را می خوانند بوي مغفرت و گذشت الهی را

().« استشمام و پس رفتن پرده هاي تاریک گناه را احساس می کنند

عبادت عامل تربیت

عبادت مرکبی است براي تقرب به حق و در واقع براي تکامل واقعی بشر. چیزي که خود مظهر تکامل بشر است، خود هدف و

غایت است، لزومی ندارد که مقدمه و وسیله چیز دیگر باشد. ولی در عین حال عبادات، گذشته از این اصالت، مقدمه چیز

دیگر هم هستند، یعنی خود برنامه تربیتی اسلامند. به این معنی که اسلام می خواهد افراد را چه از نظر اخلاقی، چه از نظر

اجتماعی تربیت بکند، یکی از وسائلی که براي اینکار اتخاذ کرده است عبادت است و از قضا این وسیله از هر وسیله دیگري

در اخلاق و روح بشر مؤثرتر و نافذتر است. حالا این مطلب را توضیح می دهم.

محور مسائل اخلاقی خود را فراموش کردن و از خود گذشتن و از منافع خود

« حنیه » صرفنظر کردن است. همان طور که در سلامت بدن یک اصل هست که بمنزله مبدأ و منشأ همه خوبیهاست و آن مسأله

یعنی پرخوري است در اخلاق هم یک مسأله وجود دارد که اُس اساس همه مسائل اخلاقی است. و آن رهایی از خودي و رها

است. « منیّت » کردن و ترك

در مسائل اجتماعی آن اصلی که مادر همه اصل هاست، عدالت است. عدالت یعنی رعایت حقوق افراد دیگر. مشکلی که بشر

هم در اخلاق دارد و هم در اجتماع، از جنبه اجرائی این هاست. یعنی هیچ کس نیست که اخلاق را نشناسد و یا نداند که

عدالت تا چه اندازه ضرورت دارد. مشکل کار در مرحله اجراست، آن وقتی که انسان می خواهد یک اصل اخلاقی را رعایت

کند می بیند منافعش در یک طرف قرار گرفته است و اخلاق در طرف دیگر. می بیند راستگوئی در یک طرف قرار گرفته

است و منفعت و سود در طرف دیگر. یا باید دروغ بگوید، خیانت کند و سود را ببرد و یا باید راست بگوید، امانت بورزد واز

سود صرفنظر کند. اینجاست که می بینیم بشر که دَم از اخلاق و عدالت می زند پاي عمل که می رسد ضد اخلاق و ضد

عدالت عمل می کند. آن چیزي که پشتوانه اخلاق و عدالت است و اگر در انسان وجود پیدا کند انسان به سهولت راه اخلاق

و عدالت را می گیرد و سود را کنار می زند تنها ایمان است . چه ایمانی؟ ایمان به خود عدالت و ایمان به خود اخلاق. چه

وقت انسان به عدالت به عنوان یک امر مقدس و به اخلاق به عنوان یک امر مقدس ایمان پیدا می کند؟ آنوقت که به اصل و

اساس تقدس یعنی خدا، ایمان داشته باشد. لهذا بشر عملا بآن اندازه به عدالت پاي بند است که بخدا معتقد است، آن اندازه

عملا به اخلاق پایبند است که بخدا ایمان دارد. مشکل عصر ما همین است. خیال می کردند که علم کافیست، اگر ما عدالت

و اخلاق را بشناسیم و به آنها عامل باشیم کافی است که ما اخلاقی و عادل باشیم. ولی عمل نشان داد که اگر علم منفک از

ایمان بشود نه تنها براي اخلاق و عدالت مفید نیست، بلکه مضر هم هست. مصداق قول سنائی می شود که:

چو دزدي با چراغ آید گزیده تر بَرد کالا

اما اگر ایمان پیدا شد، اخلاق و عدالت پابرجا می شود، اخلاق و عدالت بدون ایمان مذهبی مثل نشر اسکناس بدون پشتوانه

است، ایمان مذهبی که آمد، اخلاق و عدالت هم می آید. آنوقت ما می بینیم در اسلام مسأله پرستش خدا به صورت یک امر

مجزا از اخلاق و عبادت قرار داده نشده است. یعنی عبادت را که اسلام دستور می دهد، چاشنی آن را اخلاق و عدالت قرار

( می دهد، یا بگوئیم عدالت و اخلاق را که طرح می کند چاشنی آن را عبادت قرار می دهد چون غیر از این ممکن نیست.(

نتیجه اي که می گیریم این است که در باب عبادت و نیایش اگر انسان علاقمند به تربیت خود و فرزندانش به تربیت اسلامی

هست و یا می خواهد افرادي را تربیت بکند، واقعاً باید به مسأله نیایش، دعا و عبادت اهمیّت بدهد . و اصلًا مسأله عبادت قطع

نظر از این که پرورش یک حس اصیل است، تأثیر زیادي در سایر نواحی انسان دارد. این است که بزرگان همیشه توصیه می

ممکن است شما بگویید من هیچ ساعتم .« هر مقدار کار زیادي داري، در شبانه روز یک ساعت را براي خودت بگذار » : کنند

براي خودم نیست، تمام اوقاتم براي خدمت به مردم است. نه، اگر تمام ساعات انسان هم وقف خدمت به خلق خدا باشد، در

عین حال انسان بی نیاز از این که یک ساعت را براي خودش بگذارد نیست. این یک ساعت با این که براي خود است،

ضرورت دارد و لازم است، و آن ساعتهایی که براي غیر خود است، با این که مفید و لازم است ، جاي آن را پر نمی کند.

حالا یک ساعت که می گویند حداقل است؛ یک ساعت یا بیشتر در شبانه روز را انسان واقعاً براي خودش بگذارد، یعنی در

آن لحظات برگردد به خودش، خودش را هرچه هست از خارج بِبَرد، به درون خودش و به خداي خودش باز گردد و در آن

حال فقط و فقط او باشد و خداي خودش و راز و نیاز کردن و مناجات با خداي خودش و استغفار کردن. خود استغفار یعنی

محاسبه النفس کردن، حساب کشیدن از خود. حساب بکند در ظرف این بیست و چهار ساعت من چه کردم؟ فوراً براي او

روشن می شود که فلان کارم خوب

بود، شکر می کند خدا را؛ فلان کار را خوب بود نمی کردم، تصمیم می گیرد دیگر نکند و استغفار می کند. و قرآن به مسأله

یعنی راهبان شب و « رُهْبانُ اللّیلِ وَ اُسدُ النَّهارِ » : استغفار چقدر توجه دارد! جمله اي درباره اصحاب پیغمبر نقل کرده اند که

) ببینید قرآن چگونه همه ).« الصَّابرینَ وَ الصَّادقینَ وَ القانِتینَ وَ الْمُنْفِقینَ وَالْمُستَغْفرینَ بِالاسْحارِ » : شیران روز. قرآن می گوید

قرآن هر .« الصّابرین » . جوانب را بیان می کند؟! نه مثل یک درویش افراطی فقط و فقط صحبت از استغفار و نیایش می کند

راستان و « الصّادقینَ » یعنی خودداران در پیکارها. وَ « صابرین » در مورد پیکارها می گوید. در واقع « صابرین » جا که می گوید

آنهایی که در پیشگاه پروردگار در کمال خضوع قنوت می « القانتین » راستگویان که از راستی یک ذرّه منحرف نمی شوند. و

قُومُوا للّهِ » : با توجه به معنی آن در یک آیه دیگر « قانتین » کنند، خاضعند و خضوع قلب دارند (و یا ممکن است مقصود از

» این باشد که در آن حال جز با خدا با کس دیگر سخن نمی گویند و رابطه شان را با غیر خداوند قطع می کنند). وَ « قانِتینَ

آنان که سحرگاهان به استغفار خدا می پردازند. این « وَالْمُستَغْفرینَ بِالاسْحارِ » . از آنچه دارند به دیگران می بخشند « المُنْفِقینَ

( هم همیشه باید در کنارش باشد .(

نقش عبادت در بازگشت به خویش

به همان نسبت که وابستگی و غرق شدن در مادیات انسان را از خود جدا می کند و با خود بیگانه می سازد؛ عبادت انسان را

به خویشتن باز می گرداند، عبادت به هوش آورنده انسان و بیدار کننده انسان است، عبادت انسان غرق شده و محو شده در

اشیاء را مانند نجات غریق، از اعماق دریاي غفلتها بیرون می کند، در عبادت و در پرتو یاد خداوند است که انسان خود را آن

چنان که هست می بیند؛ به نقصها و کسریهاي خود آگاه می گردد، از بالا به هستی و حیات و زمان و مکان می نگرد، ودر

عبادت است که انسان به حقارت و پستی آمال و آرزوهاي محدود

مادي پی می برد و می خواهد خود را به قلب هستی برساند.

به اعجاب می نگرم. آنچه بیشتر مایه اعجاب است این است « اینشتاین » من همیشه به این سخن دانشمند معروف عصر خودمان

که این دانشمند متخصص در فیزیک و ریاضی است نه در مسائل روانی و انسانی و مذهبی و فلسفی. او پس از تقسیم مذهب

به سه نوع، نوع سوم را که مذهب حقیقی است مذهب وجود یا مذهب هستی می نامد و احساسی که انسان در مذهب حقیقی

دارد این چنین شرح می دهد:

در این مذهب، فرد، کوچکی آمال و هدفهاي بشر و عظمت و جلالی که در ماوراء پدیده ها در طبیعت و افکار تظاهر می »

نماید حس می کند، او وجود خود را یک نوع زندان می پندارد چنانکه می خواهد از قفس تن پرواز کند و تمام هستی را

().« یک باره به عنوان یک حقیقت واحد دریابد

درباره نیایش می گوید: « ویلیام جیمز »

انگیزه نیایش، نتیجه ضروري این امر است که در عین این که درونی ترین قسمت از خودهاي اختیاري و عملی هر کس »

خودي از نوع اجتماعی است، با وجود این، مصاحب کامل خویش را تنها در جهان اندیشه می تواند پیدا کند. اغلب مردم

خواه به صورت پیوسته، خواه تصادفی در دل خود به آن رجوع می کنند. حقیرترین فرد در روي زمین با این توجه عالی؛ خود

().« را واقعی و با ارزش می کند

نیز سخنی عالی در مورد ارزش پرستش و نیایش از نظر بازیافتن خود دارد که دریغ است نقل نشود، می گوید: « اقبال لاهوري »

نیایش به وسیله اشراق نفسانی، عملی حیاتی و متعارفی است که به وسیله آن جزیره کوچک شخصیت ما وضع خود را در کل »

()،().« بزرگتري از حیات اکتشاف می کند

یاد حق

ریشه همه آثار معنوي اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است در یک چیز است: یاد حق و غیر او را از یاد بردن. قرآن کریم

و در « نماز از کار بد و زشت باز می دارد » : در یک جا به اثر تربیتی و جنبه تقویتی روحی عبادت اشاره می کند و می گوید

اشاره به این که انسان که نماز می خواند و در یاد « نماز را براي این که به یاد من باشی به پادار » : جاي دیگر می گوید

خداست همواره در یاد دارد که ذات دانا و بینایی مراقب اوست و فراموش نمی کند که خودش بنده است.

ذکر خدا و یاد خدا که هدف عبادت است، دل را جلا می دهد و صفا می بخشد و آن را آماده تجلیات الهی قرار می دهد،

علی درباره یاد حق که روح عبادت است چنین می فرماید:

اِنَّ اللّهَ تَعالی جَعَلَ الذّکرَ جَلاءً لِلْقلوبِ، تَسمَعُ بِهِ بَعدَ الْوَقَرهِ و تُبصِرُبِهِ بَعدَ الْعِشوَهِ وَ تَنقادُ بِهِ الْمُعانَدَهِ وَ ما بَرِحَ لِلّه عَزَّت آلائُهُ فِی »

().« الْبُرههِ بَعد البُرهَهِ وَ فِی زمانِ الْفَتَراتٍ عِبادٌ ناجاهُم فی فِکرِهِم وَ کَلَّمَهُم فی ذاتِ عُقُولِهِمْ

خداوند یاد خود را صیقل دلها قرار داده است، دلها بدین وسیله از پس کري، شنوا و از پس نابینائی، بینا و از پس سرکشی و »

عناد، رام می گردند؛ همواره چنین بوده و هست که خداوند متعال در هر برهه اي از زمان و در زمانهایی که پیامبري در میان

.« مردم نبوده است بندگانی داشته و دارد که در سرّ ضمیر آنها با آنها راز می گوید و از راه عقلهایشان با آنان تکلم می کند

در این کلمات خاصیت عجیب و تأثیر شگرف یاد حق در دلها بیان شده است تا جائی که دل قابل الهام گیري و مکالمه با خدا

( می گردد.(

عبادت براي این است که حیات ایمانی انسان تجدید بشود، تازه بشود، طراوت پیدا کند، قوت و نیرو پیدا کند. به هر اندازه که

انسان بیاد خدا باشد کمتر معصیت می کند، معصیت کردن و نکردن دائر مدار علم نیست، دائر مدار غفلت و تذکر است، بهر

اندازه که انسان غافل باشد یعنی خدا را فراموش کرده باشد، بیشتر معصیت می کند، بهر اندازه که خدا بیشتر بیادش بیاید

( کمتر معصیت می کند.(

عبادت که براي تذکر است، در اسلام به عنوان فریضه و نافله زیاد توصیه شده است، و اسلام با موجباتی که روح عبادت یعنی

تذکر را از میان می برد و غفلت ایجاد می کند نیز مبارزه کرده است. هرچه که موجب انصراف و غفلت انسان از خدا بشود به

نوعی ممنوع (مکروه یا حرام) است، مثل افراط در خوردن، افراط در گفتن، افراط در معاشرت با افراد و افراط در خوابیدن.

البته بعضی از این ها مانند توصیه به پرهیز از پرخوردن ممکن است که علل جسمی هم داشته باشد یعنی منظور بهداشت و

در مسائل اسلامی در ردیفی قرار می گیرد که معلوم « قله الطعام » حفظ صحّت هم در کار باشد ولی قطعاً تنها آن نیست، یعنی

است هدف تنهابهداشت و حفظ الصحّه نیست بلکه همچنین براي این است که روح انسان سبکتر باشد و کمتر موجبات غفلت

( در انسان پیدا شود.(

تقویت معنویت

همان طور که تفکّر و تعقل براي روشن شدن فکر براي قوه عاقله است، و تقوا و تزکیه نفس براي تقویت نیروي اراده در

انسان، عبادت براي تقویت عشق و علاقه معنوي و ایجاد حرارت ایمانی در انسان است؛ یعنی همان طور که ایمان خودش به

نوبه خود منشأ عبادت است، عبادت هم تقویت کننده ایمان است که به این مطلب در متون اسلامی زیاد تصریح شده است،

یعنی تأثیر متقابل ایمان و عمل در یکدیگر. ایمان به نوبه خود منشأ عمل می شود، و عملی که منبعث از آن ایمان است منشأ

( تقویت همان ایمان می گردد.(

از نظر قرآن معنویت پایه تکامل است. اینهمه عبادات که در اسلام بر روي آن تکیه شده است براي تقویت جنبه معنوي روح

انسان است. زندگی پیامبر را ببینید،

با آنهمه گرفتاري و مشغله اي که دارد باز در همان حال قرآن می گوید:

اِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ اَنَّکَ تَقُومُ اَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ و نِصْ فَهُ و ثُلُثَهُ و طائِفَهٌ مِنَ الَّذینَ مَعَکَ و اللّهُ یُقَدِّرُ اللّیلَ و النَّهارَ عَلِمَ اَنْ لَنْ »

().«... تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَیْکُمْ

خدا آگاه است که تو در حدود دو ثلث شب را به عبادت قیام می کنی، گاهی حدود نصف آن، و لااقل ثلثی از شب، و »

.«... گروهی که با تو هستند نیز چنین می کنند

و یا خدا به پیامبرش تأکید می کند که:

().« قسمتی از شب را براي عبادت برخیز، تهجد کن، نماز شب بخوان، تا به مقام محمود برسی »

و یا در مورد حضرت علی علیه السلام ، اگر عدالت اجتماعی او را می بینیم کار کردنها و بیل زدنها و عرق ریختنهایش را

مشاهده می کنیم، باید آن در دل شب غش کردنهایش را هم ببینیم. آن از خوف خدا بیهوش شدنهایش راهم نظاره کنیم. این

ها واقعیات تاریخ اسلام هستند و آنها هم صریح آیات قرآن. این مسائل را نمی توان توجیه و تأویل کرد. هرگونه تفسیر و

تعبیر مادي این مسائل، خیانت به قرآن است. انقلاب ما، در آینده در کنار عدالت اجتماعی به مقیاس اسلامی، نیاز به معنویتی

( گسترده و شامل دارد، معنویتی از آن نمونه که در پیامبر و ائمه دیده ایم.(

درمان اخلاقی

علی علیه السلام در خطبه نهج البلاغه پس از اشاره به پاره اي از اخلاق رذیله از قبیل سرکشی، ظلم، کبر، می فرماید:

وَ عَنْ ذلک ما حَرَسَ اللّهُ عِبادَهُ الْمؤمنینَ بِالصَّلواتِ و الزَّکَواتِ و مُجاهَدَه ال ّ ص یام فی الایّامِ الْمَفْروضاتِ تَسْکیناً لَاطرافِهِمْ وَ »

.« تَخْشیعاً لَابْصارِهم و تَذلیلًا لِنُفوسِهِمْ، و تَخْفیضاً لِقُلُوبِهِمْ وَ اِزالَهً لِلْخُیَلاءِ عَنْهُمْ

چون بشر در معرض این آفات اخلاقی و بیماریهاي روانی است خداوند بوسیله نمازها و زکاتها و روزه ها بندگان مؤمن خود

را از این آفات حراست و نگهبانی کرد، این عبادت دستها و پاها را از گناه باز می دارند، چشمها را از خیرگی باز داشته به

( آنها خشوع می بخشند، نفوس را رام می گردانند، دلها را متواضع می نمایند، و باد دماغ را زایل می سازند.(

انقلاب درونی

در مدتی که حضرت امام کاظم علیه السلام در زندان بودند دستگاه هارون نقشه اي کشید براي این که از حیثیت امام بکاهد.

یک کنیز جوان بسیار زیبائی مأمور شد که به اصطلاح خدمتکار امام در زندان باشد. بدیهی است که در زندان، کسی باید

غذا ببرد، غذا بیاورد، اگر زندانی حاجتی داشته باشد از او بخواهد. یک کنیز جوان بسیار زیبا را مأمور این کار کردند، گفتند:

بالاخره هرچه باشد یک مرد است، مدتها هم در زندان بوده، ممکن است نگاهی به او بکند، یا لااقل بشود متّهمش کرد، یک

یکوقت خبردار شدند که اصلًا در این کنیز «! مگر می شود؟! اتاق خلوت، یک مرد با یک زن جوان » : افراد ولگویی بگویند

انقلابی پیدا شده، یعنی او هم آمده سجّاده اي [انداخته و مشغول عبادت شده است] . دیدند این کنیز هم شده نفر دوم امام.

خبر دادند به هارون که اوضاع جور دیگري است. کنیز را آوردند، دیدند اصلًا منقلب است، حالش حال دیگري است، به

آسمان نگاه می کند، به زمین نگاه می کند. گفتند قضیه چیست؟ گفت: این مرد را که من دیدم، دیگر نفهمیدم که من چی

هستم، و فهمیدم که در عمرم خیلی گناه کرده ام، خیلی تقصیر کرده ام، حالا فکر می کنم که فقط باید در حال توبه بسر ببرم؛

( و از این حالش منصرف نشد تا مرد.(

بازگشت گناهکار

مردي است که در ابتدا دزد بود بعد تحولی در او پیدا شد ، تمام گناهان را کنار گذاشت، توبه واقعی کرد، « فضیل بن عیاض »

و بعدها یکی از بزرگان شد. نه فقط مرد با تقوائی شد، بلکه معلم و مربی عده دیگري شد، در حالیکه قبلا یک دزد سر گردنه

گیري بود که مردم از بیم او راحت نداشتند.

یک شب از دیواري بالا می رود، روي دیوار که می نشیند و می خواهد از دیوار پائین بیاید، اتفاقاً یک مرد عابد و زاهدي

شب زنده داري می کرد، نماز شب می خواند، دعا می خواند، قرآن می خواند و صداي حزین قرآن خواندنش بگوش می

آیا » « اَلَم یَأْنِ لِلَّذینَ امَنوا اَنْ تَخْشَعَ قُلوبُهُم لِذِکْرِ اللّهِ » : رسید. ناگهان صداي قرآن خوان را شنید که اتفاقاً به این آیه رسیده بود

یعنی تا کی قساوت قلب، تا کی تجرّي و عصیان، تا ؟« وقت آن نرسیده که مدّعیان ایمان، قلبشان براي یاد خدا نرم و آرام شود

کی پشت بخدا کردن؟ آیا وقت رو برگرداندن، رو کردن به سوي خدا نیست؟ آیا وقت جدا شدن از گناهان نیست ؟ این مرد

که این جمله را روي دیوار شنید، گوئی به خود او وحی شد، گوئی مخاطب شخص اوست، همانجا گفت: خدایا چرا، چرا،

وقتش رسیده است، الان هم، وقت آن است. از دیوار پائین آمد و بعد از آن، دزدي، شراب ، قمار، و هرچه را که احیاناً مبتلا

به آن بود ، کنار گذاشت. از همه هجرت کرد، از همه دوري گزید تا حدي که براي او مقدور بود. اموال مردم را به

( صاحبانشان پس داد، حقوق الهی را ادا کرد .(

بخش سوم نماز در رأس عبادات

اشاره

نماز

است و می توان گفت اصل اول یعنی « و یقیمون الصلوه » اصل دومی که قرآن بعد از ایمان به غیب شمرده است بپا داشتن نماز

ایمان به غیب به نظام فکري و اعتقادي یک فرد مسلمان مربوط است و اصل دوم با خود سازي و اصل سوم یعنی اصل انفاق

که بعداً بررسی خواهیم کرد، با جامعه سازي ارتباط دارد.

از اینجا به اهمیت نماز پی می بریم زیرا چنانکه ملاحظه می کنید یکی از پایه هاي دین شمرده شده است، و اگر هر مکتبی

یک نوع طرح براي ساختن افراد خودش دارد؛ عبادت در سرلوحه برنامه پرورشی و تربیتی اسلامی قرار گرفته است و در رأس

همه عبادت ها نماز است.

البته باید توجه داشت که قرآن مجید نمی گوید نماز می خوانند؛ بلکه می فرماید نماز را بپا می دارند و فرق است میان نماز

خواندن و نماز را بپا داشتن . و اصولًا مواردي که در قرآن نماز خواندن تعبیر شده است، در مقام مذمت است؛ یعنی سخن از

( کسانی بوده که نمازهایشان ایراد داشته است.(

نماز امداد الهی

قرآن عجیب سخن می گوید: .« وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ و الصَّلوهِ و اِنَّها لَکَبیرَهٌ اِلا عَلَی الْخاشِعین »

اي اهل ایمان! از نماز استمداد کنید و از صبر _ که مفسرین گفته اند مقصود ، روزه است یا لااقل روزه یکی از اقسام صبر

است _ از این ها استمداد کنید! مدد بگیرید! چه مددي است که می توانیم از نماز بگیریم؟ چه مددي است که از عبادت خدا

و خدا پرستی می توانیم بگیریم؟ همین [عبادت خدا [مدد است؛ اصلًا هر مددي را از اینجا می شود گرفت. اگر شما می

خواهید در اجتماع، یک مسلمان واقعی باشید و می خواهید یک مجاهد نیرومند باشید، باید نماز خوان خالص و مخلصی

( باشید....(

اسلام بدون نماز هرگز

گروهی از یکی از قبائل عرب خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم رسیدند و عرض کردند: یا رسول اللّه! اگر می

خواهید ما مسلمان بشویم سه شرط داریم که باید آنها را بپذیرید.

_ اجازه بدهید تا یکسال دیگر هم، این بت ها را پرستش کنیم.

_ نماز خیلی بر ما ناگوار است، اجازه بدهید ما نخوانیم.

_ از ما نخواهید که آن بت بزرگمان را، خودمان بشکنیم.

حضرت در جواب فرمودند:

از این سه پیشنهاد شما فقط سومی پذیرفته می شود (یعنی فقط شکستن بت بزرگ که در صورت اکراه شما، دیگران آن را »

().« خواهند شکست) و اما بقیه محال است

آخرین کلام علی(ع)

علی علیه السلام در آخرین وصایایش که مکرر شنیده اید که با جمله اللّه اللّه شروع می شود همان وصایائی که وقتی تمام

اللّه اللّه فی الصلوه فانها عمود » : شد، چند لحظه بیشتر طول نکشید که علی جان به جان آفرین تسلیم کرد، راجع به نماز گفت

().« خدا را، خدا را، درباره نماز که نماز استوانه خیمه دین شماست » ()« دینکم

آخرین سفارش امام صادق علیه السلام

تسلیتی عرض کند، ام حمیده « اُم حمیده » در وقت وفات امام صادق علیه السلام جریانی رخ داد که وقتی ابوبصیر آمد به

به ابوبصیر گفت: « اُم حمیده » گریست، ابو بصیر هم که نابینا بود گریست بعد

ابو بصیر نبودي و لحظه آخر امام را ندیدي، جریان عجیبی رخ داد عرض کرد چی؟ فرمود امام در یک حالی فرو رفت که

تقریباً حال غشوه اي بود. بعد چشمهایش را باز کرد و فرمود:

تمام خویشان نزدیک مرا بگویید، بیایند بالاي سر من حاضر شوند. ما امر امام را اطاعت و همه را دعوت کردیم، وقتی همه

جمع شدند، امام در همان حالات که لحظات آخر عمرش را طی می کرد یک مرتبه چشمش را باز کرد، رو کرد به جمعیت و

همین یک جمله را گفت:

هرگز شفاعت ما به مردمی که نماز را سبک بشمارند، نخواهد رسید، این را گفت و جان « لَنْ تَنال شَ فاعُتنا مُستَخِّفاً بِالصلوهِ »

( بجان آفرین تسلیم کرد.(

اقامه نماز چیست؟

بپا داشتن نماز آنست که حق نماز ادا شود، یعنی نماز به صورت یک پیکر بی روح انجام نگردد؛ بلکه نمازي باشد که واقعاً

بنده را متوجه خالق و آفریننده خویش

.« اَقِمِ الصَّلوهَ لِذِکْري » : بدان اشاره شده « طه » سازد. و این است معنی ذکراللّه که در آیه شریفه سوره

یاد خدا بودن مساوي است با فراموش کردن غیر خدا، اگر انسان ولو مدت کوتاهی با خدا در راز و نیاز باشد و از او استمداد

لم یلد و لم یولد و » ، جوید؛ و او را ثنا گوید؛ او را به اللّه بودن، رب بودن، رحمان بودن، رحیم بودن، احد بودن، صمد بودن

بودن، توصیف کند، عالیترین تأثیرها در نفس او گذاشته می شود، و روح انسان آن چنان ساخته می « لم یکن له کفواً احد

( شود که مذهب اسلام می خواهد.(

استقامت در نماز

أَرَاَیْتَ الذي یَنْهی، عَبْدا اِذا صَ لّی، أَرَاَیْتَ اِنْ کانَ عَلَی الْهُدي، اَوْ اَمَرَ بِالتَّقْوي، أَرَاَیْتَ اِنْ کَ ذّبَ وَ تَوَلّی، اَلَمْ یَعْلَم بِانِّ اللَه »

()« یَري

مفسرین گفته اند این قسمتها مصداقی است از طغیانهاي انسان مستغنی، که البته شأن نزول دارد. که ببین این یک سنّار داشتن

و پولدار شدن، انسان را طاغی می کند و در چه حد طاغی می کند؟ حالا یک وقت هست که انسان خودش از طریق عبودیت

حق سرپیچی می کند. بالاتر، او مخالف است با عبودیت دیگران، می خواهد نگذارد، که دیگران هم خداپرست باشند. حالا

خودش که خدا پرست نیست، مانع خداپرستی دیگران هم می شود، ارأیت الذي ینهی . یعنی به من بگو درباره این آدمی که

نهی می کند بنده اي را که خداي خودش را می پرستد، حالا خودش که خداپرست نیست، با خداپرستی هم مبارزه می کند.

ارأیت ان کان علی الهدي او امر بالتقوي. یعنی به من بگو درباره این کسی که جلو عبادت یک بنده دیگر را می گیرد، که آن

بنده هم بنده عادي نباشد .یک بنده اي باشد که بر هدایت پروردگار است و امر کننده به تقوي است. خودش برعکس آن

بنده است. این نهی می کند از راه خداپرستی، در حالیکه آن بنده امر می کند به خداپرستی.

شأن نزول این آیه این است که: پیغمبر اکرم (ص) می آمدند در مسجدالحرام نماز

می خواندند. امثال ابوجهل که خودشان سرپیچی می کردند و طغیان می کردند و حق پرستی نمی خواستند بکنند. می گفتند

ما نباید بگذاریم پیغمبر این کارها را در مسجدالحرام بکند، می آمدند مانع بشوند از نماز خواندن پیغمبر، حتی یک بار به

ایشان حمله کردند. ابو جهل گفت: به من خبر بدهید، می گویند این شخص یعنی پیغمبر می آید در مسجدالحرام،این

کارهاي خودش را انجام می دهد، یعنی نماز می خواند. (البته این جهت را توجه داشته باشید که رسول اکرم از همان اول

بعثت، بلکه قبل از بعثت هم نماز می خواندند، چون نماز به معناي عام و کلی از دستورهایی است که در همه شرایع حقه بوده

است. در قرآن هم نقل می کند از زبان حضرت مسیح: که خدا مرا امر کرده به نماز و امر کرده به زکات منتهی شکل نمازها

در شرایع یکسان و یک شکل نبوده است، ما می بینیم حتی پیغمبر اکرم (ص ) قبل از بعثت هم نماز می خوانده اند. حالا آن

نماز ایشان به چه شکل و به چه صورت بوده؟ قدر مسلم ذکر خدا در آن بوده، سجود هم به طور مسلم بوده است، نماز در

اول بعثت هم بوده ولی نماز به ترتیب این هفده رکعت در شبانه روز، براي نماز صبح دو رکعت، براي ظهر چهار رکعت، براي

عصر چهار رکعت، براي مغرب سه رکعت، عشاء چهار رکعت،بعد نوافل به این ترتیب، بعدا شرعی شده است. یعنی بعد از این

که پیغمبر اکرم (ص) مبعوث به رسالت شده و دستورهاي خاصی براي ایشان می آمد به این ترتیب شد. بنابراین ایشان در

که قسمتهاي اول آن مسلما آیات اولی است که نازل شده. و در قسمتهاي آخري آن - « اقرأ » همان وقت هم با استناد به سوره

اختلاف است که آیا همراه این ها نازل شده یا با فاصله نازل شده - نماز می خواندند. یعنی یک نوع نمازي از قبل از بعثت

می خواندند و در اول بعثت هم بوده است، لهذا نوشته اند در اوایل بعثت که جماعت می خواندند همین نماز را به جاي می

آوردند. البته شکل و ترتیب آن را نمی دانیم و در جایی نخوانده ایم که ترتیب شکل قضیه را ذکر کرده باشند).

( این ها می خواستند مانع همان عبادت پیغمبر بشوند.(

تظاهر به نماز

) مضمون آیه خطاب به پیغمبر اکرم می فرماید: این ها می خواهند جلو تظاهر تو را به عبادت ).« کَلّا لا تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِب »

بگیرند ؟

بکند. دیگر عبادتش را در مسجدالحرام انجام ندهد؟ و برود خانه و « تقیه » اکنون براي پیغمبر این مسأله مطرح است که آیا

مخفی بشود؟ چون این ها می آیند مزاحم می شوند. یعنی آیا این تهدید ها را ترتیب اثر بدهد؟ یا ترتیب اثر ندهد؟ در مسجد

برود باز عبادت بکند و نترسد از این تهدیدها؛ خداوند می فرماید:

باز خداي خودت را سجود کن و بوسیله این سجودها تقرب به ذات مقدس پروردگارت پیدا نما. علی الظاهر پیامبر به خاطر

دستوري که در اینجا داشت، به مسجدالحرام می رفت و عبادت می کرد. خیلی هم براي ایشان مزاحمت ایجاد می کردند.

یکی از مزاحمتهایی که شنیده اید همین است که یک روز ایشان در مسجدالحرام در حال سجود بودند که مشرکان به بیرون

مسجدالحرام رفتند و از احشاء و امعاء شتري که کشته بودند، آوردند و براي اهانت به حضرت، روي ایشان ریختند. یا وقتی

که براي عبادت بیرون می آمد، خیلی ها، از این جهت که پیغمبر تظاهر به عبادت خدا می کند و به آن عبادتی که به آن

ایمان دارد و اعتقاد دارد و عبادت بتها را نفی می کند، انواع مزاحمتها را ایجاد می کردند. توي کوچه که می رفت، خاکستر

روي سرش می ریختند. یا سحرها که ایشان می آمدند مسجدالحرام براي عبادت، بعضی وقتها در جلو پاي ایشان از آن

خارهایی که در صحراي عربستان پیدا می شود - که از کارد تیزتر است - می ریختند که نتوانند از منزل بیایند بیرون. و اگر

ایشان بیرون بیایند، بدنشان مجروح شود . قرآن می فرماید که اعتنا نکن. تو باز هم برو، پروردگارت را سجود کن. و به این

( وسیله به پروردگار خودت تقرب بجوي ما هم به موقع خودش کار خودمان را انجام خواهیم داد.(

تحمّل شدائد

()« فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ اِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ »

اکنون که فارغ شدي و بار از دوشت برداشته شد حالا چکار کن؟ حالا برو راحت بخواب؟ اگر راحت بخوابی که باز اول

بدبختی است، چون همه بدبختیها از عادت کردن به استراحت و راحتی و رفاه سرچشمه می گیرد. هیچ چیز براي انسان دشمن

تر از رفاه نیست.

فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ. از این ها که فارغ شدي باز هم خودت را به تعب و نصب بینداز. براي خودت شداید بیافرین. یعنی خودت

را به راحتی عادت نده . مرد خدا، فرضا در مسائل اجتماعیش شداید نداشته باشد، شداید عبادت را که از او نگرفته اند، آیا

پیغمبر وقتی شداید اجتماعی نداشت می رفت تا صبح تخت می خوابید؟ خیر، آرام نداشت، فاذا فرغت، ازاین ها هم که فارغ

شدي فانصب، فانصب از نصب است که معنی تعب میدهد. باز هم خودت را در تعب بینداز منتهی نه تعب الکی، بلکه به

( عبادت بپرداز. لااقل راحت طلبی پیشه نکن که دشمن انسان راحت طلبی است. فاذا فرغت فانصب و الی ربک فارغب.(

نماز و معاد

کسی از حضرت علی علیه السلام سؤال کرد:

چرا ما دو بار سجده می کنیم؟ خوب، همین طور که یک بار رکوع می کنیم یکبار هم سجده بکنیم.

البته می دانید که سجده یک خضوع بالاتر و خشوع بیشتري از رکوع است.

چون سجده این است که انسان آن عزیزترین عضوش را (عزیزترین عضو انسان سر است، آنجا که مغز انسان قرار گرفته است

و در سر هم عزیزترین نقطه پیشانی است) به علامت عبودیت روي پست ترین چیز یعنی خاك می گذارد، جبین بر

خاك می ساید، این طور در مقابل پروردگار اظهار کوچکی می کند. گفت چرا ما در هر رکعت دوبار سجده می کنیم، چه

خصوصیتی در خاك است؟

امیرالمؤمنین این آیه را خواند:

().« مِنْها خَلَقْناکُمْ و فیها نُعیدُکُمْ و مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهٍ اُخْري »

اول که سر بر سجده میگذاري و برمیداري یعنی منها خلقناکم همه ما از خاك آفریده شده ایم، تمام این پیکر ما ریشه اش

خاك است، هرچه هستیم از خاك بوجود آمده ایم، دو مرتبه سرت را بخاك بگذار، یادت بیاید که میمیري و باز به خاك

( برمیگردي، دوباره سرت را از خاك بردار و یادت بیفتد که یکبار دیگر از همین خاك محشور و مبعوث خواهی شد.(

نماز و زکات

().« اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ و رَسُولُهُ وَ الّذینَ امَنُوا الّذینَ یُقیمُونَ الصّلاهَ و یُؤْتُونَ الزّکاهَ و هُم راکِعون » : آیه کریمه

.« ولیّ تان خداست و فرستاده اش و آنان که ایمان آورده اند که نماز را به پا می دارند و زکات را در حال رکوع ادا می کنند »

به اتّفاق فریقین در مورد علی علیه السلام نازل گشته. طبري روایات متعدّدي را دراین باره نقل می کند( ) و زمخشري که از

اکابر علماي اهل تسنّن است به طور جزم می گوید:

این یک آیه در شأن علی نازل شده و سرّ این که لفظ جمع آمده با این که مورد نزول آن یک مرد بیش نبوده این است که »

مردم را به اینچنین فعلی ترغیب کند و بیان دارد که مؤمنان باید اینچنین سیرت و سجیّه اي را کسب کنند و اینچنین بر خیر و

احسان و دستگیري از فقیران ساعی و حریص باشند و حتّی با نمازي نیز تأخیر نیندازند (یعنی با این که در نمازند و موضوع

زکات پیدا می شود تأخیر

().«( نکرده و در حال نماز انجام وظیفه می کنند

فخر رازي نیز که همچون زمخشري از اکابر اهل سنّت و جماعت است می گوید:

().«( این آیه در شأن علی نازل گشته علما نیز اتّفاق کرده اند که اداي زکات در حال رکوع واقع نشده جز از علی( »

و اما مسأله این که چرا در حال رکوع اینچنین شد؟ این ایراد را افرادي از قدما مثل فخر رازي گرفته اند که علی علیه السلام

همیشه در حال نماز آن چنان از خود بیخود بود که توجه به اطراف پیدا نمی کرد. چگونه شما می گوئید که در حال نماز این

طور شد؟ جواب این است که اولًا این که علی علیه السلام در نماز از خود بیخود می شد، یک حقیقتی است اما اینجور نیست

که همه حالات اولیاي الهی، همیشه مثل همدیگر بوده است. خود پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم هر دو حال برایش

نقل شده؛ گاهی در حال نماز یک حالت جذبه اي پیدا می کرد که اصلًا طاقت نمی آورد که اذان تمام شود، می گفت:

زود [باش] که شروع کنیم به نماز. گاهی هم در حال نماز بود، سر به سجده می گذاشت، امام حسن یا امام !« ارحنا یا بلال »

حسین یا نوه دیگرش می آمد روي شانه اش سوار می شد و حضرت با آرامش صبر می کرد که این بچه نیفتد، سجده اش را

( طول می داد تا این که او بلند شود.(

مطلب دیگري که عرفانی است این است که آنها که روي مذاقهاي عرفانی سخن می گویند معتقدند که اگر انجذاب خیلی

کامل شد، در آن، حالت برگشت است یعنی شخص در عین این که مشغول به خدا هست، مشغول به ماوراء هم هست. آنها

این طور می گویند ومن هم این حرف را قبول دارم ولی دراین جلسه شاید خیلی قابل قبول نیست که ما بخواهیم عرض بکنیم.

مثل مسأله خلع بدن است. افرادي که

تازه به این مرحله می رسند، یک لحظه اي، دو لحظه اي، یک ساعتی خلع بدن می کنند. بعضی افراد در همه احوال در حال

خلع بدنند. (البته من معتقد هستم و دیده ام) مثلًا الان با ما و شما نشسته اند و در حال خلع بدن هستند. به نظر آنها آن حالتی

که در وقت نماز تیر را از بدنش بیرون بکشند و متوجه نشود، ناقص تر از آن حالتی است که در حال نماز توجه به حال فقیر

دارد، نه این که در اینجا از خدا غافل است و به فقیر توجه کرده، بلکه آن چنان توجه به خدایش کامل است که در آن حال

( تمام عالم را می بیند. پس بنابراین با این قرائن نمی شود این ها را رد کرد.(

نماز و امر به معروف

( وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُم اَوْلیاءُ بَعضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْروفِ و یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ.( »

.« مردان مؤمن و زنان مؤمنه بعضی ولیّ بعضی دیگرند، به معروف امر می کنند و از منکر باز می دارند »

مؤمنان نزدیک به یکدیگرند و به موجب این که با یکدیگر نزدیک اند، حامی و دوست و ناصر یکدیگرند و به سرنوشت هم

علاقمندند و در حقیقت به سرنوشت خود که یک واحد را تشکیل می دهند علاقه می ورزند ولذا امر به معروف می کنند و

یکدیگر را از منکر و زشتیها باز می دارند.

یأمرون بالمعروف و ینهون عن » _ این دو عمل (امر به معروف ونهی از منکر) ناشی از وداد ایمانی است ولذا این دو جمله

بلافاصله به دنبال بیان وِلاء ایمانی مسلمانان واقع شده است. _ « المنکر

علاقه به سرنوشت اشخاص از علاقه به خود آنها سرچشمه می گیرد. پدري که به فرزندان خویش علاقه دارد قهراً نسبت به

سرنوشت و رفتار آنان نیز احساس علاقه می کند؛ امّا ممکن است نسبت به فرزندان دیگران در خود احساسی نکند، چون

نسبت به خود آنها علاقه اي ندارد تا به سرنوشتشان نیز علاقه مند باشد و کار

نیکشان در او احساس اثباتی به وجود آورد و کار بدشان احساسی نفیی.

امر به معروف در اثر همان احساس اثباتی است و نهی از منکر در اثر احساس نفیی، و تا دوستی و محبّت نباشد این احساسها

در نهاد انسانی جوشش نمی کند.

اگر انسان نسبت به افرادي بی علاقه باشد، در مقابل اعمال و رفتار آنها بی تفاوت است، امّا آنجا که علاقه مند است، محبّتها و

مودّتها او را آرام نمی گذارند و لذا در آیه شریفه با کیفیّت خاصّی، امر به معروف و نهی از منکر را به مسأله ولاء ارتباط داده

است و سپس به عنوان ثمرات امر به معروف و نهی از منکر، دو مطلب را ذکر کرده است:

.« یقیمون الصّلوه و یؤتون الزّکاه »

.« نماز را به پامی دارند و زکات را می دهند »

نماز نمونه اي است از رابطه خلق و خالق، زکات نمونه اي است از حسن روابط مسلمانان با یکدیگر که در اثر تعاطف و

تراحم اسلامی از یکدیگر حمایت می کنند و به هم تعاون و کمک می کنند. و سپس بر آن متفرّع کرده است:

().« اُولئِک سَیَرْحَمَهُمُ اللّهُ اِنَّ اللّهَ عزیزٌ حکیمٌ »

().« آن وقت است که انواع رحمتهاي الهی و سعادتها بر این جامعه فرود می آید. خداوند عزیز و حکیم است »

نماز و شهادت

در روز عاشورا شنیده اید و می دانید که شهادتها اغلب بعد از ظهر صورت گرفت یعنی تا ظهر عاشورا غالب صحابه اباعبداللّه

و تمام بنی هاشم و خود اباعبداللّه که بعد از همه شهید شدند، زنده بودند. فقط در حدود سی نفر از اصحاب اباعبد اللّه در

یک جریان تیر اندازي که به وسیله دشمن انجام شد، قبل از ظهر بخاك افتادند و شهید شدند و الا باقی دیگر تا ظهر عاشورا

در قید حیات بودند.

مردي از اصحاب اباعبداللّه یک وقت متوجه شد که الان اول ظهر است، آمد عرض کرد یا اباعبداللّه! وقت نماز است، و ما

دلمان می خواهد براي آخرین بار نماز جماعتی با شما بخوانیم. اباعبداللّه نگاهی کرد، تصدیق کرد که وقت نماز است، می

گویند این جمله را فرمود:

اگر (ذکرت الصلوه) باشد، یعنی نماز بیادت افتاد. اگر (ذکرت) باشد یعنی نماز را بیاد ما « ذکرت الصلوه یا ذکرت الصلوه »

آوردي.

نماز را یاد کردي، خدا تو را از نماز گزاران قرار بدهد. مردي که سر بر کف دست « ذکرت الصلوه جعلک اللّه من المصلّین »

گذاشته است یک چنین مجاهدي را امام دعا می کند که خدا تو را از نماز گزاران قرار بدهد، ببینید نمازگزار واقعی چه

نماز » مقامی دارد، فرمود: بله نماز می خوانیم، همانجا در میدان جنگ نماز خواندند، نمازي که در اصطلاح فقه اسلامی

نامیده می شود. نماز خوف مثل نماز مسافر دو رکعت است، نه چهار رکعت، یعنی انسان اگر در وطن هم باشد باز باید « خوف

دو رکعت بخواند، براي این که مجال نیست، در آنجا باید مخفف خواند، چون اگر همه به نماز بایستند وضع دفاعیشان بهم

می خورد، موظف هستند در حال نماز، نیمی از سربازان در مقابل دشمن بایستند و نیمی به امام جماعت اقتدا بکنند، امام

جماعت یک رکعت را که خواند صبر می کند تا آنها یک رکعت دیگر خودشان بخوانند، بعد آنها می روند، پُست را از

رفقاي خودشان می گیرند در حالیکه امام همین طور منتظر نشسته یا ایستاده است، بعد سربازان دیگر می آیند و نماز خودشان

را با رکعت دوم امام می خوانند.

اباعبداللّه چنین نماز خوفی خواند ولی وضع اباعبداللّه یک وضع خاصی بود بطوري که چندان از دشمن دور نبودند، لهذا آن

عده اي که می خواستند دفاع کنند نزدیک اباعبداللّه ایستاده بودند و دشمن بی حیاي بی شرم حتی در این لحظه هم آنها را

راحت نگذاشت، در حالیکه اباعبداللّه مشغول نماز بود، دشمن شروع به تیر اندازي کرد، دو نوع تیر اندازي؛ هم تیر زبان! یکی

فریاد کرد : حسین نماز بخوان، نماز تو فایده اي ندارد، تو بر پیشواي زمان خودت یزید، یاغی هستی، لذا نماز تو

قبول نیست! و هم تیرهایی که از کمانهاي معمولی خودشان پرتاب می کردند. بطوریکه یکی دو نفر از صحابه حضرت

به حالی « سعید بن عبداللّه حنفی » اباعبداللّه که خودشان را براي ایشان سپر قرار داده بودند، روي خاك افتادند، یکی از آنها

افتاد که وقتی نماز اباعبداللّه تمام شد، دیگر نزدیک جان دادنش بود، آقا خودشان را ببالین او رساندند وقتی به بالین او

آیا من حق وفا را بجا آوردم؟ مثل این که هنوز هم فکر می « یا اباعبداللّه! اوفیت » : رسیدند، او جمله عجیبی گفت، عرض کرد

کند که حق حسین آن قدر بزرگ و بالاست که این مقدار فداکاري هم شاید کافی نباشد. این بود نماز اباعبداللّه در صحراي

گفت، رکوع و « بحول اللّه و قوته اقوم و اقعد » ، گفت « سبحان اللّه » ، کربلا. اباعبداللّه در این نماز تکبیر گفت، ذکر گفت

سجود کرد. دو سه ساعت بعد از این براي حسین علیه السلام نماز دیگري پیش آمد، رکوع دیگري پیش آمد، سجود دیگري

پیش آمد، بشکل دیگري ذکر گفت. اما رکوع اباعبداللّه آن وقتی بود که تیري به سینه مقدسش وارد شد و اباعبداللّه مجبور

شد تیر را از پشت سر بیرون بیاورد...

آیا می دانید سجود اباعبداللّه به چه شکلی بود؟ سجود بر پیشانی نشد چون اباعبداللّه قهراً از روي اسب به روي زمین افتاد،

طرف راست صورتش را روي خاك هاي گرم کربلا گذاشت، ذکر اباعبداللّه این بود:

().« بسم اللّه و باللّه و علی مله رسول اللّه »

نماز و یاد شهیدان

صدیقه کبري فاطمه زهرا سلام اللّه علیها وقتی که پدر بزرگوارشان دستور تسبیحات معروف را به ایشان دادند (سی و چهار

بار اللّه اکبر، سی و سه بار الحمد للّه و سی و سه بار سبحان اللّه که ما هم معمولا بعد از نماز به عنوان تعقیب ، یا در وقت

خواب می خوانیم)، رفت سر قبر عموي بزرگوارش جناب حمزه بن

عبدالمطلب، و از تربت شهید براي خود تسبیح درست کرد، این ها معنی دارد!، یعنی چه؟ خاك شهید محترم است، قبر شهید

محترم است، من براي عبادت خدا که می خواهم اذکار خود را بشمارم نیازمند به سبحه ام ( تسبیح) چه فرق می کند که دانه

هاي تسبیح از سنگ باشد یا چوب یا خاك، و از هر خاکی آدم بردارد، برداشته است، ولی من این را از خاك تربت شهید

برمی دارم. و این نوعی احترام به شهید و شهادت است، نوعی به رسمیت شناختن قداست شهادت است. تا آنکه بعد از

شهادت وجود مقدس امام حسین علیه السلام خود بخود لقب سید الشهدا از جناب حمزه گرفته شد و داده شد به نوه برادر

بزرگوارش حسین بن علی علیه السلام و بعد از آن دیگر اگر کسی بخواهد از خاك شهید تبرك بجوید از خاك حسین بن

علی علیه السلام تهیه می کند ما که می خواهیم نماز بخوانیم، و از طرفی سجده بر فرش و بر مطلق مأکول و ملبوس را جایز

نمی دانیم با خود خاکی یا سنگی بر میداریم ، ولی به ما پیشوایان ما گفته اند حالا که باید بر خاك سجده کرد بهتر که آن

خاك از خاك تربت شهیدان باشد، اگر بتوانید از خاك کربلا براي خود تهیه کنید که بوي شهید میدهد. تو که خدا را

عبادت میکنی سر بر روي هر خاکی بگذاري نمازت درست است ولی اگر سر بر روي آن خاکی بگذاري که تماس کوچکی،

قرابت کوچکی، همسایگی کوچکی با شهید دارد و بوي شهید می دهد اجر و ثواب تو صد برابر می شود.

امام فرمود: سجده کنید بر تربت جدم حسین بن علی علیه السلام ، که آنوقت نمازي که بر آن تربت مقدس سجده کرده اید

( حجابهاي هفتگانه را پاره میکند یعنی ارزش شهید را درك بکن، خاك تربت او بنماز تو ارزش می دهد.(

نوافل، جلوه لطافت روح

منظور عباداتی است که واجب نیست ولی انجام داده می شود. فرایض از یک نظر از نوافل مهمتر است به این دلیل که فرائض

واجبند و معلوم است که درجه اي

بوده اند که بشر باید انجام بدهد ملاکات آن آن قدر مهم بوده که به حد وجوب رسیده است. نوافل از نظر ملاکات در این

حد نیست اما یک چیزي در نوافل است که در فرائض نیست و آن این است که فرائض به حکم این که واجبند و انسان اگر

انجام ندهد معاقب می شود بنابراین انجام می دهد ولی نوافل را اگر هم انجام ندهد هیچ معاقب نیست ولی انجام می دهد به

همین دلیل نوافل یک ارزش بالاتري دارند. مثلاً فرض کنید در عبادات بدنی (مثلًا نماز ظهر، عصر ... ) چون واجبند و

تکلیفند انسان آنها را انجام می دهد ولی نوافل را با وجود این که واجب نیست انجام می دهد و این یک نوع لطافت روحی و

علاقه خاص انسان را به عبادت نشان می دهد. در عبادات مالی (مثل زکات، خمس ...) نیز از این نظر که واجبند انسان انجام

می دهد البته خود این که واجب شده اند نشانگر اهمیت آنهاست ولی انسان وقتی انفاق می کند و انفاق کردن واجب نیست

اینجاست که یک ارزش بیشتري پیدا می کند.

انسان که از خداي متعال انتظار تفضل دارد نباید به واجبات قناعت کند تو وقتی هیچ فضل نداري پس چگونه انتظار تفضل از

( خداي داري _ من لایَرحم لایُرحم.(

نمازهاي مستحبّی

آنهایی که در نماز خود مداوم هستند. مقصود چیست؟ در « الا المصلّین _ الذینهم علی صلواتهم دائمون » : قرآن می فرماید

اینجا روایات، خوب معنی می کنند. از حضرت امام صادق علیه السلام و حضرت امام باقر علیه السلام روایت کرده اند در

اینجا منظور نوافل است. چون در مورد فرائض نمی گوید که این ها مثلًا، نماز صبحشان ترك نمی شود، وقتی که می گوید

یعنی کسی که لااقل فریضه اش را انجام می دهد، کافی نیست و باید نوافل را نیز انجام دهد. ،« الا المصلّین »

اثر نوافل در تربیت انسان بیش از فرائض است. چون فرائض، حالت وجوب و

اجباري دارد، ولی نافله که مستحب است و اجباري نیست و از روي میل و رغبت پذیرفته است، اثر بیشتري دارد. آنوقت در

باب نوافل هم گفته اند ، که نوافل را یکبار خواندن و یکبار نخواندن هم کار صحیحی نیست. مثلا آدم یکدفعه نافله صبح را

بخواند یکدفعه نخواند، یکدفعه نافله مغرب را بخواند یکدفعه نخواند، یکدفعه نافله عشاء و نافله شب را بخواند و یکبار

نخواند، به این صورت اثر نمی بخشد بلکه مداومت در مستحبات اثر دارد. پس انسان هَلُوع آفریده شده است. همه انسانها،

شامل مؤمنین ونمازگزاران نیز می شود. اما انسانهاي دیگر، این حالت که براي ابتدائی کمال است، ولی بعد باید تبدیل به

حالت کاملتر بشود، در آنها چنین نیست. تا آخر عمر به همین صورت می باشد. ولی این گروه بدلیل این که نمازگزاران

( این یک عامل تربیت است.( ،« الا المصلّین _ الذین هم علی صلواتهم دائمون » هستند دیگر اینجور نیستند

سیماي عبادت پیشگان

در نهج البلاغه مطالب مربوط به اهل سلوك و عبادت فراوان آمده است، به عبارت دیگر: ترسیمهایی از چهره عبادت و

عبادت پیشگان شده است، گاهی سیماي عُبّاد و سلاك از نظر شب زنده داریها، خوف و خشیتها، شوق و لذتها، سوز و

گدازها، آه و ناله ها، تلاوت قرآنها ترسیم و نقاشی شده است، گاهی واردات قلبی و عنایات غیبی که در پرتو عبادت و مراقبه

و محو آثار تیره گناهان مورد بحث « گناه زدائی » و جهاد نفس نصیب شان می گردد بیان شده است، گاهی تأثیر عبادت از نظر

قرار گرفته است، گاهی به اثر عبادت از نظر درمان پاره اي بیماریهاي اخلاقی و عقده هاي روانی اشاره شده است و گاهی

ذکري از لذتها و بهجت هاي خالص و بی شائبه و بی رقیب عباد و زهاد و سالکان راه به میان آمده است.

دنیاي عبادت

از دیدگاه نهج البلاغه، دنیاي عبادت دنیاي دیگري است، دنیاي عبادت آکنده از لذت است. لذتی که با لذت دنیاي سه بعدي

« به مصر و عراق و شام » مادي قابل مقایسه نیست . دنیاي عبادت پر از جوشش و جنبش و سیر و سفر است اما سیر و سفري که

دنیاي عبادت شب و روز ندارد، زیرا « که او را نام نیست » و یا هر شهر دیگر زمینی منتهی نمی شود، به شهري منتهی می شود

همه روشنائی است، تیرگی و اندوه و کدورت ندارد، یکسره صفا وخلوص است، از نظر نهج البلاغه چه خوشبخت و

سعادتمند است کسی که به این دنیا پا گذارد و نسیم جانبخش این دنیا او را نوازش دهد، آن کس که به این دنیا گام نهد

دیگر اهمیت نمی دهد که در دنیاي ماده و جسم بر دیبا سر نهد یا بر خشت:

طُوبی لِنفسٍ اَدَّتْ الی ربّها فرضَ ها وَ عَرَکَت بِجَنبِها بُؤسَها وَ هَجَرَت فی اللیل غُمْضَها حتی اذا غَلَب الْکَري علیها افْتَرَشَتْ اَرضَها »

وَ تَوَسَّدَتْ کَفَّها فی مَعْشَر اَسهَرَ عُیُونَهُم خوفَ معادِهم وَ تَجافَتْ عن مَضاجِعِهِمْ جُنوبُهُم، وَ هَمْهمَتْ بِذِکرِ رَبِّهِم شِفاهُهُم وَ

().« تَقَشَّعَت بِطولِ اسْتِغفارِهِم ذُنوبُهُم، اولئِک حِزبُ اللّهِ اَلا اِنَّ حِزبَ اللّهِ هُمُ الْمُفلِحونَ

چه خوشبخت و سعادتمند است آنکه فرائض پروردگار خویش را انجام می دهد، اللّه، یار و حمد و قل هو اللّه، کار او است، »

رنجها و ناراحتیها را، مانند سنگ آسیا دانه را، در زیر پهلوي خود خورد می کند، شب هنگام از خواب دوري می گزیند و

شب زنده داري می نماید، آنگاه که سپاه خواب حمله می آورد زمین را فرش و دست خود را بالش قرار می دهد، در گروهی

است که نگرانی روز بازگشت، خواب از چشمانشان ربوده، پهلوهاشان از خوابگاههاشان جا خالی می کنند، لبهاشان به ذکر

پروردگارشان آهسته حرکت می کنند، ابر مظلم گناههایشان بر اثر استغفارهاي مداومشان پس می رود. آنانند حزب خدا،

همانا

()«...! آنانند رستگاران

شب مردان خدا روز جهان افروز است روشنان را به حقیقت شب ظلمانی نیست

شب زنده داري

قرآن خود به مؤمنین دستور می دهد تا مقداري از شب را به تلاوت قرآن مشغول باشند ودر نمازهاي خود در همان حالی که

به خدا متوجه اند، قرآن بخوانند. در خطاب به پیامبر می گوید:

().«... یَا اَیُّها الْمُزَّملُ قُمِ اللَیلَ اِلاّ قلیلًا نِصْفَه اَو »

شب ها را بپا خیز براي عبادت و اندکی را بخواب. بپا خیز و به راز و نیاز با خداي خویش بپرداز. و در حالیکه به عبادت

ایستاده اي قرآن را ترتیل کن. ترتیل یعنی قرائت قرآن نه آن قدر تند که کلمات مفهوم نشود و نه آن قدر جدا از هم که رابطه

ها از بین برود. می گوید: قرآن را با تأنی و در حالیکه به محتواي آیات توجه داري بخوان. و باز در آیات بعدي همان سوره

می گوید آنگاه که براي کارهاي روزانه نظیر تجارت و جهاد در راه خدا بخواب بیشتري احتیاج دارید، در هر حال خلوت

عبادت را فراموش نکنید.

در میان مسلمانان یگانه چیزي که مایه نشاط و کسب قدرت روحی و پیدا کردن خلوص و صفاي باطن بوده، همان موسیقی

قرآن بود. نداي آسمانی قرآن در اندك مدتی از مردم وحشی شبه جزیره عربستان، مؤمنانی ثابت قدم بوجود آورد که

توانستند با بزرگترین قدرتهاي زمانه در افتند و آنها را از پا در آورند. مسلمانان قرآن را نه فقط به عنوان یک کتاب درس و

( تعلیم که همچون یک غذاي روح و مایه کسب نیرو و ازدیاد ایمان می نگریستند. شبها با خلوص قرآن می خواندند.(

. امام زین العابدین(ع) در دعایی که براي ختم قرآن تعلیم داده اند این نکته را متذکر شده اند: و اجعل القرآن لنا فی ظلم -

اللیالی مونساً. خدایا قرآن را در تاریکیهاي شب مونس ما قرار بده. بما آن فهم و عشق را عطا کن تا با این کتاب در دل شب

انس و الفت داشته باشیم.

امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه در خطبه اي که بنام متقین معروفست ( خطبه ) صفات متقین را بر می شمرد و بعد

از آنکه توضیح می دهد که در رفتار چنین اند و در گفتار چنان و... از جمله حالات آنها را در شب شرح می دهد و بقول

سعدي شب مردان خدا را توصیف می کند و می فرماید:

.« اَمَّا اللیلَ فَصافُّونَ اَقدامَهُم »

.« هنگام شب پاهایشان براي عبادت جفت می شود »

.« تالینَ لِاَجزاءِ القُرآنِ »

.« آنگاه قسمتهاي مختلف قرآن را تلاوت می کنند »

.« یُرَتِّلونَها تَرْتیلًا »

.« قرآن خواندنی از سر تأمل واندیشه نه مانند قرآن خواندنهاي بعضی از ما، تند و بدون فهم و معانی »

.« یُحَزِّنونَ بِه انفُسَهُمْ »

( کلمات و آیات را با آهنگ و حزن مخصوص معنوي که از قلبشان پیدا می شود می خوانند.( »

و یَسْتثیرونَ بِهِ دواءَ دائِهِم فاِذا مرُّوا بآیهٍ فیها تشویقٌ رَکَنوا الیها طمعاً و تَطَلَّعتْ نفوسهُم الیها شَوْقاً و ظَنُّوا انّها نُصْبَ اَعْیُنهم، و اِذا »

مَرُّوا بآیه فیها تَخْویفٌ اَصْ غَوْا الیها مَسَامِعَ قلوبهِم و ظنّوا اَنَّ زفیرِ جهنمَ و شهیقَها فی اُصولِ آذانهِم، فَهُم حانون علی اَوْساطِهِم،

مُفْتَرِشُونَ لِجِباهِهِم و اَکُفِّهِم و رُکَبِهِم و اَطْرافِ اقْدامِهِم یَطْلُبونَ الی اللّه تعالی فی فَکاكِ رِقابِهِم، و اَمَّا النَّهارَ فحُلَماءُ عُلماءُ اَبرارٌ

().« اَتقیاءُ

دواي دردهاي خویش را بدین وسیله ظاهر می سازند، هرچه از زبان قرآن می شنوند مثل این است که با چشم می بینند، هر »

گاه به آیه اي از آیات رحمت

می رسند بدان طمع می بندند و قلبشان از شوق لبریز می گردد، چنین می نماید که نصب العین آنهاست، و چون به آیه اي از

آیات قهر و غضب می رسند بدان گوش فرا می دهند و مانند این است که آهنگ بالا و پائین رفتن شعله هاي جهنم به

گوششان می رسد، کمرها را به عبادت خم کرده پیشانیها و کف دستها و زانوها و سر انگشت پاها به خاك می سایند و از

خداوند آزادي خویش را می طلبند، همین ها که چنین شب زنده داري می کنند و تا این حد روحشان به دنیاي دیگر پیوسته

«. است، روزها مردانی هستند اجتماعی، بردبار، دانا، نیک و پارسا

قرآن می فرماید:

().« اِنّ ناشِئَهَ اللّیلِ هِیَ اَشَدّ وطأً وَاَقومُ قیلًا، اِنّ لَکَ فی النّهارَ سَبْحاً طَویلًا »

شب را براي عبادت بگذار و روز را براي شناوري در زندگی و اجتماع. علی علیه السلام گویی شب یک شخصیت، و روز

یک شخصیتی دیگر است.

حافظ چون مفسر است و پیچ و تابهاي قرآن را خوب درك می کند، با زبان رمزي خود، همین موضوع را که شب وقت

عبادت و روز موقع حرکت و رفتن به دنبال زندگی است، در اشعارش آورده است:

روز در کسب هنر کوش که می خوردن روز دل چون آینه در زنگ ظلام اندازد

()،( آن زمان وقت می صبح فروغ است که شب گرد خرگاه افق پرده شام اندازد(

مقصود این است که روز، وقت خلوت و » : در کنار این شعر چنین نوشته اند « دیوان حافظ » . استاد در حواشی خود بر -

حالات خاص نیست: انّ لک فی النّهار سبحاً طویلًا؛ شب است که وقت خلوت انس و فیض است: انّ ناشئه اللّیل هی اشدّ وطأً

و اقوم قیلًا. و من اللّیل فتهجّد به نافله لک عسی ان یبعثک ربّک مقاماً محموداً. بنابراین، این دو بیت در ردیف ابیاتی است که

.« از ذکر و ورد و مناجات و خلوت سحر، یاد کرده است

واردات قلبی

قَدْ اَحیی عَقلَهُ وَاَماتَ نَفْسَهُ، حتی دَقَّ جلیلُهُ وَلطفَ غَلیظُه وَ بَرَقَ لَهُ لامِعٌ کَثیرُ البَرقِ، فَاَبانَ لهُ الطریقَ وَ سَلَکَ بِه السبیلَ وَ تَدافِعَتْهُ »

().« الَابوابُ الی باب السَّلامهِ ، وَ ثَبَتَتْ رِجْلاهُ بِطُمأْنینَهِ بَدَنِهِ فی قَرارِ الاْمَنِ وَ الراحهِ بِما اسْتعملَ قلبَهُ و اَرْضی رَبَّهُ

عقل خویش را زنده و نفس خویش را میرانده است، تا آنجا که ستبري هاي بدن تبدیل به نازکی و خشونتهاي روح تبدیل به »

نرمی شده است و برق پر نوري بر قلب او جهیده و راه را بر او روشن و او را به رهروي سوق داده است، پیوسته از این منزل به

آن منزل برده شده است تا به آخرین منزل که منزل سلامت وبار انداز اقامت است رسیده و پاهایش همراه بدن آرام او در

قرارگاه امن و آسایش، ثابت ایستاده است این همه به موجب این است که دل و ضمیر خود را به کار گرفته و پروردگار

«. خویش را خوشنود ساخته است

در این جمله ها چنانکه می بینیم سخن از زندگی دیگري است که زندگی عقل خوانده شده است، سخن از مجاهده و

میراندن نفس اماره است، سخن از ریاضت بدن و روح است، سخن از برقی است که بر اثر مجاهده در دل سالک می جهد

ودنیاي او را روشن می کند، سخن از منازل و مراحلی است که یک روح مشتاق و سالک به ترتیب طی می کند تا به منزل

مقصود که آخرین حد سیر و صعود معنوي بشر است می رسد:

().« یَااَیُّهَا اِلانْسانُ اِنَّکَ کادِحٌ اِلی رَبِّکَ کَدْحَاً فَمُلاقیهِ »

سخن از طمأنینه و آرامشی است که نصیب قلب نا آرام و پر اضطراب وپر ظرفیت بشر در نهایت امر می گردد:

().« اَلا بِذکرِ اللّه تَطْمَئنُّ الْقُلُوب »

در خطبه اهتمام این طبقه به زندگی دل چنین تو صیف شده است:

().« یَرَونَ اهلَ الدُّنیا یُعَظِّمونَ موتَ اَجسادِهم و هُمْ اَشَدُّ اِعْظاماً لِمَوتِ قُلوبِ اَحْیائِهِم »

اهل دنیا مردن بدن خویش را بزرگ می شمارند اما آنها براي مردن دل خودشان اهمیت قائل هستند و آن را بزرگتر می »

.« شمارند

خلسه ها و جذبه هایی که روحهاي مستعد را می رباید و بدان سو می کشد این چنین بیان شده است:

().« صَحِبوُا الدّنیا بِاَبْدانٍ اَرْواحُها مُعلَّقَهٌ بِالْمَحَلِّ الَاعْلی »

با دنیا و اهل دنیا با بدنهائی مشورت کردند که روحهاي آن بدنها به بالاترین جایگاهها پیوسته بود.

لَوْ لَا الَاجلُ الذي کُتِبَ لَهم [کَتَبَ اللّهُ علیهِم] لَم تَستَقِرَّ اَرواحُهُم فی اَجْسادِهِم طَرفَهَ عینٍ شَوقاً اِلی الثّوابِ و خَوفاً مِن »

().« العِقابِ

اگر اجل مقدر و محتوم آنها نبود روحهاي آنها در بدنهاشان یک چشم به هم زدن باقی نمی ماند از شدت عشق و شوق به »

«. کرامتهاي الهی و خوف از عقوبتهاي او

().« قَدْ اَخلَصَ للّهِ سُبحانه فَاسْتَخْلَصَهُ »

او خود را و عمل خود را براي خدا خالص کرده است خداوند نیز به لطف و عنایت خاص خویش، او را مخصوص خویش

قرار داده است.

علوم افاضی و اشراقی که در نتیجه تهذیب نفس و طی طریق عبودیت بر قلب سالکان راه سرازیر می شود و یقین جازمی که

نصیب آنان می گردد این چنین بیان شده است:

().« هَجَمَ بِهِمُ الْعلمُ علی حَقیقهِ البَصیرَه وَ باشَرُوا روحَ الیقینِ وَ اسْتَلانُوا ما اسْتَعْوَرَهُ الْمُتْرفُونَ وَ انِسوا بِما اسْتَوْحشَ مِنهُ الجاهِلونَ »

علمی که بر پایه بینش کامل است بر قلبهاي آنان هجوم آورده است روح یقین را »

لمس کرده اند، آنچه بر اهل تنعم سخت و دشوار است بر آنان نرم گشته است و با آن چیزي که جاهلان از آن در وحشتند

().« انس گرفته اند

جلوه هایی از عبادت معصومین: عبادت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم

پس از ازدواج با خدیجه دوره تحنّف و دوره عبادتش شروع می شود. آن حالت تنهایی یعنی آن فاصله روحی اي که او با قوم

خودش پیداکرده است، روز به روز زیادتر می شود . دیگر این مکه و اجتماع مکه، گوئی روحش را می خورد. حرکت می

کند تنها در کوههاي اطراف مکه راه می رود، تفکر و تدبر می کند. خدا می داند که چه عالمی دارد، ما که نمی توانیم

بفهمیم. در همین وقت است که غیر از آن کودك یعنی علی علیه السلام کس دیگر، همراه و مصاحب او نیست.

ماه رمضان که می شود در یکی از همین کوههاي اطراف مکه _ که در شمال شرقی این شهر است و از سلسله کوههاي مکه

که بعد از آن دوره اسمش را گذاشتند جبل النور (کوه نور) خلوت می « حرا » مجزا و مخروطی شکل است _ به نام کوه

گزیند. شاید خیلی از شما که به حج مشرّف شده اید این توفیق را پیدا کرده اید که به کوه حرا و غار حرا بروید. و من دوبار

این توفیق نصیبم شده است و جزء آرزوهایم این است که مکرر در مکرر این توفیق نصیبم شود. براي یک آدم متوسط حداقل

یک ساعت طول می کشد که از پائین دامنه این کوه برسد به قله آن، و حدود سه ربع هم طول می کشد تا پائین بیاید.

ماه رمضان که می شود اصلًا به کلی مکه را رها می کند و حتی از خدیجه هم دوري می گزیند. یک توشه خیلی مختصر،

آبی، نانی با خودش برمی دارد و می رود به کوه حرا و ظاهراً خدیجه هر چند روز یک مرتبه کسی را می فرستاد تا مقداري

آب

و نان برایش ببرد. تمام این ماه را به تنهایی درخلوت می گذراند. البته گاهی فقط علی علیه السلام در آنجا حضور داشته

وشاید همیشه علی علیه السلام بوده، این را من الآن نمی دانم. قدر مسلّم این است که گاهی علی علیه السلام بوده است، چون

می فرماید:

.« وَ لَقَدْ جَاوَرْتُ رَسوُلَ اللّه صلی الله علیه و آله وسلم بِحَراءَ حِینَ نُزُولِ الْوَحْیِ »

.« آن ساعتی که وحی نزول پیدا کرد من آنجا بودم »

از آن کوه پائین نمی آمد و در آنجا خداي خودش را عبادت می کرد. این که چگونه تفکر می کرد، چگونه به خداي خودش

( عشق می ورزید و چه عوالمی را در آنجا طی می کرد، براي ما قابل تصور نیست.(

پس از بعثت نیز، پاره اي از شب، گاهی نصف، گاهی ثلث و گاهی دوثلث شب را به عبادت می پرداخت. با این که تمام

روزش خصوصاً در اوقات توقّف در مدینه در تلاش بود، از وقت عبادتش نمی کاست. او آرامش کامل خویش را در عبادت

و راز و نیاز با حق می یافت. عبادتش به منظور طمع بهشت ویا ترس از جهنّم نبود؛ عاشقانه و سپاسگزارانه بود. روزي یکی از

همسرانش گفت: تو دیگر چرا آنهمه عبادت می کنی؟ تو که آمرزیده اي! جواب داد: آیا بنده سپاسگزار نباشم؟

بسیار روزه می گرفت. علاوه بر ماه رمضان و قسمتی از شعبان، یک روز در میان روزه می گرفت. دهه آخر ماه رمضان

بسترش بکلّی جمع می شد و در مسجد معتکف می گشت و یکسره به عبادت می پرداخت، ولی به دیگران می گفت: کافی

است در هر ماه سه روز روزه بگیرید. می گفت: به اندازه طاقت عبادت کنید؛ بیش از ظرفیت خود بر خود تحمیل نکنید که

اثر معکوس دارد. با رهبانیّت و انزوا و گوشه گیري و ترك اهل و عیال مخالف بود. بعضی از اصحاب که چنین تصمیمی

گرفته بودند مورد انکار و ملامت قرار گرفتند. می فرمود: بدن شما، زن و فرزند شما و یاران شما همه حقوقی بر شما دارند و

می باید آنها را رعایت کنید.

در حال انفراد، عبادت را طول می داد؛ گاهی د رحال تهجّد ساعتها سرگرم بود؛

( امّا در جماعت به اختصار می کوشید، رعایت حال اضعف مأمومین را لازم می شمرد و به آن توصیه می کرد.(

عبادت حضرت علی علیه السلام

نزد معاویه آمد در حالیکه سالها از شهادت مولا گذشته بود. معاویه می دانست که عدي یکی از یاران قدیمی « عَدِي بن حاتم »

«؟ عدي! این الطّرفات » : مولاست. خواست کاري بکند که این دوست قدیمی بلکه یک کلمه علیه حضرت سخن بگوید. گفت

پسرانت چه شدند؟ (عدي سه پسر داشت [طریف، طرفه و طارف [که در سنین جوانی در رکاب حضرت در جنگ صفین

کشته شده بودند. می خواست عدي را ناراحت بکند بلکه او از مولا اظهار نارضایتی بکند .) عدي گفت در رکاب مولایشان

علی با تو که در زیر پرچم کفر بودي جنگیدند و کشته شدند. گفت: عدي! علی درباره تو انصاف نداد. گفت: چطور؟ گفت

پسران خودش را نگهداشت و پسران تورا به کشتن داد. عدي گفت : معاویه! من درباره علی انصاف ندادم، نمی بایست علی

امروز در زیر خروارها خاك باشد و من زنده باشم. اي کاش من مرده بودم و علی زنده می ماند. معاویه دید تیرش کارگر

نیست.

گفت: عدي! الآن دیگر کار از این حرفها گذشته است. دلم می خواهد چون تو زیاد با علی بودي یکقدري کارهایش را برایم

توصیف بکنی که چه می کرد. گفت: معاویه! مرا معذور بدار. گفت نه حتماً باید بگوئی. شروع کرد به صحبت کردن درباره

علی. گفت: معاویه! من می خواهم منظره اي را که با چشم خودم دیدم برایت بگویم. در یکی از شبها علی را در محراب

عبادت دیدم. دیدم مستغرق خداي خودش است و محاسنش را به دست مبارك گرفته می گوید: آه آه از این دنیا و آتشهاي

.« یَا دُنْیا غُرّي غَیْري » : آن. می گفت

آن چنان عدي علی را وصف کرد که دل سنگ معاویه تحت تأثیر قرار گرفت به

طوري که با آستینش اشکهاي صورتش را پاك می کرد. آن وقت گفت دنیا عقیم است که مانند علی بزاید.

وَ مَناقِبُ شَهِدَ الْعَدُوُّ بِفَضْلِها وَالْفَضْلُ مَا شَهِدَتْ بِهِ اْلَاعْداءُ

( علی مردي است که دشمنانش درباره فضل و فضیلت او گواهی می دادند.(

عبادت امام حسین علیه السلام

در عصر تاسوعا لشکر عمر سعد طبق دستور عبیداللّه زیاد حمله کردند. همین شبانه می خواهند با حسین علیه السلام بجنگند.

حسین به وسیله برادرش ابوالفضل العباس از این ها می خواهد که یک شب را مهلت بدهند. می گوید برادرجان به این ها بگو

همین امشب را به ما مهلت بدهند، من فردا می جنگم. من اهل تسلیم نیستم، می جنگم اما یک امشب را به ما مهلت بدهند؛

بعد براي این که گمان نکنند که حسین می خواهد دفع الوقت بکند، این جمله را گفت: برادر! خداخودش می داند که من

مناجات با او را دوست دارم. من می خواهم امشب را به عنوان شب آخر عمرم با خداي خودم مناجات بکنم و شب توبه و

استغفار خودم قرار بدهم. آن شب عاشورا اگر بدانید چه شبی بود، معراج بود، یک دنیا شادي و بهجت و مسرت حکمفرما

بود. در آنشب خودشان را پاکیزه می کردند، حتی موهاي بدنشان را ستردند، خیمه اي بود به نام خیمه تنظیف، یک کسی

است، با دیگري شوخی می کرد، مزاح « بُرَیْر » داخل خیمه بود، دونفر دیگر بیرون خیمه نوبت گرفته بودند. یکی از آنها ظاهراً

می کرد، دیگري به او گفت امشب که شب مزاح نیست، گفت اساساً من اهل مزاح نیستم ولی امشب، شب مزاح است.

وقتی که دیگران آمدند این ها را دیدند این توّابین را، این مستغفرین را می دانید درباره شان چه گفتند؟ وقتی آمدند از کنار

مثل این که از کندوي ،« لهم النحل ما بین رافع و ساجد » ( خیمه ها ي حسین بگذرند، گفتند: (دشمن این حرف را می گوید

زنبور عسل گذشته باشد، صداي زمزمه زنبور چگونه بلند است ؟ صداي زمزمه اصحاب حسین و اصحابش به ذکر و دعا و

نماز و استغفار اینگونه بلند بود.

حسین علیه السلام می گوید من امشب را می خواهم شب توبه خودم قرار بدهم، شب استغفار خودم قرار بدهم، شب معراج

خودش می خواهد قرار بدهد. آنوقت آیا ما نیازي به توبه نداریم؟ آنها نیاز دارند و ما نیازي به توبه نداریم؟ بله ، آنشب را

حسین بن علی با این وضع بسر برد. با حال عبادت بسر برد، به کارهاي خود و اهل بیتش رسیدگی کرد ود رآن شب بود که

( آن خطابه غرا رابراي اصحاب خودش قرائت کرد.(

عبادت امام سجّاد علیه السلام

می گوید: « طاووس یمانی »

حضرت علی بن الحسین علیه السلام را دیدم که از وقت عشاء تا سحر به دور خانه خدا طواف می کرد و به عبادت مشغول

بود. چون خلوت شد و کسی را ندید به آسمان نگریست و گفت: خدایا ستارگان در افق ناپدید شدند و چشمان مردم به

خواب رفت و درهاي تو بر روي درخواست کنندگان گشوده است...

طاووس جمله هاي زیادي در این زمینه از مناجاتهاي خاضعانه و عابدانه آن حضرت نقل می کند و می گوید: امام چند بار در

خلال مناجات خویش گریست. می گوید:

سپس به خاك افتاد و بر زمین سجده کرد؛ من نزدیک رفتم و سرش را بر زانو نهاده و گریستم؛ اشکهاي من سرازیر شد و

قطرات آن بر چهره اش چکید؛ برخاست و نشست و گفت: کیست که مرا از یاد پروردگارم مشغول ساخت؟ عرض کردم: من

طاووس هستم اي پسر پیامبر. این زاري و بی تابی چیست؟ ما می باید چنین کنیم که گنهکار و جفا پیشه ایم.

پدر تو حسین بن علی و مادر تو فاطمه زهرا و جدّ تو رسول خداست _ یعنی شما چرا با این نسب شریف و پیوند عالی در

وحشت و هراس هستید؟ _ به من نگریست و فرمود:

هَیْهاتَ هَیْهاتَ یا طاوُوسُ دَعْ عَنّی حَ دیثَ اَبیِ وَاُمّی وَ جَ دّي، خَلَقَ اللَّه الجَنَّهَ لِمَنْ اَطاعَهُ وَ اَحسَنَ وَ لَوْکانَ عَبْداً حَبَشیّاً، وَ خَلَقَ »

النّارَ لِمَنْ عَصاهُ وَ لَوْکانَ وَلَداً قُرَشیّاً. أَما سَمِعْتَ قَوْلَهُ تَعالی: فَاِذا نُفِخَ فِی الصُّور فَلا اَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَلَا یَتَسائَلُونَ. وَاللّهِ لَا

().« یَنْفَعُکَ غَداً الّا تقْدَمهٌ تُقَدّمُها مِنْ عَمَلٍ صالِحٍ

نه، نه، اي طاووس! سخن نسب را کنار بگذار، خدا بهشت را براي کسی آفریده است که مطیع و نیکوکار باشد هر چند »

غلامی سیاه چهره باشد؛ و آتش را آفریده است براي کسی که نافرمانی کند ولو آقازاده اي از قریش باشد. مگر نشنیده اي

به خدا قسم فردا تو را « وقتی که در صور دمیده شود، نسبها منتفی است و از یکدیگر پرسش نمی کنند » : سخن خداي تعالی را

().« سود نمی دهد مگر عمل صالحی که امروز پیش می فرستی

( وجود مقدس زین العابدین علیه السلام قهرمان معنویت است.(

اهل بیت پیغمبر همه شان اینچنین اند. واقعاً عجیب است. انسان وقتی علی بن الحسین را می ببیند، آن خوفی که از خدا دارد،

آن نمازهایی که واقعاً نیایش بود و واقعاً _ به قول الکسیس کارل _ پرواز روح به سوي خدا بود (نمازي که او می خواند این

طور نبود که پیکرش رو به کعبه بایستد و روحش جاي دیگري بازي کند؛ اصلًا روح کأنّه از این کالبد می رفت) آري، انسان

وقتی علی بن الحسین را می بیند با خود می گوید این اسلام چیست؟! این چه روحی است؟!

اینهمه آوازها از شه بود گرچه از حلقوم عبداللّه بود

وقتی انسان علی بن الحسین را می بیند کأنّه پیغمبر را در محراب عبادتش در ثلث آخر شب یا در کوه حرا می بیند.

یک شب امام مشغول همان نیایش و دعائی که خودش اهل آن دعا بود، بود، یکی از بچه هاي امام، از جایی افتاد و

استخوانش شکست که احتیاج به شکسته بندي پیدا شد. اهل خانه نیامدند متعرّض عبادت امام شوند، رفتند و شکسته بند

آوردند و دست کودك را بستند درحالی که او از درد فریاد می کشید . بچه راحت شد و قضیه گذشت. هنگام صبح امام دید

دست فرزندش را بسته اند. فرمود: چرا چنین است؟ عرض کردند: جریان این طور بود . کی؟ دیشب در فلان وقت که شما

مشغول عبادت بودید. معلوم شد که آن چنان امام در حال جذبه بسر می برده است و آن چنان این روح به سوي خدا پرواز

( کرده بود که هیچ یک از آن صداها اصلًا به گوش امام نرسیده بود.(

خاطراتی از عبادت علماء

شیخ محمدحسین مطهري

مایک سلسله لذتهاي معنوي داریم که معنویت ما را بالا می برد. براي کسی که اهل تهجد و نماز شب باشد، جزء صادقین و

صابرین و مستغفرین بالاسحار باشد، نماز شب لذت و بهجت دارد.

... لهذا کسانی که چنین توفیقاتی داشته اند و ما چنین اشخاصی را دیده ایم ، به لذتهاي مادیی که ما دل بسته ایم، هیچ اعتنا

ندارند. چه مانعی دارد که من ذکر خیري از پدر بزرگوار خودم بکنم:

از وقتی که یادم می آید (حداقل از چهل سال پیش) من می دیدم این مرد بزرگ و شریف هیچ وقت نمی گذاشت و نمی

گذارد که وقت خوابش از سه ساعت از شب گذشته تأخیر بیفتد. شام را سرشب می خورد و سه ساعت از شب گذشته می

خوابید و حداقل دو ساعت به طلوع صبح مانده و در شبهاي جمعه از سه ساعت به طلوع صبح مانده بیدار می شود و حداقل

قرآنی که تلاوت می کند یک جزء است و با چه فراغت و آرامشی نماز شب می خواند. حالا تقریباً صد سال از

عمرش می گذرد و هیچ وقت من نمی بینم که یک خواب نا آرام داشته باشد. و همان لذت معنوي است که این چنین نگهش

داشته. یک شب نیست که پدر و مادرش را دعا نکند.

یک نامادري داشته که به او خیلی ارادتمند است و می گوید که او خیلی به من محبت کرده است. شبی نیست که او را دعا

نکند. یک شب نیست که تمام خویشاوندان و ذیحقان و بستگان دور و نزدیکش را یاد نکند. این ها دل را زنده می کند.

آدمی اگر بخواهد از چنین لذتی بهره مند شود ناچار از لذتهاي مادي تخفیف می دهد تا به آن لذت عمیق الهی معنوي

( برسد.(

حاج میرزا علی آقا شیرازي

یادي از استاد خودم عالم جلیل القدر مرحوم آقاي حاج میرزا علی آقا شیرازي اعلی اللّه مقامه که از بزرگترین مردانی بود که

من در عمر خود دیده ام و به راستی نمونه اي از زهاد و عباد و اهل یقین و یادگاري از سلف صالح بود که در تاریخ خوانده

ایم.

از امامت جماعت پرهیز داشت. سالی در ماه مبارك رمضان با اصرار زیاد او را وادار کردند که این یک ماهه در مدرسه صدر

اقامه جماعت کنند. جمعیت بی سابقه اي براي اقتدا شرکت می کردند، شنیدم که جماعتهاي اطراف خلوت شده، او هم دیگر

( ادامه نداد.(

هر شب این مرد اقلا از دو ساعت بطلوع صبح بیدار بود ومن معنی شب زنده داري را آنجا فهمیدم معنی این که (شب مردان

خدا روز جهان افروز است) را آنجا فهمیدم، معنی عبادت را آنجا فهمیدم، معنی خداشناسی را آنجا فهمیدم، معنی استغفار را

( آنجا می فهمیدم، معنی حال را و....(

آثار تربیتی نماز

().« اِنَّ الاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً اِذا مَسَّهُ الشَّرُ جَزُوعاً و اِذا مَسَّهُ الْخیرُ مَنُوعاً اِلا الْمُصَلّینَ الَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ »

از جمله عوامل تربیت دینی، عبادت است. از نظر قرآن، عبادت، یک عبادت درست و واقعی و جامع الشرایط، عبادتی که روح

آن توجه به خدا و استغفار و استمداد و استعانت از خداوند است و همچنین، توجه به خود و عیبهاي خود و نفس خود است.

بزرگترین عامل تربیت انسان است.

اصلًا خدا نماز را براي چه واجب کرده است؟ براي این که نماز ما را می سازد.

خودسازي

یک باب بسیار وسیعی در تعلیم و تربیت و معارف اسلامی است و آن این که ، انسان ساخته عمل خودش است یا به تعبیر

دیگر انسان ساخته خود انسان است. یعنی انسان با عمل خودش ساخته می شود. هر جور عمل کند همانگونه ساخته می شود.

در فلسفه هاي اروپایی این حرف جدیدي تلقی شده است که به آن " پراکتیس " یا " فلسفه عمل " می گویند. د رصورتیکه

از نظر قرآن این مسأله هزار و چهارصد سال است که مطرح شده است.انسان ساخته عمل خودش است. یعنی هر جور عمل

کند همانجور ساخته می شود. انسان هم سازنده عمل خودش و هم ساخته شده عمل خودش است. نماز انسان را می سازد،

صبر که در حدیث آمده است. اولین مصداقش روزه ) ؟« یا ایها الذین امنوا استعینو بالصبر و الصلوه » چرا قرآن می فرماید

است) یعنی از صبر و نماز استمداد و کمک و نیرو بگیرید.

همین آداب ظاهر نماز را بگیرید، بعد بروید به آداب باطن، یعنی شرایط صحت و قبول نماز را. وقتی به انسان می گویند، اگر

نماز می خوانی روي زمین غصبی نباید بخوانی و الا نماز باطل است، خانه ات اگر غصبی باشد، فرش خانه ات اگر غصبی

باشد، نمازت باطل است، جامه اي که با آن نماز می خوانی، حتی اگر مدیون مردم باشی و وقت اداي دین رسیده باشد و او

مهلت ندهد و عجله داشته باشد و نگذارد نماز بخوانی، اگر وقت وسیع باشد، اول باید دین خودت را ادا کنی بعد نماز

بخوانی، یعنی اول رابطه ات را با بنده خدا درست کنی و حقوق مردم را رعایت کنی بعد به خدا مراجعه کنی، که هر یک از

این ها عاملی است براي ساخته شدن انسان.

اما آیا اگر همه این ها باشد نماز انسان مقبول است؟ می گویند: نه. صحت نماز درست است ولی مقبول بودن آن بستگی به

شرایط دیگري دارد و آن این است که باید از گناهان دوري کرده باشی تا نمازت قبول شود. حال و توجه ات به خدا باشد تا

واقعاً « ایاك نعبد و ایاك نستعین » ، نماز تو را بالا ببرد، باید حضور قلب داشته باشی و با توجه بخوانی، یعنی وقتی می گویی

در حال نیایش باشی تا نمازت مقبول باشد. اکنون اگر در حال نماز شرّي (البته اگر شر خیلی بزرگی نباشد) به شما برسد،

مثلًا، زنبور شما را بگزد، نباید نماز را بشکنید. انسان بسبب فطرت خویش یک پشه هم که او را نیش می زند دادش در می

آید. ولی بعد از مرحله اي دیگر اینجور نیست ، نماز انسان را اینگونه می سازد، حالا همین پنج نوبت نماز خواندن هم که

( باشد. وقتی انسان پنج نوبت در روز این تمرین را انجام دهد، خواه ناخواه در همه روز و در همه عمرش مؤثر است.(

نظافت

در اسلام یک خصوصیّتی هست و آن این است که با این که روح عبادت ارتباط و پیوند بنده با خدا و شکستن دیوار غفلت و

توجه به خداست اما نکته جالب این است که اسلام به عبادت شکل داده و به شکل هم نهایت اهمیّت را داده و در آن شکل

نیز یک سلسله برنامه هاي تربیتی را در لباس عبادت وارد کرده است. مثلًا از

اِنَّ اللّهَ یَنْظُرُ الی » ؟ نظر این که قلب انسان می خواهد متوجه خدا باشد این چه اثري دارد که بدن انسان پاك باشد یا نباشد

). ما که با بدن نمی خواهیم پیش خدا برویم، حالا بدنمان پاك باشد یا نباشد، ما با دل می )« قُلوبِکُم وَ لا یَنظُرُ اِلی صُورِکُمْ

خواهیم پیش خدا برویم، دلمان باید پاك باشد. ولی اسلام وقتی که عبادت را تشریع می کند، چون می خواهد مخصوصاً

عبادت هم یک اثر خاصی از نظر تربیتی داشته باشد، چیزي را که به عبادت ربط زیادي ندارد ولی در تعلیم و تربیت مؤثر

است، در لباس عبادت _ اعمّ از واجب و مستحب _ پیاده می کند و در ضمن آن می گنجاند، مثل مسأله غسل، مسأله وضو،

دائم الوضو بودن، دائم الطّهاره بودن _ که یکی از سنتهاي اسلامی است _ و غسلهاي مستحبی به عناوین مختلف. به هرحال

( اسلام می گوید به نماز که می ایستید بدن و جامه تان پاك باشد. این خود یک برنامه نظافت است در ضمن عبادت.(

اسلام آخرت را در متن دنیا و دنیا را در متن آخرت قرار داده است. مثلًا به نماز نظر بکنیم، جنبه اخروي خالصش همین است

که انسان بیاد خدا باشد، خوف خدا داشته باشد. براي حضور قلب و توجه به خدا که اینهمه آداب ضرورت ندارد، برو وضو

بگیر، شستشو بکن، خودت را پاکیزه بکن، مگر براي نزد خدا رفتن شستشو کردن هم تأثیر دارد؟ از نظر پیش خدا رفتن تأثیر

اِذا قُمْتُمْ اِلَی الصَّلوهِ فَاغْسِلُوا » ندارد که صورت انسان شسته باشد یا نه، ولی خداوند می گوید وقتی می خواهی نماز بخوانی

) وقتی که می خواهی به نماز بایستی اول وضو بگیر، صورتت را بشوي، دستهایت را بشوي، )« وُجُوهَکُمْ وَ اَیْدِیَکُمْ اِلَی الْمَرافِق

بعد مشغول نماز شو.

اگر جنب هستی باید تمام بدنت را شستشو دهی، !« وَ اِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا » . ما می بینیم نظافت را با عبادت توأم کرده است

( اینجا نظافت مقرون به عبادت است.(

. الجامع الصغیر، ج ، ص ، با تفاوت در عبارت. حدیث از رسول اکرم است. -

رعایت حقوق

مسأله دیگر مسأله حقوق است. باز از نظر روح عبادت واقعاً فرق نمی کند که ما روي یک فرش غصبی نشسته باشیم و یا روي

یک فرش مباح. این ها قراردادهاي اجتماعی است که این فرش مال شما باشد و آن فرش مال من، من در مال شما تصرف

نکنم و شما در مال من تصرف نکنید. این ها یک دستوراتی است که براي زندگی اجتماعی مفید است و الّا یک واقعیت و

حقیقتی نیست که مثلًا اگر این فرش مال من باشد یک کیفیّت واقعی داشته باشد و اگر مال شما باشد یک کیفیّت واقعی دیگر

داشته باشد. مسأله عبادت یک امر واقعی است، یعنی از نظر آن حالت و رابطه روانی که میان انسان و خدا برقرار می شود، این

امور نمی تواند واقعاً اثري در عبادت داشته باشد. بعضی چیزها اثر دارد، مثلًا اگر انسان دچار برخی عوارض جسمی و روحی

باشد اصلًا عبادت بر هم می خورد، و این عوارض مانع حضور قلب و توجه می شود. ولی امور مذکور چنین اثري ندارند.

معذلک اسلام می گوید جایی که در آن نماز می خوانی، آبی که با آن وضو می گیري، حتی آن محلی که در آن آب

وضوي تو ریخته می شود، لباسی که با آن نماز می خوانی، تمام آنچه که با این عمل تو ارتباط دارد باید مباح باشد، یعنی

( نباید حرام باشد، اگر یک نخ غصبی هم در لباس تو باشد این عبادت پذیرفته نیست.(

باز اینجا عبادت با حقوق توأم می شود. در ضمن این که می گوید باید خدا را پرستش بکنی، می گوید حقوق را باید محترم

بشماري. یعنی اسلام می گوید من پرستشی را که در آن حقوق اجتماعی محترم نباشد اساساً قبول ندارم. آنوقت یک نماز

گزار وقتی می خواهد نماز بخواند، اول فکر میکند این خانه اي که من در آن هستم به زور از مردم گرفته ام یا نه؟ اگر به زور

گرفته ام نمازم باطل است پس اگر می خواهد نماز بخواند مجبور است که این خانه را طوري ترتیب بدهد که برایش

حلال باشد، یعنی از صاحب اصلی اش خریده باشد و یا صاحب اصلیش را راضی نگهدارد. فرش زیر پایش همین طور، لباسی

که به تن دارد همین طور، و حتی اگر حقوقی از فقرا به او تعلق گرفته است، خمس یا زکات آن را باید بدهد و اگر ندهد باز

( نمازش باطل است.(

انضباط و وقت شناسی

باز می گوید عبادت که می خواهی بکنی یک وقت مشخص و معینی دارد و دقیقه اش هم حساب می شود. وقت نماز صبح

از اول طلوع صبح تا اول طلوع آفتاب است و اگر عمداً یک دقیقه قبل از طلوع صبح یا بعد از طلوع آفتاب شروع کنی، نمازت

باطل است، باید بین این دو تا باشد. اگر بگوئی آقا من فعلًا خوابم می آید من دیشب بیداري کشیده ام، الان یک ساعت به

طلوع صبح مانده، خدا که خواب و بیداري ندارد، مگر خدا در بین الطلوعین ( العیاذ بالله) لباس رسمیش را می پوشد و آماده

) من )« لا تَاْخُ ذُهُ سِنَهٌ وَ لا نَوْمٌ » براي قبول کردن نمازها می شود؟ براي خدا که تمام ساعات و همه لحظات علی السویه است

شب بیداري کشیده ام، خیلی خوابم می آید، می خواهم نیم ساعت زودتر نمازم را بخوانم، ابدا! انضباط و وقت را باید

بشناسی، جز در وقت خودش در وقت دیگر نباید نماز بخوانی. آیا از نظر خدا فرق می کند که این وقت یا آن وقت باشد؟ نه،

از نظر تو فرق می کند، تو باید با این نماز تربیت شوي، اگر شب تا دو نیمه شب هم بیدار بودي، باید بین الطلوعین بیدار شوي

و نمازت را بخوانی و نماز ظهر وعصر هم همین طور است، قبل از وقت قبول نیست، بعد از وقت هم قبول نیست. مغرب و عشا

( هم همین طور است.(

[مسأله دیگري که در باب نماز مورد توجه واقع شده] دقت زیاد نسبت به مسأله وقت است به طوري که دقیقاً روي دقیقه و

ثانیه آن حساب می شود. بدون شک این امر در روح عبادت و رابطه انسان با خدا مؤثر نیست که مثلًا اگر ما یک دقیقه قبل از

زوال ظهر نماز را شروع کنیم آن حالت تقرّب و توجّه قلب به خدا پیدا نمی شود ولی

همین قدر که زوال ظهر انجام شد تقرّب ایجاد می شود. ولی اسلام این را شرط قرار داده و نخواسته هرج و مرجی از نظر وقت

و زمان باشد. نوعی وقت شناسی و تمرین احترام گذاردن به نظم زمانی و وقتی است.

مثلًا نماز را می خوانیم، بعد متوجه می شویم که در وقت نبوده، یا قسمتی از آن در وقت بوده و قسمت دیگر نبوده. این نماز

باطل است. ولی اگر شخص اشتباه کرده و عمد نداشته باشد، نمازش را قبل از وقت شروع کند و مثلًا یک رکعت آن در وقت

باشد، نمازش درست است.

وحدتِ جهت

مسأله دیگر _ که باز از نماز مثال می آوریم _ این است که [اسلام می گوید هنگام نماز [همه رو به یک نقطه بایستند، با این

وَللّهِ الْمَشرِقُ وَ المَغرِبُ فَاَیْنَما » . که خود اسلام تصریح می کند که از نظر واقعیّت عبادت رو به هر طرف بایستید فرق نمی کند

()« تَوَلُّوا فَثَمّ وَجْهُ اللّهِ

از نظر واقعیّت عبادت، ما رو به مشرق یا مغرب، شمال یا جنوب، رو به هر طرف که بایستیم، فرق نمی کند، یعنی این طور

نیست که اگر روبه کعبه بایستیم با خدا مواجه هستیم ولی اگر رو به کعبه نایستیم و به طرف دیگر بایستیم با خدا مواجه

نیستیم. ولی در عین حال اسلام به خاطر یک مصلحت تربیتی اجتماعی که با روح عبادت ارتباط ندارد یعنی روح عبادت

متوقّف به آن نیست چنین استفاده تربیتیی در اینجا می کند، می گوید به جاي این که نمازي که می خوانی، به هر طرف که

می خواهی باشد، همه مردم رو به یک نقطه معیّن بایستند تا افراد بفهمند که باید یکجهت باشند؛ یعنی این درسی است براي

وحدت و اتحاد و یک جهت داشتن و رو به یک سو بودن. ولی وقتی که می خواهد نقطه اي را انتخاب کند چه نقطه اي را

اِنَّ اَوَّلَ » . انتخاب می کند ؟ با این که می گوید نسبت همه جا با خدا متساوي است

) یعنی اولین معبد و اوّلین مسجدي که براي عبادت خداي یگانه ساخته شد . ضمناً ما را ).« بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذيِ بِبَکّهَ مُبارِکاً

چون درست است که کعبه به دست .« سنت ابراهیم و قبل از ابراهیم همه را به یاد آورید » : با تاریخ گذشته مربوط می کند

ابراهیم بنا شد ولی قبل از او هم بوده، و بر حسب روایات، ابراهیم آنچه را که در زمان نوح و یا قبل از نوح بنا شده بود تجدید

بنا کرد، و بعد از تجدید بناي ابراهیم دیگر باقی ماند. یعنی هیچ وقت مدتی نگذشته است که کعبه خراب باشد؛ هرگاه خراب

شده تجدید بنا کرده اند، نه این که مدت زمانی باشد که مخروب مانده باشد.

خود این انتخاب، احترامی است به عبادت، یعنی عبادت آن چنان مهم است که اوّلین نقطه اي که در جهان براي عبادت وضع

شده، اوّلین مسجد، اوّلین معبد، امروز هم باید رو به آن نقطه ایستاد.

این بحث را پیش کشیده ام. مسأله تقدیس آتش در میان زردشتی ها از قدیم الایّام « خدمات متقابل اسلام و ایران » در کتاب

یعنی از بیش از هزار سال پیش در آن مجالس بحثی که تشکیل می شد _ مخصوصاً در زمان مأمون و بعد از آن _ مطرح

بوده است و وقتی مسلمین به زردشتی ها به خاطر آتش پرست بودن اعتراض می کردند آنها توجیه می کردند، گاهی می

گفتند اگر ما آتش پرست هستیم شما هم خاك پرست هستید براي این که رو به کعبه می ایستید، و گاهی می گفتند ما آتش

پرست نیستیم آنچنانکه شما خاك پرست نیستید، ما رو به آتش می ایستیم نه این که آتش را پرستش می کنیم. این حرف در

هیچ شکلش حرف درستی نیست. احساسی که یک نفر مسلمان در مورد کعبه دارد و احساسی که یک نفر زردشتی در

موردآتش دارد _ و هر دو احساس ناشی از تعلیماتی است که متون موجود دینی به آنها داده است _ خیلی فرق می کند. یک

نفر مسلمان که رو به کعبه می ایستد هیچ وقت تصور نمی کند که دارد کعبه را تقدیس می کند، و حتی در ذهن یک بچه هم

نمی آید که هنگام رکوع و سجود دارم کعبه را تعظیم می کنم؛ولی هر آتش پرستی دارد آتش را پرستش

می کند، حالا به هر نوعی، به عنوان مظهري [از خدا] یا به هر عنوان دیگر. نمی گویند آتش را خالق می دانیم. هر بت پرستی

هم بت را خلق کننده نمی داند بلکه آن را تقدیس می کند. یک آتش پرست نیز آتش را تقدیس می کند.

به هرحال این که هنگام نماز همه باید رو به یک جهت بایستند، خود نوعی شکل دادن به عبادت است. روح عبادت یک امر

مجرّدي است که اگر انسان در گوشه خلوتی هم باشد وبه قول سعدي سر به جیب مراقبت فرو برد و خدا را یاد کند، آن روح

براي او حاصل شده است، ولی اسلام چنین عبادتی راقبول ندارد . گذشته از این که خود شکلهاي مختلف رکوع و سجود از

نظر آن تذکر تأثیراتی دارد یعنی هر حالتی نماینده یک خضوع و خشوع در حضور پروردگار است، اسلام خواسته این روح را

در لباس یک سلسله تربیتهاي دیگر که آنها را براي زندگی لازم می داند پیاده کند.

ضبط نفس

یکی از مهم ترین خصوصیات شکلی که اسلام به عبادت داده مسأله تمرین ضبط نفس در هنگام عبادت است. نماز واقعاً

عبادت جامع و عجیبی است. البته این خصوصیت در حج هم هست ولی به صورت دیگري، یعنی همانجا که انسان محرم می

شود خود را ضبط می کند و [از برخی امور] منع می نماید و تمرین [ضبط نفس[ می کند. روزه هم همین طور است، البته به

شکل دیگري.

در تمام مدت نماز، خوردن _ ولو یک ذرّه قند انسان بخواهد بخورد _ نباید صورت گیرد. نماز بسیاري از اصول تربیت

اسلامی را در خود گنجانده است. خوردن و آشامیدن در آن ممنوع است؛ خندیدن، آن را خراب می کند؛ گریستن براي غیر

خدا، براي هر موضوعی از موضوعات دیگر خرابش می کند ، زیرا در حال نماز انسان باید بر تمایلات خود از قبیل خوردن و

خوابیدن غلبه کند و بر احساسات خود از قبیل خندیدن و گریستن مسلّط باشد و خود را نگهدارد؛ هر موجب شدیدي براي

خندیدن باشد نباید بخندد، و هر موجب شدیدي براي گریستن باشد نباید

بگرید.

به چپ و راست متمایل شدن و نگاه کردن، نماز را باطل می کند. این یک حالت انضباط جسمی و روحی است؛ جسمی مثل

همینکه در حال نماز به چپ و راست یا پشت سر نگاه نکنید، از نظر روحی هم نباید اسیر احساسات بشوید. در آن حال اگر

کلامی که از نوع کلام آدمی است _ یعنی از کلامهایی که دو انسان با هم می گویند _ بر زبان انسان جاري شود نماز را

باطل می کند، تا چه رسد به آنچه که به اصطلاح مُحدِث است یعنی باعث زوال طهارت می شود، نظیر خوابیدن.

آرامش جسم و روان

طُمأنینه چطور؟ اینهم واقعاً عجیب است. بنده در حال نماز وقتی حمد و سوره را می خوانم، همه آن شرایط را رعایت می کنم

اما خودم را تکان می دهم ، یک پایم را برمیدارم، یک پاي دیگر را می گذارم، خودم را بطرف راست و چپ حرکت می

دهم، می گوید این نماز تو باطل است در رکوع و سجود هی خودم را حرکت می دهم پاهایم یا دستم را حرکت می دهم،

تا بدنت قرار « الله اکبر » این نماز باطل است. باید با آرامش، با طمأنینه نماز بخوانی یعنی وقتی می ایستی و می خواهی بگوئی

،« الله اکبر » باطل است. باید آرام بگیري بعد بگوئی « الله اکبر » اگر در حال حرکت بگوئی ،« الله اکبر » نگرفته است نباید بگوئی

بعد اگر خودت را خواستی تکان دهی تکان بده ، اما ذکري نگو، اگر فرضاً پایت درد می کند یا یک عضوي از تو ناراحت

« ... بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ » است، سکوت کن، راحت بگیر، استقرار که پیدا کردي بگو

باز اگر وسط نماز پایت درد آمد، آرام بگیر، سکوت کن، خودت را راحت کن، بعد دو مرتبه ادامه بده. با آرامش با طمأنینه

( باید باشد. هم روحت باید طمأنینه داشته باشد و هم جسمت.(

تعظیم خدا و تحقیر غیر خدا

را در نظر بگیرید،مگر انسان کیست که در مقابل یک جریانهائی قرار بگیرد، و مرعوب نشود؟ انسان ترس « الله اکبر » کلمه

دارد، انسان در مقابل یک کوه عظیم که قرار می گیرد یا بالاي کوه می رود و پائین را نگاه می کند، ترس او را می گیرد، در

مقابل دریا که خودش را می بیند، میترسد، وقتی انسان یک صاحب قدرت و هیبتی را می بیند، صاحب دب دبه و کب کبه اي

را می بیند یا بحضور او می رود ممکن است خودش را ببازد، زبانش به لکنت بیفتد، چرا؟ چون مرعوب عظمت او می شود،

آن کسی که الله اکبر را بخودش تلقین کرده است، هرگز عظمت هیچ ،« الله اکبر » خوب این براي بشر طبیعی است. اما گوینده

کس و عظمت هیچ چیزي او را مرعوب نمی کند، چرا؟ الله اکبر بزرگتر از هر چیز و بلکه بزرگتر از هر توصیف ذات اقدس

الهی است، الله اکبر یعنی چه ؟ ! یعنی من خدا را به عظمت می شناسم. دیگر وقتی من خدا را به عظمت می شناسم، همه چیز

به انسان شخصیت می دهد، روح انسان را بزرگ می کند. « الله اکبر » در مقابل من حقیر است. این کلمه

) یعنی خدا به عظمت در روح اهل حق جلوه )« عَظُمَ الخالِقُ فی اَنْفُسِهِم فَصَغُرَ ما دُونَهُ فی اَعْیُنِهِمْ » : علی علیه السلام می فرماید

کرده است و لهذا غیر خدا هرچه هست در نظرشان کوچک است.

اینجا یک توضیحی برایتان عرض بکنم. کوچکی و بزرگی یک امر نسبی است. مثلًا شما که در فضاي این حسینیه قرار گرفته

اید، اگر قبل از آنکه به اینجا بیائید در یک تالار کوچکتر از اینجا مثلًا ثلث اینجا باشید، وقتی از آنجا به اینجا می آئید، این

تالار بنظرتان خیلی بزرگ می آید. ولی اگر بر عکس، اول شما در تالاري باشید که سه برابر اینجا باشد، از آنجا که به اینجا

می آئید، این تالار به نظرتان خیلی کوچک می آید. همیشه انسان وقتی که یک موجودي را در کنار موجود دیگر می بیند،

اگر آن موجود دیگر بزرگتر از این باشد، این را کوچک می بیند اگر کوچکتر از این باشد، این

را بزرگ می بیند و لهذا افرادي که با عظمت پروردگارشان آشنا هستند، عظمت پروردگار را حس می کنند، اصلًا هر چیز

دیگري در نظر این ها حقیر و کوچک است، نمی تواند در نظرشان بزرگ باشد. سعدي در بوستان خیلی عالی می گوید:

بر عارفان جز خدا هیچ نیست ره عقل جز پیچ در پیچ نیست

« وحدت وجود » می گوید عارفان غیر از خدا براي هیچ چیز شیئیت قائل نیستند، می گویند اصلًا وجود ندارد. یکی از معانی

همین است که عارف وقتی خدا را به عظمت می شناسد، دیگر اصلا نمی تواند بگوید غیر از او موجود دیگري هست، می

هرچه هست، عدم است. سعدي هم وحدت وجود را به این معنی می گوید: « او » غیر « اوست » گوید اگر وجود

توان گفتن این با حقایق شناس ولی خرده گیرند، اهل قیاس

می گوید، حقیقت شناسان می فهمند که من چه می گویم اما افرادي که به قول او اهل قیاسند عیب می گیرند که وحدت

وجود یعنی چه؟!

که پس آسمان و زمین چیستند بنی آدم و دیو و دد کیستند

اگر غیر خدا چیزي نیست، پس زمین چیست؟ آسمان چیست؟ بنی آدم چیست؟ دیو و دد چیست؟

پسندیده پرسیدي اي هوشمند جوابت بگویم درایت پسند

که خورشید و دریا و کوه و فلک پري و آدمیزاد و دیو و ملک

همه هرچه هستند از آن کمترند که با هستیش نام هستی برند

می گوید، من نمی گویم آسمان وجود ندارد، زمین وجود ندارد، نمی گویم انسان و فرشته وجود ندارند، که وقتی من

میگویم خدا هست و غیر خدا نیست ، تو بگوئی من منکر اشیاء دیگر شده ام. نه! وقتی او را به عظمت شناختم، غیر او هرچه را

می بینم کوچکتر از این می بینم که بگویم هست.

که جائیکه دریاست پس قطره نیست بجائی که خورشید، پس ذره نیست

این الله اکبر را وقتی شما می گوئید، اگر از عمق روح و دل بگوئید، عظمت الهی در نظرتان تجسم پیدا می کند.

وقتی که عظمت الهی در دل شما پیدا شد، محال است کسی بنظرتان بزرگ بیاید ، محال است از کسی تملق بگوئید، براي

کسی چاپلوسی بکنید، محال است از کسی بترسید، در مقابل کسی خضوع و خشوع بکنید. این است که بندگی خدا آزادي

آور است. اگر انسان خدا را به عظمت بشناسد، بنده او می شود و لازمه بندگی خدا، آزادي از غیر خداست.

گفت:

نشوي بنده تا نگردي حر نتوان کرد ظرف پر را پر

چند گوئی که بندگی چه بود بندگی جز شکندگی نبود

بندگی خدا همیشه مساوي است با آزاد شدن از غیر خدا. چون ادراك عظمت الهی همیشه ملازم با ادراك حقارت غیر خدا و

وقتی انسان غیر خدا را هرچه بود حقیر و کوچک دید، محال است انسان حقیر را از آن جهت که حقیر است بندگی کند.

( حقیر را انسان به غلط عظیم می بیند که بندگی می کند.(

صلح و مسالمت طلبی

مسأله دیگر مسالمت طلبی و صلح جویی با مردم است که در متن تعلیمات نماز آمده است. در سوره حمد که خواندن آن در

نماز واجب است، بعد از حمد و ثنا، خدا را مخاطب قرار می دهیم:

اِیّاكَ نَعبُدُ وَ اِیّاكَ نَستَعینُ اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُستَقیمَ صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمتَ عَلَیهِم غَیرِ الْمَغضوبِ عَلیهِم وَ لَا الضّالینَ. پروردگارا! ما

با این که . « من » است نه « ما » (نه من) منحصراً تو را پرستش می کنیم؛ پروردگارا! ما منحصراً از تو کمک می گیریم. صحبت

از نظر روح عبادت هرچه غیر خدا در ذهن انسان نیاید بهتر است، ولی اسلام به خاطر یک مصلحت اجتماعی بسیار مهم، براي

این که روح یک مسلمان را روح اجتماعی

کرده باشدآن را با چاشنی عبادت به خورد مردم داده و می گوید بگویید: اِیّاكَ نَعبُدُ وَ اِیّاكَ نَستَعینُ اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُستَقیمَ

ما عموماً منحصراً تو را پرستش می کنیم و منحصراً از تو کمک می خواهیم، خدایا همه ما را به راه راست هدایت کن. در

( اینجا همکاري و همدلی و همگامی کاملًا مشهود است.(

یعنی می گوئیم خدایا! من تنها نیستم، من با همه مسلمانهاي دیگر هستم، ضمناً انسان وابستگی و پیوستگی خودش به جامعه

اسلامی را در حال عبادت و بندگی اعلام می کند، خدایا! من فرد نیستم، تک نیستم، من عضوم، جزئی از کل و عضوي از

پیکر هستم، ما هستیم نه من.

( وجود دارد. ما تنها تو را می پرستیم، تنها از تو کمک می جوئیم.( « ما » ، وجود ندارد « من » در دنیاي اسلام

و بالاتر، مسأله صلح و سلم طلبی است که در سلام نماز مطرح است.( ) نماز توجه به خداست، توجه به غیر خدا شرك است

ولی در عین حال به ما می گویند در نماز بگو: اَلسَّلامُ عَلَیْنا وَ عَلی عِبادِ اللّهِ الصّالِحین سلام بر ما، سلامت بر ما و بر جمیع

بندگان شایسته خدا، اعلام صلح و اعلام صفا با همه بندگان صالح خدا می کنی. به قول امروزي ها اعلام همزیستی مسالمت

آمیز با همه افراد شایسته می کنی. در حال نماز میگوئی من با هیچ بنده شایسته اي سر جنگ ندارم، چون اگر با بنده شایسته

( اي سر جنگ داشته باشم خود ناشایسته ام.(

این یک اعلام سلم طلبی است ولی نه براي عموم بشر حتی افرادي که باید ریشه آنها را کَند تا بشریت سالم بماند، بلکه براي

( بندگان صالح و شایسته خداوند؛ یعنی خداوندا! من با هیچ بنده درست تو سر جنگ و ستیز ندارم.(

زدودن گناهان

از نظر تعلیمات اسلامی، هر گناه اثري تاریک کننده و کدورت آور بر دل آدمی باقی می گذارد و در نتیجه میل و رغبت به

کارهاي نیک و خدائی کاهش می گیرد و رغبت به گناهان دیگر افزایش می یابد.

متقابلا عبادت و بندگی و در یاد خدا بودن وجدان مذهبی انسان را پرورش می دهد، میل و رغبت به کار نیک را افزون می

کند و از میل و رغبت به شر و فساد و گناه می کاهد. یعنی تیرگیهاي ناشی از گناهان را زایل می گرداند و میل به خیر و نیکی

را جایگزین آن می سازد.

در نهج البلاغه خطبه اي هست که درباره نماز، زکوه و اداء امانت بحث کرده است. پس از توصیه و تأکیدهایی درباره نماز

می فرماید:

وَ اِنّها لَتَحُتُّ الذُّنوبَ حَتَّ الْوَرَقِ وَ تُطْلِقُها طَلاقَ الرِّبَقِ وَ شَبَّهَها رَسولُ اللّهِ صَ لَّی اللّهُ عَلیهِ وَ الِهِ وَ سَلّم بِالْحَمَّهِ تَکونُ عَلی بابِ »

().«؟ الرَّجُلِ فَهُوَ یَغتَسِلُ مِنْها فِی الْیَوْمِ وَ اللّیلَهِ خَمْسِ مَرّات فَما عسی اَنْ یَبْقی عَلیهَ مِنَ الدَّرَنِ

نماز گناهان را مانند برگ درخت می ریزد و گردنها را از ریسمان گناه آزاد می سازد، پیامبر خدا نماز را به چشمه آب گرم »

که بر در خانه شخص باشد و روزي پنج نوبت خود را در آن شستشو دهد تشبیه فرمود، آیا با چنین شستشوها چیزي از

().«؟ آلودگی بر بدن باقی می ماند

نماز و خانواده

خیلی دلم می خواهد ما به اهمیت نماز که عمود دین است پی برده باشیم ، هیچ می دانید که ما مسئول نماز خواندن خاندان

خودمان، یعنی زن و فرزند خودمان هستیم؟! هر فردي از ما هم مسئول نماز خودش است و هم مسئول نماز اهلش،

یعنی زن و بچه اش.

خطاب به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم است:

.« وَ امْرُ اَهْلَکَ بِالصَّلوهِ و اصْطَبِرْ عَلَیْها »

این اختصاص به پیامبر ندارد، همه ما به این امر .« اي پیامبر! خاندان خودت را به نماز امر کن و خودت هم بر نماز صابر باش »

موظف هستیم.

راههاي آشنایی کودکان به نماز

بچه ها را چه باید کرد؟ بچه ها را از کوچکی باید به نماز تمرین داد، دستور به ما رسیده است که به بچه از هفت سالگی نماز

تمرینی یاد بدهید. البته بچه هفت ساله نمی تواند نماز صحیح بخواند ولی صورت نماز را می تواند بخواند، از هفت سالگی

می تواند به نماز عادت بکند، چه پسر و چه دختر. یعنی همان اولی که بچه به دبستان می رود، باید نماز را در دبستان به او یاد

بدهند در خانواده هم باید به او یاد بدهند ولی این را توجه داشته باشید که یاد دادن و وادار کردن با زور نتیجه اي ندارد،

کوشش کنید که بچه تان از اول به نماز خواندن رغبت داشته باشد و به این کار تشویق بشود. بهر شکلی که می توانید

موجبات تشویق بچه تان را فراهم بکنید که با ذوق و شوق نماز بخواند، زیاد به او بارك اللّه بگویید، جایزه بدهید، اظهار

محبت کنید که بفهمد وقتی نماز می خواند، بر محبت شما نسبت به او افزوده می شود.

کودك و مسجد

مطلب دیگر این که بچه را باید در محیط مشوق نماز خواندن برد. این به تجربه ثابت شده است که اگر بچه به مسجد نرود،

اگر در جمع نباشد، نماز خواندن جمع را نبیند، به اینکار تشویق نمی شود، چون اصلًا حضور در جمع مشوق انسان است، آدم

بزرگ هم وقتی خودش را در جمع اهل عبادت می بیند ، روح عبادت بیشتري پیدا می کند، بچه که دیگر بیشتر تحت تأثیر

است. متأسفانه کم رفتن ما به مساجد و معابد و مجالس دینی و این که کودکان کمتر در مجالس مذهبی شرکت می کنند،

سبب می شود که این ها از ابتدا رغبت به عبادت پیدا نکنند ولی این براي شما وظیفه است، اسلام که می گوید، بچه ات را

وادار به نماز خواندن کن، نمی گوید آقا مآبانه فرمان بده، تشر بزن، دعوایش کن. نه، از هر وسیله اي که می دانید بهتر می

شود براي تشویق او به عبادت و نماز خواندن استفاده کرد، شما باید استفاده بکنید. باید ما با بچه هاي خودمان برنامه مسجد

رفتن داشته باشیم تا بچه ها با مساجد و معابد آشنا بشوند. ما خودمان که از بچگی با مساجد و معابد آشنا بودیم در این اوضاع

و احوال امروز چقدر به مسجد می رویم که بچه هاي ما که هفت ساله شده اند به دبستان و بعد به دبیرستان و بعد به دانشگاه

رفته اند ولی اصلا پایشان به مساجد نرسیده است ، بروند. خوب، این ها قهراً از مساجد فراري می شوند. حالا ممکن است

بگویید وضع مساجد خراب است، کثیف است، یا مثلا یک روضه خوان می آید و حرف چنان و چنین می زند، آنها را هم

وظیفه داریم که درست بکنیم، وظیفه که در یک جا تمام نمی شود، وضع مساجد خودمان را هم باید اصلاح بکنیم. پس این

را هم هرگز فراموش نکنید که ما وظیفه داریم نماز بخوانیم و وظیفه داریم که خاندان خودمان را هم نماز خوان بکنیم بشکلی

که به نماز راغب و تشویق بشوند.

( فوائد و خاصیت نماز خواندن را براي بچه ها بگوئیم، در حدودي که می توانیم فلسفه نماز خواندن را براي بچه ها بگوئیم.(

اولاً براي خودتان در خانه یک مصلایی انتخاب کنید (مستحب هم هست) یعنی در خانه یک نقطه اي را انتخاب بکنید که

جاي نمازتان باشد. مثل یک محراب براي خودتان درست کنید. اگر می توانید یک اتاق را به عنوان مصلی، همان طوریکه

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم یک مصلی داشت، جاي نماز داشت، انتخاب بکنید اگر اتاق زیادي ندارید، در اتاق

خودتان یک نقطه را براي نماز خواندن مشخص کنید، یک جا نماز پاك هم داشته باشید، در محل نماز که می ایستید،

( جانماز پاکیزه اي بگذارید، مسواك داشته باشید، تسبیحی براي ذکر گفتن داشته باشید.(

استخفاف نماز

ما با این که صد در صد اعتراف داریم که اسلام دین اجتماعی است و دستورهاي آن حاکی از این است، ولی این ها سبب

نمی شود که ما عبادت و دعا و ارتباط با خدا را تحقیر بکنیم، کوچک بشماریم. ابداً. نماز را کوچک بشماریم، ابداً. این

مطلب را برایتان عرض بکنم: یکی از گناهان، استخفاف نماز است یعنی سبک شمردن نماز. نماز نخواندن یک گناه بزرگ

است و نماز خواندن اما نماز را خفیف شمردن، استخفاف کردن، بی اهمیت تلقی کردن نیز خود، گناه است. در وقت وفات

تسلیتی عرض کند، ام حمیده گریست، ابوبصیر « اُم حمیده » امام صادق علیه السلام جریانی رخ داد که وقتی ابوبصیر آمد به

به ابوبصیر گفت: « اُم حمیده » هم که نابینا بود گریست بعد

ابو بصیر نبودي و لحظه آخر امام را ندیدي، جریان عجیبی رخ داد عرض کرد چی؟ فرمود امام در یک حالی فرو رفت که

تقریباً حال غشوه اي بود. بعد چشمهایش را باز کرد و فرمود:

تمام خویشان نزدیک مرا بگویید، بیایند بالاي سر من حاضر شوند. ما امر امام را اطاعت و همه را دعوت کردیم، وقتی همه

جمع شدند، امام در همان حالات که لحظات آخر عمرش را طی می کرد یک مرتبه چشمش را باز کرد، رو کرد به جمعیت و

همین یک جمله را گفت:

هرگز شفاعت ما به مردمی که نماز را سبک بشمارند، نخواهد رسید، این را گفت و جان « لَنْ تَنال شَ فاعُتنا مُستَخِّفاً بِالصلوهِ »

بجان آفرین تسلیم کرد. امام نفرمود که شفاعت ما به مردمی که نماز نمی خوانند نمی رسد، آن که تکلیفش خیلی روشن

است، به کسانی که نماز را سبک می شمارند. یعنی چه نماز را سبک می شمارند؟ وقت و فرصت دارد، می تواند نماز خوبی

با آرامش بخواند ولی نمی خواند.

نماز ظهر و عصر را تا نزدیک غروب نمی خواند نزدیک غروب که شد می رود یک وضوي سریعی می گیرد و بعد با عجله

یک نمازي می خواند و فوراً مهرش را می گذارد آنطرف، نمازي که نه مقدمه دارد نه مؤخره، نه آرامش دارد و نه حضور

قلب، جوري عمل می کند که خوب دیگر اینهم یک کاري است و باید نمازمان را هم بخوانیم. این خفیف شمردن نماز

است، اینجور نماز خواندن خیلی فرق دارد با آن نمازي که آدم به استقبالش می رود، اول ظهر که می شود با آرامش کامل

می رود وضو می گیرد، وضوي با آدابی، بعد می آید در مصلاي خود اذان می گوید، اقامه می گوید. با خیال راحت، با فراغ

را که گفت فوراً در نمی رود. مدتی بعد از نماز با آرامش قلب تعقیب می خواند و ذکر « اَلسَّلامُ عَلَیْکم » ، خاطر نماز می خواند

خدا می گوید، این علامت این است که نماز توي این خانه احترام دارد، نمازخوانهایی که خودشان نماز را استخفاف می

کنند، یعنی کوچک می شمارند، نماز صبحشان دم آفتاب است، نماز ظهر و عصرشان دم غروب است، نماز مغرب و عشاشان

چهار ساعت از شب گذشته است، نماز را با عجله و شتاب می خوانند، تجربه نشان داده که بچه هاي این ها اصلا نماز نمی

( خوانند. شما اگر بخواهید واقعاً نماز خوان باشید و بچه هایتان نماز خوان باشند نماز را محترم بشمارید.(

نماز را نباید استخفاف کرد، نباید سبک شمرد، نباید انسان کوشش بکند که در نماز فقط به واجباتش قناعت بکند و بگوییم

« اللّه اکبر » و « لا اله الا اللّه » و « الحمد للّه » و « سبحان اللّه » خوب، برویم ببینیم فتواي مرجع تقلید چیست!؟ آیا می گویید سه تا

باید گفت یا یکی هم کافی است؟ خوب، مجتهد باید فتوایش را بگوید. مجتهد می گوید یکی هم کافی است، احتیاط

مستحبی این است که سه تا گفته شود، دیگر ما نباید بگوییم حالا که گفتید یکی، کافی است ما هم یکی بیشتر نمی خوانیم.

این فرار از نماز است. ما باید طوري باشیم که وقتی هم که مجتهد به ما می گوید یکی واجب است و دو تاي دیگر مستحب ،

بگوییم آقا ما مغتنم می شماریم و آن دو تاي دیگر را هم می گوییم. روزه را هم نباید استخفاف کرد، سبک شمرد. روزه را

به شکلی می گیرند (حالا این شوخی است که من می کنم) که العیاذ باللّه اگر من به جاي خدا بودم اصلا روزه این ها را قبول

نمی کردم، چطور؟ من افرادي را سراغ دارم

که این ها در ماه رمضان شب تا صبح را نمی خوابند، اما نه براي این که عبادت کنند، بلکه براي این که مدت خوابشان پر

نشود نمی خوابند، تا صبح هی چاي می خورند، سیگار می کشند و میوه می خورند. اول طلوع صبح که شد نمازشان را می

خوانند و می خوابند. من بعضی از اشخاص را دیده ام که تا نزدیک غروب می خوابند، چنان بیدار می شوند که نماز ظهر و

عصر را با عجله بخوانند و بعد بنشینند سر سفره افطار، آخر این چه روزه اي شد؟ آدم شب تا صبح را نخوابد براي این که د

رحال روزه حتما خواب باشد، رنج روزه را احساس نکند، این استخفاف به روزه نیست؟ به عقیده من مثل فحش دادن به روزه

است. یعنی اي روزه! من این قدر از تو تنفر دارم که می خواهم رویت را نبینم. این درست نیست.

ما حج می کنیم ولی به آن استخفاف می کنیم. روزه می گیریم و به آن استخفاف می کنیم، نماز می خوانیم ولی به آن

استخفاف می کنیم، اذان می گوییم و به آن استخفاف می کنیم، حالا چطور به اذان استخفاف می کنیم؟ بسیاري از ما می

یعنی خوش صوت باشد، همان طوري که در « صیت » توانند اذان بگویند و خوب هم اذان می گویند، مستحب است که مؤذن

قرائت قرآن تجوید (یعنی زیبا قرائت کردن حروف، با آهنگ زیبا خواندن قرآن که اثر بیشتري در روح دارد) سنّت است، در

اذان نیز مستحب است که مؤذن صیت یعنی خوش آواز باشد، اذان را با یک حالی بخواند که مردم را به حال بیاورد، بیاد خدا

بیاورد. خیلی افراد صیت هستند و می توانند خوب اذان بگویند. اما اگر به آنها بگویی آقا برو یک اذان بلند بگو، نمی گوید،

چرا؟ چون خیال می کند این کسر شأنش است من این قدر پائین هستم که مؤذن باشم؟ آقا باید افتخار کنی که یک مؤذن

باشی، علی بن ابیطالب مؤذّن بود، در همان وقتی که خلیفه بود هم مؤذن بود. این استخفاف به اذان است که یک نفر ننگش

باشد که مؤذن باشد یا مؤذن بودن را بسته به شأن اشخاص بداند و بگوید که از اعیان و اشراف هستم، من که از رجال و

شخصیتها هستم، من دیگر چرا مؤذن باشم؟ این ها همه استخفاف است ، پس ما هرگز نباید به عبادت استخفاف بکنیم، ما باید

مسلمان کامل و جامع باشیم. ارزش اسلام به جامعیت آن است نه آن طور

باشیم که فقط به عبادت بچسبیم و غیر آن را رها کنیم و نه مثل آنها که اخیراً پیدا شده اند باشیم که اسلام را فقط به تعلیمات

اجتماعیش بشناسیم و به عبادت استخفاف کنیم، عبادت را تحقیر کنیم، گذشته از همه این ها اگر ما عبادت را تحقیر بکنیم. از

( سایر وظائف هم می مانیم. عبادت ، قوّه مجریه و ضامن اجراي دستورات اسلامی است.(

تحریف نماز

().« وَ ما کانَ صَلوتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ اِلا مُکاءً وَ تَصْدِیَهً »

قرآن عمل این اولیاء را که خودشان را صاحب اختیار می دانستند، نشان می دهد که با کعبه چه کردند. ابراهیم علیه السلام به

دستور خدا خانه را ساخت و خداوند در ضمن آیه اي فرمود خانه مرا پاکیزه کنید براي طواف کنندگان، براي توحید و عبادت

) یکی از کارهایی که باید انجام می شد ).« وَ اتَّخِذُوا مِن مَقامِ اِبْراهیمَ مُصَلّی » ؟ خداي یگانه. سرنوشت این را به کجا کشاندند

نماز بود. آن قدر از سر و ته آن زدند و بر آن افزودند که به صورت سوت کشیدن و کف زدن در آمد . و حال آنکه عبادتها

هستند یعنی در عبادت خدا، از نظر کیفیّت و کمّیت نباید اعمال سلیقه شود، بلکه باید همان طور که براي ما بیان « توقیفی »

کرده اند، بدون کم و زیاد اجرا شود. چون و چرا بردار نیست. این که عدّه اي عربی بخوانند، عدّه اي فارسی، عده اي ترکی،

و خلاصه هر کس به زبان ملی خود بخواند [اعمال سلیقه است]. یا بگوییم در مسافرتها، قدیم نماز دو رکعتی بوده ولی اکنون

چون با هواپیما مسافرت می کنند باید چهار رکعتی بخوانند زیرا این سفر مشقّت ندارد. اگر در عبادتها سلیقه را دخالت بدهیم

به تدریج چیزي از آب در می آید که مصداق این شعر می شود:

بس که ببستند بر او برگ و ساز گر تو ببینی نشناسیش باز

نمازي که به شکل سوت کشیدن می خواندند، یک مرتبه این طور نشد بلکه اول

. سوره بقره، آیه . (و دستور داده شد که مقام ابراهیم را جایگاه پرستش خدا قرار دهید) -

یک گوشه آن را تغییر دادند بعد گوشه دیگر، و همین طور. در طول نسلهاي متوالی به این شکل در آمد، زیرا هر نسلی از

نسل قبل خبر ندارد [و فکر می کند آنچه به دستش رسیده از اول به همین صورت بوده است]. بعد از چندین نسل به چیزي

شبیه می شود که با اصل آن شباهتی ندارد.

راجع به این که قرآن و نماز را مثلا به فارسی بخوانند، ذکر تجربه اي که خارجیها در مورد ترجمه پی در پی یک جمله به

زبانهاي مختلف کرده اند بی فایده نیست . اگر سخنی مثلا به زبان فارسی باشد و کسی آن را به زبان عربی ترجمه کند، بعد

ترکی، انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی و... تجربه کرده اند دیده اند از جمله اول یک ذرّه در جمله چهلم باقی نیست.

ممکن است بپرسید چرا انسان در بعضی مسائل، فهمیده یا نفهمیده باید متعبّد باشد، مانند اخفات نماز ظهر؟ البته فلسفه دارد،

تأمل بکن، اما هیچ وقت فکر نکن که به خاطر فلسفه انجام می دهی، بلکه بگو انجام می دهم و سعی می کنم بیشتر بفهمم.

نمازي که ابراهیم علیه السلام می خواند به صورت کف زدن نبود، تدریجاً به این صورت بدعت در آمد. قرآن می گوید

متولّیان کعبه نمازشان بجز سوت کشیدن و کف زدن چیز دیگري نیست. عذاب الهی را بچشند به موجب کفر و عنادي که در

( مقابل حقّ و حقیقت داشتند.(

نماز از دیدگاه ماتریالیسمی

را این طور تفسیر کرده اند: « و یقیمون الصّلوه » ماتریالیست ها جمله

.« آنان براي تحقّق ایمان خود، آن پیوستگی را که در زبان مذاهب، نماز خوانده می شود برپاي می دارند »

آنگاه چنین گفته اند:

این نشانه تنگ نظري و محدود نگري مفسّرین و مترجمین است که کلماتی از »

از نظر لغوي نماز نیست. نماز شکل « صلوه » این قبیل را از معناي عامّ خود بازداشته و محدود و محصور ساخته اند، زیرا معنی

خارجی این پیوستگی و ارتباط بین عناصر انقلابی همراه و نمودهاي برتر و قوانین حاکم بر آفرینش است... قرآن با انتخاب

این کلمه به یکی دیگر از اصول کلّی در همه انقلابات، چه توحیدي و چه غیر توحیدي،توجّه کرده، منتها در انقلاب

توحیدي، این اصول به نحو جالب تري خودنمایی می کند که به روزگار غیب انقلاب، باید بین عناصر انقلابی پیوستگی، چه

از نظر فکري و ایدئولوژیکی و چه از نظر عملی و پایگاههاي انقلابی و نحوه اجراي تاکتیکها، حکمفرما باشد... دیدگاه باز

کادر رهبري حزب توحیدي نه تنها لازمه ایمان به غیب( ) را برپاي داشتن این پیوند و رابطه و مستحکم تر ساختن هرچه بیشتر

آن می داند، بلکه می خواهد این رابطه از سطح عناصر انقلابی مؤمن نسبت به یکدیگر برتر آمده ودر سطح آفرینش در رابطه

.« خداوند و همه قواي وجود مطرح گردد و به صورت نماز، صورت خارجی یابد

پاسخ:

اوّلاً در کدام لغت و کدام تاریخ، نماز (صلوه) به معنی پیوستگی میان اعضاي یک حزب یا پیوستگی به طور مطلق آمده

است؟ ثانیاً مگر قرآن پیوستگی میان اهل ایمان (حزب اللّه) را صریحاً توصیه و تأکید نکرده است؟:

().« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعاً و لا تَفَرَّقُوا »

.« همه با یکدیگر به ریسمان الهی چنگ بزنید و از یکدیگر جدا مباشید »

آمده آن را به معنی پیوستگی عناصر انقلابی بگیریم و نماز معهود را به عنوان « صلوه » اکنون چه ضرورتی هست که هر جا نام

به روزگار غیب انقلاب، » صورت عینی این پیوستگی در رابطه با کلّ هستی به حساب آوریم؟ ثالثاً این که می گویند

()« اَقیمُوا الصَّلوه » مفهومش این است که در روزگار شهادت انقلاب، دستور « باید بین عناصر انقلابی نوعی پیوستگی... باشد

گفته اند. آیا مسلمانان صدر اسلام در دوره « وَ مِمّا رَزَقْناهُم یُنْفِقُون » بلاموضوع است، همچنانکه نظیر این را در مورد جمله

را اجرا نمی کردند؟! « و ممّا رزقناهم ینفقون » و دستور « اقیموا الصّلوه » مدینه، که دوره به اصطلاح شهادت انقلاب بود، دستور

از آنها می پرسیم آیا از نطر قرآن، پیوستگی عناصر مؤمن، مولود و تابع وابستگی انسان با خداست یا وابستگی انسان با خدا

تابع و مولود و مظهر وابستگی عناصر مؤمن انقلابی است؟ آیا نماز معهود مسلمانان صورت خارجی پیوستگی مؤمنان است یا

( پیوستگی مؤمنان در حکم صورت اجتماعی پیوستگی مؤمنان با خداست؟(

ترك نماز

) چه چیزي شما )« ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ » ؛ در آیه قرآن هست که از بعضی از اهل جهنم در حالیکه معذب هستند می پرسند که

نماز نمی خواندیم و به فقرا کمک نمی « قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُ َ ص لّینَ وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکینَ » ؟ را در این جهنم قرار داد

کردیم.

در هر چرندي هم وارد می شدیم، هر جا که حرف ضد دین می گفتند می رفتیم گوش می « و کنا نخوض مع الخائضین »

کردیم، یا خودمان می گفتیم، نتیجه اش این است!

از اینجا بفهمید چرا نماز در اسلام این قدر مهم است، چرا پیغمبر می گوید نماز عمود این خیمه است؟ چون اگر نماز باشد

( وبه درستی اجرا بشود، همه چیز درست می شود.(

مسجد

مسجد مدینه، در صدر اسلام، تنها براي اداء فریضه نماز نبود، بلکه مرکز جنب و جوش و فعالیتهاي دینی و اجتماعی مسلمانان،

همان مسجد بود. هر وقت لازم می شد اجتماعی صورت بگیرد مردم را به حضور در مسجد دعوت می کردند، و مردم از هر

خبر مهمی در آنجا آگاه می شدند. و هر تصمیم جدیدي گرفته می شد در آنجا به مردم اعلام می شد.

مسلمانان تا در مکه بودند از هرگونه آزادي و فعالیت اجتماعی محروم بودند، نه می توانستند اعمال و فرائض مذهبی خود را

انجام دهند و نه می توانستند تعلیمات دینی خود را آزادانه فرا گیرند. این وضع ادامه داشت تا وقتی که اسلام در نقطه حساس

یعنی شهر پیغمبر معروف شد. پیغمبر اکرم بنا به « مدینه النبی » بود، و بعدها به « یثرب » دیگري از عربستان نفوذ کرد که نامش

پیشنهاد مردم آن شهر و طبق عهد و پیمانی که آنها با حضرت بستند، به این شهر هجرت فرمود . سایر مسلمانان نیز تدریجاً به

این شهر هجرت کردند. آزادي فعالیت مسلمانان نیز از این وقت آغاز شد. اولین کاري که رسول اکرم بعد از مهاجرت به این

( شهر کرد، این بود که زمینی را در نظر گرفت، و با کمک یاران و اصحاب این مسجد را در آنجا ساخت.(

مسجدالحرام

اشاره اي به خصوص .« وَ ما لَهُمْ الا یُعَذِّبَهُمُ اللّهُ و هُمْ یَصُ دُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، وَ ما کانُوا اَوْلیاءَهُ اِنْ اَوْلیاءُهُ اِلا المُتَّقُون »

قریش دارد و شامل بعد از قریش هم می شود. می گوید مردم قریش مستحق عذاب هستند. این ها صادّ و مانع مردم از

مسجدالحرام شده و خودشان را اولیاء و متولّیان مسجدالحرام می دانند. قریش خودشان را متولّیان کعبه و مسجدالحرام می

دانستند، می گفتند کعبه مال ما است، هر که را می خواستند راه می دادند یا راه نمی دادند. چون این ها در مکه ساکن بودند

خانه ها و زمین ها را مال خودشان می دانستند. قرآن با این فکر مبارزه کرد. گفت هیچ کس تا دامنه قیامت حق ندارد ادعا

کند من اختیاردار مسجدالحرام و کعبه هستم. ایندو متعلق به عموم مردم متقی و مسلمان است. آیه اي است در سوره حج:

) مردم بومی و کسانی که از خارج می آیند مساویند. ).« سَواءَ الْعاکِفُ فیهِ وَ الْبادِ »

درباره خانه هاي مکه یکی از گرفتاریها، اجاره خانه است، آن هم اجاره هاي سنگین. ما خیال می کنیم حق دارند اجاره

بگیرند. حتی در فقه اهل تسنن هم به این نحو نیست. در نهج البلاغه [نامه اي است از حضرت امیر به [قُثَم بن عباس [زمانی که

) اهل مکه حق ندارند از افرادي ).« وَ مُرْ اَهْلَ مَکَّه الا یَأْخُذُوا مِنْ ساکِنٍ اَجْراً » : از طرف آن حضرت] والی مکه بود. می فرماید

که به آنجا می آیند اجاره اي بگیرند زیرا حکم وقفی را دارد؛ و حق هم ندارند مانع دیگران بشوند. حتی پیغمبر دستور داد

دربهاي دو لنگه دار بگذارند... لذا شهر مکه تعلق دارد به تمام مسلمین دنیا و کسی حق ندارد به [کسانی که به این شهر می

آیند [اعتراض کند.

و ما کانوا » جلوي مردم را می گیرند و خودشان را متولّی می دانند « و ما لهم الّا یعذّبهم اللّه و هم یصدّون عن المسجد الحرام »

اکثر « و لکن اکثرهم لا یعلمون » .] صاحب اختیار آن فقط متقین هستند ] .« ان اولیاءه الّا المتّقون » صاحب اختیار نیستند « اولیاءه

آنها سرّ این نکته را نمی دانند.

مسجدالحرامی که اکنون می بینیم، در صدر اسلام این قدر بزرگ نبود. در واقع فاصله کعبه تا مسجدالحرام حدود پانزده متر

متر بود و کعبه چهار متر عرض و کمی بیشتر طول داشت. در صدر اسلام خانه هاي × بیشتر نبود. مسجدالحرام حدود

اطراف را خریدند و مسجدالحرام را توسعه دادند. در زمان یکی از خلفاء تصمیم گرفتند بار دیگر آن را توسعه بدهند. خلفاء

اسلام در توسعه آن سعی داشتند رعایت کنند [که خانه هاي مردم را] به زور نگیرند زیرا برخی این کارها را غصب می

دانستند. خلیفه می خواست مسجدالحرام را توسعه بدهد. برخی گفتند

نمی فروشیم. عدّه اي از فقهاي اهل تسنّن گفتند خانه خودشان است دلشان بخواهد می فروشند و نخواهد نمی فروشند. بعضی

دیگر گفتند مسجدالحرام است، به زور می شود گرفت. معمولاً مشکلی پیدا می شد به ائمه اطهار علیهم السلام رجوع می

کردند. امام باقر علیه السلام استدلال عجیبی کرد، ثابت نمود چون مسجدالحرام است، اگر مصلحت مسجدالحرام ایجاب کند،

رضایت صاحب خانه شرط نیست. فرمود: آیا اول کعبه اینجا بود و مردم به خاطر کعبه اینجا آمدند یا اول مردم آمدند بعد

کعبه را ساختند؟ مثلًا مردمی می آیند نقشه اي می کشند، خانه هایی بنا می کنند، بعد می گویند زمینی وقف مسجد نمائیم.

اول مردم تملک زمین ها را کرده اند بعد قسمتی از آن را اختصاص به مسجد داده اند. پس مسجد وارد شده بر مردم. تمام

مسجدهاي دنیا این طور بوده حتی مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم .

در همه دنیا یک نقطه است که اول مسجد در آنجا بنا شده و بعد مسجد، آن سرزمین را احیاء کرده، و آن، سرزمین مکه است

زیرا مکه وادي غیر ذي ذرع بود و مالکی نداشت، ابراهیم علیه السلام آمد براي اولین بار کعبه را در آنجا براي مردم ساخت و

اختصاص داد به عبادت که تا دامنه قیامت بیایند مناسک انجام دهند. پس اول ابراهیم آمد آن را ساخت، بعد مردم آمدند.

حق کعبه ومسجدالحرام محفوظ است. مردم تا جایی که مزاحم کعبه و مسجدالحرام نشوند [در تملک زمین آزادند]. وقتی

استدلال گفته شد همه [آن را پذیرفتند] .

سرزمین مکّه وضع خاصّ ی دارد. قرآن نیز همین منطق را پیروي می کند. می گوید آنها مستحق عذابند، متولّیان مسجدالحرام

( متّقیان عالمند. مسجدالحرام حرمی است متعلق به مسلمانان دنیا و متّقیان.(

اذان

بازرگان پیري از یکی از سران سپاه مبلغ زیادي طلبکار بود و به هیچ وجه نمی توانست وصول کند، ناچار ،« معتضد » در زمان

تصمیم گرفت به خود خلیفه متوسل شود، اما هر وقت به دربار می آمد دستش به دامان خلیفه نمی رسید، زیرا دربانان و

مستخدمین درباري به او راه نمی دادند.

سه شنبه » بازرگان بیچاره از همه جا مأیوس شد و راه چاره اي به نظرش نرسید، تا این که شخصی او را به یک نفر خیاط در

راهنمایی کرد و گفت این خیاط می تواند گره از کار تو باز کند. بازرگان پیر نزد خیاط رفت. خیاط نیز به آن مرد « بازار

سپاهی دستور داد که دین خود را بپردازد و او هم بدون معطلی پرداخت .

چطور است که این ها که به احدي اعتنا » : این جریان بازرگان پیر را سخت در شگفتی فرو برد؛ با اصرار زیاد از خیاط پرسید

«؟ ندارند فرمان تو را اطاعت می کنند

روزي از خیابان عبور می کردم، زنی زیبا نیز همان وقت از «: من داستانی دارم که باید براي تو حکایت کنم » : خیاط گفت

خیابان می گذشت؛ اتفاقاً یکی از افسران ترك درحالی که مست باده بود از خانه خود بیرون آمده جلو در خانه ایستاده بود

ومردم را تماشا می کرد، تا چشمش به آن زن افتاد دیوانه وار در مقابل چشم مردم او را بغل کرد و به طرف خانه خود کشید.

فریاد استغاثه زن بیچاره بلند شد، داد می کشید: ایها الناس به فریادم برسید، من این کاره نیستم، آبرو دارم، شوهرم قسم خورده

اگر یک شب در خارج خانه بسر برم مرا طلاق دهد، خانه خراب می شوم؛ اما هیچ کس از ترس جرأت نمی کرد جلو بیاید.

من جلو رفتم و با نرمی و التماس از آن افسر خواهش کردم که این زن را رها کند، اما او با چماقی که در دست داشت محکم

به سرم کوبید که سرم شکست و زن را به داخل خانه برد. من رفتم عده اي را جمع کردم و اجتماعاً به در خانه آن افسر رفتیم

و آزادي زن را تقاضا کردیم، ناگهان خودش با گروهی از خدمتکاران و نوکران از خانه بیرون آمدند و بر سر ما ریختند و

همه ما را کتک زدند. جمعیت متفرق شدند، من

هم به خانه خود رفتم، اما لحظه اي از فکر زن بیچاره بیرون نمی رفتم؛ با خود می اندیشیدم که اگر این زن تا صبح پیش این

مرد بماند زندگیش تا آخر عمر تباه خواهد شد و دیگر به خانه و آشیانه خود راه نخواهد داشت. تا نیمه شب بیدار نشستم و

فکر کردم. ناگهان نقشه اي در ذهنم مجسم شد؛ با خود گفتم این مرد امشب مست است و متوجه وقت نیست، اگر الان آواز

اذان را بشنود خیال می کند صبح است و زن را رها خواهد کرد. و زن قبل از آنکه شب به آخر برسد می تواند به خانه خود

برگردد. فوراً رفتم به مسجد و از بالاي مناره فریاد اذان را بلند کردم. ضمناً مراقب کوچه و خیابان بودم ببینم آن زن آزاد می

شود یا نه؛ ناگهان دیدم فوج سربازهاي سواره و پیاده به خیابانها ریختند و همه می پرسیدند این کسی که در این وقت شب

اذان گفت کیست؟ من ضمن این که سخت وحشت کردم خودم را معرفی کردم و گفتم من بودم که اذان گفتم. گفتند زود

بیا پائین که خلیفه تو را خواسته است. مرا نزد خلیفه بردند . دیدم خلیفه نشسته منتظر من است، از من پرسید چرا این وقت شب

اذان گفتی؟ جریان را از اول تا آخر برایش نقل کردم. همانجا دستور داد آن افسر را با آن زن حاضر کنند؛ آنها را حاضر

کردند، پس از بازپرسی مختصري دستور قتل آن افسر را داد آن زن را هم به خانه نزد شوهرش فرستاد و تأکید کرد که شوهر

او را مؤاخذه نکند و از او بخوبی نگهداري کند، زیرا نزد خلیفه مسلم شده که زن بی تقصیر بوده است.

آنگاه معتضد به من دستور داد، هر موقع به چنین مظالمی برخوردي همین برنامه ابتکاري را اجرا کن، من رسیدگی می کنم.

این خبر در میان مردم منتشر شد. از آن به بعد این ها از من کاملًا حساب می برند. این بود که تا من به این افسر مدیون فرمان

()،( دادم فوراً اطاعت کرد.(

اذان با صوت زیبا

در یکی از مجالس دیدم یک پیر مردي به اصطلاح شعار می دهد، که نمی دانم بیچاره فلج بود، زبان نداشت، چطور بود که

یک کلمه که می خواست بگوید، مثلًا می خواست صلوات بفرستد، خودش هم تکان می خورد، با یک وضع مسخره و خنده

آوري. پیش خودم گفتم سبحان اللّه! دیگر جز این، کس دیگري نمی شود شعار صلوات را بدهد؟ آیا ما باید بد صداترین

افراد را در این موارد انتخاب بکنیم؟

سعدي داستانی ذکر می کند و می گوید:

مؤذّن بد صدایی بود در فلان شهر، داشت با صداي بدي اذان می گفت؛ یک وقت دید یک یهودي برایش هدیه اي آورد،

گفت این هدیه ناقابل را قبول می کنی؟ گفت چرا؟ گفت یک خدمت بزرگی به من کردي. چه خدمتی؟ من که خدمتی به

شما نکرده ام. گفت من دختري دارم که مدّتی بود تمایل به اسلام داشت، از وقتی که تو اذان می گویی و اللّه اکبر را از تو

می شنود، دیگر از اسلام بیزار شده، حال این هدیه را آورده ام براي این که تو خدمتی به من کردي و نگذاشتی این دختر

( مسلمان بشود. این خودش مسأله اي است.(

یعنی خوش صدا باشد. زیرا: طبع آدمی این طور است که وقتی « صَیِّت » در متن فقه اسلامی آمده است که مستحب است مؤذّن

اذان را از یک خوش صدا می شنود، جملات آن جور دیگري بر قلبش اثر می گذارد. همین طور است قرآن خواندن، تبلیغ

( کردن، که اگر با لحن خوش باشد، زودتر بر شنونده اثر می گذارد .(

وضو

وقتی که وضو می گیرید این قدر با عجله و شتاب نباشد. ما ادعا می کنیم که شیعه علی هستیم، شیعه علی که با اسم نمی شود

برادر، براي ما گفته اند علی بن ابیطالب آمد وضو بگیرد، آن کسی که وضوي علی را شرح داده است می گوید:

بِسْمِ اللّهِ و بِاللّهِ، اَللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ » : تا دست به آب برد (آن استجاب اولی که انسان دستش را می شوید) دیدم گفت

به نام تو و به تو، خدایا مرا از توبه کاران قرار بده، من را از پاکیزگان قرار بده. توبه یعنی پاکیزه « وَ اجْعَلْنی مِنَ الْمُطَهِّرینَ

کردن خود. علی وقتی سراغ آب می رود، چون آب رمز طهارت است بیاد توبه می افتد. دستش را که تمیز می کند، بیاد

پاکیزه کردن روح خودش می افتد . به ما می گوید: وقتی با این آب، با این طهور، با این ماده اي که خدا آن را وسیله

پاکیزگی قرار داده است مواجه می شوي، وقتی سراغ این ماده می روي، چشمت به آن می افتد و دستت را با آن می شوئی،

پاکیزه می کنی، بفهم که یک پاکیزگی دیگري هم هست و یک آب دیگري هم هست که آن پاکیزگی روح است و آن آب

اَللّهُمَّ بَیِّضْ وَجْهی یَوْمَ » دیگر، آب توبه است، می گوید دستهایش را که علی شست ، روي صورتش آب ریخت و گفت

صورت را دارد می شوید بر حسب ظاهر نورانی می کند، خوب! وقتی که ،« تَسوّدُّ الْوُجُوه وَ لا تُسَوِّدْ وَجْهی یَوْمَ تَبْیَضُّ الوُجُوه

صورتش را با آب می شوید برّاق می شود ولی علی که به این قناعت نمی کند. اسلام هم به این قناعت نمی کند، این خوب

است و باید هم باشد امّا باید توأم با یک پاکیزگی دیگر، با یک نورانیت دیگر، با یک سفیدي چهره دیگر باشد، گفت:

خدایا چهره من را سفید گردان آنجا که چهره ها تیره و سیاه می شود، (قیامت) خدایا آنجا که چهره هایی سفید می شود »

بعد روي دست .« چهره مرا سیاه نکن، مرا روسفید گردان، آنجا که افراد روسیاه و یا روسفید می شوند، مرا روسیاه نکن

پروردگارا در ،« اَللّهُمَّ اَعْطِنی کِتابی بِیَمینی و الْخُلْدَ فی الْجِنانِ بِیَساري وَ حاسِبْنی حِساباً یسرا » : راستش آب ریخت و گفت

قیامت نامه عمل من را بدست راستم بده، (چون نامه عمل سعادتمندها بدست راستشان داده می شود.) خدایا در آنجا از من

آسان حساب بکش، بیاد حساب آخرت می افتد. بعد

اَللّهُمَّ لا تعْطِنی کِتابی بشمالی وَ لا مِن وَراءِ ظَهْري و لا تَجْعَلْها مَغْلُولَهً الی عُنُقی وَ اَعُوذُ » : روي دست چپش آب ریخت و گفت

پروردگارا نامه عمل مرا بدست چپم نده و از پشت سر نامه عمل را بمن نده، (نامه عمل عده اي را .« بِکَ من مقطعات النیران

از پشت سر به آنها می دهند نه از پیش رو که آن هم رمزي دارد.) خدایا این دست مرا مغلول در گردنم قرار نده، خدایا از

خدایا! « اَللّهُمَّ غَشِّنی بِرَحْمَتِکَ و بَرکاتِک » : قطعات آتش جهنم به تو پناه می برم. می گوید؛ بعد دیدم مسح سر کشید و گفت

خدایا! .« اَللّهُم ثَبِّتْ قَدَمَیَّ عَلی صراط یَوْمَ تَزِلُّ فیه الاقدام » : مرا به رحمت وبرکات خودت غرق کن. مسح پا را کشید و گفت

خدایا عمل من .« وَ اجْعَل سَعْیی فِیما یُرْضیکَ عَنّی » . این دو پاي مرا بر صراط ثابت بدار و ملغزان ، آنروزي که قدمها می لغزند

و سعی مرا روشن و حرکت مرا در راهی قرار بده که رضاي تو در آن است.

یک وضوئی که این قدر با خواست و خواهش و توجه توأم باشد، یکجور قبول می شود و آن وضوئی که ما می گیریم جور

( دیگر.(

آموزش وضو

پیر مردي مشغول وضو بود، اما طرز صحیح وضو گرفتن را نمی دانست. امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام که در

آن هنگام طفل بودند، وضو گرفتن پیر مرد را دیدند. جاي تردید نبود، تعلیم مسائل و ارشاد جاهل واجب است، باید وضوي

صحیح را به پیر مرد یاد داد، اما اگر مستقیماً به او گفته شود وضوي تو صحیح نیست، گذشته از این که موجب رنجش خاطر

او می شود، براي همیشه خاطره تلخی از وضو خواهد داشت. بعلاوه از کجا که او این تذکر را براي خود تحقیر تلقی نکند. و

یکباره روي دنده لجبازي نیفتد و هیچ وقت زیر بار نرود.

این دو طفل اندیشیدند تا به طور غیر مستقیم او را متذکر کنند. در ابتدا با یکدیگر به مباحثه پرداختند و پیرمرد می شنید. یکی

وضوي من از وضوي » : گفت

بعد توافق کردند که در حضور پیرمرد هر دو نفر « . وضوي من از وضوي تو کاملتر است » : دیگري گفت «. تو کاملتر است

وضو بگیرند و پیرمرد حَکمیّت کند. طبق قرار عمل کردند و هر دو نفر وضوي صحیح و کاملی جلو چشم پیرمرد گرفتند.

پیرمرد تازه متوجه شد که وضوي صحیح چگونه است. و به فراست مقصود اصلی دو طفل را دریافت و سخت تحت تأثیر

وضوي شما صحیح و کامل است. من پیرمرد نادان هنوز وضو » : محبت بی شائبه و هوش و فطانت آنها قرار گرفت. گفت

()،().« ساختن را نمی دانم. به حکم محبتی که بر امت جد خود دارید، مرا متنبه ساختید. متشکرم

نیّت

مسأله نیّت یکی از مسایلی است که به آن خیلی توجه شده است، یعنی از مسلّمات فقه اسلامی است که روح عبادت به طور

کلّی نیّت است.

) براي هر کسی همان است که نیّت ). « لِکُلِّ امْرِءٍ مانَوي » : ) یا ).« لا عَمَلَ اِلا بِنیَّهٍ » : پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود

و قصد کرده و خواسته است. کاري که همین طور پیدا شود ارزش ندارد، کاري که از روي نیت و قصد و آگاهی و انتخاب و

توجه به هدف پیدا شود باارزش است.

کاري که انسان انجام می دهد دو جور است:

یک وقت انسان کاري را ماشین وار انجام می دهد که گویی یک ماشین است که دارد کار می کند نه یک انسان (مثل اغلب

نمازهایی که ما می خوانیم ) ، و یک وقت کاري را از روي توجّه و آگاهی انجام می دهد. وقتی که انسان کاري را از روي

توجّه و آگاهی انجام می دهد، هدف و مقصود را در نظر می گیرد و به کار خود توجّه دارد. حتّی آقاي بروجردي در باب

در نفس انسان وجود داشته باشد و اوایل ما تعجب می کردیم که در باب نیّت چنین بحثی « داعی » نیّت کافی نمی دانستند که

آقاي

بروجردي داشته باشند، چون در باب نیّت، اغلب علماء، داعی را کافی می دانند، یعنی همین قدر که انسان یک انگیزه روحی

یعنی قصد قربت داشته باشد کافی است، به طوري که اگر از او بپرسیم چه می کنی؟ بگوید براي خدا نماز می خوانم. و اگر

غفلت از این مقدار بیشتر شود هیچ عالمی آن را کافی نمی داند. مثلًا انسان نماز می خواند، اگر وقتی از او می پرسند چه می

کنی، فکر کند و جواب دهد نماز باطل است، یعنی اگر حد غفلت و ماشین واري کار به اینجا برسد که اگر از او بپرسیم چه

می کنی، کمی فکر کند و بعد جواب دهد، به اجماع علما نماز باطل است؛ ولی مرحوم آقاي بروجردي یک حرف دیگري

هم می گفتند و آن این که اساساً در ابتداي عمل، این مقدار توجّه که داعی شخص به عمل قصد قربت باشد به طوري که

غفلت نداشته باشد کافی نیست بلکه باید در قلب خود خطور دهد که گویی خودش دارد با خودش حرف می زند: چهار

رکعت نماز ظهر ادائی (به قصد ادا) بجا می آورم قربه الی اللّه، آن وقت بگوید: اللّه اکبر. البته از لحاظ انگیزه، تأثیري ندارد؛

انگیزه به جاي خود، ولی وقتی که به این صورت در بیاید ، کار، بیشتر از سطح ناآگاهی به سطح آگاهی می آید، یعنی انسان

کارش را آگاهانه تر انجام می دهد.

اهمیّت نیّت

نیّت آن قدر اهمیّت دارد که اگر خود عمل را و نیّتی را که توأم با عمل است اندازه گیري کنند، جنبه نیّت بر پیکر عمل

) نیّت ).« نِیَّهُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ » : رجحان دارد. این، مفهوم آن حدیثی است که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود

مؤمن از عملش بالاتر است. یعنی چه؟ آیا یعنی نیّت بدون عمل از عمل بدون نیّت بهتر است؟ عمل بدون نیّت که ارزش

ندارد و همین طور نیّت بدون عمل. پس چه معنی می دهد؟ آیا منظور این است که نیّت مؤمن از عمل توأم با نیّت او بهتر

است؟ بدیهی است که این نیز درست نیست؛ نیّت خالی که از عمل توأم با نیّت نمی تواند

بهتر باشد. پس چیست؟ حرفهایی در این زمینه زده شده، ولی جواب روشن است؛ مقصود این است که انسان با عمل توأم با

نیّتش دو کار می کند، یکی...( ) [وقتی می گوییم روح از بدن اشرف است ممکن است کسی] سؤال کند که روح از بدن

بدون روح اشرف است (از یک لاشه، چون بدن بدون روح یک لاشه است) یا از بدن با روح اشرف است؟روح تنها که نمی

تواند از بدن با روح اشرف باشد، چون بدن با روح همان روح را دارد با یک چیز دیگري . جواب این که نه، مقصود این

است که این موجود مرکب از روح و بدن، آن جزئش بر این جزئش شرافت و برتري دارد.

این نهایت اهتمام اسلام به نیّت را میرساند که عمل باید توأم با نیّت باشد، توأم با توجّه باشد که انسان بفهمد چه می کند و

( عمل را به صورت ناآگاهانه انجام ندهد.(

وقتی امیرالمؤمنین از صفین مراجعت می کرد شخصی خدمت ایشان آمد. عرض کرد یا امیرالمؤمنین دوست داشتم برادرم هم

در صفین در رکاب شما بود و به فیض درك رکاب شما نائل می شد. حضرت چه جواب داد؟

فرمود: بگو نیّتش چیست؟ در دلش چیست؟ تصمیمش چیست؟ آیا این برادر تو معذور بود و نتوانست بیاید یا نه معذور نبود و

نیامد؟

اگر معذور نبود و نیامد همان بهتر که نیامد و اگر معذور بود و نیامد، ولی دلش با ما بود، میلش با ما بود، تصمیم او این بود

که با ما باشد، پس با ما بوده. گفت: بله یا امیرالمؤمنین این طور بود. فرمود: نه تنها برادر تو با ما بوده، بلکه با ما بوده اند

افرادي که هنوز در رحم هاي مادرانند، با ما بوده اند افرادي که هنوز در اصلاب پدرانند. تا دامنه قیامت اگر افرادي پیدا شوند

که واقعاً از صمیم قلب نیّت و آرزویشان این باشد که اي کاش علی را درك می کردم و در رکاب او می جنگیدم، ما آنها را

( جزء اصحاب صفین می شماریم.(

ارکان نیّت

اسلام هیچ عبادتی را بدون نیّت نمی پذیرد و نیّت از نظر اسلام داراي دو رکن است. یکی این که عمل باید از روي توجّه

باشد نه از روي عادت، آن چنان عادتی که انسان بدون این که خودش توجّه داشته باشد کأنه بدنش دارد عمل را انجام می

دهد، مثل خیلی کارهایی که انسان بدون توجّه انجام می دهد مانند راه رفتن. انسان وقتی دارد راه می رود توجّه ندارد که

دارد راه می رود، از روي بی توجّهی است. [پس اوّلین رکن نیّت این است که انسان] باید ذهنش را متمرکز کند به طوري که

عمل از روي توجّه باشد نه بی توجهی. این که می گویند استدامه نیّت هم شرط است براي همین است. توجّهی هم که [در

ابتداي نماز [داري کافی نیست؛ یعنی اگر انسان در وسط نماز آن چنان از کار خود غفلت کند که باید متوجّهش کرد، نمازش

باطل است.

رکن دوّم نیّت، اخلاص است و این که انگیزه انسان از عمل چیست.

[بنابراین دو رکن نیّت به این شرح است]:

- چه می کنم

- براي چه این کار را انجام می دهم

اصل نیّت است که حتماً باید براي نزدیکی به خدا و رضاي او باشد. « چه می کنم »

قصد قربت

در اسلام، بلکه در هر آیین آسمانی، روح دستورها که باید اجرا شود قصد قربت است و نتیجه نهایی که از اعمال باید گرفته

شود، تقرّب به ذات احدّیت است.

انس ما با مفاهیم اعتباري و اجتماعی که در زندگی اجتماعی به کار می بریم غالباً سبب خطا و اشتباه ما می شود؛ سبب می

شود که الفاظی که در معارف اسلامی آمده است از معناي حقیقی خود منسلخ شوند و مفهومی اعتباري و قراردادي پیدا کنند.

و نزدیکی را در خارج از مفاهیم اجتماعی به کار می بریم « قرب » ما آنجا که کلمه

همان مفهوم حقیقی را اراده می کنیم؛ مثلاً می گوییم در نزدیکی این کوه چشمه اي است، یا خود را به نزدیک این کوه

رساندم. در اینجا مراد ما قرب واقعی است؛ یعنی واقعاً دوري و نزدیکی فاصله خود را تا کوه در نظر می گیریم و از کلمه

منظورمان این است که آن فاصله - که یک امر واقعی است نه قراردادي - کمتر شده است. امّا وقتی که می گوییم « قرب »

فلان شخص نزد فلان مقام اجتماعی قرب پیدا کرده است و یا می گوییم فلان شخص با فلان خدمت خود به فلان مقام نزد او

تقرب حاصل کرد، در اینجا منظورمان چیست؟ آیا مقصود این است که فاصله میان آنها کمتر شد؟ مثلًا سابقاً در پانصد متري

او قرار داشت و اکنون در صد متري اوست؟ البته نه. اگر چنین است پس پیشخدمت در اتاق هر کسی از هر کس دیگر نزد او

مقرّبتر است. مقصودمان این است که خدمتگزار در اثر خدمتش در روحیه مخدوم خود تأثیر کرد و او را از خود راضی نمود و

حال این که قبلًا راضی نبود، یا او را از خود راضی تر کرد. و در نتیجه از این پس مخدوم بیش از گذشته به او عنایت خواهد

در اینجا یک استعمال مجازي است نه حقیقی؛ واقعاً وجود خارجی این شخص در نزدیکی وجود « قرب » داشت. پس استعمال

خارجی آن شخص قرار نگرفته است، بلکه از آن رابطه خاص روحی از طرف مخدوم نسبت به خادم برقرار شده و آثاري که

تعبیر شده است. « قرب » بر این رابطه روحی مترتّب است، مجازاً و تشبیهاً

قرب به ذات حق چطور؟ آیا قرب حقیقی است یا قرب مجازي؟ آیا واقعاً بندگان با اطاعت و عبادت و سلوك و اخلاص به

» سوي خدا بالا می روند و به او نزدیک می شوند؟ فاصله شان کم می شود تا آنجا که فاصله از بین می رود و به تعبیر قرآن

حاصل می گردد، و یا این که همه این تعبیرات، تعبیرات مجازي است؟ به خدا نزدیک شدن یعنی چه؟! خدا دور و « لقاء رب

نزدیکی ندارد. نزدیکی به خدا عیناً مانند نزدیکی به یک صاحب مقام اجتماعی است؛ یعنی خدا از بنده خود خشنودي حاصل

می کند و در نتیجه، لطف و عنایتش عوض می شود و بیشتر می گردد.

البته اینجا سؤال دیگري پیش می آید و آن این که خشنودي خداوند یعنی چه؟

خداوند محل حوادث نیست که از کسی خشنود نباشد و بعد خشنود شود و یا خشنود باشد و بعد ناخشنود شود. ناچار جواب

نیز یک تعبیر مجازي است؛ مقصود آثار رحمت و عنایت حق است که در « ناخشنودي » و « خشنودي » می دهند که تعبیر

صورت طاعت و بندگی می رسد و نه چیز دیگر.

آن رحمتها و عنایتها چیست؟ در اینجا منطق ها فرق می کند: برخی رحمتها و عنایتها را اعّم از معنوي و مادي می دانند -

رحمت معنوي یعنی معرفت و لذت حاصل از آن، و رحمت مادي یعنی باغ و بهشت و حور و قصور - امّا بعضی دیگر حتی از

اعتراف به رحمت معنوي نیز امتناع دارند و همه عنایات و مقامات انسانها را در نزد خداوند محدود می کنند به باغ و بهشتهاي

جسمانی و حور و قصور و سیب و گلابی. نتیجه سخن دسته اخیر این است که معناي تقرّب بیشتر اولیاي خدا به ذات احدیت

این است که بیش از افراد دیگر حور و قصور و سیب و گلابی و باغ و بوستان در اختیار دارند.

نتیجه سخن منکران قرب حق این است که در اثر طاعت و عبادت، نه نسبت خداوند به بنده فرق می کند - همچنان که

طرفداران قرب حقیقی نیز به این مسأله اعتراف دارند - و نه نسبت بنده با خدا فرق می کند. از نظر نزدیکی و دوري حقیقی،

اولین شخص جهان بشریّت یعنی رسول اکرم با شقی ترین آنها از قبیل فرعون و ابوجهل مساویند.

حقیقت این است که این اشتباه از یک نوع طرز تفکر مادي درباره خدا و انسان - و بالاخص درباره انسان - پیدا شده است.

فَاِذا سَوَّیْتُهُ و نَفَخْتُ فیهِ مِنْ » کسی که انسان و روح انسان را صرفاً توده اي از آب و گل می داند و نمی خواهد به اصل

) اعتراف کند و حتی این تعبیر را نیز حمل به یک معناي مجازي می کند، چاره اي ندارد جز انکار قرب واقعی حق. )« رُوحی

ولی چه لزومی دارد که ما انسان را اینچنین حقیر و خاکی فرض نماییم تا مجبور

شویم همه چیز را تأویل و توجیه کنیم؟ خداوند کمال مطلق و نامحدود است و از طرفی حقیقت وجود مساوي با کمال است و

هر کمال واقعی به حقیقت وجود که حقیقتی اصیل است باز می گردد از قبیل علم، قدرت، حیات ، اراده، رحمت، خیریّت و

غیره.

موجودات در اصل آفرینش به هر نسبت که از وجودي کامل تر - یعنی از وجودي قوي تر و شدیدتر - بهره مند هستند، به

ذات الهی که وجود محض وکمال صرف است نزدیکترند. طبعاً فرشتگان از جمادات ونباتات به خداوند نزدیکترند وبه همین

جهت بعضی از فرشتگان از بعضی دیگرمقرب ترند،بعضی حاکم ومطاع بعضی دیگر می باشند؛ و البته این تفاوت مراتب قرب

و بُعد مربوط به اصل خلقت و به اصطلاح مربوط به قوس نزول است.

) به سوي خداوند باز گشت می کنند. انسان به حکم مرتبه )« اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ » موجودات، بخصوص انسان، به حکم

وجودي خود، این بازگشت را باید به صورت طاعت و عمل اختیاري و انجام وظیفه و به صورت انتخاب و اختیار انجام دهد.

انسان باپیمودن طریق طاعت پروردگار واقعاً مراتب و درجات قرب پروردگار را طی میکند؛ یعنی از مرحله حیوانی تا مرحله

فوق ملک را می پیماید.این صعود و تعالی یک امر تشریفاتی و اداري نیست، قراردادي و اعتباري نیست، از قبیل بالا رفتن از

عضویّت ساده یک اداره تا مقام وزارت،ویااز عضویت ساده یک حزب تا رهبري آن حزب نیست، بلکه بالا رفتن برنردبان

وجود است، شدّت و قوّت و کمال یافتن وجود است که مساوي است با زیادت واستکمال در علم و قدرت و حیات و اراده و

مشیّت و ازدیاد دایره نفوذ و تصرّف. تقرّب به خداوند یعنی واقعاً مراتب و مراحل هستی را طی کردن و به کانون لایتناهی

هستی نزدیک شدن.

بنابراین محال است که انسان در اثر طاعت و بندگی و پیمودن صراط عبودیت

به مقام فرشته نرسد و یا بالاتر از فرشته نرود و لااقل در حدّ فرشته از کمالات هستی بهره مند نباشد. قرآن براي تثبیت مقام

انسانی می گوید:

.« ما فرشتگان را فرمان دادیم که در پیشگاه آدم سجده کنند و همه فرشتگان بلا استثنا سجده کردند جز ابلیس که حاضر نشد »

( حقاً باید گفت منکر مقام انسان هر که هست ابلیس است.(

قرب الهی

انسان در باطن حیات ظاهري حیوانی خود یک حیات معنوي دارد. حیات معنوي انسان که استعدادش در همه افراد هست از

نظر رشد و کمال از اعمالش و اهدافش سرچشمه می گیرد. کمال و سعادت انسان و همچنین سقوط و شقاوت او وابسته به

حیات معنوي اوست که وابسته است به اعمال و نیّات و اهداف او و به این که با مرکب اعمال خود به سوي چه هدف و

مقصدي پیش می رود.

توجّه ما به دستورهاي اسلامی تنها از جنبه هاي مربوط به زندگی فردي یا اجتماعی دنیوي است. شک نیست که دستورهاي

اسلامی مملوّ است از فلسفه هاي زندگی در همه شؤون. اسلام هرگز مسائل زندگی را تحقیر نمی کند و بی اهمّیّت نمی

شمارد. از نظر اسلام، معنویت جدا از زندگی در این جهان وجود ندارد. همان طور که اگر روح از بدن جدا شود، دیگر متعلّق

به این جهان نیست وسرنوشتش را جهان دیگر باید معیّن کند، معنویت جدا از زندگی نیز متعلّق به این جهان نیست و سخن از

معنویت منهاي زندگی در این جهان بیهوده است.

امّا نباید تصوّر کرد که فلسفه هاي دستورهاي اسلامی، در مسائل زندگی خلاصه می شود؛ خیر، در عین حال به کار بستن این

دستورات وسیله اي است براي طیّ طریق عبودیّت و پیمودن صراط قرب و استکمال وجود. انسان یک سیر کمالی باطنی دارد

که از حدود جسم و مادّه و زندگی فردي و اجتماعی بیرون است و از

یک سلسله مقامات معنوي سرچشمه می گیرد. انسان با عبودیت و اخلاص خود عملًا در آن سیر می کند؛ احیاناً در همین دنیا

و اگرنه، در جهان دیگر که حجاب برطرف شد همه مقاماتی را که طی کرده _ که همان مقامات و مراتب قرب و در نتیجه

( ولایت است _ مشاهده می نماید.(

مقصود این است که محدود کردن هدف و مقصد و ظاهر و باطن دستورهاي دینی به آثاري که از نظر زندگی مترتّب می

شود و قرب الهی را که نتیجه مستقیم انجام صحیح این اعمال است یک امر اعتباري و مجازي از قبیل تقرّب به ارباب زر و زور

در دنیا تلقی کردن بدون آنکه نقش مؤثري در حیات معنوي و واقعی انسان داشته باشد و او را واقعاً در نردبان وجود بالا ببرد،

اشتباه بزرگی است. افرادي که مراتب قرب را واقعاً طی کرده و به عالی ترین درجات آن نائل گشته یعنی واقعاً به کانون

هستی نزدیک شده اند، طبعاً از مزایاي آن بهره مند شده اند و همانها هستند که احاطه بر عالم انسانی دارند و ارواح و ضمائر

دیگران را تحت تسلّط می گیرند و شهید بر اعمال دیگرانند.

اساساً هر موجودي که قدمی در راه کمال مقدر خویش پیش رود و مرحله اي از مراحل کمالات خود را طی کند، راه قرب به

« تمدّن » حق را می پیماید. انسان نیز یکی از موجودات عالم است و راه کمالش تنها این نیست که به اصطلاح در آنچه امروز

نامیده می شود - یعنی یک سلسله علوم و فنون که براي بهبود این زندگی مؤثر و مفید است و یک سلسله آداب و مراسم که

لازمه بهتر زیستن اجتماعی است - پیشرفت حاصل کند. اگر انسان را تنها در این سطح در نظر بگیریم مطلب همین است، ولی

انسان راهی و بعدي دیگر دارد که از طریق تهذیب نفس و با آشنایی آخرین هدف یعنی ذات اقدس احدّیت حاصل می

( گردد.(

درجات قرب الی اللّه

من الله ذي » در اینجا در مورد خدا کلمه بسیار، بسیار پر معنایی آورده است « لِلْکافِرین لیس له دافع، مِنَ اللّهِ ذي المعارج »

ازناحیه اللّه صاحب پله و درجات قرب). معرج از عروج است و به معنی محل عروج و بالا رفتن می باشد. او در نزد ) « المعارج

رَفیعُ الدَّرجاتِ » خود مقامهایی براي بالا رفتن دارد، پله ها و درجات دارد که این معنا در قرآن زیاد آمده است (آیات

()« ذُوالْعَرْشِ( ) - هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَاللّهِ -( ) یَرْفَعِ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ والَّذینَ اُوتُوا العِلْمَ دَرَجاتٍ

قربه الی » توجه کنید، این کلمه را زیاد به زبان می آوریم یا در دلمان نیت می کنیم، مثلًا می گوییم این نماز را بجا می آورم

یعنی براي نزدیک شدن و تقرب به الله. معانی و مفاهیمی که بشر در عرف و قرار داد دارد امکان دارد اشتباهاً در مورد « الله

خداي متعال نیز بکار برود و خیال کند این معانی در مورد خدا هم صادق است در صورتیکه در مورد خدا حقیقت است نه

اعتبار و قرارداد. مثلاً ما می گوییم فلان شخص نزد فلان مقام خیلی مقرب است آیا منظور این است که او قرب مکانی دارد

یعنی از نظر مکانی از همه به او نزدیکتر است که در این صورت پیش خدمت آن مقام از همه به او نزدیکتر می باشد و ممکن

است کسی باشد که از نظر مکانی فرسنگها با آن مقام فاصله داشته باشد و در عین حال مقرب باشد در اینجا منظور از این که

مقرب است این است که بیشتر مورد عنایت است و بیشتر به او لطف دارد. بعضی ها خیال می کنند که معنی نزدیکی و تقرّب

به خدا از همین نوع است، مثلًا وقتی گفته می شود پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم از سایر مردم مقربتر است یعنی این

که خدا به او بیشتر لطف و عنایت دارد و خیال می کنند دوري و نزدیکی به خدا به همین معناست و نه تنها انسانها بلکه

ملائکه نیز همین طورند؛ یعنی هیچ ملکی از ملک دیگر نزدیکتر نیست و صرفاً لطف و عنایت است. در صورتیکه در عالم معنا

واقعاً درجات قربی هست. یعنی عالم ملکوت و عالم غیب واقعاً مراتب و درجات دارند

و نه صرف این است که عنایت و لطف کمتر یا بیشتر است، یعنی واقعاً انسان در اثر عبادت به سوي خدا بالا می رود و نزدیک

می شود و اصلًا خود نزدیک شدن یک حقیقت است و هر درجه انسان نزدیک شود وجودش حقانی تر می شود و به هر

نسبت وجودش حقانی تر بشود بیشتر تغییر می کند، وضعش، شکلش، معنویتش و همه چیزش عوض می شود. حتی ما در

سخن طیب (منظور اعتقاد پاك) بالا می رود به سوي « الیه یصعد الکلم الطیب والعمل الصالح یرفعه » : اعمال خودمان داریم که

او و عمل صالح است که اعتقاد پاك را بالا می برد، یا کلمه طیب است که عمل صالح را بالا می برد. پس عمل صالح بالا می

اسفل » یعنی بالاترین علوها و « اعلی علیین » رود و در عالم غیب واقعیتهایی است غیر از واقعیتهاي محسوس. این که در قرآن از

یعنی پایینترین سفلها نام برده می شود این ها اشاره به واقعیتهایی است. « سافلین

خدایی که در نزد خود مقامات و درجات دارد و هر کس و هر چیز از فرشتگان، حیوانات، .«... من الله ذي المعارج » : می فرماید

موجودات و انسانها در یک مقام خاصی قرار گرفته اند. یک حدیث معروف و مسلمی است که اهل تشیع و تسنن هردو آن را

قبول دارند و در کتب معتبر خود آن را روایت کرده اند و در معتبرترین کتاب ما یعنی اصول کافی ذکر شده است، این

لایزال العبد » :( حدیث خیلی پرمعناست و یک دنیا معنا دارد. امام می فرماید: خداي متعال فرموده است ( حدیث قدسی است

بندگان خدا دائماً بوسیله نوافل به سوي او بالا می روند. لایزال العبد یتقرب الیه بالنوافل - نفرمود « یتقرب الیه بالنوافل

بالفرائض.

بنده من دائماً و استمراراً بوسیله نوافل به من نزدیک و نزدیکتر می شود حتی می رسد به مرحله اي که مشمول محبت من واقع

می گردد البته مقصود این نیست که بقیه بندگان مورد محبت خدا نیستند بلکه ما یک رحمت رحمانیه داریم که شامل حال

همه انسانها می شود و یک رحمت رحیمیه، که بندگان خاصی را در بر می گیرد. مقصود از رحمت رحیمیه این است که

انسان به یک مرحله اي می رسد (مثلاً فرض کنید مثل کسیکه می خواهد به یک مرکزي نزدیک شود.) تا به یک مرز

مشخص نرسیده با قدم خودش جلو می رود ولی به آن مرز مشخص که رسید جاذبه خود

مرکز او را می گیرد. می رسد به مرحله اي که محبت الهی او را جذب می کند و او را فرا می گیرد و دست محبت الهی او را

همانقدر که من او را دوست داشتم از منیت و .« فاذا احبته » - که او را من دوست می دارم .« حتی احبه » . به سوي خود می کشد

و» - گوشی که می شنود منم - « فاذا احبته کنت سمعه الذي یسمع به » - هویت او چیزي نمی ماند و همه چیز او من می شوم

دستی که آن دست را حرکت می دهد منم. به این ترتیب - .«... و یده الذي » - چشمی که می بیند منم - « بصره الذي یبصر به

فاذا احبته کنت سمعه الذي یسمع بها - و بصره الذي » ، او همه چیزش را واگذار و تفویض کرده و چیزي برایش باقی نمانده

.«... یبصربها - ویده الذي

غرضم این است که مراتب و معارج و درجات که گفته شد همین است یعنی مراتبی که انسان بالا می رود و هر چقدر برود

( بالا هم نهایت ندارد اینجور نیست که به یک حدي برسد و تمام شود بلکه تا بی نهایت و تا ابد که برود باز ظرفیت دارد.(

اخلاص

خداشناسی خود به خود برروي تمام شخصیت و روحیه و اخلاق و اعمال بشر اثر می گذارد. اندازه این تأثیر به درجه ایمان

بستگی دارد. هراندازه ایمان انسان قوي تر و شدیدتر باشد، نفوذ خداشناسی در وجود انسان بیشتر می گردد و شخصیت آدمی

را بیشتر تحت سیطره خود قرار می دهد.

تأثیر و نفوذ خداشناسی در انسان مراتب و درجات دارد و تفاوت انسانها از نظر کمال انسانی و قرب به خداوند به این درجات

نامیده می شود؛ یعنی همه این درجات، درجات صدق و اخلاص است. « اخلاص » و « صدق » بستگی دارد و همه این ها

توضیح این که: قبلاً گفتیم آنگاه که به خدا رو می آوریم و او را عبادت می کنیم چنین ابراز می داریم که تنها مستحقّ

اطاعت، ذات احدیّت است و من در مقابل او تسلیم محض هستم. این گونه ایستادن و ابراز داشتن، عبادت است و جز براي

خدا

است، یعنی ما در عمل تا چه اندازه قید تسلیم در برابر غیر « صدق » جایز نیست؛ ولی این اظهار و ابزار ما تا چه اندازه داراي

خدا را رها کرده ایم و در مقابل ذات او تسلیم محض هستیم، این جهت به درجه ایمان ما بستگی دارد .

مسلماً همه افراد از نظر صدق و اخلاص در یک درجه نیستند. برخی تا این حد پیش می روند که عملًا جز امر خدا بر وجود

آنها حاکم نیست؛ از درون و برون فرماندهی جز خدا ندارند؛ نه هواي نفس و تمایلات نفسانی می تواند آنها را از این سو به

آن سو بکشاند و نه یک انسان دیگر می تواند آنان را مسخّر فرمان خویش سازد؛ به تمایلات نفسانی آن اندازه اجازه فعالیت

می دهند که موافق رضاي خدا باشد - و البته رضاي خدا همان راهی است که انسان را به کمال واقعی خود می رساند - و

فرمان انسانهاي دیگر را از قبیل پدر و مادر و معلم و غیره براي رضاي خدا و در حدود اجازه خدا انجام می دهند. برخی از این

پیشتر می روند و مطلوب و محبوبی جز خدا ندارند؛ خداوند محبوب و معشوق اصلی آنها قرار می گیرد و خلق خدا را به

از آن « هر کس چیزي را دوست بدارد آثار آن چیز و نشانه ها و یادگارهاي آن چیز را نیز دوست می دارد » حکم این که

جهت دوست می دارند که آثار و مخلوقات الهی و آیات و نشانه ها و یادگارها و یادآورهاي خدا می باشند. برخی پا را از

این هم فراتر می گذارند و جز او و جلوه هاي او چیزي نمی بینند؛ یعنی او را در همه چیز می بینند؛ همه چیز در حکم آیینه و

می شود که به هر سو بنگرند او را و جلوه او را می بینند؛ زبان حالشان این می شود که: « آیینه خانه » همه جهان یک

به صحرا بنگرم صحرا تو بینم به دریا بنگرم دریا تو بینم

به هرجا بنگرم کوه و در و دشت نشان از روي زیباي تو بینم

علی علیه السلام فرمود:

()«. هیچ چیزي را ندیدم مگر آنکه قبل از او و با او خدا را دیدم »

یک نفر عبادتگر، آنچه را در حال عبادت با خداي خویش در میان می گذارد ، در

در می آورد. « صدق » متن زندگی آن را پیاده می کند و به مرحله

است و صحنه زندگی وفاي پیمان است. این پیمان مشتمل بر دو شرط اصلی است: « پیمان » عبادت براي یک عبادتگر واقعی

یکی رهایی و آزادي از حکومت و اطاعت غیر خدا - اعمّ از هواي نفس و مطامع نفسانی و از موجودات و اشیاء و اشخاص -

و دیگر تسلیم محض در مقابل آنچه خدا به آن امر می کند و به آن راضی است و آن را دوست می دارد.

عبادت واقعی براي عبادتگر عامل بزرگ و اساسی تربیت و پرورش روحی اوست. عبادت، براي عبادتگر درس است، درس

وارستگی، آزادمنشی، فداکاري، محبت خدا، محبت امر خدا، همبستگی و دوستی اهل حق، احسان و خدمت به خلق، و....

از آنچه توضیح دادیم روشن شد که توحید اسلامی، هیچ انگیزه اي غیر خدا را نمی پذیرد.

است؛ هرچه رو به آن سو ندارد باطل و برضد مسیر « به سوي اویی » واقعیت تکاملی انسان و واقعیت تکاملی جهان، واقعیت

تکاملی خلقت است. از نظر اسلام همچنانکه کار خود را باید براي خدا کرد، کار خلق را نیز باید براي خدا کرد. این که گفته

می شود کار براي خدا یعنی کار براي خلق، راه خدا و خلق یکی است و براي خدا یعنی براي خلق، وگرنه کار براي خدا

منهاي خلق آخوندبازي و صوفیگري است؛ سخن نادرستی است. از نظر اسلام راه، راه خداست و بس و مقصد خداست نه چیز

دیگر، اما راه خدا از میان خلق می گذرد. کار براي خود کردن نفس پرستی است، کار براي خلق کردن بت پرستی است، کار

براي خدا و براي خلق کردن شرك و دوگانه پرستی است، کار خود و کار خلق براي خدا کردن توحید و خداپرستی است. در

روش توحیدي اسلامی کارها باید به نام خدا آغاز شود. آغاز کردن کار به نام خلق بت پرستی است و به نام خدا و خلق

شرك و بت پرستی است و تنها به نام خدا توحید و یگانه پرستی است.

نکته جالبی استفاده می شود و آن این که « اخلاص » از قرآن مجید در مورد

مخلص بودن (به کسر لام) غیر از مخلص بودن (به فتح لام) است. مخلص بودن (به کسر لام) یعنی در عمل اخلاص ورزیدن؛

عمل را پاك و خالص براي خدا انجام دادن. اما مخلص بودن (به فتح لام) یعنی پاك و خالص شده براي خدا. بدیهی است

( که پاك و خالص کردن عمل، چیزي است و پاك و خالص بودن به تمام وجود، چیز دیگر است.(

دعوت شیخ جعفر شوشتري

مرحوم شیخ جعفر شوشتري آن سالهایی که آمده بود تهران و آن منبرهاي معروف را در تهران می رفت، یک روز رفت بالاي

منبر و گفت: ایها الناس! همه پیغمبران آمده اند شما را به توحید دعوت کرده اند، من آمده ام شما را به شرك دعوت کنم.

همه تعجب کردند که شیخ چه می گوید! گفت: همه پیامبران آمده اند و گفته اند فقط خدا را بپرستید، فقط براي خدا کار

کنید، من می گویم یک کمی هم براي خدا کار کنید، یعنی این که همه کارهایتان خالصانه براي غیر خدا نباشد.

کاري که خالصانه براي غیر خداست، مثل کاري است که آدم فقط براي دنیا می کند و آن هیچ به خدا ارتباط ندارد. ولی

انسان در قسمتی از کارها خدا را وسیله قرار می دهد براي رسیدن به امیال نفسانی خود، این نوعی به در خانه خدا رفتن است.

مثلًا این که من می دانم خداست که سررشته کارهاي دنیا در دستش است، خداست که می تواند مشکلات دنیایی مرا حل

کند، اگر مشکلات دنیا نبود بطرف خانه خدا نمی رفتم. ولی حالا می روم به در خانه خدا، اما براي حل مشکلات دنیا. شک

ندارد که این خودش نوعی شرك است. یعنی یک پرستشی است که خدا از هدف بودن خارج شده است، وسیله شده است

براي خواسته هاي نفسانی، ولی خداوند متعال این را بنحوي از انسان می پذیرد. این نوع شرکها که شرك خفی است را

خداوند به نوعی از انسان می پذیرد. یعنی همان را که انسان

می خواهد، به انسان می دهد، در آخرت هم همین گونه است. اگر انسان براي خواسته هاي اخروي عبادت را انجام می دهد،

خداوند متعال همان خواسته هاي اخروي را به او می دهد. اما این عبادت به آن معناي واقعی عبادت و پرستش خدا، که خدا

پرستش شده باشد نیست. خدا آن وقت پرستش شده است که خدا براي خدا پرستش شده باشد. یعنی اصلًا پرستش حقیقی و

اخلاص حقیقی، فقط و فقط آن است. بقیه این ها درجاتی از شرك است ولی شرکهاي خفی است که این شرکهاي خفی

عقوبت در عالم آخرت ندارد.

ان ربیب شرك فی القلب اخفا من ربیب نمله سوداء علی » - حدیث جالبی است که شرك در قلب انسان حرکت می کند

این نشان می دهد که توحید خیلی دقیق است. یعنی پیدایش مخفیانه شرك در قلب انسان، از - « صخره سما فی لیله ظلما

انسان آن قدر مخفی می ماند که مانند حرکت کردن مورچه سیاه است در شب تاریک، روي سنگ سیاه. مورچه سیاه باشد،

شب هم تاریک باشد و سنگ هم سیاه باشد، آیا چشم او را می بیند؟ بنابراین ما یک عبادت حقیقی داریم و یک عبادت

الهی ما عبدتک خوفا من نارك ولا طمعا فی جنتک بل وجدتک اهلا للعباده » - مجازي. عبادت حقیقی همان است که

) - سعدي چقدر این را عالی آورده است، البته به صورت تمثیل است (در رابطه با عشق و علاقه سلطان محمود به )« فعبدتک

( ایاز که به او ایراد می گرفتند که این چی دارد؟ چه شکل و زیبائی دارد؟).(

می گوید سلطان محمود سفري می رفت و در سفرها معمولًا صندوق جواهراتی با خود دارند، سلطان محمود دستور داده بود

که عمداً این صندوق را محکم نبندند. به یک درهّ اي می رسد آنجا تعمداً این بار را از روي شتر می اندازد که این صندوق

بشکند و این دُرّ و مرجان و جواهر قیمتی بریزد ته دره . گفت هرکس هرچه برداشت مال خودش، این را گفت و شلاق زد به

اسب و رفت. همه ریختند ته دره که یک جواهر یا گوهر قیمتی بدست آورند، نگاه کرد پشت سرش دید فقط یک نفر

مانده و آنهم ایاز است، همه رفتند سراغ نعمت، گفت: ز یغما چه آورده اي گفت هیچ! من خدمت را بر نعمت ترجیح دادم،

اینجا که می رسد گریزش را می زند.

خلاف طریقت بود که اولیاء تمنا کنند از خدا جز خدا

گر از دوست چشمت به احسان اوست تو در بند خویشی نه در بند دوست

سلطان محمود می خواست ثابت کند که آن چیزهایی که شما می گویید نیست یک نفر من را خالصانه و براي خودم می

خواهد آنهم ایاز است. عبادت حقیقی این است. ما نباید غیر این را به حساب بیاوریم، خداوند به فضل خودش این شرکها را

( از ما پذیرفته است.(

اخلاص، شرط قبولی اعمال

از مسائلی که درباره ارزش ایمان مطرح است این است که آیا ایمان چه دخالتی در قبولی اعمال می تواند داشته باشد؟

قبلًا در ضمن نقل دلائل کسانی که می گویند اعمال خیر کفّار، مقبول درگاه خداست گفتیم که آنها می گویند: چون حسن

وقبح و نیک و بد عمل، ذاتی است، عمل نیک، چه از مؤمن باشد یا از کافر، ماهیّتش نیک است و قهراً باید مورد قبول حق

تعالی واقع گردد؛ زیرا خوب از هر کس خوب است و بد از هر کس بد است و نسبت خداي متعال هم با همه بندگان یکی

است.

اکنون می گوییم آنچه در استدلال مذکور آورده شده است صحیح است ولی یک مطلب اساسی، اینجا مورد غفلت قرار

گرفته است و ما براي بیان آن ناچاریم یکی دیگر از اصطلاحات فنّ اصول را بیان کنیم و آن اصطلاح این است که حسن و

قبح بر دو گونه است: فعلی و فاعلی.

نیت خوب، کار خوب

هر عملی دو جنبه و دو بُعد دارد و هر یک از دو جنبه آن از نظر خوبی و بدي حسابی جداگانه دارد. ممکن است یک عمل از

لحاظ یک بعد نیک باشد ولی در بعد دیگر نیک نباشد. عکس آن نیز ممکن است و نیز ممکن است یک عمل از لحاظ هر

دو بعد نیک یا بد باشد.

این دو بعد عبارت است از: شعاع اثر مفید یا مضر عمل در خارج و در اجتماع بشر، و شعاع انتساب عمل به شخص فاعل و

انگیزه هاي نفسانی و روحی که موجب آن عمل شده است و عامل خواسته است به واسطه عمل و بوسیله قراردادن عمل به آن

هدفها و انگیزه ها برسد.

از نظر اول باید دید اثر مفید و یا مضر عمل تا کجا کشیده شده است؟ و از نظر دوم باید دید که عامل، در نظام روحی و

فکري خود چه سلوکی کرده و به سوي کدام مقصد می رفته است؟

اعمال بشر از نظر شعاع اثر سودمند یا زیانبار، در دفتر تاریخ ثبت می شود و تاریخ درباره آن قضاوت می کند، آن را ستایش

یا نکوهش می نماید؛ ولی از نظر شعاع انتساب با روح بشر، تنها در دفاتر علوي ملکوتی ثبت و ضبط می شود . دفتر تاریخ،

عمل بزرگ و مؤثر می خواهد و چنین عملی را ستایش می کند؛ ولی دفاتر علوي ملکوتی الهی علاوه بر این جهت در

جستجوي عمل جاندار است.

قرآن می فرماید:

().« اَلَّذي خَلَقَ الْمَوتَ وَ الْحیوهَ لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا »

.« آنکه مرگ و زندگی را آفرید تا شما را در امتحان نیکوترین عمل و صواب ترین عمل قرار دهد »

زیرا عمده این است که بدانیم آنگاه که تحت تأثیر انگیزه هاي روحی، « بیشترین عمل » عمل و نفرمود « صواب ترین » فرمود

عملی انجام می دهیم گذشته از پیکر

عمل که یک سلسله حرکات و سکنات است و داراي اثرها و ارزشهاي خاص اجتماعی است، از نظر معنوي واقعاً و حقیقتاً به

سویی می رویم و طی طریقی می کنیم.

است، کار است، انرژي عضلانی است که مصرف می شود و اما اندیشه ها « عمل » مطلب به این سادگی نیست که هرچه هست

و نیتها، به اصطلاح ارزش مقدماتی دارد براي عمل، همه ذهنیت است و همه مقدمه است و عمل ذوالمقدمه ، اساس،

« اصاله العملی » ذوالمقدمه است، مقدمه هرطور بود، بود. خیر، اصالت فکر و نیت، از اصالت عمل کمتر نیست. این گونه تفکر

صرفاً ارزش مقدّمی برایش قائل است، « ذهنیت » و « عینیت » نمی شمارد و تحت عنوان « اصیل » که اندیشه و نیت و عقیده را

یک تفکر مادي است. گذشته از این که بطلان این مکتب در جاي خود روشن است، قدر مسلم این است که معارف قرآن را

با اینگونه طرز تفکرها نمی توان توجیه کرد.

حقیقی ما همان روح ماست؛ روح ما با هر عمل اختیاري، از قوّه به سوي فعلیت گام بر « من » از نظر قرآن، شخصیت واقعی ما و

می دارد و اثر و خاصیتی متناسب با اراده و هدف و مقصد خود کسب می کند؛ این آثار و ملکات جزء شخصیت ما می شود

و ما را به عالمی متناسب خود از عوالم وجود می برد.

پس حسن و قبح فعلی، یا خوبی و بدي اعمال، از نظر بعد اول بستگی به اثر خارجی آن عمل دارد؛ و حسن قبح فاعلی یا

خوبی و بدي از نظر بعد دوم بستگی به کیفیت صدور آن از فاعل دارد. در حساب اول، قضاوت ما درباره یک عمل از لحاظ

نتیجه خارجی و اجتماعی آن است؛ و در حساب دوم؛ قضاوت ما از نظر تأثیر داخلی و روانی عمل در شخص فاعل است.

وقتی یک فرد، بیمارستانی به وجود می آورد یا اقدام نیکوکارانه دیگري در امور فرهنگی یا بهداشتی یا اقتصادي یک کشور

انجام می دهد، شک نیست که عمل او از نظر اجتماعی و در مقیاس تاریخ، خیر است، یعنی کار مفید و نافع براي خلق

خداست. در این حساب تفاوتی نمی کند که هدف فاعل از ایجاد بیمارستان یا

مؤسسه خیریه دیگر چه باشد؟ خواه هدفش ریاکاري و تظاهر و اشباع غرائز نفسانی باشد یا انسانی و عالی و غیرفردي و مافوق

مادي، در هر صورت از لحاظ اجتماع یک مؤسسه خیریه بوجود آمده است. قضاوت تاریخ در مورد اعمال مردم همیشه از

همین جنبه و در همین بعد است. تاریخ هرگز به نیت اشخاص کاري ندارد. وقتی سخن از شاهکارهاي هنر و صنعت در

چه « سی و سه پل » یا « مسجد شاه » یا « مسجد شیخ لطف الله » اصفهان به میان می آید کسی کاري ندارد که مثلًا پدیدآورنده

می گذارد. « عمل خیر » نیتی و هدفی داشته است؛ تاریخ پیکر را می بیند و نام عمل را

نظر به اثر اجتماعی و خارجی فعل نیست؛ در این حساب نظر به نوع ارتباط عمل با فاعل است؛ در « حُسن فاعلی » اما در حساب

محسوب گردد. در اینجا حساب این است که فاعل با « عمل خیر » ، این حساب مفید بودن عمل کافی نیست براي این که عمل

چه نیت و چه منظور و هدفی براي وصول به چه مقصدي اقدام کرده است. اگر فاعل، داراي نیت و هدف خیر باشد و کار خیر

را با انگیزه خیر انجام داده باشد کارش خیر است یعنی حسن فاعلی دارد و عملش دو بعدي است، در دو امتداد پیش رفته

است: در امتداد تاریخ و زندگی اجتماعی بشري و در امتداد معنوي و ملکوتی؛ ولی اگر آن را با انگیزه ریا یا جلب منفعت

مادي انجام داده باشد، کارش یک بعدي است، تنها در امتداد تاریخ و زمان پیش رفته ولی در امتداد معنوي و ملکوتی پیش

نرفته است و به اصطلاح اسلامی عملش به عالم بالا صعود نکرده است؛ و به تعبیر دیگر در اینگونه موارد، فاعل به اجتماع

خدمت کرده و آن را بالا برده است ولی به خودش خدمت نکرده است بلکه احیاناً خیانت کرده است، روحش به جاي این که

با این عمل، تعالی یابد و بالا رود تنزل یافته و سقوط کرده است.

البته مقصود این نیست که حساب حسن فاعلی از حسن فعلی بکلی جداست و انسان از نظر نظام روحی و تکامل معنوي نباید

کاري به کارهاي مفید اجتماعی داشته باشد، مقصود این است که کار مفید اجتماعی آنگاه از نظر نظام روحی و تکامل

معنوي مفید است که روح با انجام آن عمل یک سیر و سفر معنوي کرده

باشد، از منزل خودخواهی و هواپرستی خارج شده و قدم به منزل اخلاص و صفا گذاشته باشد.

نسبت حسن فعلی به حسن فاعلی نسبت بدن به روح است. یک موجود زنده، ترکیبی است از روح و بدن؛ باید در پیکر عملی

که حسن فعلی دارد، حسن فاعلی دمیده شود تا آن عمل زنده گردد و حیات یابد.

خداوند با همه مخلوقاتش نسبت متساوي و یکسان دارد و از » مبنی بر این که - « روشنفکرمآبان » علیهذا دلیل عقلی به اصطلاح

این « یکسانی » طرف دیگر حسن و قبح اعمال، ذاتی اعمال است؛ پس عمل خیر از همه مردم یکسان است و لازمه این دو

مخدوش است. در این استدلال، عملها و نسبت یکسان خداوند با - « است که پاداش اخروي مؤمن و غیر مؤمن یکسان باشد

و شخصیت او و هدف و انگیزه و سیر روحی و معنوي را که جبراً و قهراً موجب « عامل » مخلوقات در نظر گرفته شده است اما

نایکسانی عملها می شود و فاصله اي در حد فاصله مرده و زنده میان آنها بوجود می آورد فراموش کرده اند ؛ می گویند: براي

خدا چه فرق می کند که آنکه عمل خیر انجام می دهد بشناسد یا نشناسد؟ با او آشنا باشد یا آشنا نباشد؟ عمل را براي رضاي

او انجام داده باشد یا براي مقصودي دیگر؟ قصدش تقرب به خدا باشد یا نباشد؟

پاسخ این است: براي خدا فرق نمی کند ولی براي خود آن شخص فرق می کند، او اگر خدا را نشناسد و با او آشنا نباشد یک

نوع سلوك روحی می کند و اگر آشنا باشد نوعی دیگر. اگر آشنا نباشد عمل یک بعدي انجام می دهد، عملش تنها حسن

فعلی و حسن تاریخی می یابد، ولی اگر آشنا باشد عمل دوبعدي انجام می دهد و عملش حسن فاعلی و حسن ملکوتی نیز پیدا

می کند و دو بعدي می گردد؛ اگر آشنا باشد خودش و عملش به سوي خدا بالا می رود و اگر آشنا نباشد بالا نمی رود. به

عبارت دیگر: براي خدا فرق نمی کند اما براي عمل فرق می کند؛ در یک صورت، عمل، عملی می شود زنده و صعود کننده

به بالا و در صورت دیگر عملی می شود مرده و هبوط کننده به پایین.

می گویند خداي عادل و حکیم هرگز به جرم این که بنده اي با او رابطه دوستی ندارد خط بطلان بر روي اعمال نیکش نمی

کشد.

ما هم معتقدیم که خداوند خط بطلان نمی کشد؛ اما باید ببینیم آیا اگر کسی خداشناس نباشد عمل خیر واقعی که هم حسن

اثر داشته باشد و هم حسن ارتباط، هم از نظر نظام اجتماعی خوب باشد و هم از نظر روحی عامل، از او سر می زند یا سر نمی

« صالح » و « خیر » ، زند؟ همه اشتباهات از آنجا پیدا شده است که ما مفید بودن اجتماعی یک عمل را براي این که آن عمل

محسوب گردد کافی فرض کرده ایم. مسلماً اگر به فرض (البته فرض محال) کسی خدا را نشناسد و با عمل خود به سوي خدا

بالا رود خدا او را باز نمی گرداند؛ اما حقیقت این است که کسی که خدا را نمی شناسد حجابی را پاره نمی کند، طوري از

اطوار نفس را طی نمی نماید و به سوي ملکوت خدا بالا نمی رود تا عملش آن جهانی گردد و جنبه ملکوتی بیابد و صورتی

پیدا کند که در آن جهان مایه بهجت و لذت و سرور و سعادت او گردد. مقبولیت عمل نزد پروردگار جز این نیست که عمل

اینچنین باشد.

تفاوت قوانین الهی و قوانین بشري

یک تفاوت اصیل در میان قوانین الهی و قوانین بشري همین است که قوانین الهی دو بُعدي است و قوانین بشري یک بعدي.

قوانین بشري به نظام روحی و تکامل معنوي فرد کاري ندارد. وقتی که یک دولت براي مصالح کشور، اقدام به وضع مالیات

می کند، هدفش فقط بدست آوردن پول و تأمین هزینه کشور است. دولت نظري ندارد که پرداخت کننده مالیات چه نیتی

دارد؟ آیا با طیب خاطر و رضایت و از روي علاقمندي به دولت یا کشور مالیات می دهد یا از روي ترس؟ هدف دولت تنها

پول گرفتن است، حتی اگر پرداخت کننده در دلش فحش هم بدهد بازهم منظور دولت عملی شده است.

همچنین وقتی که براي دفاع از کشور، سربازانی را به زیر پرچم احضار می کند به نیت سربازان کاري ندارد؛ او می خواهد

سرباز در میدان جنگ با دشمن نبرد کند؛

براي دولت تفاوتی ندارد که سرباز با رضا و میل بجنگد یا از روي ترس از مسلسلی که پشت سرش قرار دارد، نبردش

خودنمایی باشد، به انگیزه حماسه ها و تعصبهاي احمقانه باشد، یا از براي دفاع از حق و حقیقت؟

ولی در قوانین الهی چنین نیست؛ در این قوانین، مالیات و سربازي بطور مطلق خواسته نشده است، بلکه توأم با نیت خالص و

قصد قربت خواسته شده است. اسلام عمل با روح می خواهد نه عمل بی روح. لهذا اگر مسلمانی زکات خود را بدهد ولی

شائبه ریا در آن باشد پذیرفته نیست؛ اگر به جهاد برود ولی براي خودنمایی باشد قبول نیست. قانون الهی می گوید سرباز

اِن اللّهَ اشْتري مِنَ » : اجباري به درد من نمی خورد، من سربازي می خواهم که روحاً سرباز باشد، سربازي می خواهم که نداي

) را پذیرفته باشد و صمیمانه به آن لبیک بگوید. )« الْمُؤمنینَ اَنفُسَهُمْ وَ اَموالَهُم بِاَنّ لَهُمُ الْجَنَّهَ

از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در روایت متواتر میان شیعه و سنی رسیده است که:

().« اِنَّماَ الَاعْمالُ بِالنّیّاتِ »

.« همانا کارها وابسته به نیتهاست »

().« لِکُلِّ امْرِءٍ مانَوي »

.« براي هر کس همان است که آن را قصد کرده است »

().« لاعَمَلِ اِلاّ بِنیّهٍ »

.« هیچ عملی بدون نیت پذیرفته نیست »

در حدیثی به این شکل روایت شده است:

اِنَّمَا الْاَعْمال بِالنِیَهِ وَ اِنَّمَا لِامْرِءٍ مانَوي، فَمَنْ کانَتْ هِجْرَتُهُ الی اللّهِ وَ رَسولِهِ فَهِجرَتُهُ اِلَی اللّهِ وَ رَسوُلِهِ، وَ مَن کانت هِجرتُه لِدُنیا »

().« یُصیبُها اَوْ امْرَأَهٍ یَتَزَوَّجُها فَهِجرَتُهُ اِلی مَا هاجَرَ اِلیهِ

همانا اعمال، وابسته به نیت است؛ براي انسان همان است که قصد کرده و هدف قرار داده است. هر کس بخاطر خدا و رسول »

هجرت کرده است، هجرتش به سوي خدا و رسول است؛ و هر کس به خاطر زنی که با او ازدواج کند و یا بخاطر ثروتی که به

.« چنگ آورد هجرت کرده است هجرتش به سوي همان خواهد بود

امام صادق علیه السلام فرمود:

کارتان را براي خدا قرار دهید نه براي مردم، زیرا هرچه براي خداست براي خدا (به سوي خدا) است و هرچه براي مردم است »

().« به سوي خدا بالا نمی رود

اخلاص، جان عمل

نیّت، جان عمل است و همان طوري که تن آدمی شریف است به جان آدمیّت، شرافت عمل آدمی نیز بستگی به جان آن

دارد. جان عمل چیست؟ جان عمل، اخلاص است.

قرآن کریم می فرماید:

().« و ما اُمِرُوا اِلا لِیَعْبُدُوا الَله مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ »

.« مأموریت نیافتند جز این که خدا را از روي اخلاص بپرستند »

کیفیت یا کمّیت؟

از بحث گذشته نتیجه جالبی بدست می آید و آن این که: آنچه در حساب خدا مایه ارزش اعمال است کیفیت است نه

کمیت. توجه نکردن به این نکته سبب شده گروهی از مردم در برخی از اعمال فوق العاده با ارزش اولیاء خدا وقتی که حجم

اجتماعی آنها را کوچک دیده اند افسانه سازي کنند. مثلًا درباره انگشتري که

امیرالمؤمنین علی علیه السلام در حال رکوع به فقیر دادند و آیه درباره اش نازل گشت گفته اند ارزش آن معادل خراج سوریه

و شامات بوده است؛ و براي این که مردم باور کنند ، شکل روایت به آن داده اند. به نظر اینان شگفت بوده است که درباره

انفاق یک انگشتر حقیر، آیه اي عظیم از قرآن نازل شود؛ و چون نتوانسته اند این معنی را باور کنند افسانه سازي کرده بهاي

مادي آن را بالا برده اند ؛ فکر نکرده اند انگشتري که معادل خراج سوریه و شام باشد، در مدینه فقیر و بیچاره، زینت بخش

دست علی علیه السلام نخواهد بود. فرضاً چنین انگشتري در دست علی علیه السلام می بود او آن را به یک گدا نمی داد بلکه

با چنان انگشتري مدینه را آباد می کرد و همه بینوایان شهر را نجات می داد.

عقل افسانه سازان درك نکرده است که عمل بزرگ در نزد خدا حسابی غیر از حسابهاي مادي دارد؛ گویی ایشان پنداشته اند

که گرانقیمت بودن انگشتر چشم خدا را - معاذالله - خیره کرده و او را وادار به تحسین کرده است که آفرین به علی، چه کار

بزرگی انجام داد!

انعکاس اخلاص در ملکوت اعلی

در شأن « هَلْ اَتی » نمی دانم این کوته فکران، درباره قرصه هاي جوینی که علی علیه السلام و خاندانش انفاق کردند و سوره

آنان نازل شد چه فکري کرده اند؟ لابد در آنجا هم می گویند آرد آن نانها از جو نبوده مثلًا براده طلا بوده است!

نه، چنین نیست. اهمیت عمل علی علیه السلام و خاندانش از جنبه مادي که نظرهاي ما را جلب می کند نیست؛ اهمیت عمل

آنان در این است که عملی پاك و صد در صد خالص براي خدا بوده است، در آن حد از اخلاص که براي ما قابل تصور هم

نیست، اخلاصی که در ملکوت اعلی انعکاس یافته و عکس العمل تمجید و تحسین به وجود آورده است.

:« شیخ فرید الدین عطّار نیشابوري » به قول

گذشته زین جهان وصف سنانش گذشته ز آنجهان وصف سه نانش

اهمیت عمل آنان در این بوده است که قرآن نقل کرده است:

().« اِنَّما نُطْعِمُکُم لِوَجْهِ اللّهِ لانُریدُ مِنْکُم جَزاءً و لا شُکوراً »

.« ما فقط به خاطر روي خدا به شما انفاق می کنیم و پاداش یا تشکري از شما توقع نداریم »

این زبان دل ایشان است که خداي آگاه فاش نموده است؛ یعنی آنها با آن ایثار و آن گذشت، از خدا جز خدا نمی خواستند.

این که قرآن کریم اعمال کافران را همچون سرابی پوچ و بی حقیقت دانسته است از این جهت است که اعمال آنان ظاهري

آراسته و فریبنده دارد ولی چون براي هدفهاي پست مادي فردي انجام شده نه براي خدا، چهره ملکوتی ندارد.

نهري در مکه جاري ساخته است که از آن زمان تاکنون مورد استفاده زُوّار بیت اللّه است. این ،« هارون الرشید » زن « زُبیدَه »

کار، ظاهري بسیار صالح دارد. همت زبیده این نهر را از سنگلاخهاي بین طائف و مکه به سرزمین بی آب مکه جاري ساخت

و قریب دوازده قرن است که حُجّاج تفتیده دل تشنه لب از آن استفاده می کنند.

از نظر چهره مُلکی، کار بس عظیمی است؛ ولی از نظر ملکوتی چطور؟ آیا ملائکه هم مانند ما حساب می کنند؟ آیا چشم

آنان هم به حجم ظاهري این خیریّه خیره می شود؟

نه، آنها طوري دیگر حساب می کنند. آنان با مقیاس الهی، ابعاد دیگر عمل را می سنجند؛ حساب می کنند که زبیده پول این

کار را از کجا آورد؟ زبیده همسر یک مرد جبار ستمگر به نام هارون الرشید بود که بیت المال مسلمین را در اختیار داشت و

هر طور هوس می کرد عمل می نمود. زبیده از خود ثروتی نداشت و مال خود را صرف عمل خیر نکرد؛ مال مردم را صرف

مردم کرد؛ تفاوتش با سایر زنانی که مقام او را داشته اند در این جهت بود که دیگران مال مردم را صرف شهوات شخصی می

کردند و او قسمتی از این مال را صرف یک امر عام المنفعه کرد. تازه مقصود

زبیده از این کار چه بوده است؟ آیا می خواسته نامش در تاریخ بماند؟ یا واقعاً رضاي خدا را در نظر داشته است، خدا می

داند و بس.

در این حساب است که گفته شده زبیده را در خواب دیدند و از او پرسیدند که خدا با این نهري که جاري ساختی با تو چه

کرد؟ جواب داد تمام ثوابهاي آن را به صاحبان اصلی پولها داد.

مسجد بهلول

می گویند مسجدي می ساختند، بهلول سر رسید و پرسید: چه می کنید؟ گفتند: مسجد می سازیم. گفت: براي چه؟ پاسخ

دادند: براي چه ندارد، براي رضاي خدا.

بهلول خواست میزان اخلاص بانیان خیر را به خودشان بفهماند، محرمانه سفارش داد سنگی تراشیدند و روي آن نوشتند

شبانه آن را بالاي سردر مسجد نصب کرد. سازندگان مسجد روز بعد آمدند و دیدند بالاي در مسجد نوشته ،« مسجد بهلول »

ناراحت شدند؛ بهلول را پیدا کرده به باد کتک گرفتند که زحمات دیگران را به نام خودت قلمداد ،« مسجد بهلول » شده است

می کنی؟! بهلول گفت مگر شما نگفتید که مسجد را براي خدا ساخته ایم؟ فرضاًمردم اشتباه کنند و گمان کنند که من مسجد

را ساخته ام، خدا که اشتباه نمی کند.

چه بسا کارهاي بزرگی که از نظر ما بزرگ است و در نزد خدا پشیزي نمی ارزد. شاید بسیاري از بناهاي عظیم از معابد و

مساجد و زیارتگاهها و بیمارستانها و پلها و کاروانسراها و مدرسه ها چنین سرنوشتی داشته باشند؛ حسابش با خداست.

وجهه ملکوتی عمل

نسبت دنیا و آخرت نسبت بدن و روح، یعنی نسبت ظاهر به باطن است؛ دنیا و آخرت دو جهان کاملاً مجزا و منفصل از

یکدیگر نیستند؛ عالم دنیا و آخرت و یا به تعبیر دیگر مُلک و ملکوت مجموعاً یک واحد است همچون ورق کتاب که داراي

دو صفحه است، و یا همچون سکّه اي که دو طرف دارد. زمینی که در دنیا هست،

همین زمین با چهره ملکوتی اش در آخرت پیدا می شود. جمادات و نباتات دنیا با وجهه ملکوتیشان در آخرت ظاهر می

شوند. اساساً آخرت وجهه ملکوتی دنیاست.

پیدا کند این است که با توجه به خدا و براي صعود به ملکوت خدا « علّیّینی » شرط این که یک عمل، وجهه ملکوتی خوب و

انجام بگیرد. اگر کسی معتقد به قیامت نباشد و توجه به خدا نداشته باشد،عمل او وجهه ملکوتی نخواهد داشت و به تعبیر

دیگر صعود به علیین نخواهد کرد. وجهه ملکوتی عمل وجهه بالاست و وجهه مُلکی آن وجهه پایین است. تا عملی از راه نیت

و از راه عقیده و ایمان، نورانیت و صفا پیدا نکند، به ملکوت عُلیا نمی رسد؛ عملی به ملکوت علیا می رسد که روح داشته

باشد. روح عمل همان بهره اخروي و ملکوتی آن است.

قرآن کریم چه زیبا می فرماید:

().« اِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ »

.« به سوي او سخن پاك بالا می رود و کردار شایسته بالا می بردش »

این آیه به دوگونه قابل تفسیر است و هردو گونه در کتب تفسیر ذکر شده است: یکی این که سخن پاك و اعتقاد پاك را

کردار شایسته بالا می برد؛ دیگر این که سخن پاك و اعتقاد پاك، کردار شایسته را بالا می برد و ملکوتی می سازد. دو تفسیر

- که هردو صحیح است و مانعی ندارد که هردو مقصود باشد - مجموعاً این اصل را بیان می کنند که ایمان در مقبولیت عمل

و بالا رفتن عمل به سوي بالا تأثیر دارد و عمل، در سیراب شدن ایمان و بالا رفتن درجه ایمان. این اصل در معارف اسلامی

اصل مسلمی است. استشهاد ما به این آیه بنا بر تفسیر دوم است گو این که - همچنانکه اشاره کردیم - از نظر ما مانعی ندارد

که آیه کریمه در آنِ واحد ناظر به هر دو معنی باشد.

به هرحال اشتباه است اگر بپنداریم اعمال کسانی که ایمان به خدا و قیامت ندارند، به سوي خدا صعود می نماید و وجهه

پیدا می کند. « علّیّینی »

اگر به ما بگویند که فلان کس از جاده شمال تهران خارج شد و در جهت شمال چند روز به سفر خود ادامه داد هرگز توقع

نداریم که چنین کسی به قم و اصفهان و شیراز برسد؛ اگر کسی چنین احتمالی بدهد به او می خندیم و می گوییم اگر او می

خواست به قم و اصفهان و شیراز برود باید از جاده جنوب تهران خارج شود و ادامه دهد.

محال است کسی به سوي ترکستان برود و به کعبه برسد.

بهشت و جهنم، دو غایت سیر معنوي انسان است. در آن جهان هرکسی خود را در غایت مسیر خود می بیند، یکی بالاست و

دیگري پایین، یکی اعلاعلیین است و دیگري اسفل سافلین.

().« اِنَّ کِتابَ الَابْرارِ لَفی عِلّیّینَ »

().« اِنَّ کِتابَ الفُجّارِ لَفی سِجّینٍ »

چگونه ممکن است کسی به سوي مقصدي حرکت نکند و یا به سوي مقصدي ضد آن مقصد حرکت کند و آنگاه به آن

مقصد برسد؟! حرکت به سوي علیین، فرع آهنگ و اراده رسیدن به آن است و آهنگ و اراده، فرع معرفت و اعتقاد از یک

طرف و تمکین و تسلیم از طرف دیگر است. از آنکه به چنین مقصدي اعتقاد ندارد یا تمکین و تسلیم ندارد و بالاخره رغبتی

به آن ندارد و به انگیزه رسیدن به آنجا کوچکترین گامی برنمی دارد چگونه می توان توقع داشت که سر از آنجا در بیاورد؟

بی شک هر راهی به مقصد خودش منتهی می گردد؛ تا مقصد خدا نباشد به خدا منتهی نمی گردد.

قرآن کریم می فرماید:

مَنْ کانَ یُریدُ الْعاجِلَهَ عَجَّلْنا لَهُ فیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُریدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْ لیها مَذْمُوماً مَدْحُوراً. و مَنْ اَرادَ الاخِرَهَ و سعی لَها »

().« سَعْیَها و هُوَ مُؤْمِنٌ فَاولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

هرکس (فقط) طالب دنیاي نقد باشد، آن مقدار که بخواهیم به آنان که بخواهیم می دهیم، سپس براي وي جهنم را قرار داده »

ایم که نکوهیده و رانده شده وارد آن می گردد. و هرکس خواهان آخرت باشد و کوشش شایسته آن را انجام دهد، پس

.« کوشش آنان مورد قدردانی قرار خواهد گرفت

یعنی اگر کسی سطح فکرش از دنیا بالاتر نباشد و هدفی عالیتر از دنیا نداشته باشد، محال است که به هدف عالی اخروي نائل

گردد؛ و لطف و کرم ما و خدایی ما ایجاب می کند که از همان هدف دنیایی که خواهان آن است به او بهره اي بدهیم.

در اینجا نکته اي هست: جهان دنیا، جهان طبیعت و ماده است، جهان علل و اسباب است، علل و اسباب دنیوي باهم در تزاحم

هم وجود دارد؛ لهذا کسی که هدفش دنیا باشد، تضمینی ندارد که صد در صد به مقصود برسد. « قسر » و جنگند؛ در این دنیا

تعبیري که قرآن کریم براي تفهیم این نکته انتخاب فرموده است این است:

.« هرقدر بخواهیم، به هرکس بخواهیم می دهیم »

ولی آنکس که در نظام روحی خودش هدف عالی تري دارد و دل به هدفهاي کوچک نقد نداده است و به سوي هدف الهی

گام برمی دارد و با ایمان جلو می رود، البته وي به هدف خواهد رسید زیرا خداوند ارجگزار است، کار نیکی را که تقدیم او

گردد می پذیرد و مزد می دهد.

در اینجا سعی و کوشش هم شرط است زیرا محال است که کسی بی گام برداشتن، راهپیمایی کند و به هدف برسد.

سپس در آیه بعد می فرماید:

().« کُلًا نُمِدُّ هؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ ربِّکَ، و ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً »

ما همه را، هم این گروه را و هم آن گروه را، از فیض پروردگارت مدد می کنیم؛ »

.« فیض پروردگار تو از کسی دریغ نشده است

یعنی ما فیاض علی الاطلاقیم و جهان را مستعد فعالیت ساخته ایم؛ هر کسی هر تخمی که بپاشد آن را به ثمر می رسانیم؛

هرکس که به سوي هدفی رهسپار است او را به هدفش می رسانیم.

حکماي الهی می گویند: واجب الوجود بالذات واجب من جمیع الجهات و الحیثیات است: لهذا واجب الفیّاضیّه است؛ از این

رو هرکس طالب هرچه باشد، خدا او را مدد می کند. چنین نیست که اگر کسی طالب دنیا باشد خدا بفرماید تو گمراه هستی

و بر خلاف ارشاد و هدایت ما عمل کرده اي پس ما تورا تأیید نمی کنیم. نه، چنین نیست؛ دنیا طلب هم در دنیا طلبی خویش

در حدودي که این سراي اسباب و علل و تمانع و تزاحم امکان می دهد مورد تأیید و حمایت الهی است و از بذل و بخشش

بی دریغ او بهره مند می گردد.

به عبارت دیگر: جهان، سرزمین مستعد و مناسبی است براي کاشتن و روییدن ورشد کردن و درو کردن، بستگی دارد به این

که انسان چه بذري براي رشد و پرورش انتخاب کند و چه محصولی بخواهد بدست آورد؛ هر بذري انتخاب کند همان بذر

عیناً در مزرعه مستعد و مناسب این جهان رشد داده می شود.

بلی، یک حمایت مخصوص از براي اهل حقیقت است که رحمت رحیمیه نامیده می شود؛ دنیاطلبان از این رحمت محرومند،

زیرا خواهان آن نیستند. ولی رحمت رحمانیه خدا در تمام مردم و در تمام مسیرها علی السویه جریان دارد. به قول سعدي:

ادیم زمین سفره عام اوست بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست

از آنچه در این بحث گفته شد، قسمتی از مسائل مورد بحث حل می گردد.

روشن ساختیم که حُسن فعلی براي پاداش اخروي عمل کافی نیست، حسن فاعلی هم لازم است؛ حسن فعلی به منزله تن و

حسن فاعلی به منزله روح و حیات است؛ و بیان کردیم که ایمان به خدا و روز رستاخیز، شرط اساسی و لازم حسن فاعلی است

و این شرطیت یک شرطیت قراردادي نیست، یک شرطیت ذاتی و

تکوینی است مانند شرطیت هر راه معین براي مقصد معین .

در اینجا اشاره به یک نکته لازم است و آن این که ممکن است کسی بگوید براي حسن فاعلی ضرورت ندارد که حتماً قصد

تقرب به خداوند در کار باشد؛ اگر کسی عمل خیري را به انگیزه وجدان و به خاطر عطوفت و رحمتی که بر قلبش مستولی

است انجام دهد، کافی است که عمل او حسن فاعلی پیدا کند. به عبارت دیگر انگیزه انساندوستی براي حسن فاعلی کافی

این نکته .« انسانیت » باشد یا « خدا » نباشد حسن فاعلی پیدا می کند اعم از این که انگیزه « خود » است؛ همین که انگیزه انسان

قابل تأمل است. در عین این که ما مطلب بالا را تایید نمی کنیم - که فرقی نیست میان این که انگیزه خدا باشد یا انسانیت - و

اکنون نمی توانیم وارد این بحث عمیق شویم، در عین حال جدّاً هرگاه عملی به منظور احسان و خدمت به خلق و به خاطر

است، نیست. البته خداوند چنین کسانی را بی اجر نمی « براي خود » انسانیت انجام گیرد در ردیف عملی که انگیزه اش فقط

( گذارد.(

آثار خلوص نیت

رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم جمله اي دارد که آن جمله را، هم شیعه و هم اهل تسنن روایت کرده اند و از مسلمات

است. می فرماید:

) هرکس چهل شبانه روز، خود را براي خدا خالص ).« مَنْ اَخْلَصَ لِلّهِ اَرْبَعینَ صَ باحاً جَرَتْ یَنابیعُ الْحِکْمَهِ مِنْ قَلْبِهِ عَلی لِسانِهِ »

کند؛ یعنی چهل شبانه روز هیچ انگیزه اي در وجود او جز رضاي حق حاکم نباشد؛ حرف بزند براي رضاي خدا، سکوت کند

براي رضاي خدا، نگاه کند و نگاهش را ببندد براي رضاي خدا، غذا بخورد براي خدا، بخوابد و بیدار شود براي خدا، یعنی

آن چنان برنامه اش را تنظیم کند و آن چنان روح خود را اصلاح کند که اساساً جز براي خدا براي چیز دیگري کار نکند،

اِنَّ صَلوتی و نُسُکی و مَحْیايَ وَ مَماتی لِلّهِ رَبِّ » : یعنی بشود ابراهیم خلیل الله

) نمازم، عبادتم و بلکه زندگی و مردنم، لله و براي اوست؛ آري، پیغمبر فرمود اگر کسی موفق شود چهل شبانه ).« الْعالَمینَ

روز هوي و هوس را به کلّی مرخص کند و در این چهل شبانه روز جز براي خدا، کاري نکند و جز براي او زنده نباشد، چشمه

( هاي معرفت و حکمت از درونش می جوشد و بر زبانش جاري می شود .(

حافظ با آن زبان رمزي شیرین خود، همین حدیث را معنی می کند. می گوید:

سحرگه رهروي در سرزمینی همی گفت این معمّا با قرینی

که اي صوفی شراب آنگه شود صاف که در شیشه بماند اربعینی

باز پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

().« لولا اَنَّ الشَّیاطینَ یَحومونَ حَوْلَ قُلُوبِ بَنی ادَمَ لَنَظَرُوا اِلی مَلَکوتِ السَّمواتِ »

اگر نه این است که شیاطین گرد دلهاي فرزندان آدم حرکت می کنند و غبار و تاریکی ایجاد می کنند، بنی آدم می توانست »

().« با چشم دل، ملکوت را مشاهده کند

قرائت در نماز

از نظر فقه شیعه در نماز واجب، لازم است که بعد از حمد یک سوره کامل خوانده شود. اهل تسنن خواندن سوره کامل را

لازم نمی دانند یک مقداري از سوره وَلَو یک آیه کوچک را کافی می دانند. معمولًا در مسجدالحرام، مسجد النبی دیده اید

ائمه جماعت آنجا خیلی وقتها از یک قسمت قرآن، وسط یک سوره اي شروع می کنند. هفت تا هشت آیه می خوانند بعد هم

همانجا پایان می دهند. ولی در فقه شیعه لازم شمرده شده است که بعد از حمد یک سوره تمام خوانده شود، و چون یک

را به تنهائی بخواهند « الم نشرح » را به تنهائی یا سوره « والضحی » سوره تمام باید خوانده شود فقها شبهه می کنند که سوره

بخوانند. چون این دو تا احتمالًا

الم تر » یک سوره است و بنابراین اگر یکی از این ها را بخوانند مثل یک سوره ناقص است. همان طوري که درباره سوره

( هم همین حرف هست که این دو تا یک سوره است نه دو سوره.( « لایلاف قریش » و سوره « کیف فعل ربّک باصحاب الفیل

امام صادق علیه السلام فرمود: سوره والفجر را در نوافل و فرائض خودتان بخوانید که سوره جدّم حسین بن علی است. عرض

کردند به چه مناسبتی سوره جدّ شماست؟ فرمود آن آیات آخر سوره والفجر مصداقش حسین است، آنجا که می فرماید:

()،().« یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ، ارْجِعی اِلی رَبِّکِ راضیهً مَرْضیهً، فَادْخُلی فی عِبادي وَ ادْخُلی جَنَّتی »

ضرورت فراگیري زبان عربی

صحبت کردم، نامه اي بمن دادند که یک خانم محترمه اي نوشته بودند. « فضیل بن عیاض » چندي قبل راجع به

ایشان نوشته بودند که من فقط یک شب براي اولین بار به اینجا آمدم و شدیداً تحت تأثیر قرار گرفتم. تصمیم گرفتم باز هم به

اینجا بیایم.

شما این همه گفتید فضیل بن عیاض یک آیه قرآن را شنید و منقلب شد. یا راجع به نماز و حضور قلب گفتید، من که اساساً

معنی قرآن را نمی فهمم چه کنم ؟ من که معنی نماز را نمی فهمم، حضور قلب براي من چه مفهوم و معنایی دارد؟ به زبان

حال کَانّه نوشته که ما کودکستان رفتیم و دبستان و دبیرستان رفتیم و دانشگاه را طی کردیم، ولی قرآن را به ما یاد ندادند که

ندادند. پس شما در اینجا وسیله اي فراهم کنید براي این که زبان عربی را تعلیم بدهند تا حدودي که مردم کم وبیش با معانی

قرآن آشنا بشوند، با معنی نماز آشنا بشوند و لااقل بتوانند نماز را با روح بخوانند، قرآن را با روح تلاوت کنند یک آیه قرآن

که خوانده می شود، بفهمند.

این از اوجب واجبات است که مسلمانها با زبان عربی آشنا بشوند. بفهمند که در

نماز چه می گویند. قرآن خودشان را بفهمند، ولی چه باید کرد، حرص دنیا آن چنان ما را گرفته است که چون زبان انگلیسی

کلید درآمد و مادیات است، بچه هفت ساله مان را هم می فرستیم تا زبان انگلیسی یاد بگیرد. کمتر خانواده اي است که لااقل

یک نفر در آن زبان انگلیسی را نداند ولی حاضر نیستیم یک کلاس عربی تشکیل بدهیم و زبان عربی را بخاطر خدا یاد

( بگیریم. بخاطر نمازمان یاد بگیریم. بخاطر قرآنمان یاد بگیریم.(

سال اخیر شرکت کرده باشند می دانند که من مکرر در سخنرانی هاي عمومی _ آقایان محترم اگر در جلسات من در

را، همیشه گوشزد می کرده ام، و به همین تعبیر می گفتم که جزء اولین وظائف « لزوم تشکیل کلاسهاي زبان عربی » مسأله

مؤسسات مذهبی اعم از مساجد، حسینیه ها، هیئت ها، جلسه هاي تفسیر... هرچه هست از اهم مسایل یاد دادن زبان عربی به

افراد و اطفال است بدلایل بسیار زیادي که داشتم و قسمتی از آنها را من الان با یک زبان ساده اي که براي این که رفقا و

دوستان تشویق بشوند عرض می کنم، اولین دلیل مطلب این است که زبان عربی، زبان کتاب دینی ماست، زبان مذهب ماست،

براي ما ایرانیها زبان فارسی، زبان ملی شمرده می شود، و زبان عربی، زبان دینی و مذهبی، به همین دلیل که ما مسلمانیم و به

اسلام علاقمند هستیم و به قرآن که کتاب مذهبی ماست، و این خصوصیت را قرآن در میان همه کتابهاي مذهبی دیگر دارد

( که قرآن لفظش هم جزء اعجازش است.(

امیدوارم دوستان و رفقا در درجه اول به عنوان یک فریضه مذهبی، و در درجه دوم به عنوان یک وظیفه ملی، و براي ابقاء

فرهنگ اسلامی فارسی کوشش کنند که زبان عربی را بخوبی یاد بگیرند که بتوانند از متون عربی استفاده کنند، قرآن بخوانند

، نهج البلاغه بخوانند، دعاي ابوحمزه بخوانند و لذت ببرند، نماز بخوانند در نماز لذت ببرند و حضور قلب پیدا کنند، قنوتهاي

( خودشان را بفهمند چه می گویند، و امیدوارم همه شما موفق بوده باشید.(

تفسیر سوره حمد

اشاره

( بسم اللّه الرحمن الرحیم (

( الحمد لله رب العالمین ( ) الرحمن الرحیم ( ) مالک یوم الدین ( ) ایاك نعبد و ایاك نستعین ( ) اهدنا الصراط المستقیم (

( صراط الذین انعمت علیهم؛ غیر المغضوب علیهم؛ و لا الضالین (

* * *

بنام خداوند بخشاینده بخشایشگر

ستایش مخصوص خداوندي است که پروردگار جهانیان است ( ) خداوندي که بخشنده و بخشایشگر است ( ) خداوندي که

مالک روز جزا است ( ) پروردگارا تنها تو را می پرستیم و فقط از تو یاري می جوئیم ( ) ما را براه راست هدایت فرما( ) راه

( کسانی که مشمول نعمت خود ساختی؛ نه راه کسانی که بر آنها غضب کردي، و نه راه گمراهان (

بسم اللّه الرحمن الرحیم

در قرآن مکتوب از همان آغاز که قرآن به کتابت در آمده است در اول هر سوره اي

است؛ یعنی سوره با بسم اللّه آغاز می شود. ولی دیر زمانی است که بین « بسم اللّه الرحمن الرحیم » باستثناي _ سوره برائت

شیعه و سنی بر سر این که آیا این آیه جزء هر سوره است یا نه، اختلاف عظیمی وجود دارد. برخی از اهل تسنن آن را جزء

هیچ سوره اي نمی دانند و شروع هر سوره را با بسم اللّه از قبیل شروع هر کار دیگربا بسم اللّه می شمارند که بسم اللّه جزء آن

کار نیست؛ بلکه در عمل گاهی سوره ها را بدون بسم اللّه آغاز می کنند. در نماز، حمد یا هر سوره اي را که احیاناً بخواهند

بعد از حمد بخوانند بدون بسم اللّه می خوانند.

شیعه به پیروي از ائمه اطهار علیهم السلام بشدت با این مسأله مخالفت دارند، تا آنجا که ائمه اطهار فرموده اند خداي بکُشد

کسانی را که بزرگترین آیه از آیات قرآن را از قرآن حذف کرده اند. اگر بسم اللّه را از اول سوره ها برداریم دیگر این آیه را

ما در قرآن نداریم جز در سوره نمل که آنهم در ضمن نقل قولی است که قرآن از ملکه سبا می کند، که هنگامیکه نامه

این نامه از سلیمان است و این گونه آغاز می .« اِنَّهُ مِنْ سُلَیْمان وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ » : سلیمان را قرائت کرد گفت

گردد: بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ.

در هر حال شیعه آن را مسلم جزء قرآن می داند، نه این که آن را جداي از قرآن محسوب کند و مانند آنکه در آغاز هر

( امري، بسم اللّه را می افزاید، در قرائت قرآن هم این آیه را از خارج بر آن اضافه کند.(

. شیعیان در مسأله فوق اتفاق نظر دارند ولی میان اهل تسنن اختلاف نظر است؛ بعضی با نظر شیعه موافق اند و بعضی -

سخت مخالف و بعضی قائل به تفصیل هستند. ابن عباس، ابن مبارك، عاصم؛ کسائی، ابن عمر، ابن زبیر، ابن هریره عطاء؛

طاوس و نیز امام فخر رازي در تفسیر کبیر؛ و جلال الدین سیوطی در اتقان که مدعی تواتر روایات هستند؛ از طرفداران نظریه

جزئیت می باشند. بعضی مانند مالک و ابو عمرو و یعقوب می گویند که جزء هیچ سوره اي نیست و تنها براي اوائل سوره ها

تیمناً نازل گشته و نیز براي فواصل سوره ها میباشد. ولی بعضی از پیروان مسلک شافعی و حمزه قائل به تفصیل اند که می

گویند تنها در سوره حمد جزء سوره است ولی در سوره هاي دیگر نیست. به احمد بن حنبل بعضی قول اول را نسبت داده اند

(تفسیر ابن کثیر ج ص ) و بعضی قول تفصیل را (تفسیر آلوسی ج ص ) اما راجع به قرائت آن در نماز از نظر فقها

عامه: (ادامه پاورقی در صفحه بعد) _ الحنفیه قالوا یسمی الامام و المنفرد سراً _ المالکیه قالوا یکره الاتیان بالتسمیه فی

الصلوه المفروضه _ الشافعیه قالوا البسمله آیه من الفاتحه فالاتیان بها فرض _ الحنابله قالوا التسمیه سنه و لیست آیه من

الفاتحه (نقل با تلخیص از کتاب الفقه علی المذاهب الاربعه) ولی شیعه بدلیل روایاتی که از اهل بیت نقل شده است و نیز به

سیره مسلمین تمسک کرده و همگی فتوا به جزئیت و وجوب قرائت داده اند. روایات را می توانید در کتابهاي فروغ کافی باب

قرائه القرآن ص و استبصار باب الجهر بالبسمله ج ص و تهذیب باب کیفیه الصلوه و صفتها ص و وسائل الشیعه

(. باب ان البسلمه آیه من الفاتحه ج ص مراجعه فرمائید.(* آشنایی با قرآن، تفسیر سوره حمد، پاورقی ص

آغاز کارها به نام خدا

توجه دارید که آیه مورد بحث روي هم یک جارومجرور است ویک جمله تمام نیست. متعلق این جارومجرور محذوف است.

ابتدا ) « ابتدء » ،( یاري می طلبم ) « استعین » ، مفسرین در این که متعلق محذوف آن چیست نظرهاي گوناگون داده اند، از جمله

نشانه وعلامت می نهم)، که احتمال اخیر قوي تر به نظر می رسد. ) « اسم » می کنم) و

در نام گذاري ها، هدفها و انگیزه ها مختلف است، گاهی شخصی مؤسسه اي را بنام فردي نام می گذارد، بمنظور هدفی مادي

که می تواند در سایه این نام به آن غرض نائل گردد. و یا چنانکه معمول است مولود جدید را بنام شخصی که در گذشته

مورد علاقه بوده می نامند و می خواهند با این نام گذاري شخص مورد نظر، حیاتی جدید یافته و به بقاء این نام زنده بماند.

ولی این که به بشر دستور داده شده است که کارهایش را بنام خدا بنامد، روي چه انگیزه اي می تواند باشد؟ براي این است

که کارهاي انسان جنبه تقدّس و عبادت پیدا کند و بنام او برکت یابد.

انسان که احساس فطري از خداوند دارد و او را به عنوان یک موجود قدوس و منبع خیرات می شناسد، وقتی کارش را بنام او

نامید معنایش این است که در سایه قدس و شرافت و کرامت او، این عمل نیز مقدس گردد.

و چون آغاز کردن به نام کسی مفهومش این است که او را موجودي قدّوس و منزّه از جمیع نقص ها و سرچشمه کمالات

دانسته، ومی خواهد که عملش را با

انتساب به او برکت بخشد؛ لذا کارها را بنام هیچ کس حتی نام پیغمبر، نمی توان آغاز کرد و این است معنی تسبیح نام اللّه که

در اول سوره اعلی به آن دستور داده شده است.

تسبیح براي خداوند و یا تسبیح خداوند مکرر در قرآن آمده است ولی تسبیح « سُبْحانَ اللّه » و یا « سَبَّحَ لِلّه » و یا « یُسَ بِّحُ لِلّه » تعبیر

تسبیح کن نام پروردگار بزرگت را. ؛« سَبَّحَ اسْمَ رَبِّکَ الَاعْلی » : نام اللّه در قرآن تنها در اول سوره اعلی است که می فرماید

بنظر می رسد که بهترین نظریه در اینجا نظر صاحب المیزان است که می فرماید معنی تسبیح نام خدا این است که آنجا که

مقام تقدیس و تکریم است نام مخلوق در ردیف نام اللّه قرار نگیرد و یا در جائی که نام اللّه باید برده شود نام موجود دیگري

بمیان نیاید. یعنی نه با نام خدا نام دیگري را و نه به جاي نام خدا نام دیگري را، که هر دو شرك است.

اخیراً در میان گروهی که دم از مبارزه با شرك می زنند عملی رائج شده که خود از مظاهر شرك است. به جاي این که کارها

را به نام خدا بنامند و بنام او آغاز کنند، می گویند: بنام خلق! اگر قرار شود که نام پیغمبر را در کنار نام خدا قرار دادن شرك

باشد، پس اگر بنام خلق هم آغاز کنیم جانشین براي خدا ساختن است و این دستور قرآن است که نام خدا همواره تسبیح

گردد و کارهاي بشر بنام او نامیده شود؛ و نه بنام دیگري. و بدین وسیله اعمال او قداست یافته و در سایه او تبرك جوید.

* * *

اللّه

اللّه یکی از نامهاي خداست. نام گذاري هایی که براي افراد و یا اشیاء می کنند گاهی از نوع علامت است و گاهی از نوع

وصف. در قسم اول گر چه اسماء خودشان داراي معانی هستند ولی معناي آنها منظور نگردیده؛ بلکه تنها براي تشخیص و

بازشناسی این اسم گذاشته شده است و لذا حکم یک علامت را بیشتر ندارد. چه

بسا در اینگونه موارد معناي نام علاوه بر این که حکایتگر اوصاف صاحب نام نیست ، ممکن است ضد آنهم باشد. مثل آنکه

نام غلامان سیاه را کافور می نهادند! (بر عکس نهند نام زنگی کافور)

در قسم دوم نام، حکایتگر شأنی از شئون صاحب نام است و صفتی از صفات او را بیان می کند.

پروردگار متعال نامی که صرفاً جنبه علامت داشته باشد، ندارد و تمام نامهاي او، نمایانگر حقیقتی از حقایق ذات مقدس

اوست.

در قرآن کریم در حدود صد اسم براي خداوند آمده است که در واقع صد صفت است که نمونه آنها را در همین سوره

ولی هیچ کدام جامعیتی را که این نام دارد، ندارند؛ چون آنها هر .« اللّه، رحمن، رحیم، مالک یوم الدین » : ملاحظه می نمائید

کدام یکی از کمالات او را نشان می دهد ولی این نام، نمایانگر ذات مستجمع جمیع صفات کمالیه است.

بوده است و همزه بخاطر کثرت استعمال حذف گردیده است. « اَلاِله » کلمه اللّه در اصل

گرفته « وَلَه » مشتق است و بعضی دیگر گفته اند که « اَلِه » درباره ریشه لغت اللّه چند نظر وجود دارد بعضی گفته اند این کلمه از

شده است و اله فِعال بمعناي مفعول است مانند کتاب بمعناي مکتوب.

پس اللّه یعنی ذات شایسته پرستش که کامل از جمیع جهات است. چون موجودي که « عبد » مشتق شده باشد یعنی « اله » اگر از

یعنی آن « الاله » خودش مخلوق دیگري است و یا داراي نقص است؛ شایسته پرستش نخواهد بود، پس همینکه گفته می شود

ذاتی که بگونه ایست که او را باید پرستش کرد و قهراً این معانی در این کلمه نهفته است، ذات مستجمع جمیع صفات کمالیه

و مبرا از هرگونه سلب و نقص.

و اگر از وله مشتق شده باشد، وله یعنی تحیر، و اله یعنی حیران و یا بمعنی عاشق و شیداست و از این جهت خداوند را اللّه

گفته اند که عقل ها در مقابل ذات مقدسش حیران و یا متوجه و عاشق او و پناهنده به اویند.

سیبویه، از ائمه علماي صرف و نحو ادبیات عرب است و در اواخر قرن دوم و اوائل قرن سوم هجري زندگی می کرده است.

ارسطو در منطق و « منطق » معروف است در این فن نظیر « الکتاب » وي که در فن خودش نبوغ داشته وکتابش را که به

بطلیموس در علم هیئت، شمرده اند و سخنش در ادب عربی سند محسوب می گردد و از طرفداران این نظر است « مجسطی »

بمعناي حیرت در مقابل عظمت و یا وله و عشق است: « وَلَه » که ریشه کلمه اللّه

مثنوي مولوي نظر او را نقل کرده و می گوید:

معنی اللّه گفت آن سیبویه یولهون فی الحوائج هم لدیه

گفت الهنا فی حوائجنا الیک و التمسناها وجدناها لدیک

مولوي آن حالتی را یاد آوري می کند که انسان دردي پیدا کرده و بیچاره گشته و بی اختیار به سوي نقطه اي روي می آورد

است! « اللّه » و پناهنده می شود، او

صد هزاران عاقل اندر وقت درد جمله نالان پیش آن دیان فرد

بلکه جمله ماهیان در موجها جمله پرندگان در اوجها

( بلکه جمله موجها بازیکنان ذوق و شوقش را عیان اندر میان(

تنها انسانها نیستند که در وقت نیاز به سوي او روي می آورند؛ ماهی هاي دریا در میان امواج و پرندگان در اوج آسمانها؛

بلکه همان موج هاي بیجان دریا هم نالان در پیش اللّه هستند!

و احتمال قوي دارد که اله و وله دو لهجه از یک لغت باشد، یعنی اول وله بوده بعد آن را به صورت اله استعمال کرده اند؛ و

وقتی آن را به صورت اله تلفظ نمودند معنی پرستش هم پیدا کرده است؛ بنابراین معنی اللّه چنین می شود: آن ذاتی که همه

موجودات؛ نا آگاهانه واله او هستند و او تنها حقیقتی است که شایستگی پرستش دارد.

ترجمه اللّه می توان گفت که در فارسی لغتی مترادف کلمه اللّه که بشود جاي آن

بگذاریم رسا نخواهد بود، چون خدا « خدا » گذارد نداریم، و هیچ کدام رساننده تمام معنی اللّه نیستند. زیرا اگر به جاي اللّه

ویا شاید به کلمه غنی که در « واجب الوجود » است و رساننده تعبیري است که فیلسوفان می کنند، یعنی « خود آي » مخفف

قرآن آمده است نزدیک تر باشد تا به اللّه. و اگر خداوند استعمال شود باز رسا نخواهد بود زیرا خداوند یعنی صاحب، و اگر

چه اللّه خداوند هم هست ولی مرادف با خداوند نیست؛ خداوند یک شأن از شئون اللّه است.

* * *

الرحمن الرحیم

به جاي این دو کلمه نیز در فارسی نمی توان واژه اي یافت که عیناً ترجمه آن باشد و این که بخشنده مهربان معمولًا ترجمه

می کنند ترجمه رسائی نیست. زیرا بخشنده ترجمه جواد است و مهربان ترجمه رئوف و هر دو از صفات پروردگار است که

در قرآن آمده است.

جواد (بخشنده) یعنی کسی که چیزي دارد و بدون عوض به دیگران می بخشد. ولی رحمان و رحیم هر دو از رحمت مشتقند

و در کلمه رحمت یک معناي اضافه اي نهفته است و آن این که:

در مواردي که موجودي؛ نیازمند و مستحق است؛ با لفظ و یا با زبان تکوین دستش دراز است و به اصطلاح قابل ترحم است و

استحقاق دارد که چیزي به او برسد؛ در اینگونه موارد رحمت است. منتهی؛ رحمت انسان وقتی به مستحقی می رسد که تحت

تأثیر حالت او قرار گیرد؛ و رقّت قلبی در او پدید آید ، ولی خداي متعال از این امور منزه است.

پس وقتی می گوئیم رحمان و رحیم دو معنا در ذهن ما مجسم می گردد: یکی نیاز عظیم و فراوان مخلوقات که گوئی سراسر

مخلوقات با زبان قابلیت هاي خودشان همه دست نیاز به درگاه بی نیاز او دراز کرده و التماس می کنند، و دیگر این که او

رحمت بی حساب خویش را به سوي آنان فرستاده و نیازهاي آنان را تأمین نموده است.

این است که بعضی از مترجمان اخیر وقتی دیده اند که هیچ کلمه اي رساننده معانی این کلمات نیست؛ آیه شریفه؛ بسم اللّه

ترجمه نموده اند. ؛« به نام اللّه رحمن و رحیم » الرحمن الرحیم را

فرق رحمان با رحیم چیست؟ قبلا باید توضیح بدهیم که در زبان عربی کلماتی که بر وزن فعلان است دلالت بر کثرت می

کند مثل عطشان که بمعناي عطش کثیر است. و کلماتی که بر وزن فعیل است که اصطلاحاً آن را صفت مشبهه می گویند

دلالت بر نوعی ثبات و دوام می کند.

رحمان که بر وزن فعلان است دلالت بر کثرت و وسعت می کند و می رساند که رحمت حق همه جا گسترش پیدا کرده و

همه چیز را فرا گرفته است. اصولاً هر چیزي؛ چیز بودنش مساوي با رحمت حق است چون وجود و هستی عین رحمت است؛

رحمت من همه چیز را فرا گرفته است) و در دعاي ) « وَ رَحْمَتی وَسَعَتْ کُلَّ شَی ءٍ » چنانکه در سوره اعراف آیه آمده است

« وَ بِرَحْمَتِکَ الَّتی وَسَعَتْ کُلَّ شَی ءٍ » کمیل می خوانیم

این گونه رحمت حق استثناء ندارد؛ و این طور نیست که شامل انسانها باشد و غیر انسانها را شامل نشود و یا در انسان ها تنها

انسانهاي مؤمن را فرا گیرد، خیر ؛ بلکه سراسر گیتی مشمول رحمانیت حق است و یا عین آن است یعنی آنچه در عالم هستی

هست رحمت حق است.

درسی که می توان از جمله بسم اللّه الرحمن الرحیم آموخت این است که آنچه که از خدا به عالم می رسد دوگونه نیست؛

خیر و شر، بلکه آنچه از او می رسد جمله نیکو و رحمت است و این رحمت شامل جماد و نبات و حیوان و انسان به تمام

اقسامش می گردد چون اصولًا فاتحه و گشایش هستی با رحمت حق است.

و اما رحیم که بر وزن فعیل است دلالت بر رحمت لاینقطع و دائم حق می کند. رحمان که دلالت بر رحمت واسعه پروردگار

می کرد و شامل همه موجودات

می گشت ولی بالاخره در این عالم یک سلسله از موجودات پس از هستی معدوم می شوند و فانی می گردند. ولی رحیم

نوعی از رحمت است که جاودانگی دارد و تنها شامل آن بندگانی است که از طریق ایمان و عمل صالح؛ خود را در مسیر

نسیم رحمت خاصه حق قرار داده اند!

پس پروردگار یک رحمت عام دارد و یک رحمت خاص. با رحمت عام خودش همه موجودات را آفریده است که از جمله

آنان انسان است.

انسان که تنها موجود مکلف است و خودش مسئول خویش است اگر وظائف و تکالیفی که بعهده اش نهاده شده بود انجام

دهد؛ مشمول رحمت خاص الهی خواهد شد. رحمان اشاره به آن رحمت بی حسابی است که همه جا کشیده و مؤمن و کافر

و حتی انسان و جماد و نبات و حیوان ندارد ولی رحیم اشاره به رحمت خاصی است که به انسانهاي مطیع و فرمانبردار

( اختصاص دارد .(

* * *

الحمد للّه

باشد. البته دو کلمه است که نزدیک به معناي « حمد » در اینجا هم باید بگوئیم که ما لغتی در فارسی نداریم که ترجمان کلمه

که معادل « مدح » حمد است و آنها در فارسی معادل دارند و معمولًا براي ترجمه حمد از معادل آنها استفاده می شود. یکی

ترجمه می شود. ولی هیچ کدام به تنهائی رساننده معناي حمد نیستند. « سپاس » که به « شکر » است و دیگري « ستایش » آن

کلمه مدح نزدیک به حمد است و حتی بعضی احتمال قوي می دهند که دو تلفظ از یک کلمه باشند. چنانکه در زبان عربی

نظائر آنها زیاد داریم مثل خلص و

. در روایات فرق رحمان و رحیم اینچنین بیان شده است: عن الصادق(ع) (فی حدیث) و اللّه اله کل شی ء، الرحمن -

لجمیع خلقه؛ الرحیم بالمؤمنین خاصه. (کافی _ توحید صدوق _ تفسیر عیاشی). که در این حدیث رحمن حاکی از رحمت

پروردگار است نسبت به تمام موجودات و رحیم تنها به مؤمنین.

لخص و ایس و یئس که هر دو حروفشان یکی است ولی جایشان عوض شده است.

مدح به معناي ستایش است؛ ستایش از احساسهاي مخصوص انسانی است، یعنی این انسان است که داراي این درجه از

ادراك و احساس است که وقتی در مقابل کمال و جلال؛ زیبائی و بهاء قرار می گیرد؛ این احساس به صورت عکس العمل در

او پیدا می شود که او را ستایش کند؛ این احساس در حیوان نیست. حیوان نه آن کمال و جلال و عظمت را درك می کند و

نه قدرت دارد که ستایشگر این اوصاف باشد.

می گویند و از صفات رذیله « چاپلوسی » البته گاهی عمل ستایش؛ در انسان به صورت پستی ظاهر می گردد که آن را

محسوب می گردد. چاپلوسی در موردي است که انسان امر بی حقیقتی را ستایش می کند. و بسیار زشت است که انسان آن

قدرتی که خداوند به او داده است تا کمالها و جمالها و عظمتها و زیبائیهاي واقعی را ستایش کند؛ آن را در پاي موجودي که

هیچ ارزش ستایش ندارد؛ از روي طمع مصرف نماید. این قدرت براي این است که انسان آن احساس عالی را؛ یعنی تمجید و

تکریم و تنظیم یک کمال را؛ ارضاء و اشباع نماید؛ نه این که در خدمت حس طمع که نوعی پستی است قرار دهد.

در ستایش هاي واقعی هیچ گونه طمعی در کار نیست؛ بلکه امریست فطري و طبیعی انسان هنگامی که به هنر زیبایی برخورد

نوشته شده می بینید محو زیبایی آن می گردد و بی اختیار آن را « بایسنقر » می کند؛ مثلاً ورق قرآنی که سالها پیش توسط

ستایش می کند. اگر کسی در اینجا از انسان سوال کند چرا ستایش می کنی مگر کسی چیزي در مقابل این ستایشها می

دهد؟ چه جواب می دهیم؟ خواهیم گفت مگر لازم است چیزي بدهند؟! من انسانم و انسان از آن جهت که انسان است وقتی

در مقابل عظمتی و جلالی و جمالی و کمالی قرار گرفت قهراً خاضع می شود و خضوع خود را به صورت ستایش اظهار می

دارد. این معناي کلمه مدح است ولی حمد، تنها این مفهوم نیست.

احساس پاکیزه دیگري در انسان وجود دارد که باز از امتیازات انسان است که آن

است. و آن در وقتی است که از ناحیه کسی به انسان خیري برسد، انسانیت « شکر » می گویند و ترجمه کلمه « سپاسگذاري » را

انسان اقتضا می کند که نسبت به او اظهار امتنان بنماید. فرض کنید هنگامی که انسان با اتومبیلش از محلی در حال عبور است

اگر با اتومبیل دیگري برخورد کند که او حق عبور دارد و می تواند از راه استفاده کند، در چنین حالی اگر او توقف کرد و

و یا « متشکرم » اجازه داد که ما قبلا عبور کنیم، ادب انسانی که مقتضاي فطرت پاك اوست اقتضا می کند که با گفتن کلمه

عملا با تکان دادن سر یا دست از او سپاسگزاري بعمل آورد. این صفت به این حد در حیوان وجود ندارد و از مختصات انسان

سؤالی است که مخاطب آن فطرت ،« هَلْ جَزاءُ الاِحْسانِ الا الاِحْسان » است. و این که خداي متعال در قرآن سؤال می کند

سلیم انسانی است و وجدان پاك انسان پاسخگوي آن است.

و این که گفته شده است که اگر هر کس خودش را بشناسد، خدا را نیز می شناسد ، مطلب بسیار عظیم و درستی است.

شناخت کامل انسان خویش را ، راهی است که به شناخت اللّه منتهی می گردد. یکی از راههاي شناختن انسان همان شناختن

احساسهاي خاص انسانی است که یکی از آنها همین احساس سپاس است که فرمانده آن وجدان است و به تعلیم و تربیت هاي

محیط مربوط نیست و از آداب و رسوم محلی به شمار نمی رود و اختصاص به اقلیمی غیر اقلیمی ندارد. آداب و رسوم است

که با تغییر زمان و مکان دگرگون شده حتی گاهی عیناً متضاد می شود. مثل کلاه از سر برداشتن و گذاشتن که هر دو علامت

احترام است ولی هر کدام در جامعه اي مرسوم است و در هیچ جامعه اي دیده نشده است که پاداش نیکی را بدي بدهند و به

این که این جزء رسوم محلی است توجیه نمایند!

حمد نه مدح خالص است و نه سپاسگزاري خالص؛ پس چیست؟

می توان گفت اگر هر دو را به هم ترکیب کنیم؛ حمد است. یعنی مقامی که هم لایق ستایش است به دلیل عظمت و جلال و

حُسن و کمال و بها و زیبایی که دارد، و هم لایق سپاسگزاري است به دلیل احسانها و نیکی ها که از ناحیه او رسیده است؛

آنجاست که کلمه حمد به کار می رود.

حمد مخصوص خداوند است

است پس در مفهوم حمد سه « پرستش » ، بعید نیست که در معنی حمد؛ مفهوم دیگري نیز دخالت داشته باشد و آن مفهوم

عنصر در آن واحد دخیل است: ستایش؛ سپاس؛ پرستش؛ به عبارت دیگر حمد؛ ستایش سپاسگزارانه پرستشانه است. شاید این

که طبق این آیه: حمد مخصوص خداوند است و غیر او محمودي نیست، از این جهت هست که در مفهوم حمد؛ مفهوم

پرستش هم هست.

ها از آن خداست. اگر در کلمه حمد غیر از « حمد » مفسرین در این جهت اتفاق نظر دارند که معنی آیه این است که تمام

سپاسگزاري مفهوم خضوع و فروتنی عابدانه نباشد؛ و تنها معناي حمد سپاسگزاري باشد؛ چرا نباید انسان در مقابل وسائط

انسانی که خدا براي او قرار داده است سپاسگزاري کند؟

مخلوقاتی که خدا بوسیله آنها خیري به انسان می رساند؛ نیز باید سپاسگزار و قدردان آنان بود. تا آنجا که گفته شده است

هر کس مخلوق را سپاسگزار نباشد؛ خالق را سپاسگزار نبوده است. پدر؛ مادر؛ معلم و « مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمَخْلُوقَ لَمْ یَشْکُرِ الْخالِقَ »

تمام آنها که همواره وجود انسان مشمول خیرها و احسانهاي آنان بوده همه را باید شکر گزار بود؛ هیچگاه نمی توان بعذر این

که من شکر خدا را می کنم و به بندگان کاري ندارم، آنان را فراموش کرد و شکر نعمتشان را به جاي نیاورد. ولی باید توجه

داشت که این طور نیست که یک جا بنده را باید شکر کرد و یک جا خدا را، بلکه در همان حال که بنده را سپاسگزاري می

کنی؛ باید توجه داشته باشی که بنده استقلال ندارد، در همان چیزي که از ناحیه بنده به انسان رسیده است خداوند پیش از آن

استحقاق شکر دارد.

پس از اینجا که حمد مخصوص اللّه است معلوم می گردد که معنایش تنها سپاسگزاري نیست بلکه ستایش و پرستش نیز در

آن گنجانده شده است.

خداوند به دلیل این که یگانه ذات شایسته پرستش است و به دلیل این که رحمن و رحیم است او را ستایش و سپاس و

پرستش می کنیم.

خلاصه این که حمد یک احساس پاك درونی انسانی است و از اعماق روح هر

انسان سرچشمه می گیرد که جمال و جلال را بستاید و در مقابل عظمت خاضع باشد. و این است که سوره حمد مستلزم

معرفت الهی است، یعنی تا انسان نسبت به خداوند معرفت کامل پیدا نکند نمی تواند یک سوره حمد را درست و صحیح و به

صورت واقعی که لقلقه لسان نباشد، بخواند.

مثلاً ملاحظه کنید که شما وقتی به انسانی برخورد می کنید که داراي روح بسیار متعالی و بزرگی است و داراي ملکات و

فضائلی تشخیص می دهید، و هنگامیکه به او نیازي پیدا کردید دریافتید که وي بدون هیچ گونه چشم داشتی در رفع نیاز شما

دریغ نداشته و خیر و احسان او به شما رسیده است، اکنون که شما در مقابل عظمت روحی این شخص خاضع گشته اید اگر

نامی از او در محفلی برده شود شما همچون بلبلی که در مقابل گل قرار گرفته، عاشق وار به مدح او سخن آغاز کرده و از ته

دل او را می ستایید! این ستایش از عمق روحتان سرچشمه گرفته و چه بسا با این ستودن؛ احساس لذت و راحت می نمایید!

در نماز، انسان یک چنین حالتی دارد و ما معتقدیم و بارها گفته ایم که عبادت لازمه شناخت خداوند است و تا خداشناسی

کامل نگردد عبادت اوج نمی گیرد .

رب العالمین _ الرحمن _ » در این جا نکته جالبی که شایان توجه است این که بعد از الحمد للّه چهار صفت دیگر آمده است

که البته هر کدام دري به سوي معرفت حق است که توضیح خواهیم داد. « الرحیم _ مالک یوم الدین

ولی تا آنجا که این صفات نیامده فقط حمد را اختصاص به اللّه _ ذاتی که شایسته پرستش و ستایش است _ داده عالی ترین

درجه را می رساند.

یعنی ذاتی که قطع نظر از کارهاي او و احسان او بخودم، و قبل از این که من به آغاز و انتهاي علم و دانش و آفرینش خودم و

این گیتی پهناور نظر داشته باشم ، او خودش شایسته حمد است و او را باید بستاییم! البته این درجه را همه کس نمی تواند

ادعا کند و آن علی ابن ابیطالب است که می گوید:

.« الهی ما عبدتک طمعاً فی جنتک و لا خوفاً من نارك بل وجدتک اهلًا للعباده فعبدتک »

پروردگارا! این که من تو را پرستش می کنم نه براي بهشت توست و نه براي ترس از جهنمت. اگر بهشت و جهنمی هم خلق

نمی کردي من تو را چون شایسته پرستش هستی عبادت می کردم.

پرستش من براي این نیست که مرا خلق کردي و به من احسان نمودي و نه چون در آخرت به عبادت کنندگان بهشت می

( دهی، بلکه چون تو هستی و تو لایق پرستشی!(

و بقول سعدي:

گر از دوست چشمت باحسان اوست تو در بند خویشی نه در بند دوست

( خلاف طریقت بود کاولیاء تمنا کنند از خدا جز خدا(

* * *

ربّ العالمین

« تربیت کننده » نیز باید بگوییم که در فارسی کلمه اي که بتوانیم معادل آن قرار دهیم نداریم. گاهی بمعناي « رب » درباره کلمه

معنی می کنند ولی باید توجه داشت که رب از ماده ربب است نه از ربی، و تربیت کننده کلمه اي است که معادل مربی قرار

انا رب الابل و » : می گیرد و مربی از ماده ربی است. و گاهی آن را صاحب اختیار ترجمه می کنند چناچه عبدالمطلب گفت

من صاحب اختیار شتر هستم و خانه صاحب اختیاري دارد. « للبیت رب

در هر حال هیچ کدام از این کلمات به تنهایی رساننده معنی رب نیستند؛ گرچه

. در نهج البلاغه تلقی عبادت براي عابدین به سه نحو تقسیم شده است آنجا که می فرماید: قوم عبدوا اللّه رغبه فتلک -

عباده التجار و قوم عبدوا اللّه رهبه فتلک عباده العبید و قوم عبدوا اللّه شکراً فتلک عباده الاحرار. گروهی براي احسانهاي خدا

او را عبادت می کنند که آنان بازرگانانند و گروهی از ترس او را عبادت می کنند، آنان نیز بردگانند. و گروهی نیز از روي

شکر عبادت می کنند. این گروه آزادگانند. . بوستان سعدي.

هر دو صفت جدا جدا از اوصاف خداوند بشمار می آید ولی گویا در کلمه رب، هم مفهوم خداوندگاري و صاحب اختیاري

نهفته است و هم معناي تکمیل کننده و پرورش دهنده. خداست که هم صاحب اختیار عالم است و هم کمال رسان همه عالم

است.

البته خداوند عالم عوالمی خلق کرده است که موجودات آن عوالم به دلایلی خاص؛ هر کمالی که می توانند داشته باشند از

همان اول دارند.

و بعبارت دیگر هیچگونه استعداد و قوه اي در آنها وجود ندارد بلکه همه به فعلیّت رسیده اند یعنی از اولی که آفریده شده اند

شان یعنی آغاز و انجامشان یکی است. آنها از همان « عود » و « بدء » با تمام کمال ممکنشان آفریده شده اند و به تعبیر دیگر

« رب » ، حیث که مخلوق و مبدع به ابداع الهی می باشند مربوب او هستند. خداوند از همان حیث که خالق و مبدع آنهاست

آنهاست.

ولی عالمی که ما در آن زندگی می کنیم یعنی عالم دنیا یا عالم ماده؛ عالم تدریج است؛ و نظامش چنین است که وجودها از

نقص آغاز می شوند و به سوي کمال سیر می کنند.

او. « مربوب » شان یکی نیست. آغاز و انجامشان دو تا است. آنها از یک حیث مخلوق خداوندند و از حیث دیگر « عود » و « بدء »

عالم طبیعت در عین این که خود در مجموع عالم است غیر از عوالم دیگر به اعتبار این که داراي انواع گوناگون است و هر

نوع بنا نظام مخصوص زندگی می کند. و در حقیقت هر نوعی براي خود نیز عالمی دارد؛ همگی همین طورند. عالم جماد؛

عالم گیاه. عالم حیوان عالم انسان؛ عالم افلاك؛ همه از نقص به سوي کمال در حرکتند. هیچ کدامشان در آغاز آفرینش به

« رب العالمین » . صورت کامل آفریده نشده اند. این خداوند است که موجودات همه این عوالم را بکمال نهائی می رساند

است.

از قرآن استفاده می شود؛ اصولاً این جهان؛ جهان پرورش است انسان که خود نیز به گروههاي مختلف؛ خوبها؛ بدها تقسیم

می گردد همگی در حال پرورش یافتن

هستند. و جالب این است که گویی جهان یک محیط مساعد کشاورزي است و هرگونه بذري در آن پاشیده می شود؛ پرورش

نیز در نظام این جهان « یعنی کسانی که تخم بد می کارند » می یابد در این عالم نه تنها خوبها تکامل می یابند؛ بلکه بدها

مراحل خود را طی می کنند. در سوره بنی اسرائیل می فرماید:

مَنْ کان یُریدُ العاجِلَهَ عَجَّلْنا لَهُ فیها ما نَشاءُ لمَنْ نُریدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهنَّم یَصْ لیها مَذْمُوماً مَدْحُوراً، وَ مَنْ ارادَ الاخِرَه و سَعی لها »

.« سَعْیَها و هُوَ مُؤْمِنٌ فَاُولئِکَ کان سَعْیُهم مَشْکُوراً، کُلا نُمِدُّ هؤُلاءِ و هولاء مِنْ عَطاءِ ربِّکَ و ما کان عطاءُ ربِّک مَحْظُوراً

خلاصه مضمون این آیات این است که: هر کس که طالب دنیا باشد؛ و بذر دنیائی بکارد ما هم او را مدد رسانده و بذري که

پاشیده است به ثمر می رسانیم ولی آن اندازه که بخواهیم؛ و براي هر کس که خود اراده کنیم. یعنی آنجا سنت قطعی و لا

یتخلف در کار نیست که حتما هر کس ثمره نقد و عاجل بخواهد کارش را به نتیجه برسانیم.

علت این که بذر دنیا طلبی نتیجه اش صد در صد قطعی نیست؛ این جهت است که دنیا پر از تزاحم و آفات و موانع است نه

این که این جهان براي پرورش این بذرها ساخته نشده است.

بعد می فرماید: ولی بطور قطعی چنین کسی که هدفش را محصور و محدود به دنیا کرده و از مسیر شایسته انسان خارج شده

است از جهنم سر در خواهد آورد .

و اما اگر کسی هدف دنیائی نداشته باشد؛ و بذر آخرت بکارد و در راه آن سعی و کوشش کند؛ این عمل هیچگاه ضایع نمی

هم آن دسته را ما مدد می کنیم و هم به این دسته مدد می رسانیم. « کلا نُمِدُّ هؤُلاءِ و هؤُلاء » . گردد و به نتیجه می رسد

خلاصه این که نظام این عالم اینگونه ساخته شده که هر کس هر بذري بپاشد این دستگاه مساعد براي پرورش دادن است و

همان بذر را پرورش می دهد؛ منتهی این که یک نوع بذرها صد در صد به نتیجه می رسد و آن بذري است که بر صراط

مستقیم باشد. بعضی بذرهاست که گر چه امکان پرورش دارد ولی به نتیجه رسیدنش کلیت ندارد. و از اینجاست که افرادي

که کارهاي ناشایستی انجام

می دهند و با نقشه هایی که طرح می کنند و به نتیجه می رسند؛ نمی توانند بدینگونه عمل خویش را توجیه کنند که اگر کار

ما مورد اشکال بود؛ ما به نتیجه نمی رسیدیم. خیر! هر تئوري که در عمل به نتیجه برسد؛ دلیل بر حقانیتش نیست؛ این نظام

هر کس هر بذري بپاشد رشد می یابد واحیاناً به نتیجه مطلوب نائل می گردد. « کلا نمد هولاء و هولاء » جهان است که

* * *

الرحمن الرحیم

قبلًا درباره این کلمه تا اندازه اي بحث کردیم و این که اضافه می کنیم که توصیف پروردگار به این دو صفت معرفت بسیار

کامل می خواهد. زیرا رحمن یعنی آنکه رحمتش فراوان است؛ و نه آن مقدار که تنها؛ از کلمه فراوان می فهمیم بلکه یعنی

آنکه همه هستی از ناحیه اوست و هرچه از ناحیه او برسد رحمت و نیکوست. و رحیم یعنی آنکه فیضش دائماً به انسانها می

رسد.

این دو صفت، اولی مربوط به نظام هستی است و دومی مربوط به عالم خاص انسانهاست. براي توصیف پروردگار به صفت

اول؛ آن قدر عرفان عمیق براي بنده لازم است که جهان را سراسر رحمت اندر رحمت ببیند. و فکر ثنویت را از خود دور کند

و پدیده هاي جهان را به خیر و شر تقسیم نکند؛ و بلکه سراسر هستی را بدلیل آنکه ناشی از اوست یک کاسه خیر و رحمت

محض بداند. و این همان مسأله اي است که در عدل الهی مطرح است.

این نکته اي است که دائماً عبد باید با خویش بازگو کند چنانکه در دعاهاي وارده به آن سفارش شده است و در دعائی بعد

از تکبیر پنجم از تکبیرهاي مستحبی قبل از نماز چنین آمده است:

« لَبّیکَ و سَعْدَیْکَ و الْخَیْرَ فی یَدَیْکَ و الشَّر لَیْسَ اِلیکَ »

بنده نماز گزار، خود را به جاي اولیاء خدا گذاشته که پروردگار او را خوانده و

می گوید آمدم، آمدم، آمدم به رضایت و به تعبیر رساتر؛ با سر آمدم!

و شر به تو باز نمی گردد! « و الشر لیس الیک » ، خیر منحصراً در دست توست ،« الخیر فی یدیک »

خدا را به صفت رحمان شناختن؛ بمعناي شناختن جهان است به عنوان مظهر تام حکمت بالغه الهی و نظام اتم پروردگار. و در

هنگام ستایش اللّه به این صفت چنان دیدي انسان باید داشته باشد که نظام هستی نظام خیر است. نظام رحمت است.نظام نور

است. شر، نقمت و ظلمت امور نسبی و غیر حقیقی می باشند. بدیهی است که هر اندیشه خامی نمی تواند مدعی گردد که من

چنین دیدي از جهان دارم. و انسان با زور و تعبد هم نمی تواند چنان دیدي در خود ایجاد کند. این که قرآن از ما خواهد که

خدا را با این صفات ثنا گوئیم، می خواهد او را و جهان را بدین گونه بشناسیم و اینگونه شناختن فرد این است که از را ه

صحیح عقلانی و برهانی مطالب شامخ را درك کنیم. این ها بطور ضمنی دعوت به تفکر در مسائل الهیات و تأیید امکان

چنین معرفتهائی است.

به این صفت مستلزم آنست که انسان به « اللّه » واما صفت دوم که صفت رحیم است، در اینجا نیز باید بگوییم که شناخت

مقام و موقعیت خودش در میان موجودات عالم شناخت کامل داشته باشد.

امتیازي که انسان در میان موجودات دارد این است که فرزند بالغ این جهان است! فرزند نابالغ این خانواده که تحت قیومیّت و

سرپرستی اجباري پدر و مادر باشد، نیست. بلکه از نظر عقل و خرد به آن درجه از رشد رسیده که به او گفته اند باید خودت

راه را انتخاب کنی! درحالی که موجودات دیگر تحت تکفل جبري عوامل این عالمند، این انسان است که به دلیل رشد عقلی

او؛ آزادي و اختیار دارد و می تواند از دو راه یکی را انتخاب کند.

().« اِنّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِراً و اِمّا کَفُوراً »

راه راست و راه کج هر دو در جلوي انسان قرار گرفته، اگر انسان راه راست و صراط مستقیم حق را بپیماید آنوقت است که

یک نوع رحمت و عنایت خاصی از ناحیه خدا شامل حالش می گردد و گوئی عالم به گونه اي ساخته شده که هر کس راه

دلش را نور « و الّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا » خدا را برود؛ پروردگار او را مدد می کند؛ رهنمایی و هدایتش می کند

به او می رساند، و « مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ » بخشیده و قلبش را نیرو می دهد، اسباب و وسائل را براي راهش مهیا می سازد؛ رزق

بالاخره به مرحله اي می رسد که احساس می کند به مرحله داد و ستد با خداي خویش رسیده است چون می بیند هرچه که او

در کردار خالصانه تر رفتار می کند؛ عنایات الهی بیشتر شامل حالش می گردد. در این وقت است که بنده به مرحله رضا و

تسلیم رسیده است.

* * *

مالک یوم الدین

ملک یوم » و « مالک یوم الدین » : در رساله هاي عملیه خوانده اید که در قرائت نماز این آیه را به دو وجه می توان خواند

ببینیم این دو قرائت آیا باعث می شود که دو معنی مختلف براي آیه تصور گردد؟ « الدین

در استعمالات روزمره هر کدام معناي مستقل دارند اولی یک رابطه سیاسی است و دومی یک رابطه « مالِک » و « مَلِک »

اقتصادي. آنجا که انسان با چیزي رابطه مالکیت پیدا می کند؛ به این نحو است که می تواند از آن بهره برداري کند و آنجا که

ملک می گوید یعنی قدرتی مافوق دیگري دارد، و براي خود حق تدبیر و سیاست قائل است.

ولی در هر دو مورد هیچگونه واقعیتی در کار نیست، بلکه یک قرارداد صرف است. یعنی این که می گوئیم فلان کس مالک

فلان خانه است؛ یعنی در حال حاضر قرار بر این است که چنین اعتبار شود، و آنجا که گفته می شود فلان شخص ملک

فلان ناحیه است نیز بیش از یک اعتبار نیست، و لذا در هر دو مورد اگر اعتبار عوض شود بلافاصله دیگر وجود ندارد، یعنی

ممکن است لحظه اي دیگر مالک آن خانه و مَلِک آن ناحیه اشخاص دیگري باشند و رابطه با افراد جدید برقرار گردد.

در اینگونه موارد که ملک بودن و مالک بودن با اعتبار تشکیل می گردد؛ این دو معنی با یکدیگر کمال امتیاز را دارند؛ یعنی

مَلِک کار مالِک را نمی کند و مالک نمی تواند کارهاي ملک را انجام دهد. یکی مُلک است و دیگري مِلک.

ولی در بعضی موارد این روابط حقیقی است. مثلا اگر کسی بگوید من مالک قواي بدنی خویش هستم، معنایش این است که

در بهره گیري از آنها صاحب حق و مختارم، یعنی قوه اي در وجود من هست که من هر وقت بخواهم از آن استفاده می کنم و

مثلا با آن سخن می گویم و هر وقت نخواهم بهره برداري نمی کنم. اینجاست که چنانکه ملاحظه می کنید مَلِک با مالک هر

دو مصداقاً یکی است. یعنی هم ما مالک اعضاء و جوارح خودمان هستیم و هم ملک و مسلط بر آنها، بدلیل این که یک امر

تکوینی است نه قراردادي و مجازي محض.

در مورد پروردگار؛ که خالق تمام جهان است و اراده اش قاهر بر همه عالم است وحدت ملک با مالک بخوبی روشن است و

لِمَنِ الْمُلْکُ » . آنجاست که رابطه حقیقی بین مالک و مملوك برقرار است. لذا در قیامت راجع به ملک د رقرآن آمده است

()« الْیَوْمَ، لِلّهِ الْواحِدِ القَهّار

بگو اي خداي مالک ملک. دراین آیه ملک و صاحب .« قُلْ اللّهُمَّ مالِکَ الْمُلْک » بالاتر این که در آیه دیگر آمده است

« لام » اختیاري در مدیریت به عنوان یک امر مملوك فرض شده است. مفاد لمن الملک الیوم نیز همین است و به اصطلاح

افاده ملک میکند. معنی آیه این است که مالک کیست؟ پاسخ این است که خداست. پس معلوم می شود که مُلک و مِلک

این قدرها از یکدیگر جدا نیستند و آنطور که گفته می شود دو قلمرو جداگانه ندارند.

آیا فقط خداوند مالک و مَلِک روز قیامت است و در دنیا نیست؟

خیر، بلکه خداوند مالک و ملک حقیقی هم دنیا و هم آخرت است. فرقش این است که بشر چون در دنیا چشم حقیقت بین

ندارد، مالکها و ملکهاي اعتباري و مجازي را می سازد. خود را و دیگري را مالک بر اشیاء و مَلک آنها میداند و میگوید من

مالک این خانه ام ولی هنگامی که حقایق جهان برایش مکشوف شد و نگاهی واقع بینانه بر جهان افکند آنگاه خواهد دید که

().« فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْیَوْمَ حَدیدٌ » . همه ملکها و ملکها ساختگی بوده و مالک و مَلِک حقیقی هستی اوست

روایت ذیل نیز همین مطلب را بیان می فرماید:

الامر یومئذ و الیوم کله للّه یا جابر اذا کان یوم القیامه بادت الحکام، فلم یبق حاکم » : عن جابر عن ابی جعفر علیه السلام انه قال

()« الا اللّه

* * *

ایاك نعبد و ایاك نستعین

پروردگارا تنها و تنها تورا می پرستیم و تنها از تو استعانت می جوئیم.

با این که انسان گمان می کند؛ که توحید یکی از مسائل اسلام است و هزاران مسأله دیگر در اسلام در کنار توحید قرار گرفته

است؛ ولی وقتی با نگاهی دقیق تر می نگرد، می بیند اسلام سراسرش توحید است، یعنی تمام مسائل آن چه آنها که مربوط به

اصول عقائد است و چه آنها که به اخلاقیات و امور تربیتی و یا به دستور العمل هاي روزانه ارتباط دارد همگی یکجا و

یکپارچه توحید است.

این دو کلمه که در آنجا در فکر بکار می رود از علوم « تحلیل و ترکیب » : در منطق اصطلاحی وجود دارد که می گویند

است، یعنی همه مرکبات؛ تجزیه « تجزیه و ترکیب » طبیعی اتخاذ شده است. و مراد این است که همان طور که در عالم ماده

می شود به عناصر اولیه و اگر آن عناصر را ترکیب کنند دو مرتبه آن مرکب تشکیل می گردد؛ در اندیشه ها و فکرها نیز

همین طور است. تمام اندیشه ها و افکار بشر را فیلسوفان می گویند به اصل عدم تناقص بر می گردد. یعنی اگر تحلیل و تجزیه

بکنند، بازگشت به این اصل مسلم بدیهی می نماید.

در اسلام چنین اصلی وجود دارد که همان توحید است، یعنی تمام مبانی اسلامی را اگر تحلیل کنیم بازگشت به توحید می

کند.

اگر نبوت و معاد را که دو اصل دیگر از اصول اعتقادي هستند و یا امامت را مورد تحلیل قرار دهیم در شکل دیگر، توحید

است. و اگر دستورهاي اخلاقی و یا احکام اجتماعی اسلامی را مورد بررسی قرار دهیم در شکل توحید خود نمائی می کنند.

ما این بحث را اینک به همین مقدار اکتفاء می کنیم و تفصیل بیشتر آن را به مورد دیگري ایکال می نمائیم. در تفسیر المیزان،

در موارد متعددي این مطلب بیان شده است.

توحید نظري و توحید عملی

در اسلام دو توحید وجود دارد: نظري و عملی. توحید نظري مربوط به عالم شناخت واندیشه است. یعنی خدا را به یگانگی

شناختن؛ و توحید عملی یعنی خود را در عمل یگانه و یک جهت و در جهت ذات یگانه ساختن. به عبارت دیگر توحید نظري

یعنی شناخت یگانه بودن خدا، و توحید عملی یعنی یگانه شده انسان!

نکته اي که می خواهم تذکر دهم این است که در سوره حمد آنچه از اول سوره تا این جا آمده است مربوط به نوع اول یعنی

به بعد بیان توحید عملی است و اینجاست که انسان به عظمت بی مانند این سوره « ایاك نعبد » توحید نظري است، و از این جا

کوچک پی می برد و نمونه واضحی از اعجاز این کتاب کریم را در این سوره کوچک در می یابد.

راستی انسان نمی تواند از شگفتی خود داري نماید، که چگونه بر زبان مردي

امّی و درس نخوانده و در محیط امّیت و بی سوادي و بی خبري از علم و فرهنگ این چنین سخنانی جاري می شود که از نظر

عمق و ژرفا بزرگترین حکماي الهی را به فکر فرو می برد و از نظر عذوبت و سلاست در حدي است که انسان هرگز از تکرار

آن سیر نمی شود.

توضیح مطلب این که:

گذشت؛ یک سلسله مسائل شناختی درباره خداوند مطرح ساخت. او « مالک یوم الدین » جمله ها و کلماتی که از اول سوره تا

است. به علاوه او ذاتی است که « مالک یوم الدین » است، او « رب العالمین » است؛ او « رحیم » است، او « رحمان » است، او « اللّه »

علی الاطلاق است؛ همه حمدها و سپاس ها به او تعلق دارد. « محمود »

راستی تمام الهیات در این چند کلمه گنجانده شده است، عمده ترین مسائل الهی دراین چند کلمه طرح شده است.

علما و حکما اسلام به حق استنباط کردند که طرح این مسائل از طرف قرآن، دعوت به غور در عمق و ژرفاي این حقایق

است؛ قرآن نمیخواهد که ما صرفاً با لقلقه زبان این کلمات را بر زبان آوریم بلکه می خواهد حقایق این ها را درك نمائیم.

آن که در نماز خود خدا را با این اوصاف یاد میکند در حقیقت در مقام ادعاي شناخت خداوند به این اسماء و صفات است.

شناخت این که او (اللّه) است یعنی ذات کامل و شایسته پرستش که همه موجودات عالم بالفطره متوجه اویند. به عبارت دیگر

شناخت و اقرار و اعتراف به موجودي که کامل مطلق است، نقص؛ کاستی و نیستی و نیاز را در او راهی نیست، و به همین

دلیل همه چیز از او و متوجه او و به سوي اوست.

شناخت آنکه او رحمن است که جداً بایستی (چنانکه بحث کردیم) انسان اندیشه اش را بسیار دقیق و لطیف کند تا بتواند خدا

را به این صفت بشناسد. یعنی درك کند که سراسر وجود، مظهر رحمانیت ذات حق است؛ آن چه از او صدور می یابد جز

خیر و رحمت نیست؛ هیچ موجودي از آن جهت که موجود است؛ از آن

جهت که منتسب به ذات حق است؛ یعنی از آن جهت که عینی و واقعی است؛ جز خیر و رحمت نیست؛ شرّیت و نقمت از

جنبه هاي عدمی و نسبی و اضافی اشیاء است نه از جنبه هاي وجودي و فی نفسه آنها.

شناخت آن که او رحیم است. بنده اي که خدا را با این صفت می خواند ادعا می کند که به این مرحله از معرفت و شناخت

رسیده که نه تنها نظام خلق و صدور اشیاء را تشخیص می دهد که مظهر ذات حق است، نظام بازگشت اشیاء به سوي حق نیز؛

نظام خیر و رحمت است؛ یعنی موجودات از رحمت آمده و برحمت باز می گردند.

این به معنی سبقت و تقدم رحمت بر غضب و نقمت است، و به تعبیر دیگر: نقمت و عذاب نیز اگر درست شناخته شود

رحمتی است در لباس نقمت . به عبارت دیگر: خداوند متعال داراي صفات جمال و صفات جلال است. صفات جمال از قبیل

علم و قدرت و حیات وجود و رحمت، و صفات جلال از قبیل قدوسیت جباریت، منتقمیت و امثال این ها.

خداوند متعال در مرتبه ذات خود داراي دوگانگی نیست که مثلا نیمی از ذاتش رحمت و خیر وجود و ربوبیت باشد و نیم

دیگر قدوسیت و جباریت و انتقام. و همچنین خداوند از همان حیث و در همان مرتبه اي که خیر وجود و رحمت است جبار و

منتقم نیست، بلکه نوعی تقدم و تأخر میان اسماء و صفاتش حکمفرماست.

اهل حکمت و معرفت تحقیقات بسیار جالب و عمیقی در این زمینه کرده اند که از با ارزشترین محصولات اندیشه بشري است

و تنها افرادي که از قریحه اي سرشار توأم با تعمقی فراوان و پی گیریی خستگی ناپذیر برخوردار بوده اند به عمق این حقایق

رسیده اند.

آري نوعی تقدم و تأخر میان اسماء و صفات پروردگار حکم فرماست یعنی بعضی از اسماء و صفات زائیده و مولود بعضی

دیگر است. بطور کلی صفات جمالیه بر صفات جلالیه تقدم دارند صفات جلالیه مولود و زائیده صفات جمالیه است. آنکه

خداي ساختگی « یهو » جبّاریت و منتقمیّتش بر هر چیز دیگر تقدم دارد

خداي واقعی جهان و معرفی شده از طرف قرآن . « اللّه » یهود است، نه

قرآن با رحمان و رحیم توأم است نه مثلا با جبار منتقم، زیرا « بسم اللّه » اینجاست که به خوبی می توان درك کرد که چرا

نمایش هستی از نظر قرآن، نمایش اللّه رحمان رحیم است. و حتی جبّاریت و منتقمیّت نیز شکلی دیگر از رحمانیت و رحیمیت

است.

البته پیداست که رحمت رحیمیه، یعنی رحمتی که موجودات در بازگشت به سوي حق مشمول آن می شوند؛ در درجه اول

شامل حال اهل ایمان است یعنی آنها هستند که آنچه به آنها میرسد ظاهراً و باطناً رحمت است. رحمتی است در صورتِ

رحمت نه در صورتِ نقمت؛ رحمتی است مطلق نه نسبی.

این که گفته می شود فرق رحمان و رحیم این است که رحمان مربوط به دنیاست و رحیم مربوط به آخرت؛ یا گفته می شود

رحمان شامل همه مردم اعم از کافر و مؤمن می شود اما رحیم تنها شامل حال مؤمنین می گردد مقصود همان است که قبلا

توضیح دادیم.

و دیگري از « رحمان » دنیا و آخرت از آن نظر که دو جهانند با یکدیگر فرق ندارند که یکی اعتبار رحمت را از ماده و تبصره

یا مثلًا رحمتهاي مشترك کافر و مؤمن از یک ماده یا تبصره تأمین شده باشد و رحمتهاي خاص اهل « رحیم » ماده یا تبصره

ایمان از ماده یا تبصره دیگر.

از » جهان .« بازگشتن » دارد و « آمدن » جهان هستی اینچنین تقسیمات ندارد؛ تقسیم هستی از نظر رحمت این است که جهان

جهان مظهر رحمت است، و خداوند رحیم است « از اویی » خداوند رحمان است یعنی آمدن و .« به سوي اوئی » دارد و « اویی

جهان نیز مظهر رحمت است. حتی جهنم و عذاب الهی که مظهر جباریت و انتقام الهی است « به سوي اویی » یعنی بازگشتن و

نیز مولود رحیمیت اوست. در اینجا بیش از این نمی توان توضیح داد.

او مالک یوم الدین است. در اینجا معرفت و شناخت دیگري مطرح است.

بنده مدعی شناخت سر انجام آفرینش است یعنی آنکه او می داند روز جزائی

است و در این روز منکشف خواهد شد که هیچ اسباب و وسیله اي اصالت نداشته و ملک و مالک بالاصاله خداوند بوده

است.

این ها همه با آن تفسیرهایی که قبلا گفته شد؛ در قلمرو توحید نظري است؛ یعنی توحیدي که از مقوله شناخت است و این

شناختها فوق العاده لازم و ضروري است. و هیچگاه نباید گفت که این مرحله یک مرحله ذهنی است و ضرورتی ندارد، خیر،

بلکه در اسلام شناخت خودش اصالت دارد و تا این مرحله نباشد انسان در عمل پیش نخواهد رفت.

اما آیا این مرحله کافی است؟ یعنی اگر انسان فقط بشناسد و بفهمد موحد محسوب شده است؟

خیر؛ بلکه این شناختن و فهمیدن مقدمه شدن است. یعنی باید بشناسد و بفهمد تا بشود. (توحید عملی)

آنگاه که می گوئیم ایاك نعبد، توحید عملی را آغاز نموده ایم و می خواهیم اظهار یگانه شدن کنیم.

« عبادت » ریشه لغت

در زبان عربی وقتی که چیزي رام، نرم، مطیع بشود؛ بطوریکه هیچگونه عصیان و تعدي و مقاومتی نداشته باشد؛ این حال را

تعبّد می گویند.

در قدیم راهها و جاده ها این طور نبود که مانند امروز بوسیله ماشین هاي راه سازي اول راه را بسازند بعد روي آن راه بروند،

بلکه راهها با راه رفتن ساخته می شد و لذا درروزهاي اول بطوري بود که سنگ و خارها مانع رفت و آمد بودند ؛ ولی در اثر

عبور و مرور؛ کم کم سنگ ریزه ها خرد و نرم می شدند و مقاومتی در مقابل عابرین نداشتند، پاي انسانها و حیوانها را آزار

نمی دادند، بلکه رام و آرام بودند، در حالیکه راهی که بیراهه بود؛ سنگها زیر پا نا آرام و عاصی بودند. این طریق، یعنی

( راهی که نرم و رام شده بود می گفتند: طریق معبد.(

انسان عبد و معبد یعنی کسی که رام و تسلیم و مطیع است و هیچ گونه عصیانی ندارد. این گونه بودن یعنی رام و مطیع بودن.

یک ذره عاصی نبودن، حالتی است که انسان باید فقط نسبت به خداوند داشته باشد. عبد خدا بودن یعنی این حالت را نسبت

به ذات حق و فرمان هاي ذات حق داشتن. و اما توحید در عبد بودن و در عبادت؛ به معنی این است که در مقابل هیچ موجود

دیگر و هیچ فرمان دیگري این حالت را نداشته باشد؛ بلکه نسبت به غیر خدا حالت عصیان و تمرد داشته باشد. پس همواره

انسان باید دو حالت متضاد داشته باشد؛ تسلیم محض خدا، و عصیان محض غیر خدا. این است معنی ایاك نعبد خدایا تنها تو

را می پرستیم و غیر از تو را نمی پرستیم.

باید توجه داشت اطاعت آنهائیکه خداوند دستور اطاعت آنها را داده مثل پدر و مادر؛ امام و رهبران جامع شرائط همه در واقع

اطاعت خداست. زیرا چون خدا گفته اطاعت می کنیم و هر رشته اي که به اینجا برسد عبادت خدا است، ولی هرچه در کنار

خدا قرار بگیرد؛ یعنی در عرض خدا قرار بگیرد نه در طول؛ شرك است.

شرك ها و توحیدها

در قرآن مجید مصادیق گوناگونی براي شرك آمده است که ما به بعضی از آنها اشاره می کنیم که ضمناً معنی توحید عملی

قرآن اجمالًا روشن می گردد.

()« اَفَرَاَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَواهُ » _

آیا دیدي آن کس را که هواي نفس خودش را معبود خودش قرار داده است .

در این آیه انسانِ شهوت پرست مشرك شمرده شده است مثنوي گوید:

. و یقال طریق معبد الی مذلل بالوطی ء (مفردات راغب). -

مادرِ بت ها بت نفس شماست چونکه آن بت مار و این بت اژدهاست

آهن و سنگ است نفس و بت شرار آن شرار از آب میگیرد قرار

سنگ و آهن زاب کی ساکن شود آدمی با این دو کی ایمن شود

پس از آن جا که می گوییم ایاك نعبد و معبودیت غیر خدا را نفی می کنیم، مدعی این مطلب شده ایم که خدایا ما به فرمان

تو هستیم نه به فرمان میلها و هواها و هوسها و شهوتهاي خودمان.

()« اِتَّخَذُوا اَحْبارَهُم و رُهْبانَهُم اَرْباباً مِنْ دُون اللّهِ » _

در حالیکه یهودیان و مسیحیان را مذمت می فرماید می گوید! آنان بدون آنکه مستندي از امر خدا داشته باشند؛ حِبرهاي

خودشان (حبر عالم یهود را گویند) و راهب هاي خودشان را، خداي خویش قرار داده اند و پرستش می کنند.

می دانیم یهودیان و مسیحیان علما و مقدسین خود را به آن شکل که بت پرستها بتها را عبادت می کردند عبادت نمی کردند.

یعنی آنها را مثلًا سجده نمی کردند بلکه همینقدر بود که در مقابل آنان متعبد بودند؛ یعنی بدون آن که از طرف خداوند

اجازه داشته باشند مطیع و تسلیم آن ها بودند و در حقیقت مطیع میل ها و هواهاي نفسانی آنها بودند؛ هرچه آنان به میل و

هواي خود میگفتند؛ این ها می پذیرفتند. خداوند در آنجا میفرماید اطاعت از حقوق خاصه پروردگار است و هر کس که

دستور دهد می شود اطاعت کرد. حبرها و راهب ها را که خدا دستور نداده چرا اطاعت می کنید؟

پس آنجا که می گوئیم ایاك نعبد یعنی خدایا؛ هیچ گروهی را به نام روحانی و به نام قدّیس و به نام دیگر عبادت نمیکنیم؛

کورکورانه اطاعت نمی کنیم؛ هر کس را تو فرمان داده اي اطاعت می کنیم و هر کس را که تو فرمان نداده اي اطاعت نمی

کنیم.

اگر رسول خدا را اطاعت می کنیم از آن جهت است که تو صریحاً فرمان او را واجب کرده اي.

اگر ائمه اطهار را به عنوان اولی الامر اطاعت میکنیم چون تو فرمان داده اي . اگر فرمان مجتهدان جامع الشرائط یعنی علماي

متقی عادل آگاه را اطاعت می کنیم به

حکم این است که پیغمبر و ائمه اطهار که فرمانشان را تو واجب الطاعه کرده اي به ما این چنین دستور داده اند.

قُلْ یا اَهلَ الْکتابِ تَعالَوْا الی کَلمهٍ سَواءٍ بَیْنَنا و بَینکُمْ اَلا نَعْبُدُ اِلا اللّهَ وَ لا نُشْرِكْ بِهِ شیئاً وَ لا یَتَّخِ ذَ بعضُ نا بَعضاً اَرباباً مِن » _

()« دُون اللّهِ

این همان آیه ایست که رسول اللّه در سال یا هجري به صورت بخشنامه به سران کشورهاي دنیا فرستاد.

بگو اي اهل کتاب؛ اي کسانی که خودتانرا به یک کتاب آسمانی مستند می کنید؛ نه ما می توانیم بگوئیم بما اختصاص دارد

و نه شما می توانید ادعا کنید مخصوص شماست؛ و آن اللّه است. بیائید؛ هیچ چیزي را شریک او قرار ندهیم. تا آنجا که می

فرماید:

«... وَلایَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً »

و صاحب اختیار نگیریم؛ هیچ کدام دیگري را عبادت و اطاعت نکنیم؛ معبود و مطاع نگیریم، « رب » برخی از ما برخی دیگر را

و معبود و مطاع بدانیم و بس. « رب » تنها خدا را

این نیز یکی دیگر از مظاهر توحید عملی قرآن است که می فرماید:

هیچ انسانی انسان دیگر را رب خودش قرار ندهد و انسانی انسان دیگر را مربوب خویش نسازد. پس معنی ایاك نعبد این

و مطاع قرار میدهیم و هیچ معبود اجتماعی نداریم و هیچ انسانی را و فرمان انسانی را در برابر تو و « رب » است: خدایا تنها تورا

فرمان تو مطاع قرار نمیدهیم.

()« وَ تِلْکَ نِعْمهٌ تَمُنُّها علیَّ اَنْ عَبَّدْتَ بَنی اسرائیلَ » _

موسی بن عمران وقتی با فرعون روبرو شد و او را دعوت کرد فرعون با خشونت گفت: تو همان کسی هستی که در خانه ما

بودي و در زیر دست ما بزرگ شدي. و آن کار مهم و زشت (مراد همان کشتن قِبْطی است) را انجام دادي. موسی جواب داد:

حال این منت را به سر من گذاشتی در مقابل این که بنی اسرائیل را بنده خودت قرار داده اي؟! یعنی آیا تو میگوئی من هیچ

نگویم در مقابل این عملت که بنی اسرائیل را بنده ساخته اي؟!

نامیده است. بنی اسرائیل هیچگاه « تعبید » ملاحظه می کنید که حضرت موسی، فرعون مآبی یعنی همان استبداد فرعون را

فرعون را سجده نمی کردند؛ بلکه فرعون آنها را ذلیل ساخته و به اطاعت اجباري و کار اجباري و بهره کشی وادار کرده بود و

هر نوع حق اختیار و آزادي را از آنها سلب نموده بود. آنها عملا در مقابل فرعون رام و مطیع بودند. پس ایاك نعبد یعنی

خدایا تن به تعبیدها و تذلیل ها و اطاعتهاي اجباري و بهره کشی و سلب حق اختیار و آزادي نمیدهم.

این ها نمونه هائیست که در قرآن آمده است و میتواند روشنگر معناي توحید عملی باشد. توحید عملی همان است که در

اصطلاح علماي اسلامی توحید در عبادت میگویند، که مراد توحید در عینیت خارجی است. یعنی آنکه واقعیت وجود انسان

هم یگانه شده باشد.

خلاصه آنکه در اسلام کافی نیست که مسلمان تنها در مرحله فکر و اندیشه موحّدباشد وخدا را در ذات و صفات و افعال به

یگانگی بشناسد وبداند و درك کند که اگر به او پیشنهاد کنند که درباره خداشناسی بحث کند، بتواند ماه درباره خدا

سخن بگوید، این چنین شخصی نیمی از توحید را دارد، و نیم دیگر آنست که در ع__مل یگان_ه گ_را ب_اشد؛ بلکه

ي_گانه شده باشد. آن هنگام که خدا را با تمام اوصاف شناخت و در اطاعت و تسلیم نیز یگانه بود میتوان گفت موحّداست.

همان طور که قبلا اشاره کردیم؛ اینجاست که به عظمت سوره حمد پی می بریم؛ و راستی شگفت آور است که چگونه

شخصی که هیچگاه در عمرش درس نخوانده وبا فیلسوفی برخورد نکرده و هیچ دانشمندي را ملاقات ننموده، بتواند در اولین

سوره کتابش کلمات را طوري تنظیم کند که تمام مکتبش را در یک قطعه کوچک بگنجاند، توحید نظري را در چند جمله

کوتاه و در کمال اوج وتعالی بیان کند

وتوحید عملی را در یک جمله کوتاه و در کمال اوج و تعالی بیان کند و توحید عملی را در یک جمله کوتاه ایاك نعبد نشان

دهد!

انحصار عبادت

در جمله ایاك نعبد _ از نظر دستور زبان عربی، ایاك؛ مفعول نعبد است و به حسب طبع اولی میبایست پس از فعل بیاید و

تقدیم ما حقه » : گفته شود نعبدك و اگر این طور بود معنایش این بود: خدایا تورا پرستش می کنیم. ولی علماي ادب میگویند

یعنی اگر یک کلمه که جایش مؤخّر است، مقدّم بدارند علامت انحصار است؛ اختصاص به زبان عربی « التأخیر یفید الحصر

ندارد و در فارسی هم چنین است. بنابراین معناي این جمله می شود: خدایا تنها تو را پرستش می کنیم و رام و مطیع تو هستیم؛

و مطیع هیچ کس و هیچ فرمانی که ناشی از فرمان تو نباشد نیستیم. پس جمله ایاك نعبد یک جمله است به جاي دو جمله.

جمله اثباتی یعنی در مقابل خدا تسلیم هستیم و جمله نفی یعنی در مقابل غیر خدا هرگز تسلیم نمی شویم.

در این جمله روي این بیان؛ همان ایمان و کفري که از شعار توحید استفاده می شود؛ گنجانده شده است مسلمان که می

در آن واحد یک ایمان و یک کفر را ابراز می دارد: ایمان به خداوند و کفر به غیر خدا. « لا اله الا اللّه » : گوید

لا اِکْراهَ فی الدّینِ، قد تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ، فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّاغوتِ و یُؤْمِنْ بِاللّهِ فقد اسْتَمْسَکَ » : می خوانیم « آیه الکرسی » در

()« بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقی

اینک که حقیقت آشکار شده؛ هیچگونه اجبار و اکراهی در کار نیست، آنکس که مؤمن به اللّه باشد، در حالیکه در همان آن

کافر به طاغوت، (آنچه که مظهر طغیان است) باشد؛ آنکس؛ رستگار گشته و عروه الوثقی یعنی دستگیره محکم را چنگ زده

است.

ایمان در اسلام؛ بدون کفر عملی نیست؛ بلکه همواره بایستی در کنار تسلیم به خداوند، انکار مظاهر طغیان قرار گیرد، تا ایمان

کامل گردد.

ضمیر جمع

انسان است وجود دارد؛ این است که در کلمه نعبد ضمیر « شدن » نکته جالبی که در اینجا که مرحله توحید عملی و مرحله

ما؛ تنها تو » بلکه گفته شده « من تنها تو را میپرستم » : جمع آورده شده و به صورت مفرد یعنی اعبد گفته نشده است. گفته نشده

آن نکته که در این مقام که مقام ساخته شدن انسان است این است که انسان همان طور که در پرتو شناخت .« را می پرستیم

خدا وتوجه به او ساخته می شود نه در صورت غفلت از او و بی خبري از او؛ همان طور که در عمل و فعالیت ساخته می شود

نه با نظر و اندیشه محض؛ انسان در ضمن عمل اجتماعی و همراه و هماهنگ با جامعه توحیدي ساخته می شود نه منفصل و

جدا از قافله اهل توحید. انسان موجودي است فکري؛ الهی؛ عملی؛ اجتماعی. انسان بدون اندیشه و شناخت، انسان حقیقی

نیست. انسان بریده شده از خدا و غافل از خدا انسان نیست؛ انسان اندیشنده الهی بریده از عمل نیز انسان حقیقی نیست؛ انسان

کاستی گرفته است. همین طور انسان اندیشنده خداشناس عملی بریده از جامعه توحیدي نیز انسان ناقص است. پس در

حقیقت معنی ایاك نعبد این است:

خدایا ما مردم جامعه توحیدي در حرکتی هماهنگ؛ همه با هم به سوي تو و گوش بفرمان تو روانیم.

* * *

ایاك نستعین

تنها از تو کمک می خواهیم. از غیر تو کمک نمی خواهیم و استعانت نمی جوئیم. این جمله مفید توحید در استعانت است.

توحید در استعانت، یعنی تنها از او کمک خواستن و تنها از او استمداد کردن و تنها به او اعتمادکردن. ممکن است در اینجا

سؤالی مطرح شود و می توان این سؤال را به دو گونه مطرح کرد: یکی از نظر اصل استمداد و استعانت.

انسان باید اعتماد به نفس داشته باشد. اعتماد به غیر و استعانت و استمداد از غیر؛ ،« اخلاق » از نظر علماء تعلیم و تربیت و علماء

انسان را موجودي اتکالی و ضعیف میسازد؛ بر خلاف اعتماد به نفس که قوا و نیروي انسان را بیدار می کند.

« توکل » طبق این اصل باید به خود تکیه داشت نه به غیر اعم از این که آن غیر خدا باشد یا غیر خدا. به همین دلیل علماء امروز

را که اعتماد به خداست و موجب سلب اعتماد از خود است نفی می کنند و غیر اخلاقی می شمارند.

ممکن است این سؤال به صورت دیگري مطرح شود و آن این که چرا نباید از غیر خدا استعانت و استمداد جست این که غیر

خدا را نباید عبادت کرد منطقی است واما این که از غیر خدا نباید استعانت و استمداد جست چه منطقی دارد؟ خداوند؛ عالم

را عالم اسباب قرار داده و ما انسانها را به انسانهاي دیگر و به اشیاء دیگر نیازمند ساخته است و ما ناچار براي رفع نیازهاي خود

باید از اشیاء دیگر و از انسانهاي دیگر در زندگی کمک بگیریم و استمداد کنیم.

در پاسخ این سؤال باید بگوئیم که مطلب چیز دیگري است. و این طور نیست که هرگونه کمک گیري از غیر و اعتماد به غیر

قبیح باشد؛ خیر؛ بلکه خداوند اصولا انسان را موجودي نیازمند به غیر خلق کرده؛ یعنی جامعه انسان ها این طور است که هر

کس به دیگري محتاج است و این که می بینیم در سفارشات اسلامی دائماً امر به تعاون میکنند نمایانگر همین حقیقت است.

در قرآن مجید میفرماید:

().« تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ و التَّقْوي »

است. اگر استعانت از غیر، در هیچ حدّي جایز نبود، « عون » از ماده « تعاون » در کارهاي نیک یکدیگر را مدد برسانید، کلمه

پروردگار سفارش به تعاون نمی کرد، بلکه میرساند: شما به یکدیگر محتاج هستید؛ و لذا بایستی یکدیگر را مدد و یاري

کنید.

شخصی در حضور حضرت امیر به این تعبیر دعا کرد؛ خدایا مرا محتاج خلق خودت نگردان!

حضرت فرمود:

دیگر این طور نگو؛ عرض کرد پس چه بگویم؛ فرمود بگو خدایا مرا محتاج بدان خلق خودت قرار نده. و منظور این است که

جمله اول نشدنی است زیرا نحوه خلقت انسان، این طور است که همواره در پیشبرد زندگی دنیائی خودش بدیگران نیازمند

است. پس در جمله ایاك نستعین نمی گوید که انسان نباید استمداد از دیگران بجوید. پس مطلب چیست؟

آنچه این آیه شریفه میرساند این است که: آن اعتماد نهائی؛ و آن تکیه گاه قلب انسان؛ یعنی آنچه که در واقع و نفس الامر

انسان به آن تکیه دارد؛ بایستی خدا باشد، و آنچه که از آنها در دنیا استمداد می جوید؛ آنها را به عنوان وسیله بداند. و بداند

که حتی خود انسان؛ قواي وجودي او؛ نیروي بازوي او؛ نیروي مغزي او؛ همه و همه وسائلی هستند که خداوند آفریده و در

اختیار او نهاده است و سر رشته در دست اوست. و لذا چقدر انسان در دنیا به وسائلی اعتماد می کند ولی بعد می بیند که بر

خلاف انتظارش آن وسیله کمکی که باید بکند؛ انجام نداد.

گاهی می شود که بقواي خویش اعتماد می کند و می بیند که حتی آنها نیز تخلف می ورزند. تنها قدرتی که اگر انسان به او

تکیه کند و برنامه اش را با او تنظیم کند هیچ نگرانی نخواهد داشت خداست.

نوشته اند که در یکی از جنگها رسول اکرم از لشکر کناره گرفت و در روي تپه اي در حدود اردوگاه خودش استراحت کرد

و بخواب رفت. اتفاقاً یکی از افراد شجاع دشمن؛ د رحالیکه مسلح بود و گردش می کرد؛ نگاهش به رسول اللّه افتاد و او را

شناخت؛ و بسیار خوشحال شد از این که او را تنها یافته و الان او را خواهد کشت.

درحالی که رسول اللّه خوابیده بود؛ وي بالاي سرش ایستاد و فریاد کشید :

محمد! تو هستی؟ حضرت نگاهی کرد و فرمود: آري من هستم. گفت: چه کسی

می تواند تورا از دست من نجات دهد؟ رسول اللّه بدون درنگ فرمود: خدا!

آن مرد که چنین انتظاري نداشت گفت الان بتو نشان خواهم داد و یک قدم عقب رفت تا ضربت خود را قوي تر بزند؛ ناگهان

پایش به سنگی اصابت نموده و محکم به زمین خورد!. حضرت بسرعت از جاي برخاست و بالاي سرش ایستاد و فرمود: چه

کسی تو را از دست من میتواند نجات بدهد؟ اینجا بود که آن مرد از روي فتانت پاسخ داد: کرم تو! و رسول اللّه او را عفو

فرمود.

غرض این است که معنی این جمله نه آن است که انسان در جهان بهیچ وسیله اي نباید دست استمداد دراز کند؛ بلکه بایستی

در عین استمداد؛ مسبب الاسباب را نیز بشناسد و بداند که سر رشته وسائل و اسباب در دست او قرار دارد.

* * *

اهدنا الصراط المستقیم

خدایا ما را به شاهراه استوار هدایت بفرما.

براي این که صراط مستقیم کاملا روشن گردد بایستی چند مطلب را بیان کنیم:

_ همه موجودات در یک سیر تکوینی و غیر اختیاري که لازمه ناموس هستی است یه سوي خداوند در حرکت و صیرورتند

) انسان به عنوان یکی از موجودات و مخلوقات محکوم به این حکم ).« ) و اَنَّ اِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی ). « اَلا اِلی اللّه تَصیرُ الاُمُورُ »

است.

().« یا اَیُّها الاِنْسانُ اِنَّکَ کادِحٌ اِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقیهِ »

_ در میان راهها یک راه است که راه مستقیم و شاهراه است و راه سعادت و راه

اختیاري یعنی راهی است که انسان باید آن را برگزیند.

_ به دلیل این که انسان آنچه بر می گزیند از نوع را ه است؛ پس انسان نوعی حرکت و طی طریق به سوي مقصدي را برمی

گزیند و به عبارت دیگر به سوي کمال خود می خواهد حرکت کند؛ پس انسان یک موجود تکامل یابنده است و معنی اهدنا

الصراط المستقیم این است که خدایا ما را به راه راست تکامل هدایت فرما.

_ راه تکامل؛ کشف کردنی است نه اختراع کردنی؛ بر خلاف نظریه اگزیستانسیالیسم که مدعی است هیچ راهی و هیچ

مقصدي وجود ندارد؛ و انسان خود براي خود مقصد و ارزش می آفریند؛ و راه می آفریند و انسان آفریننده مقصد و آفریننده

راه و آفریننده کمال یعنی آفریننده کمال بودن و ارزش بودن ارزشهاي خود است. از نظر قرآن مقصد و راه کمال بودن مقصد

و ارزش بودن ارزش ها در متن خلقت و آفرینش هستی تعین پیدا کرده و انسان باید آنها را کشف کند و مقصد را بجوید و

راه را بپیماید.

_ راه مستقیم راهی است که از اول جهت مشخص دارد؛ بر خلاف راههاي غیر مستقیم از قبیل راه منحنی یا راه پیچ در پیچ

و روي خطوط منکسر که فرضا در نهایت امر انسان را به مقصد برساند؛ با تغییر جهتهاي متعدد یا مداوم است؛ پس راه انسان

به سوي کمال از نوع عبور از میان اضداد و نوسان از ضدي بر ضد دیگر نیست آنچنانکه معمولا دیالکتیسین ها می گویند.

_ این که راه تکامل کشف شدنی است نه خلق کردنی و ابداع کردنی؛ به معنی این نیست که مانند راههاي مکانی قبلا در

خارج از وجود راه رونده جاده اي کشیده شده است و او باید در آن جاده قدم بگذارد؛ بلکه به معنی این است که در متن

وجود راه رونده راهی به سوي کمال حقیقی او که رسیدن به بارگاه قرب حق است وجود دارد، یعنی در متن وجود انسان

استعداد فطري براي رسیدن به کمال حقیقی وجود دارد آنچنانکه مثلًا در هسته خرما استعداد درخت شدن وجود دارد.

_ انسان در عین این که مجهز به استعداد فطري است؛ نیازمند به راهنما و هادي

است؛ زیرا انسان با همه موجودات دیگر که استعدادي طبیعی براي کمالات خود دارند یک تفاوت اساسی دارد و آن این

است که موجودات دیگر همه راهشان در طبیعت مشخص شده و هر کدام بیش از یک راه نمی توانند داشته باشند ولی انسان

این طور نیست. و باصطلاح فلسفی امروزي می گویند:

«. هر موجودي واجد طبیعت است، مگر انسان که فاقد طبیعت است »

اگزیستانسیالیستها روي این قضیه اصرار دارند که می گویند انسان یک موجود بی ماهیت و بی طبیعت است. و البته ما این

مطلب را در جاي خود مفصل بحث کرده ایم و ثابت نموده ایم که مطلب به آن شکلی که آنان می گویند صحیح نیست.

انسان داراي؛ طبیعت هاي متضاد و مختلف است و راه خودش را از میان طبیعت هاي علوي و سفلی باید انتخاب کند. حیوانات

دیگر انتخاب بعهده آنان گذاشته نشده است بلکه؛ اسب؛ گوسفند؛ گربه؛ سگ.... هر کدام با غرائزي آفریده شده اند که آن

غرائز راه آنان را مشخص کرده است و لذا می بینیم همه آنها در سراسر تاریخ جهان هر کدام داراي خلق و خوي مخصوص به

خود هستند و همه یک جور اعمال و رفتار دارند؛ زنبور عسل و مورچگان همه و همه در تهیه خانه و غذا مانند هم اند و تغییر

و تحولی در کار آنها دیده نمی شود .

ولی انسان صدها راه در مقابل او نهاده شده که می تواند هر کدام آن ها را انتخاب کند.

شما بنی آدم؛ کوشش هایتان، مختلف و متفرق است. و البته این مطلب از کمال « اِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتّی » : میفرماید « واللیل » در سوره

انسان است نه ضعف انسان.

حال ببینیم این مطلب آیا مستلزم آنست که بگوئیم انسان بکلی بی راه است؟

اگر مادیین بخصوص اگزیستها چنین می پندارند ولی قرآن آن را قبول ندارد. آنچه که قرآن می فرماید این است که: خط

سیري از انسان تا خدا کشیده شده که آن راه مشخص کمال انسان است؛ النهایه در برابر انسان مثلا هزار راه نهاده شده ، که

تنها یکی از آنها راه مستقیم یعنی همان شاهراهی است که به سوي خدا می رود و به خدا

منتهی می گردد. ولی انسان در انتخاب هر کدام از این راهها مختار است و اگر آن راه را انتخاب کند درست؛ و گرنه راههاي

دیگر همگی نادرست و غلط است.

و این است معناي حدیث معروفی که روزي رسول اکرم در جائی نشسته بودند و گروهی در گرد ایشان بودند؛ حضرت شروع

کردند خطوطی بر روي زمین ترسیم کردن که یکی از آن خطوط مستقیم بود و خطوط دیگر کج و معوج و غیر مستقیم. و

سپس فرمود این یک راه؛ راه من است و باقی دیگر هیچ کدام راه من نیستند.

اَللّهُ وَلِیُّ الّذینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ » . راز این که در قرآن همواره؛ ظلمت به صورت جمع آمده و نور به صورت مفرد نیز همین است

) که راه گمراهی گوناگون است ولی راه حق تنها یکی است. )« مِنَ الظُّلُماتِ اِلی النُّورِ

در اینجاست که نیاز به هدایت انبیاء روشن می گردد، زیرا آن راه مستقیمی را که بشر را به کمال نهائی می رساند، انسان نمی

تواند بدون هدایت آنان تشخیص دهد. بلکه بایستی فرستادگان الهی او را رهنمون گردند.

در اینجا نکته ایست که در تفسیر المیزان بیان شده است که میگویند: در قرآن کلمه سبیل نیز به معنی راه بکار برده شده ولی

معناي آن با صراط تفاوت دارد. و لذا سبیل احیاناً به صورت جمع استعمال شده ولی صراط همیشه مفرد است. معناي سبیل آن

راههاي فرعی است که به راه اصلی منتهی می گردد. و معناي صراط همان راه اصلی است.

ممکن است براي رفتن به نقطه اي، یک راه اصلی بیشتر نباشد ولی راههاي فرعی که از اطراف و اکناف می آید متعدد باشند

و بالاخره همه به آن راه منتهی گردند.

همه ما انسانها همچون کاروانی می مانیم که در مسیر کمال در راه هستیم ولی باید براي رسیدن به کمال نهائی از شاهراه

اصلی عبور کنیم ولی ممکن است هر

کدام از ما از یک طریق فرعی خودمان را به آن راه اصلی برسانیم. اگر هر کس در هر پست و مقامی قرار دارد به وظیفه

انسانی، اخلاقی و شرعی خود عمل کند؛ در حقیقت راهی را انتخاب کرده که سرانجام او را به راه اصلی می رساند؛ گرچه

راهها با یکدیگر در ابتداي امر تفاوت کند. یعنی یکی مثلًا طبیب است و دیگري کارگر، دیگري بازرگان و... این ها همه

سبیل هایی هستند که انسان می تواند با طی آنها خود را به صراط مستقیم نزدیک گرداند.

* * *

صراط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لا الضالین

انسانها از این نظر که در مقام عبودیت چه چیز بدست بیاورند، و در انتخاب راه؛ چه راهی را انتخاب کنند به سه نوع تقسیم

گفتیم؛ مشمول رحمت « الرحیم » می شوند: یک دسته انسانهائی هستند که راه عبودیت را طی میکنند و بطوریکه در ذیل کلمه

خاصه پروردگار هستند و انعام بعد از انعام علی الدوام شامل حالشان می گردد و گوئی احساس می کنند که دستی از غیب

آنها را می کشاند. این دسته همان مقربان درگاه الهی میباشند؛ که در درجه اول انبیاء و اولیاء و سپس افراد کامل انسانها

هستند. و انسان باید همیشه آنها را جلوي راه قرار دهد و به دنبال آنان قدم بردارد. و در جمله اول انسان راه آنان رااز خداوند

طلب میکند.

دسته دوم در مقابل دسته اولند و به جاي خدا؛ غیر خدا را پرستش کرده اند و خدا را عصیان نموده اند، اینان نیز آثار اعمالشان

یکی بعد از دیگري در وجودشان ظهور کرده؛ و همچون دستی آنان را از راه راست دائماً دورتر میسازد . وبه جاي آنکه مانند

گروه اول به سوي خداوند بالا روند؛ و مورد انعام هاي پی در پی پروردگار قرار گیرند؛ مورد خشم و غضب الهی قرار گرفته

) این ها ).« وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی فَقَدْ هَوي » و بکلی راه کمال از دستشان در رفته و بدره هولناك شقاوت سقوط می کنند

در حقیقت انسانهایی هستند که به جاي این که راه انسانیت را طی

کنند، به راههاي حیوانی می روند؛ انسانیتشان مسخ گردیده و به جاي آن که پیش بروند عقب گرد میکنند. قرآن از این ها به

تعبیر می کند. « المغضوب علیهم »

)؛ راه معین و مشخصی در پیش ندارند؛ )« مُذَبْذَبینَ بَیْنَ ذلِکَ لا اِلی هؤُلاءِ و لا الی هؤُلاءِ » ، در این میان گروه سومی هستند

یاد می کند. « الضالین » متحیر و سرگردانند هر لحظه راهی را پیش گرفته و بجائی نمیرسند. قرآن از این ها به

ما که می گوئیم: اهدنا الصراط المستقیم، صراط الذین انعمت علیهم، غیر المغضوب علیهم و لا الضالین، یعنی:

با خدایا! راه راستت را به ما بنماي، آن راهی که راه اولیاء، راستان و پاکان درگاه توست؛ آنانکه همواره مشمول انعامهاي پی

در پی تو هستند نه راه بندگانی مسخ شده و از انسانیت بیگانه گشته که مورد غضب تو قرار دارند؛ و نه راه مردمیکه حیران و

( سرگردانند و هر لحظه بشکلی در آمده و با گروهی در می آمیزند.(

نماز جمعه

اسلام یک نماز هفتگی دارد که نام آن نماز جمعه است.( ) در قرآن مجید از این نماز بخصوص یاد شده است و آن در

سوره جمعه است:

.« یَا اَیُّها الّذینَ آمَنُوا اِذا نُودِيَ لِلصَّلوهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا اِلی ذِکْرِ اللّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ تَعْمَلُون »

به اتفاق تمام مفسرین شیعه و سنی مقصود نماز جمعه است.

نماز جمعه چیست؟ نماز جمعه همان نماز ظهر روز جمعه است ولی با سایر نمازها اختلاف دارد، اولًا همه نماز ظهرها چهار

رکعت است اما نماز ظهر روز جمعه که اسمش نماز جمعه است، دو رکعت است، ثانیاً واجب است با جماعت

. سخنرانی قبل از پیروزي انقلاب اسلامی ایراد گردیده است. -

خوانده شود ولی سایر نمازها، خواندنشان با جماعت واجب نیست و ثالثاً نماز جمعه در هر نقطه اي که اقامه شود تا دو فرسخ

از همه جوانب بر مردم واجب است که در آن شرکت کنند مگر آنکه عذر داشته باشند و رابعاً در هر نقطه اي که نماز جمعه

اقامه شد، تا شعاع یک فرسخ حرام است نماز جمعه دیگري اقامه بشود، فقط همان یک نماز جمعه باید باشد.

ببینید اگر همچنین نمازي اقامه بشود، چه نمازي می شود؟ اگر مثلًا در این نقطه که ما هستیم یعنی در تهران، یک نماز جمعه

اي تشکیل گردد، از شعاع دو فرسخ یعنی از طرف شمال تا شمیران و از جنوب تا شهر ري و از همه جوانب شرق و غرب و

میان این ها تا فاصله کیلومتر که تقریباً دو فرسخ شرعی است در آن شرکت کنند و تا شعاع شش کیلومتر نماز جمعه

دیگري اقامه نشود و منحصر به همان یک نماز باشد، ببینید چه اجتماع عظیمی آنوقت تشکیل می شود.

وَ اِنَّما » : این نماز باید دو رکعت خوانده شود نه چهار رکعت، چرا؟ در احادیث و اخبار بسیار وارد شده و از مسلّمات است که

یعنی این نماز عمومی؛ این نمازي که همه باید در یکجا جمع بشوند و مثل این نماز .« جُعِلَتِ الْجُمُعَهُ رَکْعَتَیْنِ لِمَکانِ الْخُطْبَتَیْنِ

جماعت ها متفرق نباشند، فرض است که قبل از این نماز دو خطابه ایراد گردد و همین دو خطابه به جاي دو رکعت است.

ما ماده اي داریم در خود دین مقدس اسلام که سخنرانی جزء متن دین است، جزء نماز است، امیرالمؤمنین علیه السلام می

فرماید: خطبه نماز است، مادامی که امام خطابه می خواند، همه مردم باید سکوت کنند و حرف او را گوش کنند و مادامی که

او از کرسی خطابه پائین نیامده است همه مثل این است که در حال نماز می باشند، البته با یک فرقهائی از قبیل این که رو

بقبله نشستن و لااقل رو بقبله بودن خود امام که خطبه می خواند در این حال واجب نیست، این دو خطابه اي که در آنجا فرض

است به جاي دو رکعت از نماز ظهر است.

آداب نماز جمعه

امامی که جمعه می خواند آدابی دارد: از آن جمله این که عمامه اي بسر می بندد، مقصود این است که یک شال کوچک که

دو سه لا داشته باشد بسر ببندد، مانند عمامه پیغمبر.

را، شاید بسیاري از شما ایشان را بشناسید، ایشان از علماء طراز اول ما « آقاي حاج آقا رحیم ارباب اصفهانی » خدا حفظ کند

مرحوم جهانگیر خان » در فقه و اصول و فلسفه و ادبیات عرب و قسمتی از ریاضیات قدیم می باشند، شاگرد حکیم معروف

بوده اند و مثل مرحوم جهانگیر خان، هنوز هم کلاه پوستی بسر می گذارند، زيّ ایشان از هر لحاظ مانند سایر « قشقائی

علماست، از عبا و قبا و قیافه، فقط کلاه پوستین بسر می گذارند. ایشان از کسانی هستند که معتقد به نماز جمعه اند، و خود

ایشان در اصفهان اقامه جمعه می کنند، اما چون مردم نوعاً مؤمن و معتقد به نماز جمعه نیستند، یک نماز جمعه با شکوهی

آنطور که منظور اسلام است تشکیل نمی شود. ایشان وقتی که براي نماز جمعه حاضر می شوند یک عمامه کوچک یعنی

یک شال دو سه لائی بسر می بندند.

یادم هست در فروردین در اصفهان خدمت ایشان رسیدم و موضوع نماز جمعه به میان آمد، ایشان می گفتند نمی دانم

شیعه چه وقت می خواهد عار ترك نماز جمعه را از خود بردارد و جلو شماتت سایر فرق اسلامی را که ما را به عنوان تارك

جمعه ملامت می کنند بگیرد. ایشان آرزو می کردند و می گفتند اي کاش در این مسجد اعظم قم که چند میلیون تومان

خرجش می شود یک نماز جمعه با شکوهی خوانده شود.

دیگر این که امام می آید و هنگام خطابه می ایستد و ایستاده خطابه می خواند، در آیه کریمه آنجا که می فرماید:

().« وَ اِذا رَأَوْا تِجارَهً اَوْ لَهْواً انْفَضُّوا اِلیها وَ تَرَکُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَهِ وَ اللّهُ خَیْرُ الرّازِقین »

یعنی این مردم تربیت نیافته که هنوز خوي و عادات جاهلیت را دارند همینکه چشمشان بمال التجاره یا طبل و شیپوري می افتد

تو را همان طور که ایستاده اي می گذارند و بدنبال آنها می روند، اشاره به داستانی است که درحالی که پیغمبر ایستاده بود

خطابه جمعه می خواند و صحبت می کرد، به آواز طبلی که علامت ورود یک مقدار کالاي تجارتی بود، مردم از ترس این

« و ترکوك قائماً » : که تمام بشود نتوانند تهیه کنند رفتند و دور پیغمبر را رها کردند. غرض اشاره به این نکته بود که فرمود

همان طوري که ایستاده اي، یعنی در حال ایستاده خطابه می خوانی، تو را تنها می گذارند. می گویند نشستن هنگام خطابه

بدعتی است که معاویه ایجاد کرد.

این که آیا امام جمعه و خطیب باید یکنفر باشد یا می شود یکی خطیب باشد و دیگري امام جماعت؟ این خود مسأله اي

است، اکثر یا همه قائلند که یکنفر باید هم خطیب باشد و هم امام جماعت و بعقیده عده اي شرط اصلی امام نماز جمعه این

است. « اِمامٌ یَخْطِبُ » است که بتواند و قادر باشد که خطبه ایراد کند. در روایت هاي زیادي عنوان مطلب

دیگر این که امام درحالی که براي خطابه ایستاده است بشمشیر یا نیزه یا عصائی تکیه می کند و در این حال به انشاء خطبه می

پردازد.

منظور از اجتماع جمعه

از این دستورهاي اسلامی که یا نشنیده اید و یا خیلی کم بگوش شما خورده است، تعجب خواهید کرد و خواهید پرسید چه

منظوري از اینهمه اجتماع و آداب و تشریفات هست؟ بیشتر تعجب خواهید کرد اگر بشنوید که منظور عمده از اینهمه اجتماع،

شنیدن همان خطابه هاست، پس آن خطابه ها چقدر باید داراي اهمیت باشد و جنبه حیاتی داشته باشد؟!

بلند می شود هر کس در « اللّه اکبر » آن قدر اهمیت دارد که آنگاه که آواز مؤذن به

هر جا هست و هر کاري در دستش هست باید بگذارد و بشتابد به سوي نماز جمعه و آن دو خطابه را بشنود و سپس دو

رکعت نماز را به جماعت بخواند و آنوقت آزاد است. در سوره مبارکه جمعه همین مطلب بیان شده آنجا که می فرماید:

یا ایَّها الَّذینَ آمَنوا اِذا نودِيَ لِلصَّلوهِ مِنْ یَومِ الْجمعه فَاسْعَوا اِلی ذِکرِ اللّهِ وَ ذَرو الْبَیعِ ذلِکُم خَیر لَکُم اِنْ کُنتم تَعمَلون وَ اِذا »

().« قُضِیَتْ الصَّلوهُ فَانْتَشِرُوا فِی الَارْضِ

این را هم بگویم که ظهرها اول اذان گفته می شود و بعد از اذان نماز خوانده می شود و در روز جمعه استثنائاً اگر بنا باشد

نماز جمعه خوانده بشود اذان را قبل از ظهر می شود گفت، می شود اذان را همچنان بگویند که اول زوال دو خطابه تمام شده

باشد.

این جهت نص قرآن است و از مسلّمات .« و ذروا البیع » صداي مؤذن که بلند شد براي نماز جمعه، معامله کردن حرام است

اسلام است، شیعه و سنی در این زمینه اختلافی ندارند که اگر نماز جمعه صحیحی تشکیل شود و اذانش گفته شود در آن

حال مثلًا مغازه داري پشت ترازوي خودش نشسته یا ایستاده است و مشتري آمده و از او مثلا پنیر می خواهد و او کارد را برده

روي پنیر می خواهد ببرد و در آن حال بانگ مؤذن بلند می شود اللّه اکبر، واجب است بر مشتري و بر فروشنده دست

یعنی بشتابید به سوي نماز و معامله را رها کنید. معامله در آنوقت حرام ،« فاسعوا الی ذکر اللّه و ذروا البیع » ، نگهدارند و بشتابند

است، باید بشتابند و خطابه ها، را گوش کنند.

در نماز جمعه دو خطابه خوانده می شود، نه یکی. به این ترتیب که امام یک خطابه انشاء می کند، بعد می نشیند، و مختصري

سکوت می کند دو مرتبه بلند می شود براي خطابه دوم.

محتواي خطبه ها

حالا که خطابه نماز جمعه این قدر اهمیت دارد که منظور عمده از این اجتماع شنیدن همان خطابه هاست آیا در آن خطابه ها

و سخنرانیها چه حرفهایی باید زده بشود؟ اول حمد و ثناي الهی،دوم درود بر خاتم الانبیاء و ائمه دین، سوم موعظه و یک

سلسله مطالب لازم که بعد تشریح می کنم، چهارم قرائت سوره اي از قرآن.

باز براي این که بفهمید چقدر حضور در این اجتماع اهمیت دارد در روایت دارد که حتی واجب است زندانیها را مأمورین

زندان با خودشان بیاورند و در این نماز عمومی هفتگی شرکت دهند، آنها را تحت الحفظ و با مراقبت براي این که فرار نکنند

با خود بیاورند، یعنی باید زندانی را از زندان بیرون کشید و آورد تا نماز جمعه اش را با اجتماع بخواند و خطابه لازم را گوش

کند وسپس بر گردد بمحل خودش.

در خطبه نماز جمعه علاوه بر حمد و ثناي الهی و ذکر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و ائمه دین و یک سوره قرآن،

لازم است خطیب موعظه کند و عنداللزوم مطالب لازمی را براي مسلمین بگوید. راجع به این که آن مطالب لازم چه نوع

مطالبی خوب است باشد از یک روایت استفاده می کنیم.

عیون اخبار » و « علل الشرایع » جلد اول صفحه در ضمن احادیث مربوط به خطبه جمعه حدیثی از کتاب « وسائل الشیعه » در

نقل کرده، این حدیث را فضل بن شاذان نیشابوري که از اکابر و ثقات روات ماست از حضرت رضا علیه السلام نقل « الرضا

می کند. در آنجا دارد:

یعنی علت این که خطبه در روز جمعه قرار داده شده این است که روز « اِنَّما جُعِلَت الْخُطْبَهُ یَوْمَ الْجُمُعَهِ لَانَّ الْجُمُعَهَ مَشْهَدٌ عامٌ »

فَاَرادَ اَنْ یکونَ لِلامیرِ سَببٌ اِلی » ، جمعه از نظر اسلام روز اجتماع عمومی است وهمه باید در اجتماع روز جمعه جمع شوند

خداوند با تشریع این دستور خواسته است که این وسیله اي باشد براي « مَوْعِظَتِهِمْ وَ تَرْغیبِهِمْ فی الطّاعَهِ وَ تَرْهیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصِ یَهِ

رئیس و پیشواي جمعیت که آنها را

دیگر « وَ تَوْقیفِهِمْ عَلی مَا اَرادَ مِنْ مَصْلَحَهِ دینِهِمْ وَ دُنْیاهُم » . موعظه کند، بطاعت ترغیب کند واز معصیت و گناه آنها را بترساند

وَ یُخْبِرُهُمْ بِما » ، این که مردم را آگاه کند به مصلحتهاي دینی و مصلحتهاي دنیائی شان، مصالح واقعی مردم را با آنها بگوید

دیگر این که آنچه در آفاق دور ست از قضایاي خوب و بد به .« یَرِدُ عَلَیْهم مِن الافاقِ مِنَ الَاحوالِ الّتی فیها الْمَ َ ض رَّهُ و الْمَنْفَعَهُ

حال مسلمین واقع می شود به آنها بگوید و به اطلاع آنها برساند و آنها را در جریان بگذارد. حوادثی براي عالم اسلام پیش

می آید، یک وقت از نوع نوید و بشارت است، پیشرفتی حاصل شده براي اسلام و افتخاري بدست آمده است و خوب است

مردم مطلع شوند، و یک وقت حادثه سوئی براي عالم اسلام پیش آمده باز باید مسلمین از حال یکدیگر آگاه بشوند. مثلا

( بدانند که در این هفته بر سر برادرانشان در الجزائر یا در نقطه دیگر دنیا چه آمده است.(

آگاهی از آنچه در جهان می گذرد

مثالی دیگر از بی رشدیهاي خودمان بیاوریم: یک جامعه زنده از جمله خصوصیاتش این است که هر ناراحتی که بر یک

عضو وارد آید، تمام پیکر آگاه وبلکه بی تاب می شود و همدردي می کند. جمله معروف رسول اکرم صلی الله علیه و آله

وسلم را همه شنیده ایم:

خاصیت .« مثل المؤمنین فی توادهم و تراحمهم کمثل الجسد اذا اشتکی بعض تداعی له سائر اعضاء جسده بالحمی و السهر »

موجود زنده این است که اگر دردي عارض عضوي شود همه پیکر با خبر می شود و همدردي می کند. یک جامعه زنده نیز

همین طور است، یک جامعه زنده از سرگذشت هاي دردناك اعضاء خودش بی خبر نمی ماند، همچنانکه بی تفاوت نیز نمی

ماند، حداقل، با خبر شدن است.

اسلام نماز هفتگی جمعه را واجب کرده است براي اموري، از آن جمله براي

آگاهی از آنچه در جهان (بالخصوص جهان اسلام) می گذرد.

ولی وقتی که ما در تاریخ شش یا هفت قرن اخیر خودمان دقت می کنیم بی خبري محض را می بینیم. یکی از حساس ترین و

شریفترین عضوهاي این پیکر ، ظالمانه بریده می شود و سایر اعضاء آگاه نمی شوند.

داستان اندُلس اسلامی که یکی از سه مرکز تمدن عظیم اسلامی بود و اروپا نهضت خود را و تمدن خود را مدیون تمدن

اسلامی اندلس است، مثال خوبی است براي ما، این عضو عزیز و شریف به فجیع ترین شکلی قطع می شود. اما شرق اسلامی تا

صدها سال آگاه نمی شود که چنین حادثه اي رخ داده است. امروز هم کم و بیش حوادثی براي این جامعه که بسیار دردناك

( است، مثل جریان فیلیپین و غیره رخ می دهد و کمتر آگاهی درباره آنها هست تا چه رسد به همدردي.(

حلا چرا باید دو خطابه انشاء بشود؟ چرا یک خطبه کافی نیست؟ و آیا فرق است بین آن دو خطبه؟ در همین حدیث ذکر

شده:

وَ اِنَّما جُعِلَتْ خُطْبَتَیْنِ لِیَکُون واحِ دهٌ لِلثّناءِ عَلی اللّهِ وَ التَّحْمیدِ وَ التَّقْدیسِ لِلّهِ عزّوجلّ وَ الاُخْري لِلْحَوائِجِ وَ الَاعذارِ وَ الَانْذارِ وَ »

یعنی علت این که دو خطبه فرض شده این است که در .« الدّعاءِ لما یُریدُ اَنْ یُعَلِّمَهُمْ مِن اَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ و ما فیهِ الصَّلاحُ و الْفِسادُ

یکی بحمد و ثناء و تقدیس الهی پرداخته شود ودر یکی دیگر بذکر حوائج مردم و ارشاد و موعظه آنها پرداخته شود. اما

همان طوري که صاحب وسائل الشیعه گفته این جهت همه وقت ضرورت ندارد.

امشب به مناسبت بحث خطابه و منبر واشاره به این که ما در اسلام ماده اي داریم که به حسب آن ماده خطابه در متن دین قرار

گرفته وارد این بحث شدم و اما این که چرا در شیعه خوانده نمی شود مطلب دیگري است من خودم شخصاً از کسانی هستم

که نتوانسته ام باور کنم که این نماز پر برکت و با اهمیت آن قدر شرائط سنگین و محدودي داشته باشد که نتیجه اش این

( باشد که عملا منسوخ و متروك شود.(

شکوه نماز عید

مأمون، خلیفه باهوش و باتدبیر عباسی، پس از آنکه برادرش محمد امین را شکست داد و از بین برد، و تمام منطقه وسیع

خلافت آن روز تحت سیطره و نفوذش واقع شد، هنوز در مرو (که جزء خراسان آن روز بود) به سر می برد، که نامه اي به امام

رضا علیه السلام در مدینه نوشت، و آن حضرت را به مرو احضار کرد و حضرت رضا علیه السلام عذرهایی آورد و به دلایلی

از رفتن به مرو معذرت خواست. مأمون دست بردار نبود. نامه هایی پشت سر یکدیگر نوشت، تا آنجا که بر امام روشن شد که

خلیفه دست بردار نیست.

امام رضا علیه السلام از مدینه حرکت کرد و به مرو آمد. مأمون پیشنهاد کرد که بیا و امر خلافت را به عهده بگیر. امام رضا

که ضمیر مأمون را از اول خوانده بود و می دانست که این مطلب صد در صد جنبه سیاسی دارد؛ به هیچ نحو زیر بار این

پیشنهاد نرفت.

مدت دو ماه این جریان ادامه پیدا کرد، از یک طرف اصرار و از طرف دیگر امتناع و انکار. آخرالامر مأمون که دید این

پیشنهاد پذیرفته نمی شود، موضوع ولایت عهد را پیشنهاد کرد. این پیشنهاد را امام با این شرط قبول کرد که صرفاً جنبه

تشریفاتی داشته باشد، و امام مسئولیت هیچ کاري را به عهده نگیرد، و در هیچ کاري دخالت نکند، مأمون هم پذیرفت.

مأمون از مردم بر این امر بیعت گرفت. به شهرها بخشنامه کرد و دستور داد به نام امام سکّه زدند، و در منابر به نام امام خطبه

خواندند.

روز عیدي رسید (عید قربان) مأمون فرستاد پیش امام و خواهش کرد که: در این عید شما بروید و نماز عید را با مردم بخوانید،

تا براي مردم اطمینان بیشتري در این

پیمان ما بر این بوده که در هیچ کار رسمی دخالت نکنم، بنابراین از این کار معذرت می » : کار پیدا شود. امام پیغام داد که

«. خواهم

مأمون جواب فرستاد؛ مصلحت در این است که شما بروید تا موضوع ولایت عهد کاملًا تثبیت شود. آن قدر اصرار و تأکید

مرا معاف بداري بهتر است و اگر حتما باید بروم، من همان طور این فریضه را ادا خواهم کرد » : کرد که آخرالامر امام فرمود

«. که رسول خدا و علی بن ابیطالب ادا می کرده اند

«. اختیار با خود تو است، هر طور می خواهی عمل کن » : مأمون گفت

بامداد روز عید، سران سپاه و طبقات اعیان و اشراف و سایر مردم، طبق معمول و عادتی که در زمان خلفا پیدا کرده بودند،

لباسهاي فاخر پوشیدند و خود را آراسته بر اسبهاي زین و یراق کرده، پشت در خانه امام، براي شرکت در نماز عید حاضر

شدند. سایر مردم نیز در کوچه ها و معابر خود را آماده کردند، و منتظر موکب با جلالت مقام ولایت عهد بودند که، در

رکابش حرکت کرده به مصلّی بروند، حتّی عدّه زیادي مرد و زن در پشت بامها آمده بودند تا عظمت و شوکت موکب امام را

از نزدیک مشاهده کنند. و همه منتظر بودند که کی در خانه امام باز و موکب همایونی ظاهر می شود.

از طرف دیگر حضرت رضا، همان طور که قبلًا از مأمون پیمان گرفته بود، با این شرط حاضر شده بود در نماز عید شرکت

کند، آن طور مراسم را اجرا کند که رسول خدا و علی مرتضی اجرا می کردند، نه آن طور که بعدها خلفا عمل کردند، لهذا

اول صبح غسل کرد، و دستار سپیدي بر سر بست، یک سر دستار را جلو سینه انداخت و یک سر دیگر را میان دو شانه، پاها را

برهنه کرد، دامن جامه را بالا زد، و به کسان خود گفت شما هم این طور بکنید. عصایی در دست گرفت که سر آهنین داشت.

به اتّفاق کسانش از خانه بیرون آمد، و طبق سنت اسلامی، در این روز با صداي بلند گفت:

« اللّه اکبر، اللّه اکبر »

جمعیّت با او به گفتن این ذکر هم آواز شدند و چنان جمعیّت با شور و هیجان هماهنگ تکبیر گفتند، که گویی از زمین و

اللّه » : آسمان و در و دیوار، این جمله به گوش می رسید، لحظه اي جلو در خانه توقّف کرد و این ذکر را با صداي بلند گفت

.« اکبر، اللّه اکبر، اللّه اکبر علی ما هدانا، اللّه اکبر علی ما رزقنا من بهیمه الانعام، الحمد للّه علی ما ابلانا

تمام مردم با صداي بلند هماهنگ یکدیگر این جمله را تکرار می کردند، درحالی که همه به شدت می گریستند، و اشک می

ریختند، و احساساتشان به شدت تهییج شده بود. سران سپاه و افسران که با لباس رسمی آمده بر اسبها سوار بودند و چکمه به

پا داشتند، خیال می کردند مقام ولایت عهد، با تشریفات سلطنتی و لباسهاي فاخر و سوار بر اسب بیرون خواهد آمد. همین که

امام را در آن وضع ساده و پیاده و توجّه به خدا دیدند، آن چنان تحت تأثیر احساسات خود قرار گرفتند که اشک ریزان صدا

را به تکبیر بلند کردند، و با شتاب خود را از مرکبها به زیر افکندند، و بی درنگ چکمه ها را از پا در آوردند.

هرکس چاقویی می یافت تا بند چکمه ها را پاره کند و براي باز کردن آن معطل نشود، خود را از دیگران خوشبخت تر می

دانست.

طولی نکشید که شهر مرو پر از ضجّه و گریه شد، یکپارچه احساسات و هیجان و شور و نوا شد. امام رضا علیه السلام بعد از

هر ده گام که برمی داشت، می ایستاد و چهار بار تکبیر می گفت و جمعیت با صداي بلند و با گریه و هیجان ، او را مشایعت

می کردند. جلوه و شکوه معنا و حقیقت چنان احساسات مردم را برانگیخته بود که جلوه ها و شکوه هاي مظاهر مادي - که

مردم انتظار آن را می کشیدند - از خاطرها محو شد، صفوف جمعیت با حرارت و شور بطرف مصلّی حرکت می کرد.

خبر به مأمون رسید، نزدیکانش به او گفتند: اگر چند دقیقه دیگر این وضع ادامه پیدا کند و علی بن موسی به مصلی برسد،

خطر انقلاب هست. مأمون بر خود لرزید. فوراً فرستاد پیش حضرت و تقاضا کرد که برگردید، زیرا ممکن است ناراحت

بشوید و صدمه

( بخورید. امام کفش و جامه خود را خواست و پوشید و مراجعت کرد.(

جلوه هایی از عبادت استاد

در پایان و جهت حسن ختام بسیار بجا و مناسب است که جلوه هایی از عبادت استاد، به عنوان الگوها و نمونه هاي عینی از

عبودیت بندگان شایسته حق در اینجا منعکس گردد؛ باشد تا بیاري خداوند چراغی فرا راه همه عاشقان و دلباختگان عبادت و

بندگی خدا گردد.

توجّه به خدا

اطاق استاد شهید مطهري یک وضعیت خاصی داشت که مشخص می کرد توجّهات ایشان را.

بود که با نئون سبز یا با این شب نماها نوشته شده بود و فقط در شب و تاریکی جلوه داشت و مشخص می کرد که « اللّه » یک

استاد همان نیمه شبها که مشغول ذکر خدا هستند و ذهنشان هم به یاد خداست، می خواهند که از همه حواس خود نیز استفاده

( کنند تا یاد خدا را هرچه بیشتر در خودشان زنده کنند .(

تهجد و نماز شب

یکی از خصوصیات استاد مطهري(ره) عنایت زیاد به تهجّد و شب زنده داري بود و از دوران طلبگی تا آخر عمر، بدان پایبند

بودند.

حضرت آیت الله خامنه اي رهبر معظّم انقلاب اسلامی ایران چنین می فرمایند:

مرحوم مطهري یک مرد اهل عبادت و اهل تسویه و تزکیه اخلاق و روح بود. من فراموش نمی کنم. ایشان وقتی به مشهد می

آمد خیلی از اوقات به منزل ما وارد می شد گاهی هم ورودشان در منزل خویشاوندان همسرشان بود.

این مرد نیمه شب تهجّ د با آه و ناله داشت. یعنی نماز شب می خواند و گریه می کرد بطوري که صداي گریه و مناجات او

افراد را از خواب بیدار می کرد...

یک شب ایشان منزل ما بودند. نصف شب از صداي گریه ایشان خانواده ما از خواب پریده بودند. البته اول ملتفت نشده بودند

صداي کیست، اما بعد فهمیدند که صداي آقاي مطهري است.

( بله ایشان نصف شب نماز شب می خواند همراه با گریه، با صدایی که از آن اطاق می شد، آن را شنید.(

یکی از دوستانش درباره ایشان می گوید:

از ویژگیهاي آن مرحوم، تقیّد و علاقه مفرط ایشان بود به ذکر و دعا و شب بیداري.

به یاد دارم که در همان اوائل آشنایی ما با یکدیگر، او به نماز شب مقیّد بود و مرا نیز بدان تحریص می کرد و من به بهانه این

که آب حوض مدرسه شور و کثیف و براي چشمانم مضرّ است از آن شانه خالی کردم تا این که شبی در خواب ، دیدم که

در خوابم و مردي مرا بیدار کرد و گفت: من عثمان بن حنیف نماینده حضرت امیرالمومنین علی(ع) می باشم. آن حضرت به

تو دستور داده اند به پاي خیز و نماز شب را به پا دار و این نامه را نیز آن حضرت براي تو فرستاده اند. در آن نامه با حجم

من در عالم خواب با توجه به فاصله زمانی .« هذه براءهٌ لک من النّار » ؛ کوچکی که داشت با خط سبز روشن نوشته شده بود

حضرت علی(ع)، متحیّرانه نشسته بودم که ناگاه در همان حال تحیّر، مرحوم آیه الله مطهري مرا از خواب بیدار کرد و درحالی

( که ظرف آبی در دست داشت گفت: این آب را از رودخانه تهیّه کرده ام برخیز و نماز شب بخوان و بهانه مجوي .(

فرزند استاد شهید مطهري ضمن تشریح وقایع شب شهادت استاد، چنین

می گوید:

آن شبی که خبر ترور پدر را شنیدم همگی تا صبح بیدار بودیم، ساعت دو و نیم بعد از نیمه شب بود، که زنگ ساعتی که »

ایشان را مطابق معمول براي نماز شب، بیدار می کرد به صدا در آمد ولی دیگر او در قید حیات نبود او نماز شبش را در میان

خون مطهرش، زودتر از موعد نماز شب در تاریکی خیابان ، خوانده بود!

از قول یکی از فضلاء و محققان معاصر، درباره استاد، چنین نقل شده... در رابطه با خدایش، عارفی اهل ذکر و سلوك و

( عبادت بود او خود بارها گفته بود، دلم می خواهد به قم بروم و مشغول ریاضت و عبادت و عرفان شوم، این آرزوي او بود.(

خضوع و خشوع در نماز

یکی از نزدیکان شهید مطهري(ره) می گوید:

در دانشکده الهیّات واقع در سرچشمه نمازخانه کوچکی ساخته بودند که در قسمت جنوبی دانشکده قرار داشت. استاد

بزرگوار ما مرحوم آیه اللّه علامه شهید مطهّري احیاناً نماز خود را فُرادي در آنجا برگزار می کردند این نمازخانه اوایل نماز

خوان فراوانی نداشت؛ ولی به تدریج بر مشتریان آن افزوده شد.

در روزهاي غربت این نمازخانه روزي بر مسجد در آمدم. استاد _ با این که هوا گرم بود _ با عمّامه و قبا و عبا در حال اقامه

نماز بودند. واقعاً نماز را اقامه می کردند. شاید به علّت آنکه با تمرکزي عجیب و خضوع و خشوعی جالب توجّه نماز می

خواندند، به هیچ وجه متوجّه ورود من نشدند.

استاد نماز را به گونه اي آمیخته با توجّه و خضوع برگزار می کردند که حالت ویژه ایشان مرا به خود مجذوب ساخت. به

جاي این که اقتدا کنم مشغول تماشاي نمازشان شدم تا از نماز فارغ شدند و ادعیّه و تعقیبات و تسبیحات را ادامه دادند .

حالتی که از پشت سر در نماز ایشان به وضوح احساس می کردم غیر قابل توصیف است. گوییا قیامت و احوال آن را شهود

می کردند و حالت خشیتی که ویژه علماي واقعی و خدا آشناست، حتّی از قفا در قدّ و بالاي این سرو سهی انسان را مجذوب

( خود می ساخت.(

ادب در نماز

استاد شهید مرتضی مطهري اهمیّت فوق العاده اي براي نماز قائل بودند، ایشان هرگز با لباس خانه، نماز نمی خواندند خصوصاً

نماز صبح را، ما که از رختخواب بیرون می آئیم با همان لباس زیر نماز صبح را خوانیم، امّا ایشان به هنگام نماز لباس می

پوشیدند، عمامه به سر می گذاشتند و خودشان را براي نماز آراسته می کردند شاید این کار بدین سبب بود که می خواستند

از همان آغاز که لباس می پوشیدند، آمادگی روحی پیدا کنند، یعنی من می خواهم کاري انجام دهم که سرسري نیست، این

( حالت آمادگی قبل از نماز مسلّماً تأثیر روحی بسزائی دارد.(

سفارش به نماز

دقیقاً یادم هست که سه شنبه، یازدهم اردیبهشت ماه سال (ه ش) بود. پدرم نماز مغرب خود را بجا آوردند. ساعت

حدود هشت شب بود. ابتدا از من و برادرم خواهش کردند که او را به جلسه هفتگی سیاسی که آن شب، در منزل یکی از

آقایان در دروازه شمیران تشکیل می شد - برسانیم. اما پس از مدتی گفتند:

دیگر شما لزومی ندارد که بیایید. یکی از دوستان با ماشین به دنبالم می آید و من همراه ایشان می روم.

بعد، ایشان - بعد از نماز - براي تنظیم و مرتب کردن یادداشتها و کارهایشان به

کتابخانه رفتند. من نیز که براي اقامه نماز، جانماز و مهر پیدا نکرده بودم، به کتابخانه رفتم تا یکی از جانمازهایی را که غالباً

مهمانها از آن استفاده می کردند، بردارم. در همین وقت، مادرم به کتابخانه آمدند و گفتند:

مجتبی، در اتاق دیگر، جانماز هست. چرا از جانمازهایی که براي مهمانهاست ، استفاده می کنی؟ گفتم: مادرجان، در اتاقهاي

دیگر، مهر و جانماز پیدا نکردم.

در این وقت، پدرم گفتند:

مسئله اي نیست. مهم، انجام فریضه نماز در اول وقت است. نماز از هر چیزي با ارزشتر و مهمتر است.

این آخرین سخنانی بود که از پدر بزرگوارم شنیدم. پس از لحظاتی، دوست پدرم به منزل ما آمدند و ایشان را براي شرکت

( در جلسه بردند. پدرم رفت، اما دیگر پیش ما باز نگشت؛ بلکه به دیدار معشوق حقیقی خود، خداوند سبحان شتافت.(

توجه به قران و مناجات

آیه الله سید علی محقق داماد:

در اینجا جنبه مهمی را که می خواهم به آن بپردازم و در وجود ایشان با درخشندگی تمام جلوه داشت، روح تعبد و تسلیم آن

شهید بزرگوار بود.

خشوع و خضوع در عبادت و نیایش و مناجات با پروردگار؛ به طوري که بعد از سن تکلیف، هیچ گاه نماز شب ایشان ترك

نشده بود. ما که با آن بزرگوار مأنوس بودیم، می دیدیم که قبل از خواب مقید بودند که مقداري از آیات قرآن را با دقت و

( تدبّر بخوانند. حالت خاص ایشان هنگام نیایش شبانه با خداوند، توصیف ناپذیر است.(

آیه الله سید حسن طاهري خرم آبادي:

- استاد مقید بودند که قبل از خواب، قرآن بخوانند؛ شبهاي جمعه علاوه بر قرآن، دعا هم می خواندند.

- استاد اهل دعا و توسل بود. یکی از دوستان نقل می کرد شبی به شهید مطهري خبر دادند که یکی از آقایان را به ده سال

زندان محکوم کرده اند یا بناست محکوم کنند استاد خیلی ناراحت شدند و فرمودند:

( آن گاه شروع کردند با توجه، دعاي توسل را خواندن.( ،« برایم قرآن و مفاتیح بیاورید »

نظم در عبادت

دکتر علی لاریجانی:

ایشان اولًا در تمام شئونات زندگی، فرد بسیار منظم و منضبطی بودند. اوقات ایشان با برنامه، براي کارهاي مشخصی تنظیم

شده بود؛ ساعاتی براي عبادت و ساعاتی براي استراحت و ساعاتی را براي مطالعه تنظیم نموده بودند. معمولًا دو ساعت به

طلوع فجر ایشان مشغول عبادت بودند و این برنامه حتی در مسافرتها نیز تغییر نمی کرد. هرچند اگر به خاطر کثرت کار در

برخی ایام مجبور می شدند که دیر وقت به بستر استراحت روند، ولی استراحت ایشان هم منظم بود و معمولاً ساعت حدود

/ یا بعدازظهر براي استراحت مهیا می شدند . البته این توفیق الهی در عبادت با این نظم لایتغیّر جز در سایه عشق و انس

( با حضرت حق حاصل نمی شد.(

ویژگی هاي عبادي

برخی از ویژگیهاي (عبادي) استاد که توسط برادر هراتی نقل شده است:

- همیشه با وضو بود و به این کار توصیه می کرد.

- نماز شب را بپا می داشت.

- شبها قبل از خواب حدود بیست دقیقه قرآن می خواند.

- نسبت به انجام فرائض فرزندان نظارت دقیق داشت.

- صداي گریه بلند او هنگام خواندن روضه سیدالشهداء و مناجات شبانه و فوت پدر و مادر شنیده شد.

- بعد از نماز مغرب و عشاء سجده هاي طولانی داشت.

- از تظاهرچه در امور عبادي و چه در امور اجتماعی و سیاسی به شدت پرهیز داشت.

را در قنوت و هنگام ذکر گفتن زیاد قرائت می کرد. « افوض امري الی الله ان الله بصیر بالعباد » - عبارت

* * *