1
كِتَابُ الْجُعَالَةِ
  بسم الله الرحمن الرحیم
    بسم الله الرحمن الرحیم
      یا صاحب الزمان ادرکنی لا تهلکنی
    توضیحات
      توضیحات متن شهید اول و ثانی از جزوه ی استاد بزرگوار رحیمی استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
      اگر در این اثر از حیث محتوی ایراد وارد باشد به حقیر برمیگردد نه جزوه و بیان استاد بزرگوارم رحیمی
      با تشکر از برادر عزیزم محسن بهرامی که نسخه نموداری قابل تغییر، لمعه را در سایت طلبگی تا اجتهاد قرار دادند
      این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
      این اثر جهت استفاده طلاب و نشر آن در بین مومنین تهیه شده است لذا هرگونه استفاده مالی جهت کسب درآمد از این اثر را جایز نمی دانم
      ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت 5 صلوات محمدی پسند
  مقدمه
    تعریف
      در لغت
        جعالة = جُعل = جَعیلة: مزد کار
          مالی که در برابر انجام کاری قرار داده میشود
      در اصطلاح
        وَ هِيَ صِيغَةٌ ثَمَرَتُها
          تَحْصِيلُ الْمَنْفَعَةِ بِعِوَضٍ
            مَعَ عَدَمِ اشْتِرَاطِ الْعِلْمِ فِيهِمَا (منفعه و عوض)
        عبارتست از صیغه ایی که فایده آن به دست آوردن منفعت در برابر عوض ست
          بدون اینکه علم به عوض و عمل شرط باشد
    ارکان باب جعالة
      جاعل
        صاحب کار+ تعیین کننده مزد
          اعم از مالک یا اجنبی
      عامل
        کسی که کار مورد نظر جاعل را انجام میدهد
      مجعول علیه
        همان کار است (مورد جعاله واقع شده)
      جُعل
        عوض، مزد کار
      صیغة جعالة
        عقد: ایجاب(از سوی جاعل) و قبول (از سوی عامل)
          قولی و نطقی
          عملی و فعلی
        ایقاع: ایجاب
    نکته
      1
        از نظر مصنف جعاله عقد است زیرا میگوید: «صیغة» ظهور در ایجاب و قبول دارد
        اما برخی دیگر گفتند
          «صیغة» ظهور در ایجاب دارد، لذا از نظر مصنف جعاله ایقاع است.
      2
        اشکال ضمنی شارح به مصنف
          آخر کتاب لمعه مصنف میگوید: هرچه گفتم مطابق رای مشهور است
          شارح با این سخن مصنف در خیلی موارد به وی اشکال کرده که مطابق نظر مشهور صحبت نکردی.
        اینجا هم شارح میگوید: همه قبول دارند، معلوم بودن به عمل لازم نیست.
        اما درمعلوم بودن عوض اختلافی است. و ظاهرا علم به عوض در نظر مشهور شرط است
          اما شما شهید اول گفتی علم به هیچ کدام شرط نیست.
      3
        حالات عِوض
          کاملا معلوم (مثلا گندم + 100کیلو + گندم کاشان) ¬ اجرت المسمی
          کاملا مجهول (از هر جهت مبهم ذکر کرده است ، یعنی بگوید: مالی یا شئی) ¬ اجرت المثل
          من جهت معلوم و من جهت مجهول
  في ما يجوز عليه
    شرایط عقد جعاله)
      وَ يَجُوزُ عَلَى كُلِّ عَمَلٍ
        مُحَلَّلٍ
          کار حلال باشد ولو مکروه ولی حرام نباشد(هرکس شراب های گم شده من را پیدا کند، این قدر میدهم)
        مَقْصُودٍ
          کاری باشد که از نظر عرف و عقلا دارای فایده و سود باشد بخلاف کار عبث و سفیهانه(مثلا هرکس این پوست تخم مرغ را بخورد من فلان قدر میدهم،...).
        غَيْرِ وَاجِبٍ عَلَى الْعَامِلِ
          آن کار بر عامل واجب (عینی/ کفایی) نباشد
            زیرا بر کار واجب نمیتوان اجرت گرفت. مثلا اگر نماز ظهر و عصرت را خواندی، 100ت میدهم
      آیا هر کاری را میتوان عقد جعاله بست
  وَ لَا يَفْتَقِرُ
    جعاله بی نیاز ست
      إِلَى قَبُولٍ
        از اینکه قبول لفظی باشد
      وَ لَا إِلَى مُخَاطَبَةِ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ.
        یا اینکه خطاب به شخص معینی صورت بگیرد
        اگر بگوید هر کس پیراهن من را بدوزد فلان مقدار برای او خواهد بود
    فَلَوْ قَالَ: مَنْ رَدَّ عَبْدِي أَوْ خَاطَ ثَوْبِي
      اگر جاعل بگوید
        هر کس عبد من را باز گرداند یا هر کس پیراهن من را بدوزد
          فَلَهُ كَذَا، صَحَّ
            فلان مقدار برای او خواهد بود . صحیح ست
          أَوْ فَلَهُ مَالٌ أَوْ شَيْ‌ءٌ، صَحَّ
            مالی یا چیزی به او خواهم داد . صحیح ست
    إِذِ الْعِلْمُ بِالْعِوَضِ غَيْرُ شَرْطٍ فِي تَحَقُّقِ الْجُعَالَةِ
      وَ إِنَّمَا هُوَ فِي تَشَخُّصِهِ وَ تَعَيُّنِهِ
        علم به عوض فقط در تشخص و تعیین آن جعاله شرط می باشد
      فَإِنْ أَرادَ ذَلِكَ فَلْيَذْكُرْ جِنْسَهُ وَ قَدْرَهُ
        اگر جاعل بخواهد عوض را معین کند
        باید جنس مقدار و وصف آن را بیان کند
      وَ إِلَّا ثَبَتَ بِالرَّدِّ أُجْرَةُ الْمِثْلِ.
        در غیر این صورت اگر جنس را ذکر نکند
          یا مقدارش را معین نکند
        به واسطه انجام فعل اجرت المثل برای عامل ثابت میشود
      علم به عوض شرط تحقق اصل جعاله نمی باشد
  وَ يُشْتَرَطُ فِي الْجَاعِلِ
    مقدمه
      در کلیه عقود و ایقاعات باید این شرایط را داشته باشند : عقل/ بلوغ/ اختیار/ قاصد / جایز التصرف
      در باب جعاله، عامل هیچ شرطی ندارد اما در جاعل شرایط زیر باید برقرار باشد.
    شرایط جاعل
      الْكَمَالُ
        عاقل
        بالغ
          اما در عامل که صبی ممیز است شکی نیست که مستحق اجرت را دارد
          اما در عامل که صبی ممیز یا شخص دیوانه دو احتمال است.
            بله مستحق اجرت است .زیرا غرض این بود که ان کار انجام شود.
            خیر؛ مستحق اجرت نیست. زیرا نمی توانند قصد کنند و عقود تابع قصود هستند.
      وَ عَدَمُ الْحَجْرِ
        حجر نداشته باشد
          جایز التصرف باشد
    ادله
      دلیل استحقاق اجرت
        مِنْ وُقُوعِ الْعَمَلِ الْمَبْذُولِ عَلَیْهِ
          عمل مجعول علیه که مزد قرار دادیم اینها نیز میتوانند انجام دهند
      دلیل عدم استحقاق اجرت
        وَ مِنْ عَدَمِ الْقَصْد
          زیرا العقود تابعة للقصود] [عبارات سبی و المجنون و النائم مسلوب الاعتبار هستند. یعنی اگر قبلت بگویند فایده ای ندارد و ارزشی ندارد
  احکام جعاله
    1
      وَ لَوْ عَيَّنَ الْجُعَالَةَ لِوَاحِدٍ وَ رَدَّ غَيْرُهُ
      محل بحث
        جعاله خاص باشد.
          اگر جاعل دستمزد را برای عامل معین تعیین کند ولی شخص ثالث کار را انجام دهد
        فَهُوَ مُتَبَرِّعٌ لَا شَيْ‌ءَ لَهُ
          به شخص ثالث چیزی تعلق نمیگیرد
            زیرا کار را مجانی انجام داده ست
        اینجا هیچ کدام مستحق اجرت نیستند. زیرا زید کاری نکرد و عمرو نیز مورد خطاب نبود و انجام داد
    2
      وَ لَوْ شَارَكَ الْمُعَيَّنَ
        اگر شخص ثالث با عامل معین مشارکت کرد
          فَإِنْ قَصَدَ التَّبَرُّعَ عَلَيْهِ
            اگر قصد تبرع داشته باشد
              فَالْجَمِيعُ لِلْمُعَيَّنِ
                همه دستمزد برای شخص معین ست
          وَ إِلَّا
            شخص ثالث قصد تبرع نداشته باشد
              فَالنِّصْفُ (للمعین)
                نصف دستمزد برای شخص معین ست
                زیرا کار با عمل دو نفر به اتمام رسیده ست
              وَ لَا شَيْ‌ءَ لِلْمُتَبَرِّعِ
                به شخص متبرع چیزی تلعق نمیگیرد
        نکته
          این احکام بر اساس مبنایی است که سرانه برای هر نفر در نظر بگیریم.
          شهید ثانی
            براساس کار انجام شده طرفین پرداخت گردد
    3
      (وَ تَجُوزُ الْجِعَالَةُ مِنْ الْأَجْنَبِیِّ)
        جعاله از طرف اجنبی نیز صحیح ست
          با اجازه از مالک
          یا بدون اجازه مالک
            وَیَجِبُ عَلَیْهِ
              خودش باید پول را بدهد
        (الْجُعْلُ مَعَ الْعَمَلِ الْمَشْرُوطِ)
          در صورتی که دستمزد
            تعیین شده باشد
              واجب ست جاعل پس از انجام عمل پرداخت کند
            تعیین نشده باشد
              باید اجرت المثل بپردازد
    4
      وَهِیَ جَائِزَةٌ[جائز الوفاء] مِنْ طَرَفِ الْعَامِلِ مُطْلَقًا
        عقد جعاله از طرف عامل جایز ست مطلقا
          خواه قبل از اقدام به انجام کاری باشد یا پس از شروع کار
        لذا هر وقت عامل بخواهد میتواند عقد را فسخ کند
        محل بحث
          خصوصیات عقد و ایقاع
            عقد دو جانبه است / ایقاع یک طرفه است (مثل عتق، طلاق و..)
            اختلاف در ایقاعات که لازم اند و جائز اند
              جعاله اگر عقد باشد از عقود جائز من الطرفین است و اگر ایقاع باشد که پر واضح است که جایز است
            عامل میتواند مطلقا عقد جعاله را فسخ کند؛ چه موقعی که عامل شروع به کار کرده یا شروع به کار نکرده.
          نکته
            اگر کار از کارهایی باشد که نا تمام گذاشتن کار موجب ضرر دیدن جاعل میشود، اینجا عامل حق فسخ ندارد
      وَ أَمَّا الْجَاعِلُ
        جاعل
          فَجَائِزَةٌ مِنْ طَرَفِهِ قَبْلَ التَّلَبُّسِ
            جواز فسخ دارد
            پیش از شروع به کار عامل باشد
          وَ أَمَّا بَعْدَهُ فَجَائِزَةٌ بِالنِّسْبَةِ إلَی مَا بَقِیَ مِنْ الْعَمَلِ)
            مثلا نسبت به نصف دیوار که نساخته است جاعل حق فسخ دارد و میتواند بگوید این نصف دیگر را نمیخواهد
            بسازی و معامله فسخ است و چیزی نسبت به دیوار نساخته لازم نیست به عامل بدهد]
            پس از شروع به کارعامل باشد
          َمَّا الْمَاضِی فَعَلَیْهِ أُجْرَتُهُ
            [مثلا اگر قرار بود دیوار دو متری را بسازد و 200ت بگیرد، برای یک متر ساخته شده، اینجا عامل مستحق 100ت است
            ماضی یعنی ما مضی یعنی کاری که انجام شده ست
    5
      وَ لَوْ رَجَعَ (الجاعل) و لَمْ يَعْلَمِ الْعَامِلُ رُجُوعَهُ
        عامل از فسخ اطلاع نداشته باشد
          فَلَهُ كَمَالُ الْأُجْرَةِ
            جاعل کار را به اتمام رساند، اینجا عامل مستحق تمام اجرت است.
        نکته
          در باب وکالت
            اگر موکل وکیلش را عزل کرد و به گوش وکیل این خبر نخورد تا اینکه وکیل کارش را به اتمام رساند
            در آنجا وکیل همه مزد را مستحق است با اینکه از طرف موکل این فسخ صورت گرفته بود
        اگر مالک پیش از شروع عمل یا در اثنای آن از جعاله رجوع کند
    6
      وَ لَوْ أَوْقَعَ الْمَالِکُ صِیغَتَیْنِ
        فرق هشتم
        محل بحث
          در باب جعاله
            اگر دو صیغه برای جعاله واقع سازد که در مقدار عوض یا برخی اوصاف تفاوت داشته باشد
            که غرر بردار است (یعنی ظرفیت تحمل غرر دارد). این نوع قرار داد اجاره اشکال ندارد و عقد جعاله صحیح است
          در باب اجاره گفتیم
            اجاره به صورت تردیدی باطل بود مثلا اگر با پارچه رومی دوختی200ت و اگر با پارچه فارسی بد100وزی 100ت میدهم
        مثال
          هرکس فلان کتاب را برای من امروز پیدا کند 100ت و هرکس ان کتاب را فردا پیدا کند 500ت میدهم
            یک وقت عامل هیچ کدام از دو جعاله را نشنیده است
              اینجا اگر عامل کار را انجام داد، ولو به قصد مزد هم باشد، استحقاق اجرت ندارد.
          عُمِلَ بِالْأَخِیرَةِ
            إِذَا سَمِعَهُمَا الْعَامِلُ
              اگر عامل هر دو را شنید ¬ میزان اجرت مسمی قرار داد دوم است
              به عبارت دیگر وقتی قرار داد دوم صادر شد یعنی قرار داد اول فسخ شده است
          وَ إِلَّا فَالْمُعْتَبَرُ مَا سَمِعَ
            اگر عامل یکی از این دو قرار داد به گوشش خورده است
            طبق همانی که به گوشش خورده، میزان اجرت همان قرار دادی است که به گوشش خورده است.
    7
      في استحقاق الجعل على الرد
        وَ إِنَّمَا یَسْتَحَقَّ الْجُعْلَ عَلَی الرَّدِّ بِتَسْلِیمِ الْمَرْدُودِ الذی شرط رده
          فقط در صورتی استحقاق دستمزد برای بازگرداندن حیوان یا عقد را خواهد داشت که آن را به مالکش تحویل دهد
        فَلَوْ جَاءَ بِهِ إِلَى بَابِ مَنْزِلِ الْمَالِكِ فَهَرَبَ
          اگر عامل عبد را تا درب خانه مالک بیاورد و سپس فرار کند
            فَلَا‌ شَيْ‌ءَ لِلْعَامِلِ
              چیزی به عامل تعلق نمی گیرد زیرا کار را به اتمام نرسانده ست
        (وَ لَا یَسْتَحِقُّ الْأُجْرَةَ إلَّا بِبَذْلِ الْجَاعِلِ)
          محل بحث
            اگر عامل عبد را برگرداند در حالی که صیغه جعاله را نشنیده ست
            حالات
              این کار را به قصد تبرع انجام داده ست
                (فَلَوْ رَدَّ بِغَیْرِهِ کَانَ مُتَبَرِّعًا)
                  چیزی به او تعلق نمی گیرد
              اگر به قصد گرفتن مزد برگرداند و مطلق مزد را قصد کند
                اقوال
                  مستحق عوض ست
                  متسحق عوض نیست
  مَسَائِلُ
    مسئله اول
      كُلَّمَا لَمْ يُعَيَّنْ جُعْلٌ فَأُجْرَةُ الْمِثْلِ
        هرگاه مزدی تعیین نشود
          یا به دلیل عدم ذکر در عقد
          یا به دلیل ذکر مبهم در عقد
        در این حالت اجرت المثل ثابت میشود
    مسئله دوم
      وَ لَوْ بَذَلَ جُعْلًا
        اگر کسی بر برگرداندن عبد فراری مزدی قرار دهد
          خواه یک نفر او را بازگرداند یا چند نفر
      فَرَدَّهُ جَمَاعَةٌ اسْتَحَقُّوهُ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ
        اگر گروهی او را بازگردانند همگی به طور مساوی مستحق اجرت خواهند شد
    مسئله سوم
      وَ لَوْ جَعَلَ لِكُلٍّ مِنَ الثَّلَاثَةِ جُعْلًا مُغَايِراً
        اگر جاعل برای هر سه عامل مزدی متفاوت قرار داد
      فَرَدُّوهُ فَلِكُلٍّ ثُلُثُ مَا جُعِلَ لَهُ
        اگر یکی از آنها به تنهایی عبد را باز گرداند
          تمامی عوضی که برای او تعیین شده به او تعلق میگیرد
    مسئله چهارم
      وَ لَوْ لَمْ يُسَمِّ لِبَعْضِهِمْ فَلَهُ ثُلُثُ أُجْرَةِ الْمِثْلِ
        اگر جاعل برای یکی از آن سه نفر مزدی مشخص نکند
          آن فرد مستحقق یک سوم عوضی ست که برای خود او تعیین شده ست
      وَ لَوْ كَانُوا أَزْيَدَ فَبِالنِّسْبَةِ
        اگر از سه نفر عاملین بیشتر باشند
          هر یک به نسبت، مستحق عوض میشوند
    مسئله پنجم
      وَ لَوِ اخْتَلَفَا فِي أَصْلِ الْجُعَالَةِ
        اگر جاعل وعامل با هم نزاع کنند
          در باره اصل جعاله
            حَلَفَ الْمَالِكُ
              مالک قسم میخورد
          در باره ی تعیین عبد فراری مثلا مالک دو عبد داشته ست
            وَ كَذَا فِي تَعْيِينِ الآبِقِ
              مالک قسم میخورد
    مسئله ششم
      وَ لَوِ اخْتَلَفَا
        فِي السَّعْيِ
          اختلاف در باره سعی و کار عامل باشد
            بِأَنْ قَالَ الْمَالِكُ: حَصَلَ فِي يَدِكَ قَبْلَ الْجَعْلِ
            مالک بگوید مورد جعاله در دست تو قرار گرفت قبل از قرارداد جعاله
              حَلَفَ أَيْضَا لِلْأَصْلِ
              مالک قسم بخورد
        وَ فِي قَدْرِ الْجُعْلِ كَذلِكَ
          فَيَثْبُتُ لِلْعَامِلِ أَقَلُّ الْأَمْرَيْنِ مِنْ أُجْرَةِ الْمِثْلِ وَ مِمَّا ادَّعَاهُ
            در این حالت به واسطه قسم خوردن مالک از بین اجرت المثل و بین مبلغی که عامل ادعا میکند
            هر کدام که کمتر باشد برای عامل ثابت میشود
          إِلَّا أَنْ يَزِيْدَ مَا ادَّعَاهُ الْمَالِكُ
            ادعای مالک از اجرة المثل بیشتر باشد
          اختلاف سر میزان دستمزد
  شباهت ها و تفاوت ها بین باب اجاره
    شباهت
      در اجاره منفعت و عوض وجود دارد. اینجا هم همین طور (اينجا منفعت همان فعل و كار است
    تفاوت
      1
        اجاره بالاجماع عقد است، در حالیکه در باب جعاله عقدیت اختلافی است
          برخی جعاله را عقد میدانند
          برخی ایقاع میدانند نه نیاز به قبول لفظی و نه قولی
      2
        جعاله از عقود جائزه است [علی قولی که جعاله را عقد بدانیم]
          اما اجاره از عقود لازمه است.
        عقود جایزه
          هبه
          شرکت
          وکالت
          جعاله
          رهن
      3
        در باب اجاره باید عوضین قبل معامله کامل معلوم باشد
        اما در باب جعاله عوضین لازم نیست قبل معامله کامل معلوم باشد
          اگر معلوم نبود، باطل نیست زیرا جعاله غرر بردار است.
      4
        در جُعاله جاعل میتواند اجنبی(غیر از مالک) باشد
          مثلا انسان خیری پیدا میشود و میفهمد اسب همسایه اش گم شده است
      5
        در باب اجاره به مجرد عقد، اجیر مالک اجرت میشود ولو اینکه هنوز کار را انجام نداده باشد
          حتی به اندازه یک ساعت
        ما در باب جعاله به مجرد عقد، عامل، مالک اجرت نمیشود بلکه وقتی که کار را به اتمام برساند.
      6
        در باب اجاره باید مشخص باشد که اجیر و موجر چه کسی است و گرنه عقد باطل است.
        اما در باب جعاله لازم نیست عامل معین باشد. (در جایی که جعاله عام باشد
          مثلا میگوید: هرکس اسب من را پیدا کند، استحقاق 1000ت دارد.)
      7
        در باب اجاره باید متعاقدین هر دو واجد شرایط باشند (عاقل، بالغ، رشید، مختار، قاصد) در حالیکه در باب جعاله، عامل هیچ شرطی ندارد