الثلاثاء, اكتوبر 25, 2016
09:03 ق.ظ
دوره پنجم با ظهور صدر المتألهین
صدر المتألهین متوفای 1050 
بحث ارتباط ایشان با عرفا و صوفیه قابل توجه است.
همچنین ایشان یک مجتهد مسلم در حوزه دینی است.
و همچنین فیلسوف درجه 1 است. جزء چند نفر فلاسفه مطرح در دنیاست
عارف است هم به این معنا که به تراث عرفانی کاملا آگاه است. البته برداشت های خاصی هم دارد و گاهی تقریرهای خاصی از بیان عرفا می آورد که در کلمات خود عرفا نیست. اما او می گوید که مراد عرفا این است.
علت این امر دو چیز می تواند باشد: یکی این که ایشان شخصیت آزادی است. دیگر این که ظاهرا ارتباط استاد و شاگردی با عرفا نبوده. ارتباط شدید با آثار ابن عربی و قونوی و قیصری دارد. اما چون از استاد نیاموخته ممکن است فهمش تفاوت کند و اشتباه باشد.
و هم به این معنا عارف است که خودش اهل کشف و شهود است. در مقدمه اسفار و شواهد الربوبیة اشاره می کند که من مکرر به عالم عقل سفر کرده ام. حتی به عالم اله.
آقای حسن زاده رساله ای را در باب نسبت عرفان با حکمت متعالیه نوشته اند
مسیر تقارب شیعه و تصوف در ایشان به اوج خودش رسید. عرفان و حکمت شیعی به معنای واقعی کلمه در ایشان شکل گرفته
حکمت متعالیه و حکمت محمدیه
باید توجه داشت که اصطلاح حکمت متعالیه (یعنی یک حکمت برتر) از زمان فلاسفه قدیم مطرح بوده. می گفتند این حکمت متعارف است که از یونان آمده. باید یک حکمت برتری هم داشته باشیم و در کلماتشان یک اشاره هایی به آن هست. لذا می بینیم که در شاگردان میرداماد دنبال این بوده اند که یک حکمت متعالیه درست کنند. حتی کتاب هایی با همین عنوان نوشته شده است. اما این حکمت متعالیه را صدرا موفق شد که ارائه دهد.
با این وجود در آثار صدرا اشاره به یک حکمتی برتر از این حکمتی که او ارائه کرده دیده می شود که از آن با عنوان حکمت محمدیه یاد می کند. یعنی باز صدرا هم دارد برای بعدی ها اشاره هایی می دهد که به همین بسنده نکنید و یک حکمت بالاتری از این هست.
صدرا چند مسئله ای که تا زمان او حل نشده بود را حل کرد مثل معاد جسمانی، نفس و . . . و خودش می گوید از تأملات شدید در آیات و روایات این حکمت را به دست آوردم. من تقلید نمی کنم. از باطن گرایی موافق با ظاهر استفاده می کنم. چند تا نکته کلی گفته اما به ما روش نداده که چطور این ها را به واسطه این راه ها به دست آورده.
به همین طور کیفیت استفاده از آیات و روایات برای حکمت محمدیه روشن نیست. هم به لحاظ روشی پخته نیست. و هم گستره کار مشخص نیست.
تفاوت حکمت محمدیه با الهیات نقلی
توجه کنید که الهیات نقلی اجتهادی با این فرق می کند. الهیات نقلی اجتهادی به این معنا است که روش تألیفی از عقل و شهود و نقل با هسته مرکزی نقل است
علم دینی به لحاظ روشی می تواند غیر دینی باشد. یعنی از آموزه های دینی استفاده کنیم با روش های معتبر در آن علم (مثلا روانشناسی) با هسته مرکزی آموزه های دینی. اما اگر با هسته مرکزی آموزه های آن علم باشد دیگر علم دینی نیست. 
در فلسفه این واضح است. از شهود استفاده می کنند. از آیات و روایات هم استفاده می کنند اما هسته مرکزی عقل است.
عرفا هم از شهود و نقل و عقل استفاده می کنند اما هسته مرکزی شان شهود است
اما هنوز اینطور نشده که یک کسی در فضای الهیات با هسته مرکزی نقل مطالب را ارائه دهد. برخی فکر می کنند که در الهیات نقلی اصلا نباید از عقل و شهود استفاده کنند. این فرد اصلا معنای الهیات نقلی را نفهمیده. نمی توان در فضای معارف از عقل و شهود استفاده نکرد. 
در به دست آوردن احکام از عرف استفاده می کنیم و عرف را معتبر می دانیم. نمی گوییم فقط آیات و روایات و عرف معتبر نیست! این خنده دارد است. زیرا دین درسطح تکلیف بر اساس فاهمه عرف سخن می گوید. 
به همین منوال اگر دین در سطح عقل عمیق صحبت هایی داشت نمی توان عقل را در آن جا معتبر ندانست و همینطور اگر در سطح کشف بیان کند یعنی باید در بستر فاهمه ای اهل کشف و شهود باید حل و فصل شود.
بنابراین در حکمت محمدیه هم باید از آیات و روایات استفاده شود اما هسته مرکزه عقل است. مثلا صدرا می گوید هر چیزی را که عرفا مطرح کنند یا خودم کشف کنم مطرح نمی کنم مگر برهان برای آن داشته باشم. اما الهیات نقلی  هسته مرکزی اش نقل است.
صدرا با طُرّحان و جهله صوفیه، که کلمات خیالبافانه از توحید، انسان کامل، سلوک و . . . دارند مبارزه شدید می کند. اما در عین حال اعتنای شدید به محققین از عرفا مانند ابن عربی، قونوی و . . . دارد.
پس از صدرا 
پس از صدرا عالمان شیعه دو گروه شدند.
دسته اول: معاصرین و غیر معاصرینی که متأثر از صدرا نیستند اما به عرفان روی خوش نشان داده اند. نمونه بارزش علامه مجلسی اول است. شخصیت بسیار قابل مطالعه ای است. مثل شیخ بهایی از شخص محیی الدین دفاع جانانه می کند.
تشویق السالکین مناظره ایست بین ایشان و ملا محمد طاهر قمی که در کتاب "اصول و فصول توضیح" یا "توضیح المشربین" آمده. ملا محمد طاهر کسی است که خلط کرده بود میان جهله صوفیه و محققان از صوفیه و لذا می گفت باید همه صوفیه را طرد کرد.
دسته دوم: معاصرین و غیر معاصرین متأثر از صدرا. که این ها غالب شدند. مانند فیض کاشانی، ملا علی نوری، آقا محمد بیدآبادی، اسماعیل خاجویی، آقا محمد رضا قمشه ای (که شخصیت عظیمی است)، میرزا هاشم اشکوری. همینطور در نجف: مرحوم قاضی و شاگردانشان. در قم مرحوم شاه آبادی، امام و . . .
بعد از انقلاب اسلامی ایران
بعد از انقلاب اسلامی خودش یک ریز مقطع است. چه بسا بعدها وقتی فضاها روشن تر بشود بتوان اسم این را دوره ششم گذاشت. اما ما آن را جزء دوره پنجم حساب می کنیم