الثلاثاء, اكتوبر 25, 2016
09:03 ق.ظ
دوره چهارم: با سید حیدر آملی شروع می شود تا صفویه
شخصیت اول: سید حید آملی نه تولدش مشخص است و نه وفاتش. تا 787 زنده بوده است. برخی تا 794 هم گفته اند.
نقطه عطف در تلاقی تشیع و تصوف است. اوج کار خواجه نصیر است. چنانچه ملاصدرا اوج کار همه این ها است.
ایشان را می توان ابن عربی برآمده از تشیع دانست
اهل کشف و کرامات به معنای عمیق و گسترده کلمه است. در کتابهایش مدام می گوید کشفا اینطور است. 
متخصص در عرفان نظری است.
پس از این که در حوزه های علمیه به اجتهاد می رسد به آمل برمی گردد. دارایی هایش زیاد می شود تا این که متذکر به طریق باطنی می شود و همه چیز را رها می کند و دوره دوم زندگی اش شروع می شود
یک عالم شیعی متکلم است. فقیه است. شاگرد فخر المحققین در فقه بوده و فخر المحققین به او می گفته زین العابدین ثانی و امثال این تعابیر. از فخر اجازه اجتهاد دارد
نظریه ایشان در مورد نسبت تصوف و تشیع معروف است که قائل به این است که تصوف حقیقی چیزی جز تشیع نیست و تشیع واقعی چیزی جز تصوف نیست. و نظر حقی است.
بحث شریعت طریقت و حقیقت در کلمات ایشان زیاد دیده می شود تعریف های خوبی ارائه داده است که منبع خوبی برای تحقیق در این بحث است (لایه های سه گانه دین و هر جزئی از دین است. مثلا روزه شریعتش چیست طریقتش چیست و حقیقتش چیست.) و این را یک محور اساسی در تمام بحث ها قرار داده است. در هر بحثی که وارد می شود می گوید شریعت این را می گوید، طریقت این را می گوید و حقیقت هم این را. 
همچنین هر بحثی را که وارد می شود از سه منظر نقلی و عقلی و کشفی بحث می کند
اعتنای شدید ایشان به محیی الدین عربی. آثار ایشان را کاملا توجه کرده است. نسبت قرآن را با فصوص الحکم مطرح می کند و نسبت فصوص الحکم را با کتاب تفسیر خودش (المحیط الاعظم) را بررسی می کند. با این وجود شخصیت حری است. آن چه از ابن عربی مطرح است که خود را خاتم الاولیاء می داند یا حضرت عیسی را خاتم الاولیاء می داند برداشت قیصری از کلمات ابن عربی است که همین شایع شده است. اما جای بحث دارد. خود سید حیدر وقتی در فتوحات به عبارتی برمی خورد که این برداشت ها را از آن می کند با یک بیان تند به ابن عربی حمله می کند که تو عُشر وزاری حضرت حجت هم نیستی!
کتاب شرح فصوص الحکم دارد که تنها مقدمه اش موجود است (با نام نص النصوص)
جامع الاسرار کتاب محوری ایشان است.
المحیط الاعظم کتاب تفسیر ایشان است
رسالة الوجود هم دارد که در آخر کتاب جامع الاسرار چاپ شده
اما یک نکته جای سؤال در مورد ایشان این است که نه صدرا و نه صائن الدین ابن ترکه به 
شخصیت دوم: امیر سید علی همدانی متوفای 786
در مورد شیعه یا سنی بودنش بحث هایی است. مواردی که دال بر شیعه بودن ایشان است در آثارش جمع شده
از عوامل اصلی انتشار تشیع در کشمیر است
شارح فصوص است. قصیده میمیه ابن فارض را شرح کرده
حافظ رجب بُرسی (برس محله ای بین حله و کوفه است) متوفای بعد از 813 است.
کتابی دارد به نام مشارق انوار الیقین فی . . . امیر المؤمنین
در ریاض العلماء افندی با وصف صوفی از ایشان یاد می کند
در ج 7 الغدیر او را از عرفا و فقهای امامیه ذکر می کند
جای کار وجود دارد که نظرات عرفانی این افراد مشخص شود
صائن الدین ابن ترکه اصفهانی
در ریاض العلماء ج 4 ص 240 می گوید که او از علماء بزرگ و عارف است
ابن فهد حلی متوفاق 841
خیلی جای تحقیق دارد. بسیار شخصیت مهمی است. کتب فقهی زیادی دارد و جنبه های عرفانی ایشان بسیار حاد و شدید است.
التحصید فی صفات العارفین مال ایشان است  که خیلی کتاب زیبایی است.
عدة الداعی هم کتاب خوبی است.
کتاب الدر الفرید فی التوحید کتاب قابل توجهی است که اختلاف است که آیا مال ابن فهد است یا مال علی بن هلال جزائری که شاگرد ایشان است. در هر صورت این کتاب جای تحقیق دارد
صاحب کرامات بسیار عظیم است. پیشگوییهای مهمی داشته. در علوم غریبه مانند علم حروف تبحر داشته است. در اواخر عمرش می خواسته این کتب علوم غریبه اش را به دریا بیندازد اما قبل از آن شاگردش به این کتب دست پیدا می کند که بعدها منشأ برخی انحرافات می شود.
سید محمد نوربخش که از بزرگان صوفیه است از شاگردان ایشان است.
قابل توجه است که این دست علما اگرچه طرفدار تصوف حق بوده اند. اما با تصوف باطل هم به شدت مبارزه می کرده اند. مثلا ابن فهد دستور قتل محمد بن فلاح مشعشعی را داده است.
ابن ابی جمهور احصائی متوفای 940 به نقل علامه مرعشی. اما تا 901 مسلم است.
این فرد جای یک پایان نامه دارد
آثارش از منظر عرفانی جای دقت ویژه دارد
غوالی اللئالی کتاب حدیثی ایشان است. به خاطر این گرایشات عرفانی اش آثار حدیثی اش مطرود شده
اما مرحوم مرعشی در مقدمه این کتاب بسیار از این کتاب تعریف می کند. 
همینطور کتاب وافی مرحوم فیض کاشانی که از بسیاری از کتب حدیثی متأخر بهتر است. اما بنا به همین گرایشات حکمی و عرفانی مرحوم کاشانی، این کتاب حدیثی ایشان کنار گذاشته شده است.
المجلی لمرآة المنجی کتاب کلامی است که اکثر مباحثش را بر اساس مبانی تصوف و عرفان حل و فصل کرده. کتاب بسیار قابل اعتنایی است. اما متأسفانه حتی در جامعه عرفانی حوزه های شیعه مورد توجه نیستند.
شاگرد علی بن هلال جزائری است که شاگرد ابن فهد بوده
در آوردن سلسله استاد و شاگردی علما بسیار مهم است.
صاحب الذریعه راجع به این کتاب می گوید
از ابن عربی به عنوان شیخ اعظم یاد می کند.
زین الدین عاملی شهید ثانی
رساله ای در مورد شخصیت عرفانی ایشان نوشته شده توسط آقای قبادی در دانشگاه ادیان و مذاهب 
شهید ثانی از حسن بصری، شقیق بلخی، فتح موصلی، شبلی، خواجه عبد الله انصاری، با عناوین مختلف ستایش می کند
از ابن فارض به عنوان بعض الاولیاء یاد می کند! ابن فارض شخصیتی است که معادل ابن عربی است! می گوید : اما السلوک و التصوف . . .
به نحو قابل اعتنایی به بحث های عرفان عملی و حتی نظری پرداخته است.
در منیة المرید در بخشی که چه علومی را باید خواند در تفسیر می گوید تمام علوم اسلامی برای تفسیر قرآن باید خوانده شوند. سپس به شمارش انواع تفاسیر می پردازد. در این میان می گوید: برخی تفاسیر به حل و فصل حقائق قرآن و تأویلات آن می پردازند. از آن جمله اسم کتاب تأویلات عبد الرزاق القاسی (یا قاسانی یا همان کاشانی) را می آورد. (متأسفانه این بخش در کتب چاپی حذف شده است! این یعنی تحریف!!!) این کتابی است که الآن در فضای علوم قرآنی به عنوان یک کتاب کاملا بی ارزش نام برده می شود که تأویلاتی به درد نخور دارد. در ادامه شهید ثانی روایت ظهر و بطن قرآن را می آورد و می گوید ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء و الله ذوالفضل العظیم.
شهید ثانی علوم حقیقیه را بعد از فلسفه و منطق می داند که منظورش با این قرائن روشن می شود که منظورش همان عرفان است.
در چندین جا مباحث عرفانی را در اوج قرار می دهد.
در جایی که به علم فلسفه می رسد می گوید برخی از فلسفه خواندنش حرام است و همچنین و همه آن چه که مثیر شک است.
مقدس اردبیلی متوفای اواخر قرن دهم 998
به دلیل انتساب کتاب حدیقة الشیعة به ایشان بررسی شخصیت ایشان بسیار مهم است. در مورد انتساب این کتاب به مقدس اردبیلی کتاب ها و مقالات زیادی نوشته شده. هم در دفاع و هم در رد.
ایشان یک زندگی کاملا سالکانه و عارفانه دارد. ایشان از بزرگان مطرح در دنیای تصوف و عرفان به نیکی یاد می کند. بر خلاف آن چه در حدیقة الشیعة آمده که با الفاظ رکیک از این افراد یاد می کند.
مهم تر قول ایشان به وحدت وجود است. در شرح ایشان به تجرید نگاه عرفان را مطرح می کند. خود صاحب الذریعة هم این را مطرح می کند.
شیخ بهایی
از مقدس اردبیلی هم مهم تر است. باید ابتداء جایگاه شیخ بهایی را در بین شیعه تصور کرد تا اهمیت بحث روشن شود. مقبولیت ایشان عند الکل. سپس به شخصیت عرفانی ایشان پرداخت
در زندگی ایشان نوشته شده که با صوفیان و دراویش و خانقاه ها رفت و آمد داشته. اصل این رفت و آمد بوده. برخی گفته اند برای ارشاد بوده. اما اصل این رفت و آمد بوده است.
سیر و سفر فراوان داشته و با مشایخ فراوانی از صوفیه ارتباط داشته.
چله های فراوان می گرفته به سبک فضاهای سلوکی.
اگر دو شخصیت مهم را بخواهیم نام ببریم که اقبال به آن ها یک معنای خاص دارد و ادبار به این ها یک معنای خاص دارد مولوی و ابن عربی هستند.
ارادت خالصانه و تمام عیار به ابن عربی و مولانا دارد. آثار شیخ بهایی پر است از نقل مطلب از مولانا.
من نمی گویم که آن عالیجناب        هست پیغمبر ولی دارد کتاب
مثنوی معنوی مولوی                    هست قرآنی به لفظ پهلوی
(برخی فکر می کنند که باید همه را خرد کنند تا قرآن و معصومین بالا بروند. علتش این است که عظمت کلام قرآن و اهل بیت روشن نشده.
نهایتا بگویی بخشی از آن را قبول نداشته باشی. چون بسیاری از مطالبی که در مثنوی آمده است آیات قرآن و مضمون روایات است.
نهایتا بگو وحدت شخصی وجود غلط است. اما به عنوان این که دسته ای از بزرگان شیعه قائل به آن شده اند نباید بگویی کفر است.)
همینطور ابن عربی. مدام به نیکی از او یاد می کند (در کتاب کشکولش پر است. در اربعین حدیث هم هست) الشیخ العارف الکامل محیی الدین، جمال العارفین، قدس الله روحه، شیخ بزرگوار. چقدر از فتوحات مطلب نقل می کند. از فصوص مطلب نقل می کند.
میرداماد شخصیت مستقلی است و به این راحتی ها به عرفا تن نمی دهد. صدرا به لحاظ مشرب فلسفی و حتی عرفانی متأثر از میرداماد است. اما این نگاهی که ملاصدرا به ابن عربی دارد از شیخ بهایی گرفته است.
از دیگر عرفا هم مطلب نقل می کند: اویس قرن، داوود طائی، ابراهیم ادهم، عبدالرزاق کاشانی، شبلی، ابوطالب مکی و . . .
از جمله بایزید بسطامی است. که شخصیت جنجالی است. یعنی از دنیای بیرون عرفان مورد اختلاف است (به خلاف حلاج که در مورد او بین عرفا هم اختلاف است و سه قول است.)
ج 3 کشکول ص 60 از بایزید مطلب نقل می کند که حقیقت زهد را نشان می دهد. لیس الزاهد من لا یملک شیئا انما الزاهد من لا یملکه شیئا
ماجرای بحث بایزید با امام صادق که ایشان سقای خانه امام صادق علیه السلام بوده. این را تأیید می کند. (ص 112 در جلد 1 کشکول)
وحدت شخصی وجود را قائل است. در "مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة" که نقل است این کتاب برای عمل کردن کتاب خوبی است. ص 781 بحث وحدت شخصی وجود را ذکر می کند. ابتدا ذکر قلبی را مطرح می کند و می گوید محبت ذکر می آورد. (البته تعامل طرفینی است) آخرین غیر محبوبی که از دل انسان می رود خودش است و به این مقام مقام فناء فی الله می گویند. و چنین شخصی جز خدا نمی بیند. این یعنی وحدت شخصی وجود. یعنی موجود در نظر فانی در حق تنها یکی است.
این بیان با وحدت شهود سازگار است نه وحدت وجود.
کسانی که به فنا می رسند ولی از فنا بالاتر نمی روند و پایین می آیند دیدگاهشان وحدت شهود است نه وحدت وجود. و چنین فردی حتی کثرات را به هیچ وجه حتی به نحوی که در عرفان نظری مطرح می شود در آن مقام نمی بیند. اما وقتی از آن حال برمی گردد و کثرات را می بیند می گوید آن وحدت شهود بود. مگر تحلیل هایش قوی باشد که بتواند آن وحدت را با این کثرت جمع کند. 
اما اگر کسی به مقام بقاء بعد الفنا برسد وحدت را در کنار کثرت می بیند. و هر دو را دارای نفس الامر می بیند. لذا قائل به وحدت شهود نمی شود. بلکه وحدت وجودی می شود
عبارت دیگری دارد در ج 3 ص 66 کشکول به وحدت وجودی که در مقام بقاء بعد الفناء که صحیح است اشاره می کند: ". . . مع تقدیس الوحدة عن التلبس بالکثرة . . ."
میرداماد متوفای 1040
ایشان یک فیلسوف قَدَر است. از فیلسوفان درجه 1 است در زمره محدود فلاسفه اسلامی در طول تاریخ است. در رده ابن سینا و صدرا
فقیه عظیم الشانی است. عظمت فلسفی اش عظمت فقهی اش را تحت الشعاع قرار داده است. 
صاحب کشف و شهودات فراوان است.
محتوای کلماتش قریب الافق به کلمات عرفانی است. سعی می کند شخصیت استقلالی اش را نسبت به اشخاص حفظ کند. یک ابهت شخصیتی دارد. به خلاف شیخ بهایی که حالت دلدادگی نسبت به مولانا و ابن عربی دارد.
با وجود این که چنین فیلسوفی است، تعصب شدیدی به آیات و روایات دارد که حق هم هست.
از اصطلاحات عرفان نظری در جذبات صص 97 تا 99 استفاده می کند: غیب هویت، احدیت، واحدیت، اعیان ثابته، حقیقت محمدیة، حضرت جامعه، و . . . استفاده می کند
در مجموعه مصنفات ج 1 ص 133 در تقدیسات در تقدیس 26 نگاه توحیدی اش را اعمال می کند که تقریری از مسئله وحدت شخصی وجود است. البته حرفش در آن جا دقیق نیست. من گمان می کنم که میرداماد چون در عرفان استاد نداشته است خوب برخی مسائل عرفانی را متوجه نشده.
در ادامه همین جا میرداماد به ذوق تأله که محقق دوانی مطرح کرده و همچنین مسئله وحدت وجود عرفا اشاره می کند و می گوید که اگر این دو دارند حرف ما را می زنند که حرف حقی است. یعنی خود میرداماد هم این تقارب بین نظر خودش و عرفا را حس می کند.
نمونه دیگر. میرداماد در تعلیقات بر شرح تجرید خفری در یک جایی می گوید در این کلام خفری سری وجود دارد: و هو ما سوی . . . بل هی منسوبة الی حضرة الوجود. هذا هو ذوق المتألهین من الحکما (اشاره به ذوق تأله محقق دوانی دارد) و مذاق الصوفیة اعلی من ذلک (میرداماد با وجود این که همانطور که گفته شد چنان شخصیت استقلالی دارد اما این جا اسم از عرفا می آورد!) فانهم یرون ان الحقیقة الممکنة لا . . . 
صدرا در جلد 1 می گوید که حداکثر جایی که میرداماد رسید وجود رابط بود (نه وجود ربطی) و این با وجود ربطی فاصله دارد. اما واقعا جای یک مقاله وجود دارد در این باب نوشته شود که نگاه صدرا در مورد نگاه توحیدی میرداماد با آن چه خود میرداماد در کتبش مطرح کرده یکی است یا صدرا اشتباه برداشت کرده است