نسبت عرفان و تشیع
الثلاثاء, اكتوبر 25, 2016
08:18 ق.ظ
قرابت تشیع و تصوف
خاستگاه اصلی تصوف اهل سنت است. اما از همان آغاز شکل گیری یک رویکردی نسبت به اهل بیت داشته اند. و جالب است که این رویکرد بیشتر جنبه اعتقادی معرفتی و معنوی بود. به اهل بیت به صورت الگویی که بتواند ما را به رسول الله منتقل کند. لذا این که برخی می گویند تصوف به دکانی بود که در مقابل اهل بیت باز کردند کاملا قرائن به خلافش است.
تصوف در میان گرایش های مختلفی که نسبت به اسلام پس از حضرت رسول شکل گرفت، حضرت امیر را برگزیدند
یعنی در دل اهل تسنن رویکردی دوباره به اهل بیت شده.
در گذشته بحث کرده ایم که مراد از شریعت و طریقت و حقیقت چیست. در سقیفه طریقت کنار گذاشته شد و گفته شد که حقیقت که همان خداوند است و شریعت که همین دین اسلام است را داریم. نیازی به طریقت نداریم. طریقت همان ولایت است !
عرفا گفتند هم شریعت می خواهیم و هم طریقت و هم حقیقت. پس تمرکز عرفا بر روی حضرت امیر بحث ولایت است و بعدا بحث می کنیم که طریقت آن ها چه شباهت ها و تفاوت هایی با ولایت شیعه دارد
کل متصوفه (به استثنای برخی موارد خاص) باید شیعه تلقی شوند. بلکه برخی شیعه غالی و برخی شیعه رافضی. در نظر بسیاری از بزرگان عرفا حضرت امیر را بر معاویه و عثمان برتر می دانند. نه فقط در جنبه سیاسی بلکه جنبه های دیگری که در دین وجود دارد. و بالاتر از این، افراد شاخص در عرفان حضرت امیر را تفضیل می دهند بر دو خلیفه نخست. تفضیل می دهند بر عایشه. اگرچه از آن ها بدگویی نمی کنند و به حسب ظاهر و صریح برائت از آن ها در کلماتشان نیست. اما در تعاریف این را شیعه می نامند.
یکی از اصول اساسی در تصوف و عرفان کتمان اسرار است. جالب این است که مستند دینی شان در مسئله کتمان حدیث نبوی "استر ذهبک و ذهابک و مذهبک" است. خب آن ها که ذهب و ذهابی نداشتند. آن چه کتمان می کردند مذهبشان بوده است.
یکی از تعالیم اهل بیت تقیه است که بخش عظیمی از آن تقیه در مذهب است.
پس چند تا چیز را باید کنار هم بگذاریم:
گرایش از همان اغاز به حضرت امیر
به چندین اصطلاح به آن ها می توان شیعه گفت
تقیه که به آن کتمان اسرار می گویند
قرائن بسیاری در مورد این که شرایط تقیه بوده است. 
مثلا منطق الطیر عطار ابتداء مدح خلفا می کند. اما به حضرت امیر که می رسد  . . .
عطار می گوید چرا اینقدر به مذهب تعصب دارید؟ سؤال پیش می آید که چرا او یک دفعه اینطوری صحبت می کند؟! بعد وقتی نگاه می کنیم که شیعه در اقلیت است. او در بطن اهل سنت است. آن ها هم متعصبند. در این شرایط می گوید چرا به مذهب تعصب دارید؟ خب این یعنی چه؟! می گوید اصل شریعت است. (شریعت یعنی همین که عملکردش را بر اساس دین اسلام انجام می دهد) این که چه مذهبی دارد مهم نیست. بعد خطاب به اهل شیعه هم می گوید که چرا تعصب دارید و سب خلفا می کنید؟
اگر روی این فکر کنیم گرایش به تقیه در آن دیده می شود.
تقیه شعب متعدد دارد. تقیه مذهبی، تقیه سیاسی، تقیه در فضای معارف. در روایات داریم که ما اهل البیت اسراری را در حوزه معارف کتمان می کنیم که اگر آن ها را شما بفهمید به ضررتان است. پس تقیه تنها در بحث سیاسی و امامت نبوده است.
ابن عربی تصریح می کند که اسراری در مسئله انسان کامل وجود دارد که به خاطر ترس نمی گویم
یکی از اساتید می گفت: ابن عربی از بستر فقه اهل تسنن خارج شده اما به فقه شیعه وارد نشده. خب این خیلی حرف است.
اختلافات فقهی چندان مهم نیست: ما نمی خواهیم بگوییم متصوفه فقهاً شیعه اند. می خواهیم بگوییم رویکردشان به تشیع است. این بحث های فقهی چقدر در مؤلفه های اصلی عرفان دارد؟ وقتی در مثلا نماز جمعه در خود تشیع 5 قول وجود دارد: از واجب تا حرام. خب این اختلافات چقدر می تواند مانع رشد معنوی افراد شود؟ حالا آن صوفی هم نهایتا بگوییم در فقه مرتکب خطا شده است.
همه این ها به اضافه تقارب محتوایی میان شیعه و تصوف در حوزه های مختلف حتی فقه. شما نگاه کنید یک فردی که در فضای اهل تسنن بزرگ شده و مدام دارد او را به فضای حقیقت نزدیک می کند. چه چیزی او را به این سمت می کشاند؟ ادعای ما این است که تصوفش باعث این شده. طبیعت تصوف گرایش به شیعه است. همانطور که طبیعت شیعه عرفانی است.
جالب است که هر دو گروه تفکر تکفیری و وهابی و سلفی را طرد می کنند همانطور که وهابی ها با دو گروه در دنیای اسلام مبارزه کردند: تشیع و تصوف
ما از قبل از انقلاب چقدر روی اخوان المسلمین سرمایه گذاری کردیم؟! و دیدیم که آن ها چطور جواب ما را دادند! این باعث شد که کسانی که حتی صد در صد با فضای عرفان و تصوف مخالفند بگویند بروید در غیر ایران تصوف را گسترش بدهید!
عارف سنی سنی است و عارف شیعی شیعه است. ممکن است تا آخر عمر هم به لحاظ فروعات فقهی سنی بماند. اما عارف سنی احساس قرابت به شیعه می کند.
شیعه هم دائما گرایش به فضاهای معرفتی دارد. طبیعت تصوف شیعه گراست. شیعه هم ذاتا عرفانی است. نگاه شیعه به مسئله امامت واضح است. آن را مقایسه کنیم با تصوف. اگرچه مسئله توحید در میان جامعه بسط پیدا نکرد اما اگر به منابع اولیه نگاه کنیم می بینیم محتواهای عرفانی در آن موج می زند.
همانطور که شیعه ذاتا اجتماعی سیاسی است. در زیارتنامه ها مشهود است.