الثلاثاء, اكتوبر 25, 2016
09:02 ق.ظ
دوره سوم: قرن 7 با ظهور خواجه و امثال خواجه
این دوره دوره ای است که تصوف در اهل تسنن به اوج خود رسیده است. ابن عربی متوفای 638 است
در این دوره ریشه های جدی گرایش شیعه به تصوف شکل می گیرد. شخصیت هایی بروز می کنند که بررسی آن ها اهمیت دارد
اولین شخص سید بن طاووس متوفای 664 (یا 624 تردید از نویسنده است) است. خود ایشان شاگرد . . . و ایشان نیز شاگرد . . .
آقای فلاح در دانشگاه ادیان و مذاهب پایان نامه ای در مورد شخصیت عرفانی سیدبن طاووس
در دنیای شیعه جزء کملین به شمار می رود در ایشان گرایش به فضای عرفان و تصوف ظاهر است. ایشان در آثارش از عرفا نقل می کند مثلا در فلاح السائل با عنوان جماعة من العارفین و یا در طرائف جلد 2 بحث انتساب متصوفه به امیرالمؤمنین را طرح می کند.
شخصیت سلوکی و عرفانی اش به حدی است که ارتباط ایشان با صوفیه مطرح بوده است. لذا متأخرین در این فضا مجبور شدند که متصوفه را دو قسم کنند: تصوف حق و تصوف باطل. مثلا در اعیان الشیعة می گوید تصوفی که به این ها نسبت داده شده است همان انقطاع الی الحق است نه تصوف باطل. علامه مجلسی این ها را به عنوان صوفیه امامیه مطرح می کند البته در پایان نامه آقای فلاح به شخصیت عرفانی ایشان پرداخته شده است.
دومین شخص در این دوره خواجه طوسی است. متوفای 672 است. تقریبا اولین تمایل جدی در سطح بالای علمای شیعه با تصوف و عرفان توجه خواجه طوسی شکل گرفت.
ایشان اولا ارتباط شدیدی با اسماعیلیه داشته تا جایی که متهم به اسماعیلیه بودن شده است. کتاب روضة التسنیم که مستند این اتهام است انتسابش به ایشان قطعی نیست. ضمن این که ایشان مدتی توسط اسماعیلیه در زندان الموت زندانی بوده پس اگر فرمایشاتی از این دست داشته ممکن است از باب تقیه بوده است. مهم تر این که این ادعا از آن جا بسیار مورد تعجب است چون شرح تجرید ایشان واضح می کند که ایشان اثنی عشریه بوده است. اما در هر صورت ارتباط ایشان با اسماعیلیه غیر قابل انکار است.
ثانیا شکل گیری اوج عرفان اسلامی در قالب عرفان نظری در زمان او صورت گرفته و خواجه با این نحله ارتباط جدی داشته است. نامه هایی که بین خواجه و قونوی رد و بدل شده در کتاب مراسلات چاپ شده. قونوی به یک لحاظ فرد طراز اول عرفان و تصوف است. زیرا اگرچه ابن عربی پدر عرفان است اما او متن منسجمی ننوشت و اولین نوشتارها در عرصه عرفان نظری که آن را به صورت علم در بیاورد کار قونوی بوده که شاگرد ابن عربی بوده است. کلماتی که خواجه در خطاب به قونوی به کار می گیرد شگفت انگیز است. نگاهی که قونوی  به خواجه دارد نیز قابل توجه است. یک ارتباط بسیار گرم و عالی بوده است. و تأثیری که این ارتباط در آثار خواجه داشته است کاملا مشهود است.  نقطه اوج ارتباط علمای شیعه با تصوف در خواجه و قونوی شکل گرفت. در ابتدای رسالة النصوص یکی از نامه هایی که خواجه به قونوی نوشته، آمده است.
نوع ورودی که خواجه به دنیای اسلام داشت خیلی مهم است. کارهای سیاسی ای که کرد، کارهای اجتماعی ای که کرد، تحولات اعتقادی که انجام داد. خیلی اثرگذار بوده است. او آشنایی کامل با تراث منطقی و فلسفی و کلامی داشت و یک عالم برجسته دین شناس بود.
مهم ترین کارهایی که کرده از این قرار است: 
ارائه پرجاذبه ترین اثر کلامی در دنیای اسلام، ارائه تشیع به دنیای اسلام. کتاب او تبدیل به کتاب محوری اعتقادات در جهان اسلام شد. در فصل امامت، منطق شیعه به دنیای اسلام عرضه شده است. طوری که همه مجبور شده اند راجع به فصل امامت آن اظهار نظر کنند. لذا شیعه به جهان اسلام معرفی شد.
تاریخ فلسفه را تحت تأثیر قرار داده و باعث شد که حواشی فراوانی بر شرح تجرید نوشته شود.
فلسفی کردن کلام. با دغدغه های کلامی فلسفه را وارد علم کلام کرد. دید کلام ضعیف است لذا فلسفه را وارد علم کلام کرد. با یک ورود ویژه که مباحث کلام به هم نریزد. مباحث روانشناختی و جامعه شناسی را مورد لحاظ قرار می دهد. مبانی ای می ریزد و مواضع کلامی را بر آن اساس ارائه می دهد. اما به گونه ای که در نهایت در هر بخش تنها سه چهار تا را تغییر می دهد و هفت هشت بخش را بر اساس آن مبانی دست نمی زند تا مورد پذیرش قرار گیرد اما بعدی ها که می آیند می گویند خب بر اساس آن مبانی باید آن هفت هشت تا هم تغییر کند!
فضایی که احساس می شود اکنون هم باید یک بار دیگر تکرار شود یعنی تمام دستاوردهای فلسفی از خواجه تا الآن باید در علم کلام سرریز شود. حتی ما معتقدیم عرفان هم باید به خدمت کلام بیاید. کلام ما در ارتباط با پرسش های جدید کلامی چالش های جدی دارد. چون پرسش های جدید در حوزه وحی و . . . را آشنا نیست. بزرگان ما آشنا هستند و احساس کمبود نمی کنند اما این پاسخ ها در علم کلام نیست.
بروز واضح و بی پرده گرایشات عرفانی:
در ساحت مباحث نظری عرفان که اوجش را در کتاب "آغاز و انجام" مشاهده می کنیم. سطح این کتاب از سایر کتاب های ایشان بالاتر است. در مبدأ خیلی بروز نداده. اما در معاد واقعا غوغا کرده. آقای یزدان پناه مقاله ای دارد در مورد سه ساحت کلامی و فلسفی و عرفانی خواجه که در نشریه حکمت عرفانی شماره 3 چاپ شده است. ایشان در آن جا می گوید اولی اثری که به طور منسجم تلقی اصلی قرآنی و روایی از معاد را که رجوع الی الله است نه رجوع روح به بدن خواجه ارائه کرده است. تحلیل هایش از معاد کاملا رگه های عرفانی اش را نشان می دهد. در مقدمه می گوید بر اساس نگاه عرفا می خواهم این کتاب را بنویسم. حتی در ابتدای کتاب در بحث مبدأ تصریح میکند به وحدت شخصی وجود: "سپاس خدایی را که آغاز از اوست و انجام به اوست بلکه خودِ همه اوست. این صراحت در وحدت شخصی وجود دارد." 
در کتب دیگرش هم از بحث مبدأ به وحدت شخصی وجود تعبیر می کند. اگرچه که جای بحث دارد که آیا وحدت شخصی وجودی که خواجه مطرح می کند آیا همان وحدت شخصی است که ابن عربی و عرفا مطرح می کنند یا نه. 
در این کتاب تصریح می کند که مبدأ و معاد را بر اساس آن چه عرفا مشاهده می کنند با زبان شریعت بیان می کنم
در آن زمان اصلا در فضای کلام و فلسفه چنین حرف هایی مطرح نیست. فقط مشابه این کلمات را در آن زمان در کلام عرفا می توان یافت.
اواخر کتاب اوصاف الاشراف که بحث های توحید و فنا مطرح می شود نیز گرایش هایش به این مباحث را نشان می دهد
در بحث های عملی در شرح نمط نهم اشارات بیان هایی دارد و دیگری کتاب اوصاف الاشراف است. این کتاب یک کتاب شسته و رفته است که بر ممشای عرفا در حوزه عرفان عملی نوشته شده است و اولین کار از این دست توسط یک شیعه می باشد. می گوید بر اساس ممشای حکما کتاب اخلاق ناصری را نوشتم. اما در این جا بر ممشای عرفا تدوین می کنم. این کتاب در 31 مقام است. 6 باب دارد که هر باب 5 فصل و باب آخر در یک فصل در مقام فناست. ایمان، ثبات، نیت و . . .
توجه به بزرگان مطرح در حوزه عرفان و حتی توجیه کلمات شطح آمیز آنها. مانند روزبهان بقلی شیرازی که شطحیات را به تأویل می برد ایشان هم همین کار را می کند. مثل بایزید و حلاج را عارف کامل می داند. 
شطحیات را در دو مقام می داند: مقام اولش حاکی از انانیت شخص است. یعنی فرد خدا را کنار می زند و خودش را جای خدا می گذارد مانند فرعون. تحلیل دیگری از شطحیات آن است که وقتی که فرد بالکل انانیتش برداشته شود و خدا را کاملا جای خود بگذارد، این شطحیات را می گوید. مرحوم امام در دیوان اشعار می گوید: فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدم
در فصل 5 از باب 5 به نقل از حلاج می گوید: بینی و بینک انیّ ینازعنی فارفع بینی و بینک . . . أنا من اهوی و من اهوی أنا
قرائن می آورد که ایشان انیت خود را از بین برده که می گوید انا الحق. لذا حرف حلاج حق بوده است.
سید حیدر آملی در جامع الاسرار ص 492 صحبتی را از خواجه نقل می کند که خواجه در فضا ی عرفانی و سلوکی اش است می گوید: خواجه جامع کلام و فلسفه و عرفان است.
متکلمین او را امام خود می دانند. فلاسفه ایشان را از بزرگان خود می دانند.
در سیاست و علم و دنیای اسلام هم سرآمد بوده است
سومین شخصیت این دوره شارح نهج البلاغه کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی. ایشان حکمت را در نزد خواجه نصیر درس گرفته. متکلم مهمی در تشیع است. علاوه بر شرح نهج البلاغه، چند کتاب کلامی دارد. فیلسوف مهمی است. سید سند با عظمتش به کرات در شرح تجریدش از او مطلب نقل می کند.
در شرح نهج البلاغه اش هم مباحث کلامی می آورد و هم مباحث حکمی و فلسفی و هم مباحث صوفی و عرفانی. بسیاری افراد داشته ایم که ابتدا به کلام رو آورده و چون قانعشان نمی کرده وارد فلسفه می شدند و برخی از این افراد باز فلسفه و حکمت هم قانعشان نمی کرده و لذا روی به عرفان می آورده اند و وقتی به عرفان می رسیدند احساس می کردند که عطششان برطرف شده است. ابن میثم هم از همین دست افراد است. این نکته را قاضی نور الله شوشتری مجالس المؤمنین ص 239  می گوید.
به عنوان یک نمونه در شرح نهج البلاغة ج 3 ص 340 ایشان بحث می کند که آیا عزلت برای عرفان عملی بهتر است یا معاشرت؟ این یک بحثی در عرفان بوده که از زمان قدیم مطرح بوده است. ابن میثم می گوید دو نظر است. اشخاصی مانند سفیان صوری، فضیل عیاض، ابراهیم ادهم و . . . قائلند که عزلت بهتر است. برخی دیگر را نام می برد که قائلند معاشرت بهتر است. در نهایت خودش یک قول محققانه می گوید که بزرگان عرفان به آن قائلند. می گوید بستگی به حال انسان دارد. در پاره ای شرایط عزلت بهتر است و در برخی شرایط معاشرت. بنابراین برای برخی انسان ها عزلت بهتر است و برای برخی دیگر، معاشرت. 
جا دارد که یک رساله ای در مورد مباحث عرفانی شرح نهج البلاغه ابن میثم نوشت.
این شرح نهج البلاغة را ابن میثم برای عطاملک جوینی نوشته که طرفدار سر سخت تصوف بوده است. عطاملک چند تا خانقاه ساخته
سید حیدر عاملی در جامع الاسرار لیست کرده عالمان شیعی را که گرایش شدید یا ضعیف به تصوف داشته اند. این تحقیقات جا دارد تا ما احساس بیگانگی نسبت به تصوف و عرفان نکنیم. در جامع الاسرار خیلی به بحرانی اشاره می کند. 
یکی از متنهای سید حیدر از این قرار است: (جامع الأسرار و منبع الأنوار، المتن، ص: 498)
و منهم الامام العالم و الشيخ العارف الكامل، كمال الدين ميثم البحراني- قدّس اللَّه سرّه- الذي رجّح طرق العارفين الموحّدين على طرق جميع العلماء و المتفلسفين في «شرحه الكبير و الصغير لنهج البلاغة»و أسند علومهم و خرقتهم الى أمير المؤمنين علىّ- عليه السلام. و كذلك في كتابه «منهاج العارفين في شرح كلام أمير المؤمنين الموسوم بالمائة كلمة». و أقرّ فيه بأنّ الحقّ الذي لا ريب فيه (هو) طريق الموحّدين من أهل اللَّه المسمّين‏[1] بالصوفية.
در الذریعة هم ج 23 ص 168 همین جمله را از کتاب مئة کلمة نقل می کند.
شخصیت بعدی علامه حلی متوفای 726
شاگرد خواجه است. به علامه حلی اشکال می کرده اند که چرا پیش خواجه می روید (نشان می دهد خواجه در زمان خودش تحت فشار بوده است.)
در الرسالة السعدیة ص 27 با بیان تأییدی می گوید: "و رجع الیه (یعنی حضرت علی علیه السلام)جمیع العلماء فی علومهم و خرقة الصوفیة مستندة الیه
در تذکرة الفقهاء ج 2 ص 430 در بحث وقف که آیا وقف بر صوفیه جایز است یا نه (نشان می دهد که در آن زمان صوفیه در جامعه زیاد بوده اند) می گوید و لو وقف علی الصوفیة فلشافعی قولان احدهم الصحة و هو المعتمد ان لم یخرجوا علی الشریعة المحمدیة و لم یبتدعوا 
یعنی ایشان متصوفه را دو دسته می کند برخی که منحرف شده اند و برخی دیگر سالم اند.
و الثانی للشافعی البطلان اذ لیس للتصوف حد توقف علیه (یعنی تصوف را نمی توان تعریف کرد) و هو ممنوع (یعنی می توان ) فان للمتصوفة . . . 
علامه حلی در جای دیگر می گوید صوفیه مسئله حلول را مطرح می کنند که صحیح نیست و بدعت در دین است. 
جمعش به این است که ایشان متصوفه را دو دسته می کند. برخی انحرافات عملی داشته اند و برخی انحرافات نظری و برخی هم پاک اند. و ما می دانیم که وحدت شخصی که عرفا مطرح می کنند به صورت حلول فهمیده شده است که حرف اشتباهی است
بحثی است که بدعت و غیر بدعت در دستورهای سلوکی کجاست. مطرح کرده ایم. مسئله شاهدگرایی، سماع.
تحقیقاتی صورت گرفته که 90 درصد تصوف شبیه تشیع است.
شخصیت بعدی این دوره: شمس الدین محمد بن محمود آملی متوفای 753 صاحب کتاب نفائس الفنون فی عرائس العیون یک دائرة المعارف است. در بخش تصوف شرح مبسوطی از اصطلاحات عرفانی را آورده. از بزرگان از عرفا مانند شبلی و . . . کلماتشان را آورده
شخصیت بعدی شمس الدین محمد بن مکی جزینی (شهید اول) متوفای 786 :  
در ذیل بحث وقف که آیا می توان به صوفیه وقف کرد یا نه (در دروس الشریعة) همان  حرف های شبیه علامه حلی را می زند. یعنی صوفیه را دو دسته می کند. برخی شان را حق می داند و برخی شان را نه.
در کتاب تشیع و تصوف ص آمده که ایشان شاگرد قطب الدین شیرازی بوده
در کتاب دروس الشریعة آمده که علما دو دسته اند: فقیه و صوفی. و اوصافی برای صوفیان درست و حسابی آورده است.
شهید اول کتاب لمعه را برای سربداران نوشته که شیوخ صوفی داشته. از شهید اول درخواست کرده بودند که به نزد آن ها بیاید و به آن ها آموزش بدهد. شهید اول قبول نمی کند اما می گوید یک کتاب برایتان می فرستم.