الثلاثاء, اكتوبر 25, 2016
09:02 ق.ظ
دوره دوم: پس از ائمه تا ظهور خواجه نصیر طوسی
در این دوره باید به چند نکته توجه داشت:
در این دوره غلاة مطرح اند (حینی که استاد توضیح در مورد غلاة می داد من نبودم)
دیگر این که شکل گیری مباحث اسماعیلیان و به ویژه قرامطه که شاخه ای از اسماعیلیه اند. رگه های افراطی و غلو به حسب معانی و مفاهیم متعددی در آن ها خیلی شاخص شده بود. شاخصه باطنی گرایی در شیعه اسماعیلیه هستند. اسماعیلیه باطن گرای شدید بوده اند تا جایی که چیزی از ظواهر حتی فقهی را هم باقی نمی گذارد. همه را تأویلات باطنی کردند بدون حفظ مراتب ظاهر.
ممیزه تأویل حق و تأویل باطل همین است. غلو حق و غلو باطل تفاوتش همین است. اینکه با حفظ مراتب ظاهر باشد می شود حق و اگر نباشد می شود باطل
خصوصا شاخه قرامطه که شباهت شدید به تصوف دارد. تحقیقات مفصل تر می تواند ارتباطات این ها را روشن تر کند.
قرامطه دست به فعالیت های گسترده اجتماعی زدند. یعنی جنگ ها و جنایت های وحشتناکی انجام دادند. حمله به مکه کردند. کوفیان را قتل عام کردند و دنیای اسلام آن زمان این جنایت ها را از تشیع می دیدند
سومین مسئله در این دوره شکل گیری حلاجیه هستند. ما در مجله حکمت عرفانی شماره 3 بهار 91 مقاله ای تحت عنوان "حلاج از منظر توقیع امام حصر" نوشته ایم. همانطور که مهدویت را خیلی ادعا کردند و این یک ادعایی است که مخصوص شیعه است، بابیت هم همینطور بوده. حلاج ادعای بابیت حضرت ولی عصر را می کرد و مشهور در میان شیعه و سنی این است که حلاج شیعه بوده است.
علاوه بر این آن چه از حلاج شهرت داشت در شیعه و دنیای اسلام ادعای انا الحق و حلولیت خداوند در او بود. حاکم اسلامی او را اعدام کرد در این حال که جامعه شیعی او را رد می کرد. حلاج محور ادعای الوهیت بود. و این یک فرهنگ شده بود و انحرافات از این دست را به حلاج نسبت می دادند. هر کس که این گونه انحرافات را می داشت او را به حلاج نسبت می دادند. نمونه اش این که جامعه شیعی شلمقانی را به حلاج نسبت می دادند. مشکلات به قدری بود که طراز اول های اهل تشیع در آن زمان را حلاجیه می خواندند.
جامعه شیعی در آن زمان حلاج را محور این انحرافات می دید طوری که خود حسین بن روح که نائب امام عصر است اعدام حلاج را تأیید می کند. با این وجود در توقیع امام زمان که بعد از اعدام حلاج می آید اسم از بسیاری افراد منحرف می آید و مذمت می شوند اما اسمی از حلاج آورده نمی شود. این اعجاز است که بین امثال شلمقانی و حلاج تفاوت قائل شده. در آن فضا این تنها می تواند از امام معصوم صادر شده باشد. شلمقانی و سایرین هم ابتدا ادعای بابیت می کردند و بعد ادعای الوهیت. اما امام شلمقانی و بلالی و هلالی و حتی کسانی که ده ها سال قبل از حلاج مرده بودند و اثرگذاری شان از حلاج خیلی ضعیف تر بوده را امام اسم می آورند و مذمت می کنند اما حلاج که از همان زمان تا الآن مطرح بوده است امام اسمی از او نمی آورند
البته نمی خواهیم حلاج را تأیید کنیم. اما به ادعاهای او امام ردی نکرده اند! 
توضیح این که چرا تأیید حسین بن روح نسبت به اعدام حلاج دلالتی بر بطلان ادعاهای او ندارد:
در مورد تأیید حسین بن روح نسبت به اعدام حلاج هم باید گفت اولا نائب امام بودن به معنای عصمت نیست. باید بحث شود که نواب در چه مسائلی نائب بوده اند و . . . ضمن این که بالفرض که تأیید حسین بن روح نسبت به حکم اعدام را کاشف از تأیید امام زمان نسبت به اعدام او در نظر بگیریم، این به معنای رد حرف های او نیست.
توضیح این که نباید انتظار داشته باشیم که مباحث اعتقادی به صورت اجتهادی همانند مسائل فقهی باشد که به صورت گسترده توسط رواة مطرح شود. سطح عمومی دین بله، گسترش داشته است. اما یک سطح برای عموم مناسب نبود لذا حضرات مثلا بابیت را بسیار مخفی می داشته اند. همینطور سایر این دست مسائل. وجه هم داشته. می خواسته اند برخی معارف در سطح عموم مطرح نباشد. علامه طباطبائی در مورد اوپانیشادها می گویند معارفی در آن جا هست که برابری با سوره توحید می کند! اما چرا آن معارف منجر شد به این که آن ها گاوپرست شوند؟ این که آن سطح عمیق از معارف مناسب با همه افراد نیست. اصلا خیلی ها نباید آن را بدانند. در تمام ادیان همینطور بوده که یک سطح عمومی معارف برای همه بوده و یک سطح، مخصوص افراد خاص. و همیشه هم آن افراد خاص مورد طرد متدینین از عوام قرار می گرفته اند
در دنیای شیعه و همینطور تا حدودی اهل تسنن، این مسئله حادتر بوده. به دلیل شباهت ظاهری ای که انواع غلو باطل با مباحث حق داشته. مثلا این که عوام در بحث غلو در امامت بین حرف های امثال محمد بن عورمه که حق بوده و شلمقانی که باطل بوده فرق بگذارد برایشان ممکن نیست.
الآن خیلی مسائل برای ما در مسئله امامت روشن شده اما در آن زمان زیاد روشن نبوده. نمی توانسته اند بین ذات حق و اسم جامع الله که امام است و منجر می شود به علم بینهایت و قدرت بینهایت و . . . تفاوت بگذارد. حتی سهل بن زیاد را در قم می خواستند بکشند که او می خواهد به اسم دین به دین لطمه بزند. اما وقتی آن فرد که می خواهد او را بکشد شبانه به خانه او می آید و می بیند که شب را تا به صبح مشغول عبادت است منصرف می شود. یا در مورد محمد بن عورمه جامعه شیعی در قم او را مرتد می داند تا این که نامه ای از طرف امام هادی علیه السلام می رسد و او را تبرئه می کند.
این نکات باعث می شود که متوجه شویم ائمه نمی خواسته اند یک سطحی از معارف در دسترس همگان قرار گیرد و حلاج که آن سطح از معارف را به طور عمومی بیان می کرد اگرچه که حرف های حقی بوده باشد اما چه بسا امام این را نخواهند و این را دارای مفسده بزرگی بدانند لذا حکم اعدام را برای حلاج شایسته بدانند
خلاصه این که می خواهیم بگوییم شروع دوره دوم تحت تأثیر این عوامل است: غلاة، اسماعیلیه و قرامطه، حلاجیه، این که سطحی از معارف که برای عموم شیعه مناسب نیست  و این که در مسئله بابیت انحراف رخ داد. به عنوان نمونه شلمقانی که خیلی آدم شیادی بوده. وقتی حسین بن روح او را نفرین می کند. او در پاسخ شروع به گریستن می کند و می گوید این از سر لطف تام حسین بن روح به من است!
این مسائل باعث شد که در دنیای شیعه موضوع صوفی از دریچه نگاه به غلاة و سایر این انحرافات بررسی شود. شباهت محتوایی هم شدیدا بین تصوف و این انحرافات وجود داشت. بسیاری احتیاط کردند. بسیاری سکوت کردند. برخی هم مخالفت کردند که البته مخالفت صریح با تصوف در این دوره خیلی کم است. بیشتر با غلاة و حلاج و شلمقانی و این ها درگیرند
این ها باعث شد جامعه شیعی غالبا نسبت به تصوف سکوت کنند. یعنی در دل رد بر غلاة و شلمقانی و . . . همین را کافی بدانند که رد بر تصوف حساب شود. لذا مستقیما به رد بر تصوف نمی پرداختند. بله حلولیت و این تفکرات را که در دل تصوف بود رد می کردند اما صراحتا با عنوان تصوف کاری نداشتند
علامه محمد تقی مجلسی کتابی مانند کتاب سید حیدر آملی دارد به نام تشویق السالکین که در مورد علمای شیعی است که گرایشات عرفانی دارند.
ایشان در آن کتاب شیخ ابوالفتوح رازی را از این دست علمای شیعی می داند. ابوالفتح رازی در همین دوره دوم بوده است و تصوفش جدی است. یعنی در چنین دوره ای با چنین شرایطی این ویژگی را دارد که نشان می دهد که خواجه و امثال خواجه چه بسا ریشه ها در گذشته هم داشته اند.