2
کتاب النکاح
  بسم الله الرحمن الرحیم
    المستعان بک یا صاحب الزمان عج الله تعالی فرجه
      توضیحات
        با تشکر از برادر عزیزم محسن بهرامی که نسخه نموداری قابل تغییر لمعه را در سایت طلبگی تا اجتهاد قرار دادند
        توضیحات متن شهید اول و ثانی از جزوه ی استاد بزرگوار رحیمی استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
        اگر در این اثر از حیث محتوی ایراد وارد باشد به حقیر برمیگردد نه جزوه و بیان استاد بزرگوارم رحیمی
        این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
        این اثر برای استفاده آموزشی می باشد و هرگونه استفاده مالی از آن شرعا مجاز نمی باشد
        ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت" 5 صلوات"محمدی پسند
      توجه
        بیان شهدین با رنگ مجزا مشخصاً در نمودار آمده ست
          [ما هو المراد من الرهن]
            شهید اول
  [الفصل] الْأَوَّلُ: فِي الْمُقَدِّمَاتِ
    عقد نکاح
      {استحباب اصل نکاح}
        النِّكَاحُ مُسْتَحَبٌّ مُؤَكَّدٌ
          نكاح از مستحبات مؤكّد در شريعت اسلام مى‌باشد
        وَ فَضْلُهُ مَشْهُورٌ مُحَقَّقٌ
          فضيلت نكاح امر مسلّم و ثابتى است حتّى فضيلتش به مرتبه‌اى است كه شخص همسردار نصف دينش را حفظ كرده است.
        حَتَّى أَنَّ الْمُتَزَوِّجَ يُحْرِزُ نِصْفَ دَيْنِهِ
          وَ رُوِيَ ثُلُثَا دَيْنِهِ
            و در روايت ديگر وارد است كه دو سوّم دينش را نگاه داشته.
        وَ هِيَ مِنْ أَعْظَمِ الْفَوائِدِ بَعْدَ الْاسْلَامِ (زن صالحه بعد از اسلام بزرگترین نعمت است)
          بعد از اسلام اعظم فوائد نكاح مى‌باشد.
        وَ لْيَخْتَرِ الْبِكْرَ الْعَفِيفَةَ الْوَلُودَ الْكَرِيمَةَ الْأَصْلِ
          سزاوار است براى تزويج زنى باكره، عفيفه، ولود (غير عقيم) و كريم الاصل اختيار نمايند
        وَ لَا يَقْتَصِرْ عَلَى الْجَمَالِ أَوِ الثَّرْوَةِ
          شايسته است كه در مقام ازدواج به صرف حسن ظاهرى و ثروت دنيوى اكتفاء نشود
      وَ يُسْتَحَبُّ
        صَلَاةُ رَكْعَتَيْنِ
          وَ الاسْتِخَارَةُ وَ الدُّعَاءُ بَعْدَهُمَا بِالْخَيرَةِ (بالمراة الخیرة برای روزی گرفتن زن صالحه)
            مستحب است كسيكه قصد تزويج دارد پيش از آنكه زن مورد دل‌خواه خويش را معيّن نمايد دو ركعت نماز خوانده و استخاره نمايد و پس از ايندو دعاى خيره‌ را بخواند
        وَ رَكْعَتَيِ الْحَاجَةِ
          وَ الدُّعَاءُ (بعدهما)
            اللهم انّى اريد ان اتزوج فقدّرلى اعفهن فرجا و احفظهنّ لى فى نفسها و مالى و اوسعهنّ رزقا و اعظمهنّ بركة و قدّرلى ولدا طيّبا تجعله خلفا صالحا فى حياتى و بعد موتى.
          دو ركعت نماز حاجت خوانده و پس از آن دعاء كند.
        وَ الْإِشْهَادُ (شاهد گرفتن بر عقد)
          مستحب است در وقت اجراء عقد آن را در حضور شاهد بخوانند.
        وَ الْإِعْلَانُ
          مستحب است عقد را علنى بخوانند يعنى ديگران را مطلّع بسازند.
        وَ الْخُطْبَةُ أَمَامَ الْعَقْدِ
          مستحب است پيش از عقد خطبه بخوانند
            مختصرترين خطبه‌ها خطبه‌اى است كه از حضرت مولانا الجواد عليه السّلام منقول است و شرح آن چنين مى‌باشد:
            الحمد للّه اقرارا بنعمته و لا اله الّا اللّه اخلاصا لوحدانيته و صلّى اللّه عليهسيّد بريته و الاصفياء من عترته.
              امّا بعد: فقد كان من فضل اللّه على الانام ان اغناهم بالحلال عن الحرام فقال سبحانه و انكحوا الايامى منكم و الصّالحين من عبادكم و امائكم ان يكونوا فقراء يغنهم اللّه من فضله و اللّه واسع عليهم.
        وَ إِيقَاعُهُ لَيْلًا
          مستحب است عقد را در شب بخوانند.
      وَ لْيُولِمْ (و باید ولیمه دهد)
        يَوْماً
          أَوْ يَوْمَيْنِ
            مستحب است در وقت زفاف يك يا دو روز وليمه داده و مؤمنين را به آن دعوت كند.
        وَ يَدْعُو الْمُؤْمِنِينَ
          وَ تُسْتَحَبُّ الْإِجَابَةُ
            و مستحب مؤكّد است كه مدعوين نيز دعوت را اجابت كنند
        وَ يَجُوزُ
          أَكْلُ نِثَارِ الْعُرْسِ
            از آنچه بر سر عروس نثار مى‌كنند جائز است تناول كنند .
              نقل و شادباشی که بر سر عروس می ریزند
          وَ أَخْذُهُ بِشَاهِدِ الْحَالِ
            و در صورت وجود قرينه بر رضايت نثاركنندگان مى‌توانند از آن برداشته و با خود ببرند
      وَ لْيَجْتَنِبْ
        إِيقَاعَهُ وَ الْقَمَرُ فِي الْعَقْرَبِ
          وقتى كه قمر در برج عقرب است از ايقاع عقد اجتناب كنند.
    شب زفاف
      فَإِذَا أَرَادَ الدُّخُولَ
        وقتى شوهر اراده نمود كه با همسرش مواقعه نمايد مستحب است .
          صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَ دَعَا
            پيش از آن دو ركعت نماز خوانده
              و بعد از آن دعاء بخواند
          وَ تَفْعَلُ الْمَرْأَةُ كَذلِكَ
            و زن نيز مانند مرد آنچه گفتيم را بجاى آورد
          وَ لْيَكُنْ لَيْلًا
            مستحب است هم بستر شدنشان در شب واقع شود.
          وَ يَضَعُ يَدَهُ عَلَى نَاصِيَتِهَا
            مستحب است مرد دست بر پيشانى زن بگذارد.
              مقصود خصوص شب زفاف است كه عروس وقتى به حجله داخل شد بر داماد مستحب است دست به پيشانى او بگذارد.
          وَ يُسَمِّي عِنْدَ الْجِمَاعِ دَائِماً (بسم الله گفتن در همه ی جماع ها)
            مستحب است براى هميشه در وقت مواقعه شوهر بگفتن بسم اللّه الرحمن الرحيم مبادرت ورزد.
          وَ يَسْأَلُ اللَّهَ الْوَلَدَ الذَّكَرَ السَّوِيَّ الصَّالِحَ
            مستحب است از خداوند طلب فرزندى مذكّر و سالم و شايسته نمايد.
      وَ يُكْرَهُ
        الْجِمَاعُ
          عِنْدَ الزَّوَالِ (ظهر)
            در وقت ظهر
          وَ بَعْدَ الْغُرُوبِ حَتَّى يَذْهَبَ الشَّفَقُ (بین العشائین)
            پس از غروب آفتاب تا سرخى برود
          وَ عَارِياً
            بحالت عريان و برهنه
          وَ عَقِيبَ الاحْتِلَامِ قَبْلَ الْغُسْلِ أَوِ الْوُضُوءِ
            بعد از حصول احتلام قبل از آنكه غسل كند يا وضوء بگيرد
        وَ الْجِمَاعُ
          عِنْدَ نَاظِرٍ إِلَيْهِ
            در جائى كه ديگرى به آنها نظر مى‌كند
        وَ النَّظَرُ إِلَى الْفَرْجِ حَالَ
          الْجِمَاعِ
            وَ غَيْرِهِ
              در حال مواقعه و غير آن مكروه است به فرج نظر نمايد
        وَ الْجِمَاعُ
          مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ
            وَ مُسْتَدْبِرَهَا
              مواقعه نمودن در حال رو به قبله و پشت به آن بودن
        وَ الكَلَامُ
          عِنْدَ الْتِقَاءِ الْخِتَانَيْنِ
            سخن گفتن از هركدام در وقت تلاقى دو ختنه‌گاه با هم
          إِلَّا بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى
            مگر آنكه ذكر خداوند متعال باشد
        (و الجماع)
          وَ لَيْلَةَ الْخُسُوفِ
            وَ يَوْمَ الْكُسُوفِ
              مواقعه نمودن در شبى كه ماه و روزى كه خورشيد گرفته باشد
          وَ عِنْدَ
            هُبُوبِ الرِّيحِ (وزش تندباد)
              الصَّفْرَاءِ
                أَوِ السَّوْدَاءِ
                  أَوِ الزَّلْزَلَةِ
                    مواقعه نمودن در هنگام وزيدن باد زرد يا سياه يا حدوث زلزله
          وَ أَوَّلَ لَيْلَةٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ إِلَّا شَهْرَ رَمَضَانَ
            وَ نِصْفَهُ
              مواقعه نمودن در شب اوّل و شب نيمه هر ماه مگر در شب اوّل ماه مبارك رمضان
          وَ فِي السَّفَرِ مَعَ عَدَمِ الْمَاءِ
            مواقعه نمودن در حال سفر با نبودن آب
        از نظر زمان و مكان و موقعيّت مواقعه با همسر در مواردى مكروه بوده كه ذيلا شرح داده مى‌شوند
      {حدود استمتاع}
        وَ يَجُوزُ اسْتِمْتَاعُ الزَّوْجِ بِمَا شَاءَ مِنَ الزَّوْجَةِ
          إِلَّا الْقُبُلَ فِي
            الْحَيْضِ
              وَ النِّفَاسِ
                بر مرد جائز است آنچه از انحاء و انواع استمتاعات است را از همسر خويش ببرد مگر استفاده بردن از قبل (يعنى دخول كردن) در حال حيض و نفاس.
          وَ الْوَطْءُ فِي دُبُرِهَا مَكْرُوهٌ كَرَاهَةً مُغَلَّظَةً
            وَ فِي رِوَايَةٍ: يَحْرُمُ
              وطى و دخول نمودن در دبر (عقب) زن مكروه بوده و كراهتش، كراهت شديد مى‌باشد و در روايتى آمده است كه وطى در دبر حرام است.
        {عزل}
          وَ لَا يَجُوزُ الْعَزْلُ عَنِ الْحُرَّةِ بِغَيْرِ شَرْطٍ
            جائز نيست كه مرد بدون اينكه در عقد با زن آزاد شرط كرده باشد از او عزل نموده و منى او را در رحم وى نريزد.
              فَيَجِبُ دِيَةُ النُّطْفَةِ لَهَا عَشَرَةُ دَنَانِيرَ
                در مواردى كه عزل محكوم به حرمت مى‌باشد بر مرد واجب است پس از ارتكاب اين فعل ديه نطفه را به زن بدهد.
                ديه نطفه ده دينار مى‌باشد
              در ازدواج موقت و یا تماس با کنیز اشکال ندارد
          وَ لَا يَجُوزُ تَرْكُ وَطْءِ الزَّوْجَةِ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ
            جائز نيست كه مرد مجامعت با همسرش را بيش از چهار ماه ترك كند
              (مزاجعت)(هم خوابگی): یعنی بر مرد واجب است تقسیم لیالی و ایام کند. از 4شب حداقل یک شب باید پیش همسر خودش باشد
              (مواقعه) (مجامعة): یعنی بر مرد واجب است حداقل 4 ماه یک بار دخول صورت بگیرد. (حقی است برای زن)
        وَ لَا يَجُوزُ الدُّخُولُ قَبْلَ تِسْعٍ
          فَتَحْرُمُ عَلَيْهِ مُؤَبَّداً لَوْ أَفْضَاهَا
            و همچنين بر مرد جائز نيست كه با همسرش قبل از اينكه نه سال قمرى از او بگذرد مجامعت نمايد، حال اگر پيش از اكمال نه سال با وى دخول كرد و اين عمل منجر به افضاء گرديد زنش بر او حرام ابدى مى‌شود.
          توضیح
            تا زمانی که زن به سن بلوغ نرسیده است ، دخول حرام است.
              اگر مشکل پیش نیامد : اشکالی ندارد.
            اگر مشکل پیش آمد افضاء و پارگی در مجاری به وجود آمد. یعنی مثلا پرده بین ادرار + مجری خون متحد شود.
              حرام ابدی برای او میشود + نفقه را تا ابد واجب است (حتی اگر طلاق هم بدهد)
              حق همبستری با او ندارد + دیه به او هم باید بدهد
          دخول صغیرة
      وَ يُكْرَهُ لِلْمُسَافِرِ أَنْ يَطْرُقَ أَهْلَهُ لَيْلًا
        بر مسافر مكروه است وقتى از سفر باز مى‌گردد شب به نزد اهلش وارد شود
          ممکن است زن آمادگی ندارد. و این ممکن است موجب تنفر و انزجار زن شود
            کراهت تنزیهی است ولی حرام نیست
    {جواز نظر}
      وَ يَجُوزُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ امْرَأَةٍ يُرِيدُ نِكَاحَهَا
        وَ يَخْتَصُّ الْجَوَازُ بِالْوَجْهِ وَ الْكَفَّيْنِ
          لازم به تذكّر است جواز نظر اختصاص به صورت و دو كف دارد
        وَ يَنْظُرُهَا قَائِمَةً وَ مَاشِيَةً
          مرد مى‌تواند به زن مزبور در حال ايستاده و راه رفتن نگاه نمايد
        وَ رُوِيَ: جَوَازُ النَّظَرِ إِلَى
          شَعْرِهَا
            وَ مَحَاسِنِهَا (مواضع زینت)
              و در روايتى وارد شده كه جائز است مرد به موى‌ها و محاسن زن نظر افكند.
        بصورت زنى كه اراده ازدواج با آن را دارند مى‌توانند نگاه كنند
      وَ يَجُوزُ النَّظَرُ
        إِلَى
          وَجْهِ الْأَمَةِ وَ يَدَيْهَا
            جائز است كه به صورت كنيز نگاه كنند و همچنين است
          الذِّمِّيَّة لَا لِشَهْوَةٍ
            زن كافر ذمّى مشروط باينكه ناظر نظرش از روى شهوت نباشد.
      وَ يَنْظُرُ الرَّجُلُ إِلَى مِثْلِهِ
        جائز است كه مرد به مانند خويش يعنى مردى ديگر نظر كند
          وَ إِنْ كَانَ شَاباً حَسَنَ الصُّورَةِ
            اگر چه شخص مورد نظر جوان و جميل باشد
          لَا لِـ
            رِيبَةٍ (خوف فتنه)
              وَ لَا تَلَذُّذٍ
                مشروط به اينكه ناظر بقصد شهوت نگاه نكرده و نيّتش التذاذ نباشد
      وَ النَّظَرُ
        إِلَى جَسَدِ الزَّوْجَةِ
          بَاطِناً (غیر وجه و کفین)
            وَ ظَاهِراً (وجه و کفین)
              نظر نمودن به جسد همسر و بدن محارم
        وَ إِلَى الْمَحَارِمِ خَلَا الْعَوْرَةِ
          به استثناى عورت مشروع و جائز است
      وَ لَا يَنْظُرُ إِلَى الْأَجْنَبِيَّةِ
        مرد نمى‌تواند به زن اجنبيه نگاه كند.
          إِلَّا مَرَّةً مِنْ غَيْرِ مُعَاوَدَةٍ
            مگر يكبار بدون اينكه جائز باشد نظر را اعاده دهد
          إِلَّا لِضَرُورَةٍ كَـ
            الْمُعَامَلَةِ
              وَ الشَّهَادَةِ
                وَ الْعِلَاجِ
                  مگر آنكه به جهت ضرورت بوده نظير معامله و شهادت دادن بر او و معالجه كردن
                  توسط طبیب
      وَ كَذَا يَحْرُمُ عَلَى الْمَرْأَةِ
        و همچنين حرام است بر زن كه به مرد اجنبى
          أَنْ
            تَنْظُرَ إِلَى الْأَجْنَبِيِّ
              أَوْ تَسْمَعَ صَوْتَهُ
                نگاه كرده يا صدايش را بشنود
          إِلَّا لِضَرُورَةٍ
            وَ إِنْ كَانَ أَعْمَى
              مگر ضرورتى ايجاب نمايد اگر چه مرد نابينا باشد
      وَ فِي جَوَازِ نَظَرِ الْمَرْأَةِ إِلَى الْخَصِيِّ الْمَمْلُوكِ لَهَا أَوْ بِالْعَكْسِ خِلَافٌ
        در اينكه زن بتواند به بنده خواجه خود نگاه كند يا بالعكس بين فقهاء اختلاف است
          برخى آن را جائز دانسته و گروهى آن را تحريم فرموده‌اند
  الْفَصْلُ الثَّانِي: فِي الْعَقْدِ
    مقدمه
      نکاح جنبه معامله بودن اش قوی تری است
        اقسام معاملات
          عقدیه. مثل نکاح
          ایقاعیه. مثل: طلاق
        انواع عقود
          لازم
            دو نکته در مورد عقود لازم
              عقود لازمه الفاظش توقیفی است
                یعنی منحصر در الفاظی ست که شارع بیان کرده ست
              عقود لازمه باید حتما ایجاب و قبول لفظی باشد
            یک جانبه قابل فسخ نیست
          جائز
            جائز الطرفین
              مثل وکالت، و دیعه
            جائز از یک طرف
              مثل باب رهن
          نکته
            بیع و اجاره با اینکه عقد لازم بودند، اما میتوانست به صورت معاطاتی هم باشد
            اما نکاح معاطاتی باطل است. زیرا نکاح معاطاتی یعنی نکاح عملی نداریم
              میشود زنا
        نکاح از اموریست که وکالت بردار ست
        هرچند قصد قربت در آن شرط نیست
    صیغه عقد
      فَالْإِيجَابُ
        زَوَّجْتُكَ
          نفسی علی صَداق المعلوم
        وَ أَنْكَحْتُكَ
          نفسی علی صَداق المعلوم
        وَ مَتَّعْتُكَ
          شهید ثانی
            جایز نیست متعتک را درعقود دائمه استفاده کرد
        لَا غَيْرُ
        نکته
          در باب نکاح زوج خریدار است (مشتری) و زوجه فروشنده(فروشنده بهره جنسی) است
            لذا زوجه باید ایجاب را بگوید و زوج باید قبول را بگوید
        زوجه
      وَ الْقَبُولُ
        قَبِلْتُ‌ التَّزْوِيجَ أَوِ النِّكَاحَ
        أَوْ تَزَوَّجْتُ أَوْ قَبِلْتُ مُقْتَصِراً عَلَيْهِ (بدون ذکر مفعولشان)
          تزوجت باب تفعل ست و از باب مطاوعه معنای ماضیت را می رساند
          صیغه تزوّجت هم که مطاوع است باید یک اثری باشد تا مطاوعه آن اثر ایجاد شود
          یعنی مثل صیغه قبلت نیاز به یک قبلی دارد
        زوج
      كِلَاهُمَا بِلَفْظِ الْمُضِيِّ
        هم ایجاب و قبول شرط است به صیغه فعل ماضی انشاء شود
          الفاظ عقود لازمه توقیفی است شارع ماضویه بیان کرده
          عقود و ایقاعات از مقوله انشاء هستند نه اخبار. و فعل ماضی صراحتش در انشاء بیشتر است تا خبر
      خودشان بخوانند
    شروط صحت
      وَ لَا يُشْتَرَطُ
        تَقْدِيمُ الْإِيجَابِ
          دلیل
            لأن العقد هو الإيجاب و القبول
              اجماعا در صیغه قبلت باید ایجاب مقدم باشد
              چون چیزی وجود ندارد که فرد بخواهد قبول کند
              دلیل عام
            البته در باب نکاح شارع توسعه داده ست
              چون موجب زن می باشد و زن با حیاست لذا مرد میتواند اول قبول را بگوید
              البته در غیر صیغه قبلت مثل: رضیت، تزوجت و .... مطرح است
              و هو حينئذ في معنى الإيجاب
                در واقع این قبول مقدم شده قائم مقام ایجاب است. مثل باب صلح
              دلیل خاص
        وَ لَا الْقَبُولِ بِلَفْظِهِ
          فَلَوْ
            قَالَ: زَوَّجْتُكَ
              فَقَالَ: قَبِلْتُ النِّكَاحَ
                صَحَّ
          لزومی ندارد صیغه ایجاب و قبول هم تطابق داشته باشند
      وَ لَا يَجُوزُ
        بِغَيْرِ الْعَرَبِيَّةِ
          مَعَ الْقُدْرَةِ
            جایز نیست ایجاب و قبول عقد در صورت قدرت بیان عربی غیر عربی گفته شود
            دلیل
              صیغه عقد لازم توقیفی ست
              نکاح از عقود لازم نیز بالاتر ست
        وَ الْأَخْرَسُ بِالْإِشَارَةِ
          شارح: با اشاره مفهمه للمراد جایز است.
      خلاصه
        لزومی بر تقدم ایجاب بر قبول در صیغه عقد نکاح نیست برخلاف باب بیع
        اگر متعاقدین قدرت بر بیان عربی دارند باید صیغه عقد را عربی بگویند
    شرایط
      وَ يُعْتَبَرُ فِي الْعَاقِدِ الْكَمَالُ
        در باب عقود، عاقد باید کامل باشد (بالغ + عقل)
          فَالسَّكْرَانُ بَاطِلٌ عَقْدُهُ وَ لَوْ أَجَازَ بَعْدَهُ،
            کسی که مجنون ست نمیتواند عقد را جاری کند
      وَ يَجُوزُ تَوَلِّي الْمَرْأَةِ الْعَقْدَ
        در عاقد ذکوریت شرط نیست
          عَنْهَا وَ عَنْ غَيْرِهَا
            بلکه زن هم میتواند عاقد باشد از طرف خود یا دیگران
          إِيجَاباً وَ قَبُولًا
            قید برای (عن غیرها) چون میدانیم از طرف خودش فقط ایجابا است
      وَ لَا يُشْتَرَطُ
        الشَّاهِدَانِ
          برای عقد نکاح دائم شاهد نیاز نیست
        وَ لَا الْوَلِيُّ فِي نِكَاحِ الرَّشِيدَةِ
          وَ إِنْ كَانَا أَفْضَلَ (شاهدان و ولی)
      وَ يُشْتَرَطُ تَعَيُّنُ الزَّوْجَةِ وَ الزَّوْجِ
        فَلَوْ
          كَانَ لَهُ
            بَنَاتٌ
              وَ زَوّجَهُ وَاحِدَةً
                وَ لَمْ يُسَمِّهَا
          اگر برای آن پدر دختر های فروان داشته باشد
            در حالی که او یک از آنها را برای ازدواج انتخاب کرده اسمی از او نبرد
        فَإِنْ أَبْهَمَ وَ لَمْ يُعَيِّنْ شَيْئاً فِي نَفْسِهِ
          اگر ابهام در لفظ و نیت باشد عقد باطل ست
            بَطَلَ
          دلیل
            غرض از زوجیت استمتاع ست و آن به غیر معین تعلق نمیگیرد
        وَ إِنْ عَيّنَ
          اگر پدر در ذهن مشخص کرده ولی به زبان نیاورده دقیقا
            فَاخْتَلَفَا فِي الْمَعْقُودِ عَلَيْهَا
              سپس در آنچه بر آن عقد بسته شده اختلاف شد
            حَلَفَ الْأَبُ إِنْ كَانَ الزَّوْجُ رَآهُنَّ
              پدر قسم میخورد جایی که زوج دخترها را دیده است
            وَ إِلَّا بَطَلَ الْعَقْدُ
    ولایت
      وَ لَا وِلَايَةَ فِي النِّكَاحِ لِغَيْرِ
        ولایت نسبی
          الْأَبِ
          وَ الْجَدِّ لَهُ (للاب)
        ولایت سببی به ترتیب
          وَ الْوَصِيِّ
            پدر و پدر بزرگ
            صغیره
            مجنون
            سفیه
          وَ الْمَوْلَى
            از باب ملکیت
            مجنون
            سفیه
          وَ الْحَاكِمِ
            از باب حکومت
            مجنون
            سفیه
      فَوِلَايَةُ الْقَرَابَةِ (اب و جد له)
        عَلَى
          الصَّغِيرَةِ
            دختر و پسر نابالغ؛ ولو اینکه دختر بکر باشد یا نباشد
            توجه
              این دختر و پسر بعد از بلوغ حق فسخ ندارند
                اما میتوانند بعد از بلوغ طلاق بدهند.
          أَوِ الْمَجْنُونَةِ
            البته آن مجنونی که قبل از بلوغ دیوانه بودند و به همین حالت دیوانگی هم به سن بلوغ رسیدند
            اما اگر در حین بلوغ عاقل بودند، دیگر ولایت آنها نافذ نیست
          أَوِ الْبَالِغَةِ سَفِيهَةً
            نکته
              اگر سفیه قبل از بلوغ سفیه باشند و با سفاهت وارد بلوغ شوند، ولایت پدر ادامه دارد.
              اما اگر عاقل بودند و بعد از بلوغ وارد در سفاهت شدند، از ولایت پدر خارج میشود
          وَ كَذَا الذَّكَرُ (سه مورد بالا در حالت تذکیر)
        لَا عَلَى الرَّشِيدَةِ
          فِي الْأَصَحِّ
            پسر عاقل و بالغ و رشید تحت ولایت پدر و پدربزرگ نیست و اگر هم زن بگیرند فضولی میشود و قابل فسخ شدن هست
              دلیل
                للآية
                و الأخبار
                و الأصل
            اما دختر بالغ و عاقل و رشید
              ثیب
                قطعا تحت ولایت نیست
              باکره
                مشهور فقهاء(منهم: مصنف + شارح): پدر یا جد پدری مطلقا(دائم /متعه) بر چنین دختری ولایت ندارد
                قول دوم
                  عکس قول اول (مطلقا تحت ولایت پدر و جد پدری هست)
                قول سوم
                  در عقد دائم تحت ولایت پدر یا پدری هست
                  در عقد موقت تحت ولایت پدر یا پدری نیست
                قول چهارم
                  برعکس قول سوم
                قول پنجم(قول به تشکیک)
                  □ هم پدر و دختر شریک در عقد نکاح هستند. یعنی پدر نمیتواند بدون اذن ختر عمل کند و دختر هم نمی تواند بدون اذن پدر عمل کند.
        وَ لَوْ عَضَلَهَا
          فَلَا بَحْثَ فِي سُقُوطِ وِلَايَتِهِ
            عضل: یعنی پدر اجازه ندهد که دختر با هم کفو خودش در صورت رضایت دختر ازدواج کند
          بی جهت مانع ازدواج نافع رشیده شود
        محدوده ولایت
      وَ الْحَاكِمُ وَ الْوَصِيُّ يُزَوِّجَانِ
        مَنْ بَلَغَ فَاسِدَ الْعَقْلِ
          (بالغ شود در حال فساد عقل)
        مَعَ
          كَوْنِ النِّكَاحِ صَلَاحاً لَهُ
            نکاح به صلاحش باشد
          وَ خُلُوِّهِ مِنَ
            الْأَبِ
            وَ الْجَدِّ لَهُ
            در صورتی که پدر و جد نداشته باشد
    و هنا مسائلُ
      [الأولى]
        يَصِحُّ اشْتِرَاطُ الْخِيَارِ فِي الصِّدَاقِ
          میتوان برای مهریه شرط خیار قرار داد
            گرچه
              مهر در عقد دائم شرط صحت نیست
              چه عمدا ذکر نکنند یا حتی شرط عدم ذکر مهر در عقد کردند عقد صحیح ست،
          مثال
            مرد میگوید این زمین در مهر شما به شرط اینکه تا یک ماه خیار فسخ در مورد مهر داشته باشم
            و بتوانم بعدا مهریه را تغییر دهم مثلا چیز دیگر بدهم
          شرط ضمن العقد واجب الوفاء است
            مشروع باشد
              یعنی خلاف کتاب و سنت نباشد
            مخالف طبیعت و مقتضی عقد نباشد
            مقدور باشد
            در صورت فقد شروط، شرط فاسد محسوب میشود
            باوجود شرایط
        وَ لَا يَجُوزُ فِي الْعَقْدِ
          فَيَبْطُلُ
            فاعل یبطل میتواند
              عقد باشد
                مشهور
                  عقد را از باب وحدت مطلوب می بینند
                    یعنی طرفین به عقد با این شرط راضی اند
                  و از طرفی میدانیم العقود تابعة للقصود لذا باید هر دو حاصل شود تا عقد صحیح باشد.
                  نکته
                    زن متضرر میشود و آبرویش میرود
                    نکاح شائبه عبادت بودن دارد و در عبادت خیار قرار دادن صحیح نیست
                  مفسد عقد هست
                و قيل: يبطل الشرط خاصة
                  مفسد عقد نیست
                  از باب تعدد مطلوب است
                    یعنی اصل عقد + شرط عقد هر دو مطلوب هستند
                    حالا اگر قید و شرط برود، باز هم خود عقد باقی است.
                آیا شرط فاسد مفسد ست
              شرط باشد
                و يُمكِن إرادة القولِ الثاني
                  بازهم در این حالت شرط باطل ست ولی عقد صحیح ست
        وَ يَصِحُّ تَوْكِيلُ كُلٍّ مِنَ الزَّوْجَيْنِ فِي النِّكَاحِ
          مقدمه
            معاملات همگی وکالت بردار هستن
              بر خلاف عبادات که غرض شارع به فرد مباشر معین تعلق گرفته ست
            چون نکاح بیشتر جنبه معاملاتی دارد،لذا وکالت بردار است
            عقد نکاح را میتوان چند جور خواند
              اصالتا
                خود زن و شوهر بخوانند
              ولایتا
                پدر خانم و اقا بخوانند
              وکالتا
              فضولتا
          فَلْيَقُلِ الْوَلِيُّ
            زَوَّجْتُ
              مفعول به اول زوجت نیامده است اما باید بیایید.
                مثلا زوجتُ بنتی
                مصنف اما ظاهرا مفعول اول را بدیهی گرفته است
            مِنْ مُوَكِّلِكَ فُلَانٍ
              مثلا زیدٍ. که عطف بیان است
            وَ لَا يَقُلْ: مِنْكَ
              یعنی وکیل باید اسم موکل را بیاورد
                اگر منک بگوید یعنی زوج خود وکیل است در حالیکه زوج موکل است
              بخلاف البيع و نحوِه من العقود
                فروشنده خطاب به وکیل بگوید: بعتک هذا الکتاب
                یعنی بگوید این کتاب را به تو وکیل فروختم
              و الفرقُ
                1
                  أنّ الزوجين في النكاح ركنان بمثابة الثمن و المثمن في البيع‌
                    همانطور که در بیع ثمن و مثمن باید ذکر شود در نکاح نیز چنین ست
                  اشکال
                    باب نکاح را قیاس به باب بیع کردید
                      قیاس در فقه شیعه امری باطل و مردود است
                    زوج و زوجه خریدار و فروشنده هستند
                      ثمن همان بُضع یا استمتاعات جنسی ست
                      مثمن صداق و مهریه هست
                2
                  و لأن البيع يرد على المال و هو يقبل النقل[نقل مال] من شخص إلى آخر
                    انتقال مالی در بیع ممکن ست برخلاف نکاح
                  موید
                    اگر وکیل عقد را برای موکل خودش بخواند
                      موکل انکار وکالت کند، ان عقد نکاح واقع نمیشود
                    برخلاف باب بیع
                      اگر وکیل چیزی برای موکل خرید، در اینجا اگر موکل رد کند، میگویند: وکالت عقدش صحیح است
                  اشکال
                    العقود تابعة للقصود
                      اگر قرار به وقوع عقد هست باید در بیع و نکاح صورت گیرد
                      اگر واقع نشده در هیچ کدام واقع نشده است زیرا عقود تابع قصد ها هستند.
                3
                  و لأن الغرض في الأموال متعلق بحصول الأعواض المالية
                    در باب بیع مهم ثمن و مثمن است
                      اما گیرنده و دهنده ثمن و مثمن مهم نیست
                    در باب نکاح مهم ست زن و شوهر چه کسی هستند
                      لذا در این باب مهم است که شوهر وکیل است یا موکل
                  اشکال
                    یعنی چه دربیع و چه در نکاح طرفین عقد مهم هستند
                4
                  و لأن البيع يتعلق بالمخاطب، دون مَن[= وکیل] له العقد، و النكاح بالعكس
            ایجاب
          وَ لْيَقُلْ: قَبِلْتُ لِفُلَانٍ
          وَ لَا يُزَوِّجْهَا الْوَكِيلُ مِنْ نَفْسِهِ
            إِلَّا إِذَا أَذِنَتْ فِيهِ
              عُمُوماً
              أَوْ خُصُوصاً
            وکیل نباید زن را برای خود عقد کند
          خارج از بحث
            مهم
              بررسی مفعول صیغ عقد نکاح
            1
              زوجّتک نفسی . چرا «ک« بر «نفسی» مقدم شده است؟
                اگر فعلی دو مفعولی باشد ، ان مفعولی که در معنا فاعل است باید مقدم شود
                  اعطیتُ زیداً درهماً. اینجا زید در معنا فاعل است
                اینجا هم کاف چون گیرنده استمتاعات است فاعل در معنا میشود لذا بر نفسی مقدم میشود.
            2
              اصل در ضمیر متصل است. لذا اینجا اگر بگوید: زوجت نفسی ایّاک بگوید، خلاف اصل عمل کرده است
                زوّجت موکلتی هنداً [عطف بیان از موکلتی] موکِّلَکَ علیّاً / بموکلک علیٍّ
      الثَّانِيَةُ
        صورت اول
          در صورتی که یکی از آنها ادعای زوجیت کرد وطرف دیگر هم این ادعا را پذیرفت
            لَوِ ادَّعَى زَوْجِيَّةَ امْرَأَةٍ فَصَدَّقَتْهُ
          حُكِمَ بِالْعَقْدِ ظَاهِراً‌ (بنابر ظاهر حال)
            حکم به ازدواج آنها میشود ظاهرا
            دلیل: اقرار عقلاء علی انفسهم جائز است
          وَ تَوَارَثَا
            محکوم به لوازم زوجیت میشود
              مثلا مهریه باید بدهد، حق ازدواج با مادر آن زن یا خواهر آن زن یا دختر آن زن را ندارد
        صورت دوم
          وَ لَوِ اعْتَرَفَ أَحَدُهُمَا
            یکی از زن یا مرد ادعا زوجیت بکند
          حکم
            مدعی فاقد بینه است
              قُضِيَ عَلَيْهِ بِهِ (علی المعترف بالاعتراف) دُونَ صَاحِبِهِ
                محکوم به لوازم زوجیت میشود خواه منکر قسم بخورد یا نخورد
                  مثلا مهریه باید بدهد، حق ازدواج با مادر آن زن یا خواهر آن زن یا دختر آن زن را ندارد
                مدعی اگر مرد باشد
                  مثلا مهریه باید بدهد، حق ازدواج با مادر آن زن یا خواهر آن زن یا دختر آن زن را ندارد
                مدعی اگر زن باشد
                  مثلا: حق تزویج به غیر را ندارد، حق بیرون رفتن از خانه بدون اذن همسر را ندارد
                دلیل: اقرار عقلاء علی انفسهم جائز است
              در صورتی که مدعی بینه نداشت. و در اینجا منکر باید قسم بخورد. ولی مدعی زوجیت گرفتار اقرار خودش است
                یعنی مثلا مرد نمی تواند اگر غیر از این زن که ادعا همسر بودنش میکند، 3 زن دیگر دارد، حق ندارد با زن دیگری ازدواج کند
              نکته
                اما اگر مدعی بینه نداشته باشد، چند حالت داریم
                  منکر قسم میخورد
                  منکر از قسم سرباز بزند و به دیگری رد کند
                  منکر نکول کند
                همچنین اگر یک طرف ادعا زوجیت کرد بینه هم نیاورد و طرف منکر هم نکول کرد با قسم خوردن شخص مدعی، زوجیت ثابت میشود ظاهرا
              دو شاهد عادل
            مدعی واجد بینه است
              جایی که زن یا مرد که مدعی هستند برای ادعا زوجیت خود بینه هم آوردند و قاضی نیز طبق همان ظاهر حکم میدهد
        صورت سوم
          در جایی که زن مدعی زوجیت و مرد منکر
            اگر مرد اعتراف میکرد که من شوهر تو هستم، در این صورت باید به لوازم حرفش پای بند می بود
            سوال
              در ظرف این مدت که مدعی ادعای خود را ثابت نکرده ست و منکر قسم نخورده تا ادعا باطل شود
                ایا میتواند با مادر این زن یا خواهر این زن یا دختر این زن ازدواج کند؟
              مشهور
                ِمن تعلق حق الزوجية في الجملة
                  شبهه ای در کار است لذا حق ندارد در این مدت با نزدیکان این خانم ازدواج کند
          درجایی که مرد مدعی زوجیت و زن منکر
            سوال
              ایا زن میتواند در طول این مدت میتواند با دیگری ازدواج کند؟
              شهید ثانی
                و من عدم ثبوته[ه: زوجیت]. و هو الأقوى
                  دلیل
                    چون عسر و حرج لازم می آید و زن بلاتکلیف ست
                      بنابراین میتواند با مرد دیگری ازدواج کند
                  هیچ مشکلی ندارد
          فيتوجه اليمين متى طلبه[طلبها (یمین)] المدعي
      الثَّالِثَةُ
        در واقع دو دعوی وجود دارد. یعنی دو مدعی و دو منکر داریم.
          اصل دعوی بین زید و سعاد است
            زید میگوید سُعاد همسر من است و سعاد آن را انکار میکند
            از آن طرف خواهر سعاد، یعنی هند ادعا میکند زید همسر من است، و زید منکر آن است
        مقدمه
          لَوِ ادَّعَى زَوْجِيَّةَ امْرَأَةٍ وَ ادَّعَتْ أُخْتُهَا عَلَيْهِ الزَّوْجِيَّةَ
            صورت اول: زید و هند هر دو فاقد بینه هستند
              مشهور
                حَلَفَ (قسم زوج بر انکار زوجیت با اخت)
                  لذا در دعوی زید و هند، زید قسم میخورد که من هند را به عقد خود در نیاوردم
                  در اینجا مطلقا (چه دخول شده باشد یا نشده باشد) باید مُدّعی علیه و منکر قسم بخورد
          وَ إِنْ أَقَامَ بَيِّنَةً
            صورت دوم: فقط زید بینه دارد
              فَالْعَقْدُ لَهُ
                در اینجا زید بینه دارد که با سعاد ازدواج کرده است اینجا قاضی طبق همان بینه حکم میکند و هند حرفش به جایی نمیرسد.
          إِنْ أَقَامَتْ بَيِّنَةً
            صورت سوم: فقط هند بینه دارد.
              فَالْعَقْدُ لَهَا
                در اینجا هند بینه دارد که با زید ازدواج کرده است، قاضی طبق همان بینه حکم میکند و زید حرفش به جایی نمیرسد
        وَ لَوْ أَقَامَا بَيِّنَةً
          زن و مرد هر دو صاحب بینه اند ولی این دو بینه باهم تعارض کرد
            فَالْحُكْمُ لِبَيِّنَتِهِ (بینه مرد)
              دلیل روایت
          إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَعَهَا (مع البینه) مُرَجِّحٌ مِنْ
            دُخُولٍ
            أَوْ تَقَدُّمِ تَارِيخِ بَيِّنَتِهَا عَلَى تَارِيخِ بَيِّنَتِهِ
              تقدم تاریخی بینه زن بر مرد
      الْخَامِسَةُ
        لَا يُزَوِّجُ الْوَلِيُّ وَ لَا الْوَكِيلُ
          ولی یک صغیره حق ندارد دخترش را در شرایط تزویج کسی کند
            به کمتر از مهر المثل
            عیوب مجوزه فسخ نکاح را دارد
          مگر به
            إِلَّا
              بِمَهْرِ الْمِثْلِ
              وَ لَا بِالْمَجْنُونِ
              وَ لَا بِالْخَصِيِّ
                خصی الت رجولیت دارد و قدرت جماع هم دارد اما قدرت ایجاد نطفه ندارد.لذا زن باردار نمیشود
        وَ لَا يُزَوِّجُ الولی الطِّفْلَ بِذَاتِ الْعَيْبِ
          اگر ولی شرایط بالا را رعایت نکند
            فَيَتَخَيَّرُ بَعْدَ الْكَمَالِ
              حق فسخ دارد.
                مهر را میتواند فسخ کند، و مهر مثل متعارف برای خود قرار دهد
                اصل عقد و مهر هر دو را فسخ کند
      السَّادِسَةُ
        عقد نکاح به صور زیر جاری میشود
          اصالتا
          ولایتا
          وکالتا (نیابتاً)
          فضولتا
            اقوال
              مطلقا باطل است. چه در نکاح و چه عقود دیگر
              مطلقا صحیح است. چه نکاح در و غیر آن
                دلیل
                  چون بیشتر از همه عقود، عقد بیع رایج است و عقد فضولی بیع نیز صحیح است (بعد اذن مالک) پس بقیه عقود
                    به طریق اولی صحیح است
                مشهور
              قیل
                قول به تفصیل
                  عقد فضولی در باب نکاح و بیع صحیح است.
                    اما در باقی عقود صحیح نیستند
            عَقْدُ النِّكَاحِ لَوْ وَقَعَ فُضُولًا يَقِفُ عَلَى الْإِجَازَةِ
              مِنَ
                الْمَعْقُودِ عَلَيْهِ
                  عروس یا دامادی که برای وی عقد خوانده شده
                    اگر بالغ و کامل باشند
                أَوْ وَلِيِّهِ
                  پدر؛ پدر بزرگ، مالک و..
                    در حالی که معقود علیه صغیر باشند
              وَ لَا يَبْطُلُ عَلَى الْأَقْرَبِ
                در مقابل قولی که عقد فضولی نکاح را باطل میدانست
      الثَّامِنَةُ
        بعد از آنکه ثابت شد عقد فضولی صحیح است و لزومش متوقف بر اجازه بعدی است
          لَوْ زَوَّجَ الْفُضُولِيُّ الصَّغِيرَيْنِ
            اگر دو نفر فضولی صغیره و صغیره را با یک مهر معین به تزویج هم در آورند.
        فَبَلَغَ أَحَدُهُمَا وَ أَجَازَ الْعَقْدَ
          و یکی از این دو زودتر از دیگری به سن بلوغ برسد
            لَزِمَ
              عقد از طرف فرد بالغ لازم میشود
              اما طرف دیگر هنوز کمال پیدا نکرده است تا بخواهد قبول کند
            فَلَوْ أَجَازَ ثُمَّ مَاتَ
              حال اگر شخص اول مُرد، باید سهم ارثی برای شخص دوم کنار گذاشته میشود
              عُزِلَ لِلصَّغِيرِ قِسْطُهُ مِنْ مِيرَاثِهِ
                اگر بعد کمال، این عقد را رد کرد، نه ارث و نه مهری برای او است.
              وَ إِذَا بَلَغَ الآخَرُ وَ أَجَازَ
                اما اگر قبول کرد، ارث و مهر را نیز می برد
              حَلَفَ عَلَى عَدَمِ سَبَبِيَّةِ الْإِرْثِ فِي الْإِجَازَةِ وَ وَرِثَ.
                اما چون این فرد متهم است، که برای بهره بردن از منافع قبول کرده است، باید پیش قاضی سوگند یاد کند
      التَّاسِعَةُ
        لَوْ زَوَّجَهَا الْأَبَوَانِ بِرَجُلَيْنِ
          در جایی که دختر بچه را پدرش به ازدواج مردی در آورده
            و پدر بزرگش نیز دختر را به ازدواج مرد دیگری آورده است
              کدام یک از این دو عقد صحیح است و کدام باطل است؟
          اگر این دو عقد مقارن نباشد
            وَ إِنْ‌ سَبَقَ أَحَدُهُمَا
              صَحَّ عَقْدُهُ
                عقد پدربزرگ نافذ است و عقد پدر باطل میشود.
                دلیل
                  روایت
          اما اگر این دو عقد مقارن باشد
            وَ اقْتَرَنَا
              قُدِّمَ عَقْدُ الْجَدِّ
                عقدی که زودتر اتفاق افتاده صحیح و دیگری باطل است
        وَ لَوْ زَوَّجَهَا الْأَخَوَانِ بِرَجُلَيْنِ
          دختر کبیره هست و هر برادر این خواهر را به عقد مردی در آورده ست
            در جایی که این دو عقد مقارن باشد، کدام یک بر دیگری ترجیح دارد؟
            قاعده کلی: دو برادر مثل بیگانه می مانند، فضولتا و وکالتا.
          وَ إِنِ اقْتَرَنَا
            هر دو وکیل
              بَطَلَا إِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُمَا وَكِيلًا
                عقد برادر اکبر مقدم بر عقد برادر اصغر نمیشود و هر دو باطل است
            یکی وکیل و دیگری فضولی
              وَ إِلَّا صَحَّ عَقْدُ الْوَكِيلِ مِنْهُمَا
                عقد وکیل مقدم است مطلقا
                  چه مقارن باشد و چه مقارن نباشد
            هم زمان
          (وجود سبق)
            هر دو وکیل باشند
              فَالْعَقْدُ لِلسَّابِقِ إِنْ كَانَا وَكِيلَيْنِ
                هر عقدی که مقدم باشد، حاکم بر دیگری است
            وَ إِلَّا فَلْتَخْتَرْ مَا شَاءَتْ
              باز هم خانم مخیر است
                وَ تُسْتَحَبُّ إِجَازَةُ عَقْدِ الْأَكْبَرِ (برادر بزرگتر)
          وَ لَوْ كَانَا فُضُولِيَّيْنِ وَ اقْتَرَنَا
            هر دو فضولی هستند
              تَخَيَّرَتْ
                باز هم خانم مخیر است
      الْعَاشِرَةُ
        لَا وِلَايَةَ لِلْأُمِّ
          چون مادر ولایت ندارد لذا فضولی محسوب میشود پس
            فَلَوْ زَوَّجَتْهُ أَوْ زَوَّجَتْهَا
              اعْتُبِرَ رِضَاهُمَا (مثل فضولی)
          اگرمادر ادعای ولایت از پسرش کند
            و پسر انکار
              فَلَوِ ادَّعَتِ الْوَكَالَةَ عَنِ الابْنِ وَ أَنْكَرَ
                بَطَلَ
                و غَرِمَتْ نِصْفَ الْمَهْرِ
                  مادر باید نصف المهر المسمی دختر را بپردازد
  الْفَصْلُ الثَّالِثُ: فِي الْمُحَرَّمَاتِ وَ تَوَابِعِهَا
    مقدمه
      ما یک مَحرَم داریم و یک محرّم
        هر زن یا مردی که مَحرَم باشد، بر آن فرد محرّم هست و ازدواج با او حرام است.
          مثلا مادر بر پسرش محرم است لذا ازدواج با مادر حرام است
        اما ممکن است کسی محرّم باشد اما مَحرَم نباشد.
          اگر مردی با زنی وطی به شبهه کرد، یا مردی با پسری لواط کرد.
          خواهر، مادر ، دختر فرد مفعول بر فاعل حرام میشود. یعنی محرّم است، اما مَحرَم نیست
        عام وخاص مطلق
      اسباب محرّم شدن
        نسب یا خویشاوندی
          مثل خواهر و برادر
        رَضاع یا رِضاع (شیر خوردن)
          اگر بچه ای از زنی شیر خورده باشد. انگاه بین ان زن و بین بچه ای که شیر خورده، پیوند حاصل میشود. یعنی این بچه نمیتواند با این خانم ازدواج کند. و همین طور
        مصاهرت
          وصلت، پیوند از طریق عقد نکاح
            مثلا بین مادر زن و داماد
            عروس و پدر شوهر
        توابع آنها
          ملموسه اب
            اگر مردی قسمت های حساس یک خانم را لمس کند، پسر او نمیتواند با ازدواج کند
    يَحْرُمُ بِالنَّسَبِ
      الْأُمُّ وَ إِنْ عَلَتْ
        مادر اگر چه مادر اعلى (جدّه) باشد
      وَ الْبِنْتُ وَ بِنْتُهَا وَ بِنْتُ الابْنِ فَنَازِلًا
        دختر
          دختر دختر.
            دختر پسر و هرچه به پائين رود (نوه‌ها)
      وَ الْأُخْتُ وَ بِنْتُهَا فَنَازِلًا
        خواهر
          دختر خواهر و هرچه به پائين رود (نوه‌هاى خواهر).
      وَ بِنْتُ الْأَخِ كَذلِكَ
        دختر برادر و هرچه به پائين رود (نوه‌هاى برادر)
      وَ الْعَمَّةُ وَ الْخَالَةُ فَصَاعِداً
        عمّه و هرچه به بالا رود (عمّه‌هاى پدر و اجداد)
        خاله و هرچه به بالا رود (خاله‌هاى مادر و جدّه‌ها)
      بر مرد حرام است كه با چند تن از زنان نسبى ازدواج كند
    وَ يَحْرُمُ بِالرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ بِالنَّسَبِ
      مقدمه
        طبق روایت نبوی
          یحرم برضاع ما یحرم بالنسب
            همان عناوینی که در نسب حرام هستند همین عناوین در رضاع حرام هستند
          نکته
            در ارث، نفقه و قصاص باهم متفاوت اند
        طرفین
          مُرتَضِع
            بچه ای که شیر میخورد
          مُرضِعة
            به ان زنی که شیر میدهد
      بِشَرْطِ
        كَوْنِهِ (کون الرضاع) عَنْ نِكَاحٍ (لا سفاح)
          این شیر از طریق آمیزش حلال ( به خاطر عقد دائم/ عقد موقت/ کنیز) به وجود آمده باشد
        وَ أَنْ
          حد اثر
            يُنْبِتَ اللَّحْمَ
              گوشت برویاند
            أَوْ يَشُدَّ الْعَظْمَ (عرفا)
              عرفا استخوان رشد کند
          حد زمانی
            أَوْ يُتِمَّ
              يَوْماً وَ لَيْلَةً
                یک شب و روز کامل باشد
          حد عددی
            أَوْ يُتِمَّ
              أَوْ خَمْسَ عَشْرَةَ رَضْعَةً
                پانزده مرتبه پیاپی باید شیر بخورد
              وَ الْأَقْرَبُ النَّشْرُ بِالْعَشْرِ
                البته از نظر ما اقرب اين است كه با ده مرتبه شير دادن نشر حرمت حاصل مى‌شود
                  در حدی شیر خورده که عرفا میگویند: محکم بودن استخوان بچه از طریق شیر این خانم باشد
                  باید به صورت متوالی باشد. مثلا 2 یا 3 روز به صورت پراکنده
        وَ أَنْ يَكُونَ الْمُرْتَضِعُ فِي الْحَوْلَيْنِ
          در حین شیر خوردن دو سالش کامل نشده باشد
        وَ أَنْ لَا تَفْصِلَ بَيْنَهَا بِرَضَاعٍ أُخْرَى
          بین رضعات فاصله نشود به واسطه شیر خوردن از زن دیگر
        وَ أَنْ يَكُونَ اللَّبَنُ لِفَحْلٍ وَاحِدٍ
          لبن برای فحل(شوهر) واحد باشد
        فَلَوْ أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ جَمَاعَةً بِلَبَنِ فَحْلَيْنِ
          لَمْ يَحْرُمْ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ
            بنابراين اگر زنى جماعتى را كه برخى از آنها مذكّر و بعضى ديگر مؤنث بودند شير داد و شير از فحل واحد نبوده بلكه متعلّق به دو نفر يا بيشتر باشد نشر حرمت بين شيرخورنده‌گان ثابت نمى‌شود
            مثلا یک خانم
              با شیر حاصل از فرزند شوهر اول
              با شیر حاصل از فرزند شوهر دوم
              فرض این حالت در زمان ما تقریبا محال ست
        آنچه به واسطه نسب حرام مى‌شود رضاع نيز باعث حرمتش مى‌گردد مشروط به شرائطى كه در ذيل بيان مى‌شوند
      مستحب است براى شير دادن طفل در مقام استرضاع زن شيردهى كه شرائط ذيل را دارا باشد اختيار نمايند:
        عاقل
        مسلمان.
        عفيف و پاكدامن
        پاكيزه‌روى و خوش‌اخلاق.
        نيك‌منظر و زيباروى
      وَ يَجُوزُ اسْتِرْضَاعُ الذِّمِّيَّةِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ
        در وقت ضرورت و اضطرار جائز است زن ذميّه را براى استرضاع اختيار نمود
          وَ يَمْنَعُهَا مِنْ أَكْلِ الْخِنْزِيرِ وَ شُرْبِ الْخَمْرِ
            البته لازم است زن ذميه را مادامى كه به طفل شير مى‌دهد از تناول گوشت خوك و آشاميدن شراب برحذر دارند
          وَ يُكْرَهُ تَسْلِيمُ الْوَلَدِ إِلَيْهَا لِتَحْمِلَهُ إِلَى مَنْزِلِهَا
            و نيز مكروه است كه طفل را به وى تسليم نموده تا او را به منزل خويش ببرد
              ممکن ست به بچه چیز های حرام بدهد
          وَ الْمَجُوسِيَّةُ أَشَدُّ كَرَاهَةً
            انتخاب زن زردشتى جهت شير دادن كراهتش شديدتر از زنان ذميّه مى‌باشد
        یعنی اگر ضرورت نباشد حرام ست
      وَ يُكْرَهُ أَنْ يُسْتَرْضَعَ مَنْ وِلَادَتُهَا عَنْ زِنىً
        مكروه است زنى كه مولود و فرزندش از زنا است را براى شير دادن طفل انتخاب كنند
      وَ إِذَا كَمُلَ الشَّرَائِطُ صَارَتِ
        زمانى كه شرائط معتبر در نشر حرمت كامل بود و رضاع تحقق يافت
          الْمُرْضِعَةُ
            أُمَّا
              زن شيردهنده مادر شيرخوار محسوب شده
          وَ الْفَحْلُ
            أَبَا
              و مردى كه صاحب اين شير است پدر او
          وَ إِخْوَتُهُمَا (اب و ام)
            و برادران و خواهران شيرده
          أَعْمَامَا وَ أَخْوَالًا
            صاحب شير عمو و عمّه و دائى و خاله وى
          وَ أَوْلَادُهُمَا
            إِخْوَةً
              و اولاد و فرزندان زن و فحل برادران و خواهران طفل
          وَ آبَاؤُهُمَا أَجْدَادَا
            و پدران و مادران زن و مرد صاحب شير اجداد رضيع (شيرخوار) بحساب مى‌آيند
          فَـ
            لَا يَنْكِحُ أَبُو الْمُرْتَضِعِ
              پدر نسبى طفل شيرخوار حق ندارد با اولاد صاحب شير ازدواج نمايد
            فِي أَوْلَادِ‌ صَاحِبِ اللَّبَنِ
              وِلَادَةً
                وَ رَضَاعاً
                  اعم از آنكه اولاد وى نسبى بوده يا رضاعى باشند
            وَ كَذَا لَا يَنْكِحُ فِي أَوْلَادِ الْمُرْضِعَةِ
              وِلَادَةً
                وَ لَا يَجُوزُ لَهُ رَضَاعاً
                  همچنين پدر طفل شيرخوار حق ندارد با اولاد نسبى زن شيرده ازدواج كند
              عَلَى قَوْلِ الطَّبْرِسِيِّ
                و نيز طبق رأى مرحوم طبرسى جائز نيست كه پدر طفل شيرخوار با اولاد رضاعى زن شيرده ازدواج كند
      وَ يَنْكِحُ إِخْوَةُ الْمُرْتَضِعِ نَسَباً فِي إِخْوَتِهِ رَضَاعاً
        (خواهرا ن و برادران نسبی شیرخوار می توانند با خواهران و برادران رضاعی او ازدواج کنند)
        فقط دو نفر نشر حرمت برایشان می آید
          خود مرتضع نسبت به فرزندان این دایه و صاحب لبن
          اب المرتضع که نمیتواند با اولاد صاحب لبن یا مرضعه ازدواج کند
      وَ لَوْ لَحِقَ الرَّضَاعُ الْعَقْدَ حَرَّمَ
        كَالسَّابِقِ
          رضاع لاحق مثل رضاع سابق عقد را حرام و باطل می کند
      وَ لَا تُقْبَلُ الشَّهَادَةُ بِهِ إِلَّا مُفَصَّلَةً
        شهادت بر رضاع باید با تفصیل و جزئیات به صورت مشاهده مداوم باشد نه منقطع
    وَ يَحْرُمُ بِالْمُصَاهَرَةِ
      اقسام حرمت
        حرام موبّد
          تا قیام قیامت حرام است
          یا تحریم عینی
            پدر شوهر و عروس
            داماد و مادر زن / مادر مادر زن
            ربیبه بر ناپدری حرام ابدی است. یعنی اگر از زنش جدا بشود، نمیتواند تا اخر ازدواج کند
          زَوْجَةُ
            كُلِّ مِنَ
              الْأَبِ فَصَاعِداً
                مادر یا نامادری
                  همسر پدر و اجداد.
              أَوِ الابْنِ فَنَازِلًا
                عروس پسر یا نوه
                  عَلَى الآخَرِ
                    یعنی زوجة الاب حرام است بر پسر/ زوجه الابن حرام است بر پدر
              همسر فرزند و نوه.
            سبب میشود دسته ای از مردان بر دسته ای از زنان محرم بشوند و برعکس
              مثلا عروس بر پدر شوهر محرم شود. یا مثلا زن بابای شما بر شما حرام ابدی میشود. یا مادر زن و مادر مادر زن بر داماد حرام ابدی میشود (ولو با آن زن دخول هم نکرده باشد
            عروس
          مادر زن
            وَ أُمُّ الْمَوْطُوءَةِ
              مادر زنى كه با وى عمل نزديكى انجام گرفته.
            وَ أُمُّ الْمَعْقُودِ عَلَيْهَا
              مادر زنى كه او را عقد نموده باشد و نيز مادر او و هرچه بالاتر بروند نيز بر عاقد حرام هستند
            فَصَاعِداً
              مادر بزرگ آنها
          فرزند دختری مفعول
            وَ ابْنَةُ الْمَوْطُوءَةِ مُطْلَقاً فَنَازِلًا
              دختر زنى كه با وى عمل نزديكى انجام گرفته و نيز دختر دختر و هرچه پائين‌تر بروند
              نيز بر واطى حرام مى‌باشند امّا دختر زنى كه صرفا او را عقد كرده‌اند بر عاقد حرام نمى‌باشد
              چه قبل وطی این دختر موطئه متولد شده باشد و چه بعدا متولد شود
            لَا ابْنَةُ الْمَعْقُودِ عَلَيْهَا
              و امّا خواهر زن
          جَمْعاً
            مقصود از « حرمت جمعى» آن است كه مرد نمى‌تواند
              هردو را همسر خود قرار دهد به طورى كه در يك زمان هردو خواهر زوجه وى باشند
              (نسبی ابوینی/ امی / ابوی)
            ولى بعد از طلاق دادن يكى و انقضاء عده‌اش مانعى ندارد با خواهر مطلّقه ازدواج نمايد.
        حرام جمعی
          یا موقت
          خواهر زن
            أَمَّا الْأُخْتُ فَتَحْرُمُ
              لَا عَيْناً
                ولی اگر هند بمیرد، میتواند با خواهر ازدواج کند.
          وَ الْعَمَّةُ وَ الْخَالَةُ
            يُجْمَعُ بَيْنَهُمَا وَ بَيْنَ ابْنَةِ أَخِيهَا أَوْ أُخْتِهَا
              جمع بین خاله و دختر خاله دیگر یا عمه و دختر برادر باطل و حرام ست
            با عمه یا خاله ازدواج کردیم بعد میخواهیم با دختر خواهر یا دختر برادر او ازدوا ج کنیم
              بِرِضَاءِ الْعَمَّةِ وَ الْخَالَةِ
              لَا بِدُونِهِ
                کلا عقد باطل است
            خلاصه
              جائز است مردى بين زنى و عمّه يا خاله‌اش را جمع كند اگر چه عمّه و خاله بالا بروند منتهى در صحّت اين جمع اذن عمّه يا خاله شرط است
      وَ حُكْمُ الشُّبْهَةِ وَ الزِّنَى السَّابِقِ عَلَى الْعَقْدِ
        وطى شبهه يا زنا در صورتى كه قبل از عقد واقع شده باشند
          حُكْمُ الصَّحِيحِ فِي الْمُصَاهَرَةِ
            حكمشان در مصاهره نظير وطى و تماسى است كه بطور صحيح صورت گرفته باشد
      مكروه است
        بر پدر با زنى كه فرزندش وى را لمس نموده يا به وى نظر كرده ازدواج كند
      حرام ست
        ولى عكس آن يعنى ازدواج فرزند با زنى كه پدرش او را لمس نموده يا به وى نظر انداخته
      بواسطه مصاهره ازدواج با چند طائفه از زنان حرام مى‌گردد
    مَسَائِلُ عِشْرُونَ
      [الأولى]
        لَوْ تَزَوَّجَ الْأُمَّ وَ ابْنَتَهَا فِي عَقْدٍ وَاحِدٍ
          بَطَلَا
            جمع بین مادر و دختر در یک عقد واحد باطل ست
        وَ لَوْ جَمَعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ (فی عقد واحد) فَكَذلِكَ (بطلا)
          جمع بین عقد دو خواهر نیز هم چنین
        وَ قِيلَ: يَتَخَيَّرُ
          زوج مخيّر است يكى از آندو را اختيار كند نه اينكه هردو باطل باشند.
        اگر شخصى مالك دو خواهر بود و با يكى از آن دو هم بستر شد ديگرى بر وى حرام است تا زمانى كه اوّلى از ملك وى بيرون رود، حال اگر قبل از بيرون رفتن وى از ملكش با او نزديكى نمود عمل حرامى مرتكب شده ولى اين فعل سبب حرمت اوّلى بر او نمى‌باشد.
      الثَّانِيَةُ
        لَا يَجُوزُ
          أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً عَلَى حُرَّةٍ
            جائزنيست شخصى با داشتن همسر آزاد با كنيز ازدواج كند .
              إِلَّا بِإِذْنِهَا
                مگر آنكه از همسر آزادش اذن بگيرد
            وَ لَوْ فَعَلَ (بغیر اذنها)
              وَقَفَ عَلَى إِجَازَتِهَا
                و در صورتى كه بدون اذن مبادرت به آن نمود صحّت عقد موقوف است بر اينكه همسر آزادش آن را اجازه دهد
          وَ لَا أَنْ يَتَزَوَّجَ الْأَمَةَ
            مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى زَوَاجِ الْحُرَّةِ
              و همچنين بر مرد آزاد جائز نيست با قدرت داشتن بر ازدواج با زنان حرّه كنيز را به كابين خود درآورد
            أَوْ مَعَ عَجْزِهِ إِذَا لَمْ يَخْشَ الْعَنَتَ
              چنانچه اگر از ازدواج با زنان آزاد عاجز بود ولى از تررك تزويج در مشقّت جنسی نباشد حق ازدواج با كنيز را ندارد.
            وَ قِيلَ: يَجُوزُ (مع الفدرة علی الحرة) عَلَى كَرَاهَةٍ
              با قدرت بر ازدواج با حرّه جائز است كه با كنيز وصلت كند منتهى مكروه مى‌باشد.
                وَ هُوَ مَشْهُورٌ
            فَـ
              عَلَى الْأَوَّلِ
                حرمت مگر در عدم قدرت و خوف مشقت جنسی
                  لَا يُبَاحُ إِلَّا بِـ
                    عَدَمِ الطَّوْلِ
                      وَ خَوْفِ الْعَنَتِ
                  وَ تَكْفِي الْأَمَةُ الْوَاحِدَةُ
                    البته بعد از فراهم آمدن اين دو شرط تنها با يك كنيز مى‌تواند ازدواج كند
              وَ عَلَى الثَّانِي
                و بنابر رأى دوّم ازدواج با كنز مشروع بوده بدون اينكه دو امر مذكور در آن شرط باشند
                جواز حتی با قدرت بر حره و عدم خوف مشقت جنسی
                  تُبَاحُ اثْنَتَانِ
                    البته بايد توجه داشت كه با بيش از دو كنيز ازدواج جايز نمى‌باشد
      الثَّالِثَةُ
        مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً فِي عِدَّتِهَا
          بَائِنَةً كَانَتْ أَوْ رَجْعِيَّةً‌
            اعم از آنكه عدّه بائن بوده يا رجعى باشد
          عَالِماً بِالْعِدَّةِ وَ التَّحْرِيمِ
            بَطَلَ الْعَقْدُ
              وَ حَرُمَتْ أَبَدَا
                مشروط باينكه بداند در عدّه است و اين ازدواج حرام مى‌باشد عقد باطل بوده و زن بر وى حرام دائمى مى‌شود
          وَ إِنْ جَهِلَ أَحَدَهُمَا أَوْ جَهِلَهُمَا
            و نيز اگر به يكى يا هردو امر (بودن زن در عدّه و حرام بودن عقد چنين زنى) جاهل بوده
              حَرُمَتْ إِنْ دَخَلَ
                ولى پس از عقد با وى نزديكى نمود زن بر وى حرام هميشگى مى‌شود
              وَ إِلَّا فَلَا
                و در غير اين سه صورت حرمت ابدى مترتب نمى‌گردد
          اگر مردى با زنى كه در عدّه هست ازدواج كند
      الرَّابِعَةُ
        لَا تَحْرُمُ الْمَزْنِيُّ بِهَا عَلَى الزَّانِي
          إِلَّا أَنْ تَكُونَ ذَاتَ بَعْلٍ
            زنى كه با او زنا واقع شده بر مردى كه با او اين عمل را انجام داده حرام نمى‌شود مگر آنكه زن شوهردار باشد.
        وَ لَا تَحْرُمُ الزَّانِيَةُ
          وَ لَكِنْ يُكْرَهُ تَزْوِيجُهَا
            عَلَى الْأَصَحِّ
              زن زانيه بر زانى حرام نيست منتهى بنابر قول اصح ازدواج با وى مكروه است.
        وَ لَوْ زَنَتِ امْرَأَةٌ
          لَمْ تَحْرُمْ عَلَيْهِ
            عَلَى الْأَصَحِّ
              اگر زنى مرتكب عمل زنا شود بنابر قول اصح بر شوهرش حرام نمى‌شود.
            وَ إِنْ أَصَرَّتْ
              اگر چه بر اين فعل اصرار بورزد
      الْخَامِسَةُ
        مَنْ أَوْقَبَ غُلَاماً أَوْ رَجُلًا
          حَرُمَتْ عَلَى الْمُوقِبِ
            أُمُّ الْمَوْطُوءِ
              وَ أُخْتُهُ
                وَ بِنْتُهُ
                  كسيكه پسر بچّه يا مردى را وطى نمايد مادر و خواهر و دختر مفعول بر فاعل حرام مى‌شوند.
          وَ لَوْ سَبَقَ الْعَقْدُ لَمْ تَحْرُمْ
            و در صورتى كه عقد مقدّم بر فعل مزبور باشد زنان ياد شده بر فاعل حرام نمى‌شوند.
        مثال حالات مختلف
          مثلا شخصى با برادر همسرش اگر نعوذ باللّه عمل شنيع لواط را مرتكب شود بعد از فعل، همسرش كه خواهر مفعول است بر وى حرام نمى‌گردد.
          يا اگر كسى با پسر همسرش كه از شوهر ديگرش دارد اين فعل را مرتكب شود مادر مفعول يعنى همسر فاعل بر وى حرام نمى‌شود
          يا مقلا اگر كسى با پدر همسرش اين عمل را انجام دهد بعد از فعل، دختر مفعول كه همسر فاعل است بر وى حرام نمى‌شود
      السَّادِسَةُ
        لَوْ عَقَدَ الْمُحْرِمُ
          در حال احرام زنی را برای خود عقد کند
            عَالِماً بِالتَّحْرِيمِ
              حَرُمَتْ أَبَدَا بِالْعَقْدِ
                در صورتى كه بداند عقد در اين حال حرام است به مجرّد عقد زن بر او حرام هميشگى مى‌شود
                  اگر چه به او دخول نكند
            وَ إِنْ جَهِلَ
              لَمْ تَحْرُمْ
                وَ إِنْ دَخَلَ بِهَا
                  ولى اگر حكم را نداند زن بر او حرام نمى‌شود اگر چه با او وطى نمايد.
      السّابعه‌
        لا يجوز .
          للحرّ ان يجمع زيادة على اربع حرائر او حرّتين و امتين او ثلاث حرائر و امة
            براى مرد آزاد و حرّ جائز نيست كه بيش از چهار زن آزاد
              يا دو زن آزاد و دو مملوك يا سه زن آزاد و يك مملوك را به عقد خويش درآورد
          للعبد ان يجمع اكثر من اربع اماء او حرّتين او حرّة و امتين و لا يباح له ثلاث اماء و حرة
            چنانچه براى بنده جائز نيست كه بيش از چهار كنيز يا دو زن آزاد و يا يك زن آزاد و دو كنيز را به كابين خود درآورد و در حق وى مشروع نيست كه سه كنيز و يك زن آزاد بگيرد
        كلّ ذلك بالدّوام.
          احكامى كه در اين مسئله از ابتداء تا باين جا نقل شد حكم ازدواج دائمى بود
        امّا المتعة:
          فلا حصر له على الاصح و كذا يملك اليمين اجماعا.
            بنابر اصح اقوال حضر و تعداد معيّنى براى آن نمى‌باشد چنانچه براى تعداد ملك يمين و اختيار كنيز نيز به اجماع فقهاء حصر و اندازه‌اى نمى‌باشد.
      الثَّامِنَةُ
        إِذَا طَلَّقَ ذُو النِّصَابِ
          كسى كه داراى تعدادى همسرى است كه به حدّ نصاب رسيده‌اند
            رَجْعِيّاً
              لَمْ يَجُزْ لَهُ التَّزْوِيجُ دَائِماً (و یجوز متعة)
                اگر طلاق رجعى داد جائز نيست قبل از خروج مطلقه از عدّه زنى را به تزويج دائمى خود درآورد
                  حَتَّى تَخْرُجَ مِنَ الْعِدَّةِ
            وَ كَذَا الْأُخْت (اذا طلق ذوالاخت رجعیا)
              دَائِماً (لا یجوز تزویج الاخت الاخری دائما)
                وَ مُتْعَةً
                  و همچنين بر طلاق‌دهنده جائز نيست كه در مدّت عدّه با خواهر مطلّقه ازدواج دائمى يا موقّت نمايد.
        وَ لَوْ كَانَ بَائِناً (ذوالنصاب و ذوالاخت)
          جَازَ عَلَى كَرَاهِيَةٍ شَدِيدَةٍ
            اگر در هردو فرع طلاق بائن باشد تزويج جائز بوده منتهى كراهت شديدى دارد
      التَّاسِعَةُ
        لَا تَحِلُّ الْحُرَّةُ عَلَى الْمُطَلِّقِ ثَلَاثَاً إِلَّا بِالْمُحَلِّلِ
          زن حرّه بر مردى كه او را سه بار طلاق داده حلال نيست مگر محلّل‌ واسطه شود اگر چه طلاق‌دهنده بنده باشد.
        تعریف محلل
          ازدواج دائم با شخص دیگر و همبستر شدن
            . حال اگر اين مرد وى را طلاق داد زن مى‌تواند با شوهر اولى ازدواج كند و در اصطلاح شخص مزبور را محلل خوانند
        وَ إِنْ كَانَ الْمُطَلِّقُ عَبْداً
          كنيزى كه دوبار به همان نحوى كه در حرّه گفته شد اگر طلاق بگيرد بعد از طلاق دوّم ديگر حلال نبوده .
            وَ لَا تَحِلُّ الْأَمَةُ الْمُطَلَّقَةُ اثْنَيْنِ إِلَّا بِالْمُحَلِّلِ
              مگر محلّل واسطه شود اگر چه مطلّق مرد آزاد باشد
                وَ لَوْ كَانَ الْمُطَلِّقُ حُرّاً
                Callout
        أَمَّا الْمُطَلَّقَةُ تِسْعاً لِلْعِدَّةِ وَ يَنْكِحُهَا رَجُلَانِ (دو بار محلل و شش بار رجعت)
          فَإِنَّهَا تُحَرَّمُ أَبَدَا
            امّا زنى كه شوهرش وى را نه بار طلاق عدّى‌ داده كه در اثناء اين نه بار با دو مرد ديگر به عنوان محلّل ازدواج نموده پس از تكميل شدن نه بار بر شوهرش حرام ابدى مى‌گردد.
          يعنى بين طلاق‌ها رجوع فاصله شود
        نه بار طلاق عدى باين نحو است كه
          بعد از سه بار طلاق زن با مرد ديگرى ازدواج نمود و پس از هم‌بستر شدن و طلاق گرفتن از وى و انقضاء عدّه دو مرتبه با شوهر اوّلش وصلت نمود
          و سپس بار ديگر از وى طلاق گرفته و بعد از طلاق سوّم كه در واقع طلاق ششم است شوهرى ديگر نظير محلّل اوّل اختيار نمود و پس از طلاق از وى و انقضاء عدّه
          براى بار سوّم به شوهر سابقش تزويج نمود و او سه بار ديگر زن را اطلاق داد كه در مجموع طلاق نه بار واقع شد بعد از طلاق نهم زن بر شوهر حرام ابدى و هميشگى مى‌گردد
      الْعَاشِرَةُ
        تَحْرُمُ
          الْمُلَاعَنَةُ (زن لعان شده) أَبَداً
            زنى كه بين او و شوهرش لعان واقع شده پس از لعان بر شوهرش حرام ابدى مى‌شود.
          وَ كَذَا
            الصَّمَّاءُ (زن کر)
            أَوْ الْخَرْسَاءُ (زن لال)
            إِذَا قَذَفَهَا زَوْجُهَا بِمَا يُوجِبُ اللِّعَانَ
              زمانی که زوج تهمت موجب لعان به آنها بزند
            بر شوهر حرام ابدى و هميشگى مى‌شوند
            و همچنين زنانى كه كر و لال هستند اگر شوهرشان به آنها نسبت ناروائى كه موجب لعان مى‌گردد بدهد
      11
        تَحْرُمُ الْكَافِرَةُ
          غَيْرُ الْكِتَابِيَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِ إِجْمَاعاً
            زن كافر غير كتابى به اجماع تمام فقهاء بر مسلمان حرام است.
          وَ الْكِتَابِيَّةُ
            دَوَاماً
              و زن كافر كتابى ازدواج دائمش با مسلمان حرام بوده
            لَا
              مُتْعَةً
                وَ مِلْكَ يَمِينٍ
                  نه متعه شدن و ملك يمين واقع شدنش
          وَ لَوِ ارْتَدَّ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ
            قَبْلَ الدُّخُولِ
              اگر يكى از زن و شوهر پيش از برقرار شدن تماس از اسلام مرتد شدند
                حکم
                  بَطَلَ النِّكَاحُ
                    نكاح و زوجيّتشان باطل مى‌شود
                  وَ يَجِبُ نِصْفُ الْمَهْرِ
                    إِنْ كَانَ الارْتِدَادُ مِنَ الزَّوْجِ
                      و اگر زوج مرتد شده باشد لازم است كه نصف المهر را به زن بپردازد
                  وَ لَوْ كَانَ مِنْهَا
                    فَلَا مَهْرَ
            وَ لَوْ كَانَ بَعْدَهُ
              و اگر ارتداد بعد از دخول و تماس شوهر با زن باشد
                وَقَفَ (انفساخ نکاح) عَلَى انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ
                  منفسخ شدن نكاح موقوف است به گذشت زمان عدّه و تمام شدن آن
              وَ لَا يَسْقُطُ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْمَهْرِ
                و از مهر چيزى كم و اسقاط نمى‌شود
            وَ إِنْ كَانَ عَنْ فِطْرَةٍ
              بَانَتْ فِي الْحَالِ (فوری)
                و اگر ارتداد شوهر فطرى باشد به مجرّد حدوث آن زن از وى جدا مى‌شود
          وَ
            لَوْ اسْلَمَ زَوْجُ الْكِتَابِيَّةِ
              اگر شوهر زن كافر كتابى فقط اسلام آورد بدون اينكه همسرش اسلام اختيار كند
              حکم
                فَالنِّكَاحُ بِحَالِهِ
                  حكم اين است كه نكاح به حال خود باقى است
            وَ لَوْ أَسْلَمَتْ دُونَهُ (فقط زن مسلمان شود)
              و اگر تنها زوجه كتابيه پس از دخول شوهر با او اسلام آورد
                وَقَفَ عَلَى الْعِدَّةِ
                  فسخ عقد موقوف است بر انقضاء زمان عدّه
            وَ إِنْ كَانَ قَبْلَ الدُّخُولِ وَ أَسْلَمَتِ الزَّوْجَةُ
              بَطَلَ
                ولى اگر اسلام پيش از واقع شدن دخول بوده و زن اسلام آورده باشد عقد باطل است
      12
        لَوْ أَسْلَمَ أَحَدُ الْوَثَنِيَّيْنِ
          قَبْلَ الدُّخُولِ
            بَطَلَ
              و اين امر پيش از دخول واقع گردد نكاح باطل مى‌شود
            وَ يَجِبُ النِّصْفُ بِإِسْلَامِ الزَّوْجِ
              در صورتيكه آورنده اسلام در اين فرض شوهر باشد پس از بطلان نكاح بر وى لازم است نصف مهريه همسرش را بوى بدهد.
          وَ بَعْدَهُ
            يَقِفُ عَلَى الْعِدَّةِ
              و اگر اسلام پس از دخول باشد فسخ و بطلان عقد موقوف است بر انقضاء عدّه.
          یکی از زوجین بت پرست مى‌باشند اسلام آورد
        وَ لَوْ أَسْلَمَا مَعاً فَالنِّكَاحُ بِحَالِهِ
          اگر زن و شوهر بت‌پرست با هم اسلام آوردند نكاحشان بحال خود باقى است.
        وَ لَوْ أَسْلَمَ الْوَثَنِيُّ أَوِ الْكِتَابِيُّ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ
          در حالى كه بيش از چهار همسر داشته و تمام زوجات دائمى باشند
          حکم
            فَـ
              أَسْلَمْنَ
                أَوْ كُنَّ كِتَابِيَّاتٍ
                  حكم اين است كه اگر همسرانش جملگى مسلمان شده
                  يا كافر كتابى باشند اگر چه اسلام نياورند شوهر حق دارد
            تَخَيَّرَ أَرْبَعَا
              از بين آنها چهار نفر را اختيار نمايد و از بقيّه مفارقت اختيار كند
          اگر مردى كه بت‌پرست است يا در حكم آن مى‌باشد و يا مردى كه كافر كتابى است اسلام آورد
      13
        لَا يُحْكَمُ بِفَسْخِ نِكَاحِ الْعَبْدِ بِإِبَاقِهِ
          اگر بنده‌اى از خدمت آقايش فرار نمود على الاقوى نمى‌توان حكم به فسخ نكاحش نمود
            وَ إِنْ لَمْ يَعُدْ فِي الْعِدَّةِ
              اگر چه در مدّت عدّه همسرش مراجعت نكند
                عَلَى الْأَقْوَى
          وَ رِوَايَةُ عَمَّارٍ ضَعِيفَةٌ
            و روايت عمّار ساباطى‌ از نظر سند ضعيف مى‌باشد.
              در بخشى از اين روايت آمده كه راوى از امام عليه السّلام مى‌پرسد
              در صورتى كه عبد فرارى بمولايش برگردد آيا همسرش نيز باو باز مى‌گردد؟
              حضرت فرمودند: در صورتى كه همسرش ازدواج كرده باشد عبد هيچ تسلطى بر او ندارد و در غير اينصورت همچنان همسر او مى‌باشد
      14
        الْكَفَاءَةُ مُعْتَبَرَةٌ فِي النِّكَاحِ
          فَلَا يَجُوزُ لِلْمُسْلِمَةِ
            التَّزْوِيجُ بِالْكَافِرِ
              هم كفو بودن زن و مرد در نكاح معتبر و شرط است، در نتيجه بايد گفت:
              بر زن مسلمان جائز نيست با كافر تزويج نمايد اعم از آنكه به نحو دائم بوده يا موقّت باشد، زن شيعه بوده يا سنّى باشد.
          وَ لَا يَجُوزُ لِلنَّاصِبِ
            التَّزْوِيجُ بِالْمُؤْمِنَةِ
              جائز و مشروع نيست كه مرد ناصبى‌ با زن شيعه ازدواج كند
            تعریف
              ناصبى كسى است كه نصب عداوت امير مؤمنان و اولاد معصومين آن حضرت عليهم السّلام را لازم مى‌داند
          وَ يَجُوزُ لِلْمُسْلِمِ
            التَّزْوِيجُ
              بِالْكَافِرَةِ (الکتابیة)
                مُتْعَةً
                  أَوِ اسْتِدَامَةً كَمَا مَرَّ
                    بر مسلمان جائز است كه زن كافر كتابى را متعه نموده يا نكاحش را مستدام بدارد.
          وَ
            هَلْ يَجُوزُ لِلْمُؤْمِنَةِ التَّزْوِيجُ بِالْمُخَالِفِ؟
              قَوْلَانِ
                در اينكه آيا بر زن شيعه جائز است با مردى كه مخالف حق مى‌باشد ازدواج نمايد بين فقهاء دو قول است
              عامّه و شیعه غیر امامی
            أَمَّا الْعَكْسُ
              فَجَائِزٌ
                ازدواج مرد شيعه با زن غير شيعه اثنى عشرى قطعا جائز است
              لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَأْخُذُ مِنْ دَيْنِ بَعْلِهَا
                زيرا زن دين شوهرش را اخذ مى‌كند و از او معالم و آداب را فرا مى‌گيرد
      15
        لَيْسَ التَّمَكُّنُ مِنَ النَّفَقَةِ شَرْطاً فِي صِحَّةِ الْعَقْدِ
          تمكن از نفقه و قدرت بر آن شرط در صحّت عقد نيست
        نَعَمْ هُوَ شَرْطٌ فِي وُجُوبِ الْإِجَابَةِ
          بلى، مى‌توان گفت تمكن از نفقه شرط در وجوب اجابت زن در مقابل خواسته مرد مى‌باشد يعنى اگر مردى كه از پرداخت نفقه زن متمكن باشد از وى خواستگارى كرد بر زن واجب است به درخواستش جواب مثبت داده و وى را ردّ نكند.
      16
        يُكْرَهُ تَزْوِيجُ
          الْفَاسِقِ
            وَ خُصُوصاً شَارِبَ الْخَمْرِ
              ازدواج با شخص فاسق مخصوصا كسى كه شرب خمر مى‌كند مكروه است
      17
        لَا يَجُوزُ التَّعَرُّضُ (کنایه) بِالْعَقْدِ
          لِذَاتِ الْبَعْلِ
            اتِّفَاقاً
              وَ لَا لِلْمُعْتَدَّةِ رَجْعِيَّةً
                جائز نيست زن شوهردار و نيز زنى كه در عدّه طلاق رجعى است را در معرض عقد ازدواج قرار داد.
        وَ يَجُوزُ فِي الْمُعْتَدَّةِ بَائِناً
          التَّعْرِيضُ مِنَ
            الزَّوْجِ
              وَ غَيْرِهِ
                ولى زنى كه در عدّه طلاق بائن مى‌باشد را هم شوهر قبلى او و هم ديگران مى‌توانند اشارة و صراحتا در معرض عقد قرار دهند.
          وَ التَّصْرِيحُ‌ مِنْهُ إِنْ حَلَّتْ لَهُ فِي الْحَالِ (اگر حرمت ابد نخورده)
            و در صورتى كه ازدواج و نكاحش فعلا با شوهر حرام نباشد تنها وى مى‌تواند صراحتا پيشنهاد ازدواج با او را بكند ولى ديگرى چنين حقّى را ندارد.
        وَ تَحْرُمُ إِنْ تَوَقَّفَ عَلَى الْمُحَلِّلِ
          و اگر حلال شدن زن بر شوهر موقوف بر وساطت محلّل باشد بر وى حرام است كه بطور صريح به وى پيشنهاد ازدواج نمايد.
        وَ كَذَا
          يَحْرُمُ التَّصْرِيحُ مِنْ غَيْرِهِ مُطْلَقاً
            و نيز بر غير شوهر حرام است كه در عدّه بطور صريح از زن درخواست ازدواج نمايد اعم از آنكه حليّتش بر شوهر نياز به محلّل داشته يا چنين نباشد.
          وَ يَحْرُمُ التَّعْرِيضُ لِلْمُطَلَّقَةِ تِسْعاً لِلْعِدَّةِ مِنَ الزَّوْجِ
            وَ يَجُوزُ مِنْ غَيْرِهِ
              زنى را كه شوهرش نه بار طلاق عدّى داده است شوهر نمى‌تواند او را در معرض ازدواج قرار دهد يعنى كناية به وى پيشنهاد ازدواج نمايد ولى ديگرى چنين حقّى را داشته و بر او تعريض حرام نيست
      18
        تَحْرُمُ الْخِطْبَةُ بَعْدَ إِجَابَةِ الْغَيْرِ
          حرام است از زنى كه جواب مثبت به ديگرى داده خواستگارى كنند.
        وَ لَوْ خَالَفَ (خواستگار دوم با این حکم) وَ عَقَدَ
          صَحَّ
            اگر خواستگار دوّم حكم شرع را مخالفت كرده و بدون رعايت حق خواستگارى اوّل و با صرفنظر از جواب مثبتى كه به او داده از زن مورد نظر خواستگارى كرده و وى را به عقد خويش درآورد عقد صحيح است.
        وَ قِيلَ: يُكْرَهُ الْخِطْبَةُ
          خواستگارى دوّمى مكروه است نه حرام.
      19
        يُكْرَهُ
          الْعَقْدُ عَلَى الْقَابِلَةِ الْمُرَبِّيَةِ (دایه)
            مكروه است شخص، قابله‌اى را كه او را تربيت نموده براى خود عقد كند
          وَ أَنْ يُزَوِّجَ ابْنَهُ بِنْتَ زَوْجَتِهِ
            الْمَوْلُودَةِ بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ
              و نيز مكروه است شخص دختر همسرش را كه پس از مفارقت از وى متولّد شده به ازدواج پسر خويش درآورد
            أَمَّا (المولودة) قَبْلَ تَزْوِيجِهِ فَلَا كَرَاهِيَةَ
              . امّا اگر زوجه شخص دختر مزوّجه را پيش از تزويجش با زوج زائيده باشد كراهتى در تزويج دختر با پسر زوج نمى‌باشد.
          وَ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِضَرَّةِ الْأُمِّ
            مَعَ غَيْرِ الْأَبِ
              و همچنين مكروه است شخص وقتى مادرش از پدر وى طلاق گرفت و با مردى كه همسر ديگر دارد ازدواج نمود و سپس رقيب مادر از شوهرش طلاق گرفت او با اين زن ازدواج كند.
              هووی مادرش حین زوجیت با شوهر قبلی
            لَوْ فَارَقَهَا الزَّوْجُ
              اگر پسری بخواهد با هوی مادرش از شوهر دوم که طلاق گرفته ازدواج کند
      20
        نِكَاحُ الشِّغَارِ بَاطِلٌ
          توضیح
            وَ هُوَ
              أَنْ يُزَوِّجَ كُلٌّ مِنَ الْوَلِيَّيْنِ الْآخَرَ
                هر يك از دو ولىّ با مولّى عليه ديگرى ازدواج نموده
              عَلَى أَنْ يَكُونَ بُضْعُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مَهْراً لِلْأُخْرَى
                باين نحو كه مهريه هركدام استمتاع بردن از ديگرى باشد
            مثلا: زيد دخترش را به ازدواج عمرو در مى‌آورد در مقابل اينكه عمرو نيز صبيه‌اش را به همسرى وى مى‌دهند و مهريّه هركدام از دختران ازدواج با ديگرى است
    زنانی که ازدواج با آنان حرام ست
  الْفَصْلُ الرَّابِعُ: فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ
    وَ لَا خِلَافَ فِي شَرْعِيَّتِهِ
      دلیل مشروعیت اجماعی بین شیعه و اهل سنت
        وَ الْقُرآنُ مُصَرِّحٌ بِهِ
          فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً
        وَ دَعْوَى نَسْخِهِ لَمْ يَثْبُتْ
          ادعای نسخ این آیه با روایت ضعیف از پیامبر ثابت نمیشود
        بلکه علت تحریم دستور بعض از صحابه ست
          وَ تَحْرِيمُ بَعْضِ الصَّحَابَةِ إِيَّاهُ تَشْرِيعٌ مَرْدُوْدٌ عَلَيْهِ
      خلافى بين علماء شيعه نيست كه اين قسم از نكاح مشروع بوده و قرآن كريم نيز به آن تصريح فرموده است
    شرایط
      وَ إِيجَابُهُ كَالدَّائِمِ
      وَ قَبُولُهُ كَذلِكَ
      وَ يَزِيْدُ
        ذِكْرَ الْأَجَلِ
          زمان مشخص باشد
        وَ ذِكْرُ الْمَهْرِ
          کمیت و کیفیت مهریه باید مشخص باشد والا بطل
          در عقد دائم اگر مهریه المسمی مشخص نشود تبدیل به مهر المثل میشود
      وَ حُكْمُهُ كَالدَّائِمِ
        فِي جَمِيعِ مَا سَلَفَ
          در تمامی احکام مانند دائم ست مگر احکامی که در متعه هست ولی در دائم نیست
            مانند
              در تعداد نصاب مطرح نیست
              نفقه واجب نیست
        إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ
          در متعه
            وَ لَا يَقَعُ بِهَا
              طَلَاقٌ
              وَ لَا إِيلاءٌ (قسم بر ترک همبستری)
              وَ لَا لِعَانٌ
                إِلَّا فِي الْقَذْفِ بِالزِّنَى
              وَ يَقَعُ بِهَا الظِّهَارُ
                (ترک همبستری با گفتن ظهرک علیّ کظهر امی)
              وَ لَا تَوَارُثَ إِلَّا مَعَ شَرْطِهِ
                بحث ارث میراث مطرح نیست مگر اینکه شرط شود
              طلاق،ایلا، لعان، ظهار مطرح نیست
      وَ لَا تَقْدِيرَ
        فِي الْمَهْرِ
        وَ كَذَا فِي الْأَجَلِ
        محدودیتی در تعین مهر یا مدت ندارد
        قِلَّةً وَ كَثْرَةً
          از حيث قلّت و كثرت اندازه‌اى براى مهر یا مدت معيّن نشده است
      یعنی نیاز به ایجاب و قبول دارد زیرا عقد دائمی ست
        و تنها امرى كه در اينجا زائد بر نكاح دائم است آنكه مدّت و مهر را در اين قسم از نكاح بايد ذكر نمايند
    احکام
      وَ لَوْ
        وَهَبَهَا الْمُدَّةَ قَبْلَ الْدُّخُولِ
          فَعَلَيْهِ نِصْفُ الْمُسَمَّى
            اگر مرد مدّت نكاح متعه را پيش از آنكه با زن هم بستر شود بوى ببخشد نصف مهرى كه تعيين كرده‌اند به عهده‌اش مى‌آيد كه بايد به زن بپردازد.
            مهر تعیین شده
        أَخَلَّتْ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الْمُدَّةِ
          قَاصَّهَا
            اگر زن مقدارى از مدّت متعه را ضايع نمود و خود را در آن وقت در اختيار شوهر قرار نداد مرد مى‌تواند مدّت را تقاص كند
            نحوه تقاص اين طور است كه بهمان نسبتى كه زن مدّت را ضايع كرده مرد مى‌تواند از مهريه‌اش كسر كند مثلا اگر ثلث مدّت را ضايع نمود و نزد مرد نيامد مرد نيز مى‌تواند ثلث مهريه تعيين شده را به او ندهد.
        أَخَلَّ بِالْأَجَلِ
          اگر در متن عقد متعه نامى از مدّت نبردند بين فقهاء اختلاف بوده و دو نظريه وجود دارد
            عَلَى خِلَافٍ
              حکم
                انْقَلَبَ دَائِماً
                  عقد منقطع به دائم منقلب مى‌شود.
                أَوْ بَطَلَ
                  اساسا عقد باطل است.
        تَبَيَّنَ فَسَادُ الْعَقْدِ
          فَمَهْرُ الْمِثْلِ مَعَ الدُّخُولِ
            اگر بعدا فساد و بطلان عقد معلوم شد در صورتى كه پس از دخول و هم‌بستر شدن باشد مرد ملزم است كه مهر المثل را بپردازد
      وَ يَجُوزُ
        الْعَزْلُ عَنْهَا وَ إِنْ لَمْ يَشْتَرِطْ ذَلِكَ
          بر مرد جائز است منى را از زن عزل كرده و در رحم او نريزد اگر چه در ضمن عقد متعه اين معنا را شرط نكرده باشند
            وَ يُلْحَقُ بِهِ الْوَلَدُ وَ إِنْ عَزَلَ
              ولى فرزندى كه از زن متولّد مى‌شود ملحق به مرد بوده اگر چه عزل نموده باشد
        اشْتِرَاطُ السَّائِغِ (شرط مشروع) فِي الْعَقْدِ
          كَاشْتِرَاطِ الْإِتْيَانِ
            لَيْلًا
            أَوْ نَهَاراً
            أَوْ مَرَّةً أَوْ مِرَاراً
            فِي الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ
              نظير آنكه شرط شود مرد شب يا روز نزد زن بيايد يا شرط شود كه مرد يك بار يا مرّات متعدّد مضبوط و معيّن در زمان مشخّص با وى هم‌بستر شود.
          جايز است در ضمن عقد متعه امرى كه شرعا جايز است به عنوان شرط ذكر گردد
      وَ عِدَّتُهَا
        اگر زنی: کبیرة + مدخول بها + یائیسه نباشد + باردار هم نباشد؛ عده اش بستگی دارد به
          حیض میشود
            حَيْضَتَانِ
              مشهور
              عده متعه دو حيض مى‌باشد
          حیض نمی شود
            وَ لَوِ اسْتَرَابَتْ
              فَخَمْسَةٌ وَ أَرْبَعُونَ يَوْماً
                قیل
                  دو ماه و پنج روز
              نکته
                وجه تسمیه
                  از ماده ریبة چون محل ریب و شک است که مبادا باردار شده است که حیض نمی بیند
                اسم دیگر
                  ذات شهور
              در سن حیض باشد و حیض نشود
          عده ی وفات
            وَ مِنَ الْوَفَاةِ
              بِشَهْرَيْنِ وَ خَمْسَةِ أَيَّامٍ
                إِنْ كَانَتْ أَمَةً
              وَ ضِعْفِهَا
                إِنْ كَانَتْ حُرَّةً
                  دو برابر 65 روز = 130 روز = 4ماه و 10 روز
              در تمامی حالات
                زوج مرده صغیره باشد یا کبیره / مدخول بها یا غیر مدخول بها/ یائسه یا غیر یائسه/ حرّة یا أمة/ دائمی یا موقت
        وَ لَوْ كَانَتْ حَامِلًا
          فَبِأَبْعَدِ الْأَجَلَيْنِ فِيهِمَا
            مقدار بیشتر بین دو ماه و پنج روز و وضع حمل در امه
            و مقدار بیشتر بین چهار ماه و ده روز و وضع حمل در حره
              یک بار زن ماه آخر هست و همسرش می میرد
                دورترین مدت همان 4ماه 10 روزه
              یک بار زن ماه اولش هست همسرش می میرد
                بعد به دنیا آمدن بچه
        عده متعه
  الْفَصْلُ الْخَامِسُ: فِي نِكَاحِ الْإِمَاءِ
    لَا يَجُوزُ لِلْعَبْدِ وَ لَا الْأَمَةِ أَنْ يَعْقِدَا لِأَنْفُسِهِمَا نِكَاحاً
      إِلَّا بِـ
        إِذْنِ الْمَوْلَى
        أَوْ إِجَازَتِهِ
      بر بنده و كنيز جائز نيست كه براى خود عقد نكاح كنند مگر آنكه با اذن آقايشان يا با اجازه وى باين كار مبادرت ورزند.
    وَ إِذَا كَانَا رِقّاً فَالْوَلَدُ رِقٌّ
      وقتى زن و شوهر مملوك ديگرى بودند فرزند ايشان نيز مملوك مولاى آنها مى‌باشد
        وَ يَمْلِكُهُ الْمَوْلَيَانِ
          إِنْ
            أَذِنَا لَهُمَا
            أَوْ لَمْ يَأْذَنْ أَحَدُهُمَا
            مشروط به اينكه در نكاح از آقايشان اذن گرفته يا هيچيك مأذون نباشند
        وَ لَوْ أَذِنَ أَحَدُهُمَا
          فَالْوَلَدُ لِمَنْ لَمْ يَأْذَنْ
            اگر يكى از دو مولى فقط عقد نكاح را اذن داد حكم اين است كه فرزند متولّد شده متعلّق به مولائى است كه اذن نداده است.
          وَ لَوْ شَرَطَ أَحَدُ الْمَوْلَيَيْنِ انْفِرَادَهُ بِالْوَلَدِ أَوْ بِأكْثَرِهِ
            صَحَّ
              در فرضى كه هركدام از بنده و كنيز مولاى مستقلّى دارند اگر يكى از دو مولا شرط نمود كه فرزند متولد از اين دو اختصاص به او داشته باشد يا چنين شرط كند كه سهم بيشتر از ولد از آن وى باشد شرط صحيح است.
    وَ لَوْ كَانَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ حُرّاً
      فَالْوَلَدُ حُرٌّ
        اگر يكى از زن و شوهر آزاد بوده و ديگرى مملوك باشد فرزندى كه از آنها متولّد مى‌شود حرّ و آزاد است.
      وَ لَوْ شَرَطَ مَوْلَى الرِّقُّ رِقِيَّتَهُ
        اگر در فرضى كه يكى از زن و شوهر مملوك بوده مولاى وى شرط نمود كه فرزند متولّد از اين دو مملوك او باشد
          جَازَ عَلَى قَوْلٍ مَشْهُورٍ ضَعِيفِ الْمَأْخَذِ
            بنابر قولى كه بين اصحاب مشهور است شرط مزبور جائز بوده و فرزند مملوك مى‌گردد ولى مأخذ اين قول ضعيف مى‌باشد
    وَ يُسْتَحَبُّ إِذَا زَوَّجَ عَبْدَهُ أَمَتَهُ
      أَنْ يُعْطِيَهَا شَيْئاً مِنْ مَالِهِ
        بر مولى مستحب است وقتى كنيزش را به ازدواج عبد خويش در مى‌آورد مبلغى را به كنيز اعطاء نمايد.
    وَ
      يَجُوزُ تَزْوِيجُ الْأَمَةِ بَيْنَ شَرِيكَيْنِ لِأَجْنَبِيٍّ بِاتِّفَاقِهِمَا
        جائز است كنيزى را كه دو مولا در آن شريك هستند به اتفاق هم وى را به ازدواج شخص بيگانه‌اى درآورند.
      وَ لَا يَجُوزُ تَزْوِيجُهَا لِأَحَدِهِمَا
        جائز نيست يكى از دو شريك كنيز را به ازدواج خويش درآورد و بدين ترتيب نيمى از آن را به واسطه ملك و نيم ديگرش را به واسطه عقد مورد استفاده و استمتاع قرار دهد.
      وَ لَوْ حَلَّلَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ
        فَالْوَجْهُ الْجَوَازُ
          اگر يكى از دو شريك حصّه و سهم خودش را به ديگرى تحليل نمايد اين امر جائز و مشروع مى‌باشد.
    وَ
      لَوْ أُعْتِقَتِ الْمَمْلُوكَةُ
        فَلَهَا الْفَسْخُ عَلَى الْفَوْرِ
          ملوكه‌اى كه مولايش قبلا او را به ازدواج غير درآورده اگر آزاد شد حق دارد عقد نكاحش را فسخ كند و اين حق براى وى بطور فورى مى‌باشد.
        وَ إِنْ كَانَتْ تَحْتَ حُرٍّ
          لازم به تذكر است كه اين حكم ثابت بوده اگر چه شوهر حرّ و آزاد باشد.
      بِخِلَافِ الْعَبْدِ
        فَإِنَّهُ لَا خِيَارَ لَهُ بِالْعِتْقِ
          بخلاف بنده كه بعد از حدوث عتق چنين خيارى نداشته و نمى‌تواند نكاح سابقش را فسخ نمايد
    وَ يَجُوزُ جَعْلُ عِتْقِ أَمَتِهِ صَدَاقَهَا
      جائز است مولائى با كنيز خودش ازدواج نموده و مهريه‌اش را آزاد نمودن وى قرار دهد
        وَ يُقَدِّمُ مَا شَاءَ مِنَ الْعِتْقِ وَ التَّزْوِيجِ
          البته مخيّر است در لفظ هركدام از عتق و تزويج را كه بخواهد مقدّم دارد.
        وَ يَجِبُ قَبُولُهَا عَلَى قَوْلٍ
          در تحقق نكاح مزبور و حصول زوجيّت قبول كنيز بنابر قولى واجب مى‌باشد.
        بايد توجه داشت كه حكم مذكور در كنيزى است كه پس از آزاد شدن در عقد نكاحش حق فسخ دارد.
    وَ لَوْ بِيعَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ
      فَلِلْمُشْتَرِي وَ الْبَائِعِ الْخِيَارُ (در فسخ نکاح)
        اگر زن و شوهر هردو مملوك بودند و سپس يكى از آن دو فروخته شد مشترى و بايع در فسخ و امضاء نكاح ايشان مختار مى‌باشند.
      وَ كَذَا مَنِ انْتَقَلَ إِلَيْهِ الْمِلْكُ بِأَيِّ سَبَبٍ كَانَ
        و نيز هركسى كه ملك به وى منتقل مى‌شود و بهر سببى از اسباب كه باشد اين خيار را دارد
    وَ لَوْ بِيعَ الزَّوْجَانِ مَعاً عَلَى وَاحِدٍ
      تَخَيَّرَ (در فسخ و ابقاء)
        اگر زن و شوهر را كه هردو مملوك هستند به يك نفر بفروشند مشترى در فسخ نكاح يا امضاء آن دو مختار مى‌باشد.
    وَ لَوْ بِيعَ كُلٌّ مِنْهُمَا عَلَى وَاحِدٍ
      تَخَيَّرَا
        اگر هريك از زوجين به مشترى غير از ديگرى فروخته شد هر دو مشترى‌ها خيار دارند.
    وَ لَيْسَ لِلْعَبْدِ طَلَاقُ أَمَةِ سَيِّدِهِ إِلَّا بِرِضَاهُ
      بنده حق ندارد همسرش را كه كنيز آقاى او است طلاق دهد مگر با رضايت مولى.
        وَ يَجُوزُ طَلَاقُ غَيْرِهَا
          أَمَةً كَانَتْ أَوْ حُرَّةً
          أَذِنَ الْمَوْلَى أَوْ لَا
          عَلَى الْمَشْهُورِ
          عبد مى‌تواند غير كنيز آقايش را طلاق دهد اعم از آنكه زوجه كنيز بوده يا حرّه باشد، مولايش در طلاق اذن داده يا اذن نداده باشد.
      وَ لِلسَّيِّدِ أَنْ يُفَرِّقُ بَيْنَ رَقِيقِیهِ مَتَى شَاءَ‌ بِلَفْظِ
        الطَّلَاقِ
        أَوْ غَيْرِهِ (مثل فسخ و امر به اعتزال و ...)
      مولى مى‌تواند هر وقت كه بخواهد بين عبد و كنيزش كه زن و شوهر هستند بواسطه لفظ طلاق يا غير آن جدائى بياندازد.
    (تحلیل)
      وَ تُبَاحُ الْأَمَةُ بِالتَّحْلِيلِ
        كنيز بواسطه تحليل بر غير مالك مباح مى‌شود
        صيغه‌اى كه بر تحليل دلالت دارد مانند
          مِثْلَ
            أَحْلَلْتُ لَكَ وَطْأَهَا
              حلال نمودم براى تو تماس با او را
            أَوْ جَعَلْتُكَ فِي حِلٍّ مِنْ وَطْئِهَا
              تو را از جهت مواقعه با او در حليّت قرار دادم
        وَ فِي صِحَّتِهِ بِلَفْظِ الْإِبَاحَةِ قَوْلَانِ
          در صحّت تحليل به غير لفظ « اباحه » بين اصحاب دو قول مى‌باشد
      وَ الْأَشْبَهُ أَنَّهُ مِلْكُ يَمِينٍ لَا عَقْدُ نِكَاحٍ
        از نظر ما اشبه اين است كه تحليل ملك يمين مى‌باشد نه عقد نكاح
      وَ يَجِبُ الاقْتِصَارُ عَلَى
        فقط موارد تصریح شده توسط مولا اکتقا کند
          مَا تَنَاوَلَهُ اللَّفْظُ
            بر آنچه لفظ تحليل شاملش بوده
          وَ مَا يَشْهَدُ الْحَالُ بِدُخُولِهِ فِيهِ (فی اللفظ)
            يا قرينه حاليه شهادت بر آن مى‌دهد اكتفاء كند
        Callout
      وَ الْوَلَدُ حُرٌّ
        فرزندى كه از كنيز تحليل شده متولد مى‌گردد حرّ و آزاد است
          وَ لَا قِيمَةَ عَلَى الْأَبِ
            در هر موردى كه به حريّت ولد حكم نموديم بر پدر واجب نيست كه قيمت ولد را به مولاى كنيز بپردازد.
    وَ لَا بَأْسَ
      بِوَطْءِ الْأَمَةِ وَ فِي الْبَيْتِ آخَرُ مُمَيِّزٌ
        اشكالى ندارد كه با كنيز در حاليكه شخص ديگر در اطاق باشد هم خواب شده و با او نزديكى نمايد.
      وَ أَنْ يَنَامَ بَيْنَ أَمَتَيْنِ
        و نيز اشكالى ندارد كه شخص بين دو كنيز بخوابد ولى اين عمل فجور مى‌باشد
    وَ يُكْرَهُ
      وَ يُكْرَهُ ذَلِكَ فِي الْحُرَّةِ
        مكروه است همان طورى كه با حرّه نيز اگر فاعل فجور باشد مواقعه نمودن كراهت دارد
          وَطْءُ الْأَمَةِ الْفَاجِرَةِ
            كَالْحُرَّةِ الْفَاجِرَةِ
      وَ وَطْءُ مَنْ وُلِدَتْ مِنَ الزِّنَى بِـ
        الْعَقْدِ
        وَ الْمِلْكِ
      مكروه است با زنى كه از طريق نامشروع متولد گرديده ازدواج كرد و با وى هم‌بستر شد.
  الْفَصْلُ السَّادِسُ: فِي الْمَهْرِ
    شرایط مهر
      كُلُّ مَا صَحَّ أَنْ يُمْلَكَ
        عَيْناً كَانَ
        أَوْ مَنْفَعَةً
        يَصِحُّ إِمْهَارُهُ
          هرچه از عين يا منفعت كه تملكش صحيح باشد را مى‌توان مهر قرار داد
        باید عرفا و شرعا مالیت داشته باشد
      وَ لَا تَقْدِيرَ (محدودیت) فِي الْمَهْرِ
        قِلَّةً
          در قلت مهریه نباید به گونه ای نباشد، که ارزشی نداشته باشد
        وَ لَا كَثْرَةً
          از حیث کثرت اختلافی است
            مشهور
              وَ يُكْرَهُ أَنْ يَتَجَاوَزَ مَهْرَ السُّنَّةِ
                وَ هُوَ خَمْسُمِأَةِ دِرْهَمٍ
              حدی ندارد + بیشتر از مهر السنه باشد اشکالی ندارد اما کراهت دارد.
            شارح
              مستحب است به اندازه مهر السنه باشد
            سید مرتضی
              نباید بیشتر از مهر السنه باشد
        در طرف قلت و كثرت مهر اندازه‌اى معيّن نشده است
      وَ يَكْفِي فِيهِ الْمُشَاهَدَةُ عَنِ اعْتِبَارِهِ
        در جایی که مهر حاضر ست
          مشاهده ی مهر کفایت از اندازه گیری و قیمت گذاری اش می کند
        در جایی که مهر غائب ست
          باید مهر کاملا توصیف شود طوری که ابهام کاملا زدوده شود.
    احکام
      وَ لَوْ عَقَدَ الذِّمِّيَّانِ عَلَى مَا لَا يُمْلَكُ فِي شَرْعِنَا
        زن شوهر کافری که مسلمان شدن مهریه و عقدشان درست ست
          صَحَّ
        فَإِنْ أَسْلَمَا انْتَقَلَ إِلَى الْقِيمَةِ
          اما اگر مهریه آنها از چیزهایی حرام مثل شراب باشد که قابلیت تملیک در شرع ندارد
          مشهور
            چون خودشان شرعا متعذر هستند تبدیل به قیمت آن میشوند
      وَ لَوْ تَزَوَّجَهَا عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ
        اگر مرد بدون اينكه در عقد مهريه را معيّن بكند بگويد با تو ازدواج مى‌كنم بر طبق كتاب خدا و سنّت پيامبرش صلّى اللّه عليه و اله حكم آنست كه مهريه لازم همان 500 درهم مى‌باشد
          فَهُوَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ
      ، وَ يَجُوزُ جَعْلُ تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ مَهْراً
        با توجه به اینکه منعفت میتواند مهر باشد
          چه منفعت هایی را شامل میشود؟
            هر نوع منفعت عقلایی میتواند مهر شود. مثل تعلیم قرآن
      وَ يَصِحُّ الْعَقْدُ الدَّائِمُ مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ الْمَهْرِ
        مسئله
          نکاح از حیث اینکه مهر ذکر بشود یا نشود، چند حالت دارد
            عقد منعقد شود + مهر اسم برده شده است. (مهر المسمی دارد)
            عقد منعقد شود + عمدا مهر را نام می برند (عقد تفویض البضع) (محل بحث)
              در اینجا فعلا زن از مرد چیزی نمیخواهد
          عقد منعقد میشود + مهر ذکر شده است اجمالا + اما تفصیل مهر واگذار شده است به یکی از زوجین یا به یکی از شخص ثالث(مثلا پدر عروس)
          نکته
            این عقد تفویض البضعی فقط نسبت به عقد دائم است
            اینکه در عقد تفویضی میگوید: زوجّت نفسی بلا مهر / لا مهر علیک
              به این معنا که بعدا مشخص میشود نه اینکه کلا مهری نباشد
              چون لازمه عقد نکاح (دائم یا موقت) مهر است
        وجوب مهر
          با صرف عقد مهر واجب نمیشود
            فَإِنْ دَخَلَ
              اگر دخول رخ داد
                فَمَهْرُ الْمِثْلِ
                  یعنی مثل این زن با این کمالات و شرایط معمولا مهرش چقدر است
        وَ إِنْ طَلَّقَ قَبْلَ الدُّخُولِ
          در عقد تفویض البضعی +، اگر دخول واقع نشده + و به توافق نرسیدند
            فَلَهَا الْمُتْعَةُ
              اینجا باید مهر المتعه بدهد
                یعنی او را بهره مند سازد، و او را بی نصیب نگذارد
            حُرَّةً كَانَتْ أَوْ أَمَةً
          مهر المتعه بستگی دارد به وضعیت مالی زوج
            (مهر المتعه)
              فَالْغَنِيُّ
                بِـ
                  الدَّابَّةِ (اسب)
                  أَوِ الثَّوْبِ الْمُرْتَفَعِ (لباس قیمتی)
                  أَوْ عَشَرَةِ دَنَانِيرَ
              وَ الْمُتَوَسِّطُ
                بِخَمْسَةِ دَنَانِيرَ
              وَ الْفَقِيرُ
                بِـ
                  دِينَارٍ
                  وَ خَاتَمٍ
                  وَ شِبْهِهِ
          وَ لَا مُتْعَةَ لِغَيْرِ هَذِهِ (غیر مفوضة البضع)
            اما اگر به عاملی غیر طلاق جدا بشوند، مهر المتعه مستحب است.
        (انواع تعیین مهر)
          در عقد تفویض البضعی
            هر مهری را که بعد عقد به توافق رسیدند و مهری را تعیین کردند، همان میشود مهر المسمی
              وَ لَوْ تَرَاضَيَا بَعْدَ الْعَقْدِ بِفَرْضِ الْمَهْرِ
                جَازَ
                  وَ صَارَ لَازِماً
                    قابل فسخ نیست
          وَ لَوْ فَوَّضَا تَقْدِيرَ الْمَهْرِ إِلَى أَحَدِهِمَا
            مقدمه
              اینجا در حین عقد اجمالا صحبت از مهر شده است. و تفصیل اش به یک نفر بعد عقد واگذار میشود
                صَحَّ
              مثلا زن میگوید: من خودم را به عقد تو در می آوردم در مقابل مهری که تو/ خودم/ شخص ثالثی تعیین میکند
            وَ لَزِمَ
              حَکم: کسی که بعد به تفصیل بیان میکند مهر چقدر باید باشد.
              جایی که مرد حَکَم باشد
                مَا حَكَمَ بِهِ الزَّوْجُ
                  مِمَّا يُتَمَوَّلُ (من امواله)
                    طبعا مرد میخواهد مهر بدهد، لذا میخواهد کمتر بدهد
                    از نظر حداکثری مرد هرچقدر توانش هست بدهد
                    اما از نظر حداقلی مرد نباید چیزی بدهد که ارزش مالی نداشته باشد.
              جایی که زن حکم باشد
                وَ مَا حَكَمَتْ بِهِ الزَّوْجَةُ
                  إِذَا لَمْ يَتَجَاوَز مَهْرَ السُّنَّةِ
                    طبعا زن میخواهد مهر بگیرد لذا میخواهد بیشتر بگیرد
                    در اینجا شارع بیان کرده از نظر حداکثر نباید بیشتر از مهر السنة باشد.
          وَ لَوْ طَلَّقَ قَبْلَ الدُّخُولِ
            اگر مرد زنش را طلاق داد+ و قبل اینکه حکم مهر تعیین کند + و قبل دخول؛ ایا اینجا هم مثل مورد قبلی مهر المتعه هست؟
            فَنِصْفُ مَا يَحْكُمُ بِهِ الْحَاكِمُ
              نصف هر مقداری که حکم تعیین کرد
            وَ لَوْ مَاتَ الْحَاكِمُ قَبْلَ‌ الدُّخُولِ وَ الْحُكْمِ
              فَالْمَرْوِيُّ: أَنَّ لَهَا الْمُتْعَةَ
                اینجا هم مثل تفویض البضع است که باید یک چیزی(مهر المتعة) بدهد
            وَ لَوْ مَاتَ الْمَحْكُومُ عَلَيْهِ
              فَلِلْحَاكِمِ الْحُكْمُ
        وَ لَوْ مَاتَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ مَعَ تَفْوِيضِ الْبُضْعِ قَبْلَ الدُّخُولِ
          فَلَا شَيْ‌ءَ
            روایت داریم که چیزی در این صورت برای زن نیست. مدلول ادله فقط در طلاق قبل دخول بود ( در عقد تفویضی مهر) مطرح بود.
        تفویض بضع
    وَ هُنَا مَسَائِلُ عَشْرٌ
      [الأولى:] الصَّدَاقُ يُمْلَكُ بِأَجْمَعِهِ بِالْعَقْدِ
        به مجرّد عقد تمام مهر به ملك زن در مى‌آيد و زن پيش از قبض مى‌تواند در آن تصرّف كند
          وَ لَهَا التَّصَرُّفُ فِيهِ قَبْلَ الْقَبْضِ
            فَلَوْ نَمَا كَانَ لَهَا
              وقتى زن را قبل از قبض و به مجرّد عقد مالك مهر دانستيم نتيجه آن اين است كه اگر مال المهر عينى بود كه بعد از عقد نماء و منفعتى داشت نماء از آن زن مى‌باشد و زوج در آن بهره‌اى ندارد.
        فَإِنْ تَعَقَّبَهُ طَلَاقٌ قَبْلَ الدُّخُولِ
          مَلَكَ الزَّوْجُ النِّصْفَ حِينَئِذٍ
            و اگر بعد از حدوث نماء طلاق قبل از دخول واقع شود زوج مالك نصف مهر مى‌شود.
          وَ يُسْتَحَبُّ
            لَهَا الْعَفْوُ عَنِ الْجَمِيعِ
            وَ لِوَلِيِّهَا الْإِجْبَارِيِّ (اب و جد له برای صغیره) الْعَفْوُ عَنِ الْبَعْضِ لَا الْجَمِيعِ
          مستحب است زن از تمام مهر خود صرف‌نظر نموده و آن را به مرد ببخشد
      الثَّانِيَةُ: لَوْ دَخَلَ قَبْلَ دَفْعِ الْمَهْرِ
        كَانَ دَيْناً عَلَيْهِ وَ إِنْ طَالَتِ الْمُدَّةُ
          اگر مرد پيش از دفع و تسليم مهر با زن نزديكى نمود مهر به ذمّه‌اش به عنوان دين مستقر مى‌گردد اگر چه مدّت تسليم آن به زن به طول انجامد.
        وَ الدُّخُولُ
          هُوَ الْوَطْءُ
            قُبُلًا
              أَوْ دُبُراً
                عبارت است از وطى با زن اعم از آنكه در قبل بوده يا در دبر باشد
          لَا مُجَرَّدُ الْخَلْوَةِ
            نه آنكه مجرّد خلوت با زن سبب اثبات و استقرار آن شود
          دخول و نزديكى كه موجب ثبوت تمام مهر به ذمّه مرد مى‌شود
      الثَّالِثَةُ: لَوْ أَبْرَأَتْهُ مِنَ الصَّدَاقِ ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ
        رَجَعَ بِنِصْفِهِ
        وَ كَذَا (رجع بنصف المهر) لَوْ خَلَّعَهَا بِهِ أَجْمَعَ قَبْلَ الدُّخُولِ (زن با بذل همه ی مهر از مرد طلاق خلع بخواهد)
      الرَّابِعَةُ: يَجُوزُ اشْتِرَاطُ مَا يُوافِقُ الشَّرْعَ فِي عَقْدِ النِّكَاحِ
        فَلَوْ شَرَطَ مَا يُخَالِفُ
          لَغَى الشَّرْطُ
            وَ صَحَّ (العقد)
              بنابراين اگر امرى را كه با مقتضاى عقد مخالف بوده شرط كنند شرطشان لغو و بى‌اثر است .
          كَاشْتِرَاطِ أَنْ
            لَا يَتَزَوَّجَ عَلَيْهَا
              مثل اينكه زن در متن عقد شرط كند كه شوهر با زن ديگرى بعدا ازدواج نكرده يا كنيزى را به عنوان تسرّى‌ انتخاب نكند
            أَوْ لَا يَتَسَرَّى (اتخاذ الأمة في بيت الزوجة و منه سمِّيت الأمة سُرِّيَّة)
        وَ لَوْ شَرَطَ إِبْقَاءَهَا فِي بَلَدِهَا لَزِمَ
          وَ كَذَا فِي مَنْزِلِهَا
            اگر در ضمن عقد شرط شود كه زن در شهر خودش مانده و مرد وى را به شهر ديگرى انتقال ندهد اين شرط لازم است. و همچنين است اگر ابقاء زن در منزلش را در متن عقد شرط كند كه در اينجا نيز شرط لازم الوفاء مى‌باشد.
          مقصود آن است كه كنيز را براى استمتاع و التذاذ انتخاب كند در مقابل برگزيدن آن بمنظور خدمت و كار كردن
        در عقد نكاح جائز است امرى را كه با شرع موافق است شرط كنند
      الْخَامِسَةُ
        لَوْ أَصْدَقَهَا تَعْلِيمَ صَنْعَةٍ ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ
          كَانَ لَهَا نِصْفُ أُجْرَةِ التَّعْلِيمِ
            اگر زوج مهريه همسرش را تعليم دادن صنعتى قرار داد سپس قبل از دخول وى را طلاق داد حكم آن است كه نصف اجرت تعليم را بايد بوى بپردازد
          وَ لَوْ كَانَ قَدْ عَلَّمَهَا
            رَجَعَ بِنِصْفِ الْأُجْرَةِ
              اگر شوهر قبل از مواقعه صنعت تعيين شده را به زن تعليم نمود و پس از آن و پيش از دخول او را طلاق داد حكم آن است كه به زن رجوع نموده و نصف اجرت تعليم را از وى بگيرد.
        وَ لَوْ كَانَ تَعْلِيمَ سُورَةٍ فَكَذلِكَ
          اگر مهريه زن تعليم سوره‌اى از سوره‌هاى قرآن و امثال آن باشد باز حكم همين است يعنى اگر طلاق پيش از دخول و پيش از تعليم واقع شود نصف اجرت آن را مرد بايد به زن بدهد و اگر بعد از تعليم صورت بگيرد نصف اجرت را زن بايد به مرد تسليم كند.
        وَ قِيلَ: يُعَلِّمُهَا النِّصْفَ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ
          بر مرد واجب است پس از طلاق نصف سوره را به زن از پس پرده تعليم نمايد.
            وَ هُوَ قَرِيبٌ
              اين قول از نظر ما قريب بنظر مى‌رسد.
          وَ السَّمَاعُ (عن الاجنبی) هُنَا مِنْ بَابِ الضَّرُورَةِ
      السَّادِسَةُ
        لَوِ
          اعْتَاضَتْ عَنِ الْمَهْرِ (مهریه را تبدیل و تعویض کند)
            بِـ
              دُونِهِ (مال کمتر)
                أَوْ أَزْيَدَ مِنْهُ (مال بیشتر)
                  اگر زن مهريه‌اش را به مالى كمتر يا بشتر از آن عوض نمود
          ثُمَّ طَلَّقَهَا
            سپس شوهرش قبل از دخول وى را طلاق داد
        رَجَعَ
          بِنِصْفِ الْمُسَمَّى
            لَا الْعِوَضِ
              حكم آن است كه مرد به نصف مهر المسمّى مى‌تواند رجوع كند نه به نصف عوضى كه زن بجاى آن دريافت كرده است
      السَّابِعَةُ
        لَوْ وَهَبَتْهُ نِصْفَ مَهْرِهَا
          مُشَاعاً قَبْلَ الدُّخُولِ
            فَلَهُ الْبَاقِي
              اگر زن پيش از دخول نصف مشاع از مهريه‌اش را به مرد بخشيد و سپس مرد وى را طلاق داد باقى مانده از مهريه‌اش از آن مرد مى‌باشد.
          وَ لَوْ كَانَ مُعَيَّناً
            فَلَهُ نِصْفُ الْبَاقِي (نصف مقدار باقیمانده نزد زن)
              اگر مقدارى كه زن بمرد پيش از طلاق بخشيده معيّن و غير مشاع باشد حكم آن است كه وى پس از طلاق نيمى از نصف معيّن باقى
            وَ نِصْفُ مَا وَهَبَتْ (نصف مقدار هبه شده به مرد)
              مِثْلًا
                أَوْ قِيمَةً
                  و نصف مقدار هبه شده را از زن مى‌گيرد. البته مقصود از نصف مقدار هبه شده بدل آن‌كه مثل يا قيمتش بوده مى‌باشد
        وَ كَذَا لَوْ تَزَوَّجَهَا بِعَبْدَيْنِ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا أَوْ بَاعَتْهُ
          و همچنين است اگر مردى با زنى ازدواج نمود و مهريه‌اش را دو بنده قرار داد و يكى از آن دو فوت كرده يا زن آن را فروخت و سپس مرد قبل از اينكه با وى هم بستر شود طلاقش دهد
          فَلِلزَّوْجِ
            نِصْفُ الْبَاقِي (عبد باقی)
              وَ نِصْفُ قِيمَةِ التَّالِفِ (عبد مرده یا فروخته شده)
                در اينجا نيز حكم آن است كه نصف عبد موجود و قيمت نصف عبد تلف شده تعلق به زوج دارد
      الثَّامِنَةُ
        لِلزَّوْجَةِ الامْتِنَاعُ (از دخول) قَبْلَ الدُّخُولِ
          حَتَّى تَقْبِضَ مَهْرَهَا إِنْ كَانَ الْمَهْرُ حَالًّا
            اگر مهريّه حال و بدون مدّت باشد حكم آن است كه زن حقّ دارد پيش از دريافت آن از تمكين بجهت دخول زوج با او امتناع و خوددارى كند.
        وَ لَيْسَ لَهَا بَعْدَ الدُّخُولِ امْتِنَاعٌ
          فِي أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ‌
            بنابر اصح قولين بر زن جائز نيست پس از وقوع دخول براى مرّات بعدى امتناع ورزد.
      التَّاسِعَةُ
        إِذَا زَوَّجَ الْأَبُ وَلَده الصَّغِيرَ
          وَ لِلْوَلَدِ مَالٌ يَفِي
            فَفِي مَالِهِ الْمَهْرُ
              اگر پدر براى فرزند صغير و نابالغش زنى را تزويج نمود و براى فرزند مالى كه وافى و به قدر مهر باشد وجود داشت حكم آن است كه مهر از مال فرزند بايد پرداخت شود نه از دارائى پدر و در صورتى كه فرزند مالى نداشته باشد البته از مال پدر پرداخت مى‌گردد.
          وَ إِلَّا
            فَفِي مَالِ الْأَبُ
              اگر پسر بچه نابالغ بالغ شد و پيش از دخول همسرش را طلاق داد نصف مهرى كه به وى بر مى‌گردد از آن خود او است نه آنكه مال پدرش باشد.
          وَ لَوْ
            بَلَغَ (بالغ شود)
            فَطَلَّقَ قَبْلَ الدُّخُولِ
            كَانَ النِّصْفُ الْمُسْتَعَادُ لِلْوَلَدِ
      الْعَاشِرَةُ
        لَوِ اخْتَلَفَا فِي التَّسْمِيَةِ (اصل مهرقرار دادن)
          حَلَفَ الْمُنْكِرُ لَهَا
            اگر زن و شوهر در قدر مهر با هم اختلاف و نزاع داشتند قول زوج مقدّم مى‌باشد
        وَ لَوِ اخْتَلَفَا
          فِي الْقَدْرِ (مقدار مهر)
            قُدِّمَ الزَّوْجُ
            وَ كَذَا فِي الصِّفَةِ (اوصاف مهر)
              و همچنين است اگر در اصل مهر و مبلغ آن با هم متفق بوده ولى در صفت مال المهر با هم نزاع داشته باشند چه آنكه در اين نزاع نيز قول زوج بر زوجه مقدّم است
          وَ فِي التَّسْلِيمِ (دادن مهر)
            يُقَدَّمُ قَوْلُهَا
              اگر نزاع بين زن و شوهر در تسليم و به قبض دادن مهر باشد به اين معنا كه مرد مدعى است مهر را به قبض زن داده و زن منكر آن مى‌باشد در اين صورت قول زن بر قول مرد مقدّم است.
          وَ فِي الْمُوَاقَعَةِ (دخول) لَوْ أَنْكَرَهَا
            يُقَدَّمُ قَوْلُهُ
              اگر نزاع بين زن و شوهر در وقوع عمل نزديكى يا عدم وقوعش باشد باين معنا كه زن مدّعى وقوع آن بوده و مرد منكرش مى‌باشد قول مرد بر زن مقدّم است.
            وَ قِيلَ: قَوْلُهَا مَعَ الْخَلْوَةِ التَّامَّةِ
              وَ هُوَ قَرِيبٌ
                در صورت حصول خلوت تمام بين زن و شوهر اگر چنين نزاعى بينشان واقع شد قول زن بر مرد مقدم است.
                اين رأى از نظر ما قريب و نزديك به ذهن مى‌آيد.
  الْفَصْلُ السَّابِعُ: فِي الْعُيُوبِ وَ التَّدْلِيسِ
    مقدمه
      در اسلام عواملی وجود دارد که علقه نکاح را قطع میکند
        موت
        فسخ
        طلاق
        لعان
        ارتداد
      عوامل فسخ نکاح
        عیوب خاص
          فرض ما در جایی است که یکی از طرفین نسبت به این عیب اگاهی ندارند
          اما اگر با آگاهی به ازدواج اقدام کند دیگر حق خیار فسخ ندارد چون علیه خود اقدام کرده است
        تدلیس
          یعنی گول زدن
            مثلا: خانمی کچل است و کلاه گیس میگذارد / یا صورتش آبله ای است، و آرایش میکند تا دیده نشود
          در واقع تدلیس دو حالت دارد
            اظهار کمالی که نیست
            عیبی را دارد که پنهان میکند
      انواع عیوب
        عیوب مشترکه
          مثل جنون
        عیوب مختصّة
          مثلا خِصاء و عَنن مخصوص مردان است
          رتقا و افلا و قَرن بودن مخصوص زنان است
      نکته
        رجل یعنی مذکر بالغ
    وَ هِيَ فِي الرَّجُلِ خَمْسَةٌ
      الْجُنُونُ
        وَ لَا فَرْقَ
          بَيْنَ الْجُنُونِ الْمُطْبِقِ (دائمی) وَ غَيْرِهِ (ادواری)
          وَ لَا بَيْنَ قَبْلَ الْعَقْدِ وَ بَعْدَهُ
          وَطِئَ أَوْ لَا
          در جنون كه گفته شد عيبى است موجب جواز فسخ عقد نكاح فرقى نيست بين جنون مطبق‌ و غير آن چنانچه تفاوتى نيست بين جنون حاصل پيش از عقد يا آنكه بعد از آن حادث شده باشد و همچنين در جواز فسخ بواسطه آن فرقى نيست بين آنكه مجنون وطى نموده يا به اين عمل مبادرت نكرده باشد.
      وَ الْخِصَاءُ
        عدم وجود بیضتین
          وَ فِي مَعْنَى الْخِصَاءِ الْوِجَاءُ
            له شدگی بیضتین
              و جاء نيز در معناى خصاء بوده و حكم آن را دارد.
      وَ الْجَبُّ
        بریدگی آلت تناسلی
          وَ شَرْطُ الْجَبِّ أَنْ لَا يَبْقَى قَدرُ الْحَشَفَةِ
            ختنه گاه
              شرط عيب بودن قطع آلت آن است كه از نره بقدر حشفه باقى نمانده باشد
      وَ الْعَنَنُ
        عدم توانایی نعوظ
          وَ شَرْطُ الْعُنَّةِ أَنْ يَعْجَزَ
            عَنِ الْقُبُلِ وَ الدُّبُرِ
              مِنْهَا وَ مِنْ غَيْرِهَا
                و شرط عيب بودن عنّه (بضم عين) آن است كه شخص از وطى در قبل و دبر زن و غير او عاجز باشد
          بَعْدَ
            رَفْعِ أَمْرِهَا إِلَى الْحَاكِمِ
              با تحقق يافتن عجز و ناتوانى جنسى در مرد زمانى زن مى‌تواند عقد را فسخ كند كه مشكل خويش را ابتداء به نزد حاكم برده و از او كمك بخواهد
            وَ إِنْظَارِهِ سَنَةً
              و حاكم به مرد تا يك سال مهلت دهد و اين زمان بگذرد و مرد همچنان عاجز و ناتوان باقى بماند
      وَ الْجُذَامُ عَلَى قَوْلٍ
        تعریف
          ابتلاء به مرض جذام (و آن مرضى است كه بواسطه‌اش اعضاء خشك و پوسيده شده و كم‌كم ريخته مى‌شوند)
        وَ شَرْطُ الْجُذَامِ تَحَقُّقُهُ
          شرط عيب بودن جذام آن است كه تحقق و وجود خارجى پيدا كند
            راه های اثبات جذام
              علائم و نشانه ها کامل در بدن فرد ظاهر شده باشد
              دو کارشناس(این بیماری) و عادل شهادت دهند
              زن و مرد تصدیق کنند به شرط اینکه خبرویت کامل را داشته باشند.
        البته عيب بودن جذام بنابر قول بعضى از فقهاء است و همه آن را در عداد عيوب نمى‌دانند.
      وَ لَوْ تَجَدَّدَتْ بَعْدَ الْعَقْدِ فَلَا فَسْخَ
        عیوب قبل از عقد
          زن خیار فسخ دارد
        عیوب بعد از عقد
          جنون مطلقا
            فلا فسخ
          باقی عیوب
            بعد عقد حاصل شود، مجوز عقد نکاح نیست مطلقا
      وَ قِيلَ: لَوْ بَانَ خُنْثَى
        فَلَهَا الْفَسْخُ
          خنثی اگر مشکل بوده باشد، عقد صحیح است لذا چون صحیح است زن بعدا اختیار دارد که عقد را فسخ کند و نکند
        اگر معلوم شد كه مرد خنثى است زن حق فسخ دارد.
        اين قول از نظر ما ضعيف است زيرا امر از دو حال خارج نيست:
      وَ يُضَعَّفُ بِأَنَّهُ
        إِنْ كَانَ مُشْكِلًا
          غیر قابل تعیین یک جنسیت
            فَالنِّكَاحُ بَاطِلٌ
              الف: آنكه خنثى، خنثاى مشكل باشد.
                در صورت اوّل نكاح باطل بوده و نيازى به فسخ نيست.
            دو جنسه
        وَ إِنْ كَانَ مَحْكُوماً بِذُكُورِيَّتِهِ
          ب: آنكه خنثى، خنثاى غير مشكل باشد.
            فَلَا وَجْهَ لِلْفَسْخِ
              لِأَنَّهُ كَزِيَادَةِ عُضْوٍ فِي الرَّجُلِ
                و در صورت دوّم اگر حكم به مذكر بودنش بشود وجهى براى فسخ نمى‌باشد زيرا صرف وجود عضو زيادى در وى سبب جواز فسخ نمى‌شود چه آنكه اين زيادى مثل زائد بودن يكى از اعضاء مى‌باشد.
                مرد 6 انگشتی
    وَ عُيُوبُ الْمَرْأَةِ تِسْعَةٌ
      الْجُنُونُ
      وَ الْجُذَامُ
      وَ الْبَرَصُ (پیسی)
        ظهور لكه‌هاى سفيد روى پوست بدن و صورت
      وَ الْعَمَى
        نابینا
      وَ الْإِقْعَادُ
        فلج و ناتوانی در راه رفتن
      وَ الْقَرَنُ عَظْماً
        وجود استخوان زائد مانع آمیزش در فرج
      وَ الْإِفْضَاءُ
        یکی شدن مجرای بول و حیض
      وَ الْعَفَلُ
        وجود شیء زائده شبیه فتق در فرج زن
      وَ الرَّتق
        وجود گوشت یا استخوان زائد مانع آمیزش در فرج
      عیوب
        قبل از عقد
          در صورتی مجوز فسخ نکاح دارد که مرد قبل از عقد از آنها بی اطلاع بوده ست
        بعد از عقد
          مشهور: مطلقا(قبل یا بعد دخول) مجوز فسخ نکاح نیست
      وَ لَا خِيَارَ
        لَوْ
          تَجَدَّدَتْ بَعْدَ الْعَقْدِ
            مشهور: مطلقا(قبل یا بعد دخول) مجوز فسخ نکاح نیست
            اگر عيوب مذكور بعد از عقد در زن پيدا شوند مرد حق خيار ندارد
          أَوْ كَانَ يُمْكِنُ
            وَطْءُ الرَّتْقَاءِ أَوِ الْقَرْنَاءِ
              اگر امکان برقرایی رابطه هست با این مشکل که هیچ خیاری وجود ندارد
            أَوْ عِلَاجُهُ
              این عیوب را بتوان با جراحی برطرف کرد.
            إِلَّا أَنْ تَمْتَنِعَ الْمَرْأَةُ
              مگر اینکه زن مانع انجام درمان شود
      وَ خِيَارُ الْعَيْبِ
        عَلَى الْفَوْرِ
          اگر زن عیبی از این عیوب را دارد + و مرد آگاه شد، به مجرد آگاه شدن باید فسخ کند
            و الا حق خیارش ساقط میشود.
          دلیل
            زیرا حق خیار حق فوری است(مثل شفعه) زیرا این خیار فسخ برای دفع ضرر است
        وَ لَا يُشْتَرَطُ فِيهِ الْحَاكِمُ
          در این حالت صحت فسخ نیازی به حضور یا اذن حاکم ندارد
        وَ يُشْتَرَطُ الْحَاكِمُ فِي ضَرْبِ أَجَلِ الْعُنَّةِ
          در عیب مختص مرد یعنی عدم نعوذ
            مراجعه به حاکم و تعیین مهلت یک ساله توسط وی و عدم حل نشدن موضوع در این مدت
            شرط فسخ می باشد
        وَ لَيْسَ بِطَلَاقٍ
          تحقق طلاق با شروطی صورت میگیرد که فسخ نیازی به آنها ندارد
          شرایط طلاق
            طلاق با صیغه خاصی(زوجتی طالق/ هی طالق/ ...) است بخلاف فسخ که به هر صیغه ای باشد
            در طلاق اگر زن گرفتار حیض و نفاس باشد، در برخی موارد باطل است.
              اگر زن از حیض پاک شده، باید مرد با زنش نزدیکی نکرده باشد (قبلا و دبرا)، تا بتواند طلاق بدهد
            4. طلاق باید در حضور دو شاهد عادل مرد صورت بگیرد بخلاف فسخ که خود فرد میتواند فسخ کند.
            اگر مرد زن را 3طلاق میکرد، اینجا نیاز به محلل داشتیم.
            در طلاق قبل دخول، نصف مهر برای زن خواهد بود. اما اگر مردی زنش را قبل دخول فسخ کرد، مهرش نصف نمیشود بلکه مهری به زن تعلق نمیگیرد.
      در اختلاف زوجین بر سر به وجود آمدن عیب قبل یا بعد از عقد
        وَ يُقَدَّمُ قَوْلُ مُنْكِرِ الْعَيْبِ مَعَ عَدَمِ الْبَيِّنَةِ
          کسی که میگوید: این عیب در من نبوده ، منکر است
            منکر قسم میخورد
            کسی که قولش خلاف اصل است مدعی میشود و باید بینه بیاورد.
      وَ حَيْثُ يَثْبُتُ (العیب)
        قبل دخول فسخ شد
          لَا مَهْرَ إِنْ كَانَ الْفَسْخُ قَبْلَ الدُّخُولِ
            اگر فاسخ زن/مرد باشد مهری طلب ندارد. (چون دخولی رخ نداده) و زن عده ای هم ندارد
          إِلَّا فِي الْعُنَّةِ فَنِصْفُهُ
            در عنین به خاطر دلیل خاص باید نصف مهر را مرد به زن بدهد، ولو اینکه دخول هم رخ نداده باشد.
        بعد دخول فسخ شد
          ، وَ إِنْ كَانَ بَعْدَ الدُّخُولِ فَالْمُسَمَّى
            مهر المسمی را باید بدهد
              وَ يَرْجِعُ بِهِ عَلَى الْمُدَلِّسِ (فریب دهنده)
                زوج میتواند به تدلیس کننده مراجعه کند و برابر مهر المسمی از او بگیرد
        زن با اثبات عیب مرد عقد را فسخ کند
      نکته
        مُدلِّسِ
          در اصطلاح: کسی که میخواهد ازدواج کند، فریب بدهد که دو صورت دارد
            اخفاء العیب
            اظهار الکمال (کمالی را که فاقد است، اظهار کند که دارد)
      عَلَى خِلَافٍ فِيهِمَا (عفل و رتق)
        مجوز فسخ نکاح نیست
        دلیل
          نصی در مورد اینها نداریم
    احکام
      وَ لَوْ
        تَزَوَّجَ امْرَأَةً عَلَى أَنَّهَا حُرَّةٌ فَظَهَرَتْ أَمَةً
          فَلَهُ الْفَسْخُ
            بازنی ازدواج کند به شرط اینکه حره باشد، و بعد کنیز در آمد، اینجا مرد میتواند فسخ کند
        وَ كَذَا تَفْسَخُ لَوْ تَزَوَّجَتْهُ عَلَى أَنَّهُ حُرٌّ فَظَهَرَ عَبْداً
          برعکس با مردی ازدواج کند به شرط اینکه آزاد باشد و بعد غلام باشد
            زن میتواند فسخ کند
        وَ
          لَا مَهْرَ بِالْفَسْخِ قَبْلَ الدُّخُولِ
            قبل از دخول مهریه به گردن مرد نیست
          وَ يَجِبُ بَعْدَهُ
            در فسخ اگر دخولی رخ دهد مهر لازم ست
        شَرَطَ كَوْنَهَا بِنْتَ مَهِيْرَةٍ (حرّة) فَظَهَرَتْ بِنْتَ أَمَةٍ
          مهیره: فعلی به معنا مفعول است. به زنی گفته میشود که ازدواجش در مقابل مهر است
            زنی حرّه است که اگر ازدواج کند برای او مهری در نظر گرفته میشود
            اما کنیز ممکن است کسی در او تصرف کند و نیاز به مهری نداشته باشد
          حال اگر مرد شرط کند
            من با تو ازدواج میکنم به شرط اینکه مادرت حرّة باشد اما خلافش ثابت شود
              فَلَهُ الْفَسْخُ
          فَـ
            إِنْ كَانَ قَبْلَ الدُّخُولِ
              فَلَا مَهْرَ
                گر بواسطه تخلّف شرط مزبور مرد عقد را پيش از دخول فسخ نمود مهر ثابت نيست
            وَ إِنْ كَانَ بَعْدَهُ
              وَجَبَ الْمَهْرُ
                و اگر بعد از آن فسخ كرد مهر ثابت بوده
          وَ يَرْجِعُ بِهِ عَلَى الْمُدَلِّسِ
            مرد به فریب دهنده مراجعه میکند
              فَإِنْ كَانَتْ هِيَ
                اگر خود زن باشد
                  رَجَعَ عَلَيْهَا
                  إِلَّا بِأَقَلِّ مَهْرٍ
                    (مگر مهریه کمترین مقدار متعارف بوده باشد)
        شَرَطَهَا بِكْراً فَظَهَرَتْ ثَيِّباً
          زوج گفته با تو ازدواج میکنم به شرط اینکه بکر باشی. اینجا خیار تدلیس برای زوج است
            فَلَهُ الْفَسْخُ إِذَا ثَبَتَ سَبْقُهُ (سبق ثیبوبة) عَلَى الْعَقْدِ
          وَ قِيلَ: يَنْقُصُ مِنْ مَهْرِهَا بِنِسْبَةِ مَا بَيْنَ مهْرِ الْبِكْرِ وَ الثَّيبِ
            فسخی برای زوج نیست. و مرد خیار تدلیس ندارد. اما میتواند از مهریه برای زن کم بگذارد
  فِي الْقَسمِ وَ النشُوزِ وَ الشِّقَاقِ
    [فِي الْقَسْمِ]
      تعریف قسم
        يَجِبُ لِلزَّوْجَةِ الْوَاحِدَةِ لَيْلَةٌ مِنْ أَرْبَعٍ
          بر مرد واجب است در صورت داشتن يك همسر از هر چهار شب، يك شب را به او اختصاص دهد
        در این حالت اگر زوج 4 زن داشته باشد
          وَ عَلَى هَذَا فَإِذَا تَمَّتِ الْأَرْبَعُ
            فَلَا فَاضِلَ لَهُ
              بنابراين اگر مردى چهار زن داشته باشد براى خودش از شبها زيادى نمى‌ماند
            وَ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْحُرِّ وَ الْعَبْدِ وَ الْخَصِيِّ وَ الْعِنِّينِ وَ غَيْرِهِمْ
              در وجوب قسم‌ فرقى نيست بين آنكه شوهر آزاد بوده يا بنده باشد، خواجه بوده يا عنين و يا غير آن باشد.
        وَ يَخْتَصُّ الْوُجُوبُ بِاللَّيْلِ
          وجوب قسم صرفا اختصاص به شب دارد
            وَ أَمَّا النَّهَارُ فَلِمَعَاشِهِ
              روز در پی کار باشد
          إِلَّا فِي حَقِّ الْحَارِسِ (نگهبان شب)
            فَيَنْعَكِسُ
              مگر در پاسبان و نگهبان كه كارشان در شب است چه آنكه حكم در حق ايشن بعكس است
        موارد دیگر
          براى كنيز نصف حق القسم حرّه مى‌باشد.
          و كنيزى كه كافره و كتابيه است حق القسمش ربع حق القسم زن مسلمان آزاد مى‌باشد، بنابراين از هر شانزده شب يك شب حق او است.
          براى صغيره و مجنونه اطباقى كه شوهر از آن خوف ايذاء و اذيّت را داشته باشد حق القسم ثابت نيست.
          اگر مردى ديوانه بود براى قيام به وظيفه قسمت و رعايت آن نسبت به همسرانش ولى وى مكلف است كه اين امر را به عهده بگيرد.
      احکام
        وَ تَسْقُطُ الْقِسْمَةُ بِـ
          این حق در دو حالت ساقط میشود
            النُّشُوزِ
              نافرمانی زن
                تا اینکه زن از مرد تمکین جنسی کند یا بدون اذن شوهر از خانه خارج نشود
            وَ السَّفَرِ
              مطلقا ضروری یا غیر ضروری
        وَ تَخْتَصُّ
          الْبِكْرُ عِنْدَ الدُّخُولِ بِسَبْعٍ (هفت شب پیاپی)
            اگر بین شب ها فاصله بیفتد، دیگر 7شب متوالی محسوب نمیشود و باید از نو 7 شب متوالی را آغاز کند.
          وَ الثَّيِّبُ بِثَلَاثٍ
            زنی که باکره نیست 3شب پیاپی
        وَ لَيْسَ لِلزَّوْجَةِ أَنْ تَهَبَ لَيْلَتَهَا لِلضَّرَّة
          اگر زن خواسته باشد میتواند حق القسم خودش را به همسر دیگر زوجش(هوو) ببخشد
            إِلَّا بِرِضَاءِ الزَّوْجِ
              در صورتی که شوهر بخواهد و رضایت بدهد. و الا جایز نیست.
          وَ لَهَا الرُّجُوعُ (از هبه)
            یعنی زن میتواند از حرف خود برگردد
              قَبْلَ تَمَامِ الْمَبِيتِ
                قبل از تمام شدن شب
              لَا بَعْدَهُ
                بعد از تمام شدن شب
          وَ لَوْ رَجَعَتْ فِي أَثْنَاءِ اللَّيْلَةِ
            اگر زن از نظر خودش برگشت
              تَحَوَّلَ إِلَيْهَا
                باید شوهر پیش او برود
          وَ لَوْ رَجَعَتْ وَ لَمَّا يَعْلَمْ (مرد آگاه نشود)
            اگر زن از نظر خودش برگشت اما مرد آگاه نشود
              فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْهِ
          وَ لَا يَصِحُّ الاعْتِيَاضُ (عوض دادن) عَنِ الْقسْمِ بِشَيْ‌ءٍ
            نمیشود به جای حق قسم پول یا مالی دریافت کرد
              فَيَجِبُ رَدُّ الْعِوَضِ
                اگر زن چنین کند باید عوض را برگرداند
            دلیل
              لأن المعوض كون الرجل عندها و هو لا يقابل بالعوض، لأنه ليس بعين، و لا منفعة كذا
          وَ لَا يَزُورُ الزَّوْجُ الضَّرَّةَ فِي لَيْلَةِ ضَرَّتِهَا
            نباید شوهر زن را در شبی که از آن هووی اوست دیدار کند
              مگر در حال ضرورت
          وَ تَجُوزُ عِيَادَتُهَا فِي مَرَضِهَا
            عیادت کردن از زن مریض در شب هوو اشکال ندارد
              لَكِنْ يَقْضِي لَوِ اسْتَوْعَبَ اللَّيْلَةَ عِنْدَ الْمَزُورَةِ
                منتهى اگر طول شب را نزد وى ماند براى صاحب آن شب قضايش واجب مى‌باشد
        وَ الْوَاجِبُ
          الْمُضَاجَعَةُ
            شبى كه مرد بايد نزد زن بيتوته كند واجب فقط مضاجعت و هم خوابگى است نه مواقعه و عمل نزديكى.
              اگر زوج در قسمت جور و ظلم نمود قضاى آن را بجا بياورد
          لَا الْمُوَاقَعَةُ
            نه نزدیکی که هر 4 ماه یکبار ست
    وَ النُّشُوزُ
      تعریف
        هُوَ الْخُرُوجُ عَنِ الطَّاعَةِ
          از وظیفه شرعی تخلف کنند
            مرد
              زمانی که حقوق واجب زن را رعایت نکند
                مثلا: نفقه ندهد/ یا حق القسم را رعایت نکند/ یا حق المواقعة
            زن
              زن زمانی که حقوق واجب همسر خود را رعایت نکند
                مثلا: تمکین جنسی نکند یا زمانی که بدون اذن زوج از منزل وی خارج شود. در این حالت دیگر زن نفقه طلبکار نیست
          نکته
            به نشوز، شقاق صغیر هم میگویند
              (یعنی یک طرف از زوجین دارد از حد خودش تجاوز میکند)
          نشوز عبارت است از خروج از طاعت، بنابرين هرگاه علائم و نشانه‌هاى آن در زن براى شوهر ظاهر شد مثل اينكه:
      احکام
        فَإِذَا ظَهَرَتْ أَمَارَاتُهُ لِلزَّوْجِ
          بِـ
            تَقْطِيبِهَا فِي وَجْهِهِ
              زن چهره‌اش را براى شوهر در هم بكشد
            وَ التَّبَرُّمِ بِحَوَائِجِهِ
              بی توجهی نسبت به خواسته های مرد
            أَوْ تَغَيُّرِ عَادَتِهَا فِي أَدَبِهَا مَعَهُ
              قَوْلًا
                أَوْ فِعْلًا
                  عادت خود را نسبت به برخورد با وى و رعايت ادب با او از نظر گفتار يا كردار تغيير دهد
          نشانه نشوز
        وظایف شوهر در صورت مشاهده علائم
          وَعَظَهَا
            ابتدا او را نصحیت میکند
              بدون دوری کردن و کتک زدن
          ثُمَّ حَوَّلَ ظَهْرَهُ إِلَيْهَا فِي الْمَضْجِعِ
            در خوابگاه صورتش را از او بگرداند
          ثُمَّ اعْتَزَلَهَا
            و در صورت عدم تأثير آن از وى دورى نموده و در رختخواب ديگر بخوابد
          وَ لَا يَجُوزُ ضَرْبُهَا
            إن رجا رجوعُها بدونه
              و اگر اين امر نافع نشد ولى حق زدن ندارد
          وَ إِذَا امْتَنَعَتْ عَنْ طَاعَتِهِ فِيمَا يَجِبُ لَهُ
            و اگر پس از طى اين مراحل زن از اطاعت باز امتناع ورزيده و همچنان به مخالفت خودش ادامه داد و آنچه بر وى واجب است را ترك كرد
              ضَرَبَهَا مُقْتَصِراً عَلَى مَا يُؤَمِّلُ بِهِ رُجُوعَهَا
                او را بزند به اندازه ای که امید به رجوع زن باشد
            مَا لَمْ يَكُنْ
              مُدْمِياً (خون آلود کننده)
              وَ لَا مُبرحاً ( شدید)
        زوج ناشز
          وَ لَوْ نَشَزَ بِمَنْعِ حُقُوقِهَا
            اگر شوهر ناشز شد و از اداء حقوق همسرش امتناع ورزيد
              مثال دادن نفقه که شامل: مطعم + مسکن + مشرب میشود
            حکم
              فَلَهَا الْمُطَالَبَةُ
                زن باید آن را مطالبه کند
              وَ لِلْحَاكِمِ إِلْزَامُهُ بِهَا
                حاکم نیز باید زوج را در انجام وظایفش الزام کند
          وَ لَوْ تَرَكَتْ بَعْضَ حُقُوقِهَا اسْتِمَالَةً لَهُ
            اگر زن بخاطر تمايل مرد به وى و دل‌جوئى از او از پاره‌اى حقوق خويش صرف‌نظر نمايد قبول آن براى مرد حلال و جائز است.
              حَلَّ قَبُولُهُ
    وَ الشِّقَاقُ
      تعریف
        أَنْ يَكُونَ النُّشُوزُ مِنْهُمَا وَ يُخْشَى الْفُرْقَةُ
          نشوز و مخالفت از طرفين بوده و خوف فراق و جدائى بينشان باشد
            (یعنی هر دو طرف از حد خود تجاوز میکنند)
          به این مورد شقاق کبیر هم میگویند
      احکام
        فَيَبْعَثُ الْحَاكِمُ الْحَكَمَيْنِ
          انتخاب و برگزيدن اين دو نفر از باب تحكيم است يعنى آنها حاكم مى‌باشند
            مِنْ أَهْلِ الزَّوْجَيْنِ
              أَوْ مِنْ غَيْرِهِمَا
                در شقاق زوج و زوجه ابتدا به حکمینی از طرفین یا غیر آن مراجعه میکنند
          تَحْكِيماً
            بعد که مشکل زوجین را شنیدند با هم تصمیم میگیرند که چطور مشکل این هارا حل کنند.
        فَإِنِ اتَّفَقَا عَلَى الْإِصْلَاحِ
          اگر تصمیم حکمین بر اصلاح بود
            فَعَلَاهُ
              باید زوجین انجام دهند
        وَ إِنِ اتَّفَقَا عَلَى التَّفْرِيقِ
          اگر حکم حکمین بر تفریق بود
            لَمْ يَصِحَّ إِلَّا بِإِذْنِ
              در صورتی صحیح ست که اذن بدهند
                الزَّوْجِ فِي الطَّلَاقِ
                  در دادن طلاق بايد از مرد اجازه گرفته
                وَ الزَّوْجَةِ فِي الْبَذْلِ
                  و در بخشيدن مهر از زن
                    (بذل برای طلاق خلع)
        وَ كُلُّ مَا شَرَطَاهُ يَلْزمُ إِذَا كَانَ سَائِغاً
          هرچه را كه حكمين بر زوجين شرط كنند در صورتى كه شرعا جائز باشد ايشان موظّف و مكلّفند كه انجامش دهند
          شرط سائغ
            مثلا: مرد از 4شب یک شب ، دو شب پیش زنش باشد
          شرط غیر سائغ
            كاشتراط ترك بعض النفقة، أو القسمة
            أو أن لا يُسافر[مرد مسافرت نرود] بها لم يلزم الوفاء به.
    وَ يُلْحَقُ بِذَلِكَ نَظَرَانِ
      الْأَوَّلُ: الْأَوْلَادُ
        وَ يُلْحَقُ الْوَلَدُ بِالزَّوْجِ الدَّائِمِ
          بِـ
            الدُّخُولِ
              به مجرّد تحقّق دخول فرزندى كه از زن متولّد مى‌شود به شوهر دائم وى ملحق مى‌شود.
          زمان بارداری
            وَ مُضِيِّ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنْ حِينِ الْوَطْئِ
              مشروط به اينكه از زمان دخول تا وقت وضع حمل شش ماه قمرى گذشته و از نهايت مدّت حمل تجاوز نكرده باشد
            وَ عَدَمِ تَجَاوُزِ أَقْصَى الْحَمْلِ
              وَ غَايَةُ مَا قِيلَ عِنْدَنَا سَنَةٌ
                منتهى مدتى كه براى اقصاى حمل گفته شده است از نظر علماى اماميّه يك سال مى‌باشد
            هَذَا فِي التَّامِّ الَّذِي وَلَجَتْهُ الرُّوحُ
              آنچه در اقل و اقصاى حمل نقل شد در فرزند تام الخلقه‌اى است كه روح در آن دميده شده باشد
              وَ فِي غَيْرِهِ
                يُرْجَعُ إِلَى الْمُعْتَادِ مِنَ الْأَيَّامِ وَ الْأَشْهُر
                  وَ إِنْ نَقَصَتْ عَنِ السِّتَّةِ الْأَشْهُرِ
                    و در غير آن بايد به امر معتادى كه براى همچون حملى از حيث ايّام و شهور مورد اعتبار است رجوع نمود اگر چه از شش ماه كمتر باشد
          وَ لَوْ فَجَرَ بِهَا (فاجر)
            اگر با زنى كه در عقد دائم ديگرى است شخصى عمل زنا انجام داد
              فَالْوَلَدُ لِلزَّوْجِ
                و پس از آن فرزندى متولّد شد فرزند ملحق به شوهر مى‌باشد
              وَ لَا يَجُوزُ لَهُ نَفْيُهُ‌ لِذَلِكَ
                شوهر حق ندارد بواسطه وقوع زنا فرزند متولد شده را از خود نفى نمايد
              ، وَ لَوْ نَفَاهُ لَمْ يَنْتَفِ إِلَّا بِاللِّعَانِ
                و اگر هم نفى كند از او نفى نشده مگر آنكه لعان كند
        وَ
          وَ لَوِ اخْتَلَفَا فِي الْمُدَّةِ
            حَلَفَتْ
              اگر زن و شوهر بر وقوع دخول و حصول ولادت با هم اتّفاق داشتند ولى اختلافشان در مدّت بود حكم آن است كه زن قسم بخورد
          وَ لَوِ اخْتَلَفَا فِي الدُّخُولِ أَوْ فِي وِلَادَتِهِ
            حَلَفَ الزَّوْجُ
              اگر زن و شوهر در عمل نزديكى و تحقق دخول يا در ولادت فرزند از زن با هم اختلاف و نزاع داشتند حكم آنست كه زوج قسم بخورد
          وَ وَلَدُ الْمَمْلُوكَةِ
            إِذَا حَصَلَتِ الشُّرُوطُ الثَّلَاثَةُ يَلْحَقُ بِهِ
              فرزند كنيز با حصول سه شرط به مالك وى ملحق مى‌شود.
                دخول
                فاصله بين دخول و تولّد طفل از شش ماه كمتر نبوده
                و از اقصاى حمل بيشتر نباشد
          وَ كَذلِكَ وَلَدُ الْمُتْعَةِ
            لَكِنْ لَوْ نَفَاهُ
              و همچنين فرزند متعه ملحق به زوج مى‌شود منتهى اگر شوهر يا مالك فرزند را از خود نفى نمودند
                انْتَفَى بِغَيْرِ لِعَانٍ فِيهِمَا وَ إِنْ فَعَلَ حَرَاماً
                  در اينجا بدون لعان فرزند نفى مى‌شود اگر چه نفى‌كننده ولد با اين عمل فعل حرامى را مرتكب شده است
                فَلَوْ عَادَ وَ اعْتَرَفَ بِهِ
                  صَحَّ
                    وَ لَحِقَ بِه
                      اگر نفى‌كننده فرزند بعد از نفى از آن برگشته و اعتراف نمود كه فرزند تعلّق به او دارد اعترافش صحيح بوده و فرزند به وى ملحق مى‌شود
          يَجِبُ اسْتِبْدَادُ (انفراد)
            النِّسَاءِ بِالْمَرْأَةِ عِنْدَ الْوِلَادَةِ
              أَوِ الزَّوْجِ
                واجب كفائى است بر خصوص زنان يا شوهران كه در وقت وضع حمل زن امور وى را به عهده بگيرند
            فَإِنْ تَعَذَّرَ فَالرِّجَالُ
              و در صورت نبودن زنان و شوهران مردان به اين امر اقدام كنند
          وَ وَلَدُ الشُّبْهَةِ يُلْحَقُ بِالْوَاطِئِ بِـ
            الشُّرُوطِ
              فرزندى كه تولدش مورد شبهه است با سه شرطى كه قبلا ذكر شد به واطى ملحق مى‌شود
                وَ عَدَمِ الزَّوْجِ الْحَاضِرِ
                  مضافا به اين شرط كه همسر زن حاضر نباشد
            توضیح
              حال اگر چهار شرط فراهم باشد فرزند متولد از زن ملحق به مرد اجنبى واطى مى‌گردد
                دخول واقع شده باشد كه فرض تحقق آن است.
                از زمان وطى شبهه تا وضع حمل كمتر از شش ماه نگذشته باشد.
                از تاريخ وطى تا تولد طفل بيش از اقصاى حمل منقضى نشده باشد.
                شوهر زن نزدش حاضر نباشد.
          وَ لَا يَجُوزُ نَفْيُ الْوَلَدِ لِمَكَانِ الْعَزْلِ
            به دليل عزل نمودن از زن نمى‌توان فرزند متولد شده را از خود نفى و سلب كرد و به عبارت ديگر
              مجرّد عزل و نريختن منى را در رحم مجوّز نفى ولد نمى‌توان قرار داد.
        وَ يُسْتَحَبُّ
          غُسْلُ الْمَوْلُودِ
            مستحب است طفل را در وقت ولادت غسل داده
          وَ الْأَذَانُ فِي أُذُنِهِ الْيُمْنَى
            وَ الْإِقَامَةُ فِي الْيُسْرَى
              و اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپش بگويند
          وَ تَحْنِيكُهُ بِـ
            تُرْبَةِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ
              وَ مَاءِ الْفُرَاتِ
                مستحب است با تربت حضرت ابا عبد اللّه عليه السّلام و اب فرات طفل را تحنيك‌ كنند
              أَوْ مَاءٍ فُرَاتٍ
                وَ لَوْ بِخَلْطِهِ بِالتَّمْرِ أَوِ الْعَسَلِ
                  يا اين فعل را با آب شيرين اگر چه با خرما يا عسل شيرين شده باشد انجام دهند.
            توضیح
              مقصود از « تحنيك » آن است كه تربت يا آب فرات يا آب شيرين را بدهان طفل ريخته بطورى كه به حنك يعنى سقف دهانش برسد.
          (نام گذاری)
            (مستحبات)
              وَ تَسْمِيَتُهُ مُحَمَّداً
                إِلَى يَوْمِ السَّابِعِ
                  فَإِنْ غَيَّرَ جَازَ
                    م: مستحب است نام طفل را تا هفت روز محمّد بگذارند و بعد از آن اگر نام مزبور را تغيير دادند جائز است.
              وَ أَصْدَقُ الْأَسْمَاءِ
                عَبْدُ اللَّهِ
                  راست‌ترين نام‌ها اسمى است كه در آن عبادت خداوند شده باشد
              وَ أَفْضَلُهَا
                اسْمُ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ
                  وَ أَسْمَاءُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ
                    و با فضليت‌ترين آنها اسم محمّد و على و اسماء انبياء و ائمه عليهم السّلام مى‌باشد
              وَ تَكْنِيَتُهُ
                مستحب است براى طفل كنيه قرار دهند
              وَ يَجُوزُ اللَّقَبُ
                اختيار لقب براى اولاد و فرزندان جائز است.
            وَ يُكْرَهُ
              الْجَمْعُ بَيْنَ
                كُنْيَتِهِ بِأَبِي الْقَاسِمِ
                  وَ تَسْمِيَتِهِ بِمُحَمَّدٍ
                    مكروه است بين كنيه قرار دادن به « ابو القاسم» و گذاردن نام محمّد جمع كنند
              وَ أَنْ يُسَمَّى
                حَكَماً
                  أَوْ حَكِيماً
                    أَوْ خَالِداً
                      أَوْ حَارِثاً
                        أَوْ ضِرَاراً
                          أَوْ مَالِكَاً
                            مكروه است كه نام طفل را حكم يا حكيم يا خالد يا حارث يا ضرار و يا مالك بگذارند
        وَ أَحْكَامُ الْأَوْلَادِ أُمُورٌ
          فَمِنْهَا
            الْعَقِيقَةُ
              وَ الْحَلْقُ
                وَ الْخِتَانُ
                  وَ ثَقْبُ الْأُذُنِ الْيُمْنَى فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ
                    عقيقه نمودن و تراشيدن سر و ختنه كردن و سوراخ نمودن گوش در روز هفتم ولادت مى‌باشد
            وَ لْيَكُنِ الْحَلْقُ قَبْلَ الْعَقِيقَةِ
              سزاوار است تراشيدن سر پيش از عقيقه كردن باشد و نيز مستحب است به وزن موى‌ها از طلا و يا نقره صدقه دهند.
                وَ يَتَصَدَّقُ بِوَزْنِ شَعْرِهِ
                  ذَهَباً
                  أَوْ فِضَّةً
            وَ يُكْرَهُ الْقَنَازِعُ
              جزیره ای تراشیدن موی سر کراهت دارد
            وَ يَجِبُ عَلَى الصَّبِيِّ الْخِتَانُ عِنْدَ الْبُلُوغِ
              واجب است طفل بعد از آنكه بالغ شد خود را ختنه كند
            وَ يُسْتَحَبُّ خَفْضُ النِّسَاءِ وَ إِنْ بَلَغْنَ
              چنانچه بر زنان مستحب است خود را خفض‌ كنند اگر چه بالغ شده باشند
            وَ الْعَقِيقَةُ شَاةٌ يَجْتَمِعُ فِيهَا شُرُوطُ الْأُضْحِيَّةِ (قربانی)
              حيوانى را كه براى عقيقه اختيار مى‌كنند گوسفند يا شتر بايد باشد و شرط است كه شروط قربانى در آن جمع باشد.
              وَ يُسْتَحَبُّ
                مُسَاوَاتُهَا الْوَلَدَ فِي الذُّكُورَةِ وَ الْأُنُوثَةِ
                  مستحب است حيوان عقيقه در ذكوريت و انوثيّت با فرزند مساوى باشد.
                وَ الدُّعَاءُ عِنْدَ ذَبْحِهَا بِالْمَأْثُورِ
                  مستحب است در وقت ذبح عقيقه دعائى كه وارد شده است را بخوانند.
                وَ سُؤَالُ اللَّهِ أَنْ يَجْعَلَهَا فِدْيَةً لَهُ
                  لَحْماً بِلَحْمٍ
                    وَ عَظْماً بِعَظْمٍ
                      وَ جِلْداً بِجِلدٍ
                        و نيز مستحب است كه از خداوند بخواهد عقيقه را فداء براى مولود قرار دهد، گوشت آن را در مقابل گوشت وى و استخوانش را در قبال استخوان او و پوستش را بجاى پوست او
                وَ لَا تَكْفِي الصَّدَقَةُ بِثَمَنِهَا
                  اگر بجاى عقيقه پول آن را صدقه بدهند كفايت نمى‌كند
                وَ لْيُخَصَّ الْقَابِلَةُ بِالرِّجْلِ وَ الْوَرِكِ (ران)
                  وَ لَوْ لَمْ تَكُنْ قَابِلَةٌ تَصَدَّقَتْ بِهِ الْأُمُّ
                    مستحب است كه پا و ران عقيقه را براى قابله بفرستند و اگر قابله نبود مادر طفل سهم او را صدقه دهد.
                وَ لَوْ بَلَغَ الْوَلَدُ وَ لَمَّا يُعَقَّ عَنْهُ
                  اسْتُحِبَّ لَهُ الْعَقِيقَةُ عَنْ‌ نَفْسِهِ
                    اگر طفل بالغ شد و برايش عقيقه نكرده باشند مستحب است كه خود براى خويش عقيقه نمايد
                وَ لَوْ شَكَّ فَلْيَعِقَّ
                  إِذِ الْأَصْلُ عَدَمُ عَقِيقَةِ أَبِيهِ
                    و در صورتى كه نسبت به عقيقه كردن ولىّ مشكوك باشد چون اصل عدم صدور فعل از او است لاجرم بر وى مستحب است كه در اين صورت نيز از طرف خودش عقيقه كند
                وَ لَوْ مَاتَ الصَّبِيُّ يَوْمَ السَّابِعِ
                  بَعْدَ الزَّوَالِ لَمْ تَسْقُطْ
                    وَ قَبْلَهُ تَسْقُطُ
                      اگر مولود روز هفتم پس از زوال فوت كرد استحباب عقيقه ساقط نمى‌شود ولى پيش از ظهر اگر فوت كند ساقط مى‌گردد
                وَ يُكْرَهُ
                  لِلْوَالِدَيْنِ أَنْ يَأْكُلَا مِنْهَا شَيْئاً
                    وَ كَذَا مَنْ هُوَ فِي عِيَالَتِهِمَا
                      بر والدين مولود مكروه است از عقيقه چيزى بخورند و همچنين بر كسى كه نان خور والدين مى‌باشد اين كراهت ثابت است اگر چه قابله از جمله ايشان باشد
                  وَ أَنْ يُكْسَرَ عِظَامُهَا
                    بَلْ تفصل أَعْضَاءً
                      مكروه است استخوان‌هاى عقيقه را بشكنند بلكه دستور است اعضاء حيوان را از هم جدا نمايند.
                وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ
                  يُدْعَى لَهَا الْمُؤْمِنُونَ
                    وَ أَقَلُّهُمْ عَشَرَةٌ
                      مستحب است پس از طبخ عقيقه به كيفيتى كه ذكر شد مؤمنين را براى صرف آن دعوت كنند و اقل تعداد آنها ده تا باشد
                  وَ تُطْبَخ بِالْمَاءِ وَ الْمِلْحِ.
                    مستحب است عقيقه را با آب و نمك طبخ كنند.
          وَ مِنْهَا الرَّضَاعُ
            فَيَجِبُ عَلَى الْأُمِّ إِرْضَاعُ اللِّبَإِ (آغوز)
              بأُجْرَةٍ عَلَى الْأَبِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ (للولد) مَالٌ
                بر مادر واجب است كه « لباء » را به طفل بياشاماند منتهى در صورتى كه طفل مالى نداشته باشد حق دارد از پدر او مطالبه اجرت كند.
            وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ تُرْضِعَهُ طُولَ الْمُدَّةِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الرَّضَاعِ
              بر مادر مستحب است كه در تمام مدتى كه براى شيرخوارگى معيّن كرده‌اند طفل را شير بدهد
              وَ الْأُجْرَةُ كَمَا قُلْنَاهُ
                و حكم اجرتى كه براى شير دادن مطالبه مى‌كند همان است كه گفته شد
            وَ لَهَا إِرْضَاعُهُ بِنَفْسِهَا وَ بِغَيْرِهَا
              مادر مى‌تواند خود طفل را شير دهد يا او را بديگرى داده تا شيرش بدهد
                وَ هِيَ أَوْلَى إِذَا قَنِعَتْ بِمَا يَقْنَعُ بِهِ الْغَيْرُ
                  ولى اگر به همان اجرتى كه ديگران مى‌گيرند اكتفاء كند براى ارضاع از ديگران اولى و شايسته‌تر مى‌باشد
                وَ لَوْ طَلَبَتْ زِيَادَةً جَازَ لِلْأَبِ انْتِزَاعُهُ وَ تَسْلِيمُهُ إِلَى الْغَيْرِ
                  اگر مادر طالب اجرت زيادترى از ديگران بود پدر مى‌تواند طفل را از وى گرفته و به ديگرى تسليم كند
            وَ لِلْمَوْلَى إِجْبَارُ أَمَتِهِ عَلَى الْإِرْضَاعِ
              لِـ
                وَلَدِهَا
                  وَ غَيْرِهِ.
                    مولى مى‌تواند كنيزش را بر دادن شير به طفل خود يا طفل ديگرى اجبار و الزام كند.
          وَ مِنْهَا الْحَضَانَةُ
            فَالْأُمُّ أَحَقُّ بِالْوَلَدِ مُدَّةَ الرِّضَاعِ وَ إِنْ كَانَ ذَكَراً
              مادر در طول مدّت شيرخوارگى طفل از حيث حضانت اولى به او است از ديگران حتى از پدر اگر چه طفل مذكّر باشد
                إِذَا
                  كَانَتْ حُرَّةً مُسْلِمَةً
                    أَوْ كَانَا
                      رَقِيقَيْنِ
                        أَوْ كَافِرَيْنِ
                  البته اولويت مادر از پدر زمانى است كه وى مسلمان و آزاد و عاقله باشد يا هردو يعنى زن و شوهر مملوك يا كافر باشند.
            فَإِذَا فُصِلَ
              طفل پس از آنكه از شير گرفته شد
                فَالْأُمُّ أَحَقُّ
                  بِالْأُنْثَى إِلَى سَبْعِ سِنِينَ
                    در صورتى كه مؤنّث باشد تا هفت سالگى مادر نسبت به وى از پدر اولى و سزاوارتر مى‌باشد
                وَ الْأَبُ أَحَقُّ
                    بِالذَّكَرِ إِلَى الْبُلُوغِ
                      در صورتى كه مذكّر باشد تا زمان بلوغش پدر به وى اولى از مادر مى‌باشد
                    وَ بِالْأُنْثَى بَعْدَ السَّبْعِ
                      و همچنين است اولويت پدر به دختر نسبت به بعد از هفت سالگى
                وَ الْأُمُّ أَحَقُّ مِنَ الْوَصِيِّ بِالابْنِ
                  و نيز مادر نسبت به پسرش پس از آنكه از شير گرفته شد اولى و سزاوارتر از وصىّ است
            فَإِنْ فُقِدَ الْأَبَوَانِ
              فَالْحِضَانَةُ لِأَبِ الْأَبِ
                اگر پدر و مادر طفل مفقود بودند حق الحضانة براى پدر پدر مى‌باشد
            فَإِنْ فُقِدَ أَبُو الْأَبِ
              فَالْأَقَارِبُ
                الْأَقْرَبُ مِنْهُمْ فَالْأَقْرَبُ
                  و در صورتى كه وى نيز مفقود باشد حق الحضانة با ساير اقرباء است البته باين نحو كه بايد مراعات الاقرب فالاقرب بشود يعنى تا خويشاوندان نزديك‌تر هستند نوبت به آنهائى كه دورتر باشند نمى‌رسد
            وَ
              لَوْ تَزَوَّجَتِ الْأُمُّ
                اگر با بودن پدر و حصول كمال در وى مادر طفل از وى طلاق گرفته و شوهر ديگرى نمود
                  سَقَطَتْ حَضَانَتُهَا
                    حضانتش ساقط است
              فَإِنْ طُلِّقَتْ
                عَادَتْ
                  ولى اگر از شوهر دوّم طلاق گرفت دوباره حق الحضانة بوى باز مى‌گردد
            وَ إِذَا بَلَغَ الْوَلَدُ رَشِيداً
              أُسْقِطَتِ الْحَضَانَةُ عَنْهُ
                و: زمانى كه طفل با داشتن رشد بالغ شود حضانت از وى ساقط مى‌شود.
        احکام اولاد
      الْنَظَرُ الثَّانِي: فِي النَّفَقَاتِ
        وَ أَسْبَابُهَا الزَّوْجِيَّةُ وَ الْقَرَابَةُ وَ الْمِلْكُ
          اسباب ثبوت نفقه سه چيز است
            زوجيّت
            قرابت
            ملك
        فَالْأَوَّلُ
          تَجِبُ نَفَقَةُ الزَّوْجَةِ بِالْعَقْدِ الدَّائِمِ
            بِشَرْطِ التَّمْكِينِ الْكَامِلِ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَ مَكَانٍ يَسُوغُ (یجوز) فِيهِ الاسْتِمْتَاعُ
              نفقه زنى كه به عقد دائم در آمده باشد بر شوهر واجب است مشروط به اينكه در هر زمان و مكانى كه استمتاع جائز است اگر مرد از او مطالبه نمود وى تمكين كامل بنمايد
            فَلَا نَفَقَةَ
              لِلصَّغِيرَةِ
                بنابراين براى همسرى كه صغيره است نفقه لازم نيست
              وَ لَا لِلنَّاشِزَةِ
                وَ لَا لِلسَّاكِتَةِ بَعْدَ الْعَقْدِ مَا لَمْ تَعْرِضِ التَّمْكِينَ عَلَيْهِ
                  و نيز زنى كه ناشزه بوده يا پس از عقد سكوت كرده و خودش را در اختيار مرد نگذارد يعنى تمكين بر شوهر را عرضه ننموده باشد نفقه‌اش ساقط است.
            مقدار وجوب نفقه
              وَ الْوَاجِبُ الْقِيَامُ بِمَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمَرْأَةُ
                بر شوهر واجب است كه به آنچه زن نياز دارد
              مِنْ
                طَعَامٍ وَ إِدَامٍ
                  وَ كِسْوَةٍ
                    از قبيل طعام و خورش و لباس
                وَ إِسْكَانٍ
                  ‌ وَ إِخْدَامٍ
                    و محل سكونت و استخدام خادم
                وَ آلَةِ الدهن وَ التَّنْظِيفِ
                  تَبَعاً لِعَادَةِ أَمْثَالِهَا مِنْ بَلَدِهَا
                    و آلت و وسيله استعمال روغن و اسباب تنظيف به نحوى كه عادت زنان مماثل او در شهر وى مى‌باشد آن را تهيه كرده و در دسترس او بگذارد
            وَ الْمَرْجِعُ فِي الْإِطْعَامِ
              إِلَى سَدِّ الْخَلَّةِ (حاجت)
                مرجع در طعام به اين است كه حاجت و گرسنگى بر طرف شود.
            وَ يَجِبُ الْخَادِمُ إِذَا
              كَانَتْ مِنْ أَهْلِهِ
                اگر زن از كسانى است كه خادم داشته و اهل اين معنا مى‌باشد بر شوهر لازم است خادمى براى وى تهيه كند
              أَوْ كَانَتْ مَرِيْضَة
                چنانچه اگر از اين قبيل افراد نببوده ولى بواسطه مريض شدن به آن نيازمند است شوهر موظف است خادمى جهت وى استخدام نمايد
            وَ جِنْسُ الْمَأْدُومِ وَ الْمَلْبُوسِ وَ الْمَسْكَنِ
              يَتْبَعُ عَادَةَ أَمْثَالِهَا
                در جنس طعام و خورش و لباس و مسكن زوجه لازم است عادت زنانى كه با وى مماثل هستند را در نظر گرفت.
              وَ لَهَا الْمَنْعُ مِنْ مُشَارَكَةِ غَيْرِ الزَّوْجِ (فی المسکن)
                زن حق دارد از مشاركت غير همسرش در خانه ممانعت كند.
            وَ يَزِيْدُ فِي الشِّتَاءِ
              الْمَحْشُوَّةَ (پالتوی گرم کن که با آستر حجیم مثل پنبه پر شده)
                لِلْيَقْظَةِ
                  بر مرد واجب است در زمستان لباس زن را زياد كند، براى پوشاندن بدن در بيدارى لباسى كه در لاى آن پنبه گذارده باشند و براى گرم شدنش در وقت خواب لحاف تهى كند.
              وَ اللِّحَافَ
                لِلنَّوْمِ
            وَ لَوْ كَانَ فِي بَلَدٍ يُعْتَادُ فِيهَا الْفَرْوُ (لباس گرم پوستی) لِلنِّسَاءِ وَجَبَ
              و اگر در شهرى زندگانى مى‌كنند كه عادتا زنان در زمستان پوستين به تن مى‌نمايند بر زوج واجب است كه براى وى پوستين فراهم كند.
            وَ يَرْجِعُ فِي جِنْسِهِ إِلَى عَادَةِ أَمْثَالِهَا
              در جنس لباس لازم است عادة المثل وى را مراعات كنند
                يعنى زنانى كه با وى در شهر سكنا دارند را در نظر گرفته و ملاحظه كنند ايشان چه نوع لباسى را مصرف مى‌كنند
                  حتى الامكان براى او نيز نظير و شبيه آنها را فراهم نمايند
            وَ كَذَا لَوِ احْتِيجَ إِلَى تَعَدُّدِ اللِّحَافِ
              و همچنين است اگر از زن به تعدّد لحاف نياز داشت.
                يعنى بر شوهر واجب است آنها را فراهم كند.
            وَ تُزَادُ الْمُتَجَمِّلَةُ ثِيَابَ التَّجَمُّلِ بِحَسَبِ الْعَادَةِ
              زنى كه اهل تجمّل است بايد به منظور تجمّل و زينتش به لباسهايش افزوده شود منتهى به مقدارى كه عادة المثل وى مقتضى است.
            وَ لَوْ دَخَلَ بِهَا وَ اسْتَمَرَّتْ تَأْكُلُ مَعَهُ عَلَى الْعَادَةِ
              فَلَيْسَ لَهَا مُطَالَبَتُهُ بِمُدَّةِ مُؤَاكَلَتِهِ
                اگر مرد بر زن وارد شد و بطور عادت و معمولى طعامى را با هم صرف كردند بدون اينكه مرد آن را به عنوان نفقه به وى داده و زن هم آن را به نيّت نفقه تسلّم و قبض نموده باشد تا مادامى كه به تناول طعام اشتغال دارند زن نمى‌تواند از شوهر مطالبه نفقه نمايد.
        الثَّانِي: الْقَرَابَةُ
          وَ تَجِبُ النَّفَقَةُ عَلَى
            الْأَبَوَيْنِ فَصَاعِداً
              نفقه پدر و مادر و ابوين ايشان و هرچه بالاتر برود
            وَ الْأَوْلَادِ فَنَازِلًا
              و نيز فرزندان و فرزندان ايشان و هرچه پائين بروند بر شخص واجب است
            سبب دوّم براى وجوب انفاق قرابت است
          وَ يُسْتَحَبُّ
            عَلَى بَاقِي الْأَقَارِبِ
            وَ يَتَأَكَّدُ فِي الْوَارِثِ مِنْهُمْ
              نفقه باقى اقارب و خويشاوندان مستحب بوده و درباره آنهائى كه از ميان ايشان وارث هستند استحباب تأكيد شده است.
          وَ إِنَّمَا يَجِبُ الْإِنْفَاقُ
            عَلَى الْفَقِيرِ الْعَاجِزِ عَنِ التَّكَسُّبِ
              انفاق بر كسى واجب است كه علاوه بر فقر از كسب كردن نيز عاجز و ناتوان باشد
            وَ إِنْ كَانَ فَاسِقاً أَوْ كَافِراً
              كه در اين صورت اگر چه فاسق يا كافر بوده باشد نفقه‌اش بر منفق غنى لازم و ثابت است.
          وَ يُشْتَرَطُ فِي الْمُنْفِقِ
            در منفق شرط است كه مالش بيش از فوت خود و همسرش باشد
              أَنْ يَفْضُلَ مَالُهُ عَنْ قُوتِهِ وَ قُوتِ زَوْجَتِهِ
          وَ الْوَاجِبُ
            قَدْرُ الْكِفَايَةِ مِنَ
              الْإِطْعَامِ
              وَ الْكِسْوَةَ
              وَ الْمَسْكَنِ
              قدر واجب از انفاق بر منفق عليه اين است كه از حيث طعام و پوشاندن و اسكان به قدرى به وى اعطاء كنند كه او را كفايت كند
          وَ لَا يَجِبُ إِعْفَافُ وَاجِبِ النَّفَقَةِ
            اعفاف‌ واجب النفقه بر منفق لازم نيست
            مقصود از اعفاف اين است كه براى وى زوج و همسر اختيار كنند تا بدينوسيله صاحب عفت گردد
          وَ يُقْضَى
            نَفَقَةُ الزَّوْجَةِ
              اگر شوهر نفقه واجب همسرش را در وقتش نپرداخته باشد قضاى آن بر عهده‌اش هست كه بايد به وى بپردازد
            لَا نَفَقَةُ الْأَقَارِبِ
              وَ لَوْ قَدَّرَهَا الْحَاكِمُ
                ولى نفقه اقارب اين طور نيست يعنى قضاء ندارد اگر چه حاكم آنرا تعيين كرده باشد
              نَعَمْ لَوْ أَذِنَ فِي الاسْتِدَانَةِ أَوْ أَمَرَهُ الْحَاكِمُ
                بلى، اگر حاكم به يكى از اقارب اجازه در قرض گرفتن دهد يا به منفق امر نمايد كه نفقه واجب النفقه را بپردازد
                  قُضِيَ
                    و معذلك وى از اين امر امتناع كند قضاى آن بر وى واجب است
          وَ الْأَبُ مُقَدَّمٌ فِي الْإِنْفَاقِ
            در وجوب انفاق بر فرزند پدر بر مادر مقدّم مى‌باشد
              وَ مَعَ عَدَمِهِ أَوْ فَقْرِهِ
                فَعَلى أَبِ الْأَبِ فَصَاعِداً
                  و با نبودن پدر يا فقير بودنش بر پدر پدر و همچنين هرچه بالاتر برود واجب مى‌باشد
              فَإِنْ عَدِمَتِ الْآبَاءُ
                فَعَلَى الْأُمِّ
                  ثُمَّ عَلَى أَبَوَيْهَا بِالسَّوِيَّةِ
                    و اگر آباء و اجداد به طور كلّى تمام مفقود بودند بر مادر واجب است
                  و در صورت نبودن مادر يا فقير بودنش بر والدين مادر به طور مساوى واجب و لازم است.
              وَ الأَقْرَبُ فِي كُلِّ مَرْتَبَةٍ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَبْعَدِ
                اقرب در هر مرتبه‌اى از مراتب به منفق عليه بر ابعد مقدّم مى‌باشد.
          أَمَّا الْمُنْفَقُ عَلَيْهِمْ
            فَالْأَبَوَانِ وَ الْأَوْلَادُ سَوَاءٌ
              وَ هُمْ أَوْلَى مِنْ آبَائِهِمْ وَ أَوْلَادِهِمْ
                پدر و مادر و فرزندان شخص با هم در يك عرض مى‌باشند و ايشان از پدران و اولاد خود مقدّم مى‌باشند
            وَ كُلُّ طَبَقَةٍ أَوْلَى مِنَ الَّتِي بَعْدَهَا مَعَ الْقُصُورِ
              و همچنين هر طبقه‌اى از طبقه بعدى اولى و سزاوارتر است
                البته رعايت ترتيب در فرض و صورتى است كه مال قاصر و كم باشد
          وَ لَوْ كَانَ لِلْعَاجِزِ أَبٌ وَ ابْنٌ قَادِرَانِ
            فَعَلَيْهِمَا بِالسَّوِيَّةِ
              اگر شخص عاجز و ناتوان پدر و فرزندى داشته كه هردو بر انفاق وى قادر باشند بر هردو به طور مساوى لازم است كه متصدى نفقه او بشوند.
          وَ يُجْبِرُ الْحَاكِمُ الْمُمْتَنِعَ عَنِ الْإِنْفَاقِ
            وَ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ بَاعَهُ الْحَاكِمُ وَ أَنْفَقَ مِنْهُ
              كسى كه از انفاق واجب امتناع بورزد حاكم مجبورش مى‌نمايد و اگر مال داشته باشد حاكم آن را فروخته و از پولش انفاق مى‌نمايد.
        الثَّالِثُ: الْمِلْكُ
          وَ تَجِبُ النَّفَقَةُ عَلَى الرَّقِيقِ وَ الْبَهِيمَةِ
            نفقه بر مملوك در عهده آقا و انفاق بر بهيمه در ذمّه صاحبش مى‌باشد.
          وَ لَوْ كَانَ لِلرَّقِيقِ كَسْبٌ
            جَازَ لِلْمَوْلَى أَنْ يَكِلَهُ إِلَيْهِ
              اگر رقيق و مملوك كسب و شغلى داشته باشد بر آقا جائز است كه وى را جهت نفقه به همان كسبش واگذار نمايد
                فَإِنْ كَفَاهُ (فبها المراد)
                  منتهى اگر درآمد كسب براى او كافى بود كه مطلوب حاصل است و مملوك به همان بايد اكتفاء نمايد
                وَ إِلَّا أَتَمَّ لَهُ
                  و در غير اين صورت بر آقا لازم است كه متمم مؤنه را به وى اعطاء كند
          وَ يُرْجَعُ فِي‌ جِنْسِ ذَلِكَ
            آنكه به عادة المثل مملوك بايد مراجعه شود يعنى ملاحظه كنند نفقه امثال اين مملوك از چه جنسى است
              إِلَى عَادَةِ مَمَالِيْكِ أَمْثَالِ السَّيِّدِ مِنْ أَهْلِ بَلَدِهِ
                لازم است به عادة المثل مملوك چنين مولائى كه در بلد كذائى ساكن است مراجعه شود
                  يعنى مملوك‌هاى مثل چنين مولائى نفقه‌اشان از چه جنس است
              وَ يُجْبَرُ السَّيِّدُ عَلَى الْإِنْفَاقِ أَوِ الْبَيْعِ
                مولى را بر انفاق يا فروختن مملوك اجبار مى‌كنند.
            در جنس نفقه مملوك ملاحظه سه امر معتبر است
          وَ لَا فَرْقَ بَيْنَ
            الْقِنِّ (عبدی که همه اش مال مولاست)
            وَ الْمُدَبَّرِ
            وَ أُمِّ الْوَلَدِ
          وَ كَذَا يُجْبَرُ عَلَى الْإِنْفَاقِ عَلَى الْبَهِيمَةِ الْمَمْلُوكَةِ
            و همچنين شخص را كه مالك بهيمه است و نفقه آن را نمى‌دهد بر انفاق اجبار مى‌كنند
              إِلَّا أَنْ تُجْزِئَ بِالرَّعْيِ
                مگر چریدن برایش کفایت کند
              فَإِنِ امْتَنَعَ
                أُجْبِرَ عَلَى
                  الْإِنْفَاقِ
                  أَوِ الْبَيْعِ
                  أَوِ الذَّبْحِ
                    إِنْ كَانَتْ مَقْصُودَةً بِالذَّبْحِ
                  ولى در غير صورت اكتفاء حيوان به چرا مالك را بر انفاق يا فروختن و يا ذبح حيوان اجبار مى‌نمايند مشروط به اينكه بهيمه از حيواناتى باشد كه از مذبوحش استفاده نمايند
              وَ إِنْ كَانَ لَهَا وَلَدٌ (برای بهیمه ولد باشد)
                وَفَّرَ عَلَيْهِ مِنْ لَبَنِهَا مَا يَكْفِيهِ (برای بچه شیر در پستان باقی می گذارد)
                  إِلَّا أَنْ يَقُومَ بِكِفَايَتِهِ (مگر از طرق دیگر قیام به تغذیه ی کافی برای بچه بکند)
                    اگر برا بهيمه ولد باشد بر مالك واجب است كه بگذارد بچه حيوان به مقدار كفايت از شير مادرش تناول كند مگر آنكه مالك از طريق ديگر بتواند غذاى كافى براى بچه تهيه نمايد كه اگر در اين فرض او را از شير مادر منع كند اشكالى ندارد
          در رقيق و مملوك فرقى نيست بين اينكه « قن » بوده يا « مدبّر » و يا « ام ولد» باشد.