1. الیقینیات
الإثنين, جانفييه 16, 2012
08:57 ق.ظ
تعریف یقینیات
[تعریف یقین (بالمعنی الأعم و بالمعنی الأخص)]
تقدّم في أوّل الجزء الأوّل(1) أن لليقين معنيين: اليقين بالمعنى الأعمّ وهو «مطلق الاعتقاد الجازم» واليقين بالمعنى الأخصّ وهو «الاعتقاد المطابق للواقع الذي لا يحتمل النقيض لا عن تقليد» والمقصود باليقين هنا(2) هو هذا المعنى الأخير، فلا يشمل الجهل المركَّب ولا الظنّ ولا التقليد و إن كان معه جزم.
[توضیح بیشتر مفاد یقین به معنای اخص]
توضيح ذلك: انّ اليقين بالمعنى الأخصّ يتقوّم من عنصرين(3):
الأوّل: أن ينضمّ إلى الاعتقاد بمضمون القضيّة اعتقاد ثانٍ ـ إمّا بالفعل أو بالقوّة القريبة من الفعل ـ أنّ ذلك المعتقَد به لا يمكن نقضُه. وهذا الاعتقاد الثاني هو المقوّم لكون الاعتقاد جازماً، أي: اليقين بالمعنى الأعمّ.
و الثاني: أن يكون هذا الاعتقاد الثاني لا يمكن زوالُه، و إنّما يكون كذلك إذا كان مسبَّباً عن علّته الخاصّة الموجبةِ له، فلا يمكن انفكاكه عنها. و بهذا يفترق عن التقليد، لأنّه إن كان معه اعتقادٌ ثانٍ فإنّ هذا الاعتقاد يمكن زواله، لأنّه ليس عن علّة توجبه بنفسه، بل إنّما هو من جهة التبعيّة للغير ثقةً به وإيماناً بقوله، فيمكن فرض زواله، فلا تكون مقارنةُ الاعتقاد الثاني للأوّل واجبةً في نفس الأمر.
[تعریف یقینیات]
ولأجل اختلاف سبب الاعتقاد - من كونه حاضراً لدى العقل أو غائباً يحتاج إلى الكسب- تنقسم القضيّة اليقينيّة إلى بديهيّة ونظريّةٍ كسبيّةٍ تنتهي لا محالة إلى البديهيّات. فالبديهيّات إذاً هي اُصول اليقينيّات وهي على ستّة أنواع بحكم الاستقراء: أوّليّاتٍ و مشاهداتٍ و تجربيّاتٍ و متواتراتٍ و حدسيّاتٍ و فطريّاتٍ.
والتعلیقات:
ص17
راجع شرح الحاشیۀ: ص111، و شرح الشمسیۀ: ص116، و شرح المنظومۀ: ص88، و القواعد الجلیه: ص394
أقول: بل من عناصر ثلاثۀ:
الأوّل: الیقین بالمعنی الأعمّ، و هو الاعتقاد الجازم.
الثانی: کونه مطابقاً للواقع، لا جهلاً مرکّباً.
الثالث: ثباته و عدم إمکان زواله بأن لا یکون عن تقلید.
و إنّما ذهب المصنّف إلی تقویۀ من عنصرین، من جهۀ أنّ الیقین بالمعنی الأعمّ عنده هو ما کان مطابقاً للواقع، و أنَّ الجهل المرکب لیس عنده من العلم. و قد مرّ ما فیه. 
والحواشی:
نکات متن:
مراجعه: درس های آقای مصباح: بالفعل أو قوۀ القریبۀ من الفعل
کتاب برهان شفا، تقریر آقای غرویان
در بالفعل: یعنی توجه هم دارد، و الآن جلوی چشم است.
در قوۀ القریبۀ من الفعل: یعنی آن را دارد ولی اصلا به آن توجه به آن ندارد و به آن التفات ندارد.
لا یمکن: لا یحتمل
امکان وقوعی »» احتمال
امکان ذاتی: 
اذاً هی اُصول الیقینات: در اینجا یقینیات جمع قضایا یقینی است، نه اصطلاح یقینیات.
نباهۀ: هوش
له الوجود: دارای وجود
باتّاً: قطعی
یقینیات، مهم ترین قسم از این 8 قسم است زیرا پایه برهان است.
تعریف یقینیات: قضایای یقینی بدیهی 
قضیه: مرکب تام خبری؛ 
بدیهی: قضایایی که نیاز به فکر ندارد؛
قضایای یقینی:
بدیهی
نظری، مانند: مجموع زوایای مثلث 180 درجه اند.
مراد از یقینی چیست؟ 
یقین به اشتراک لفظ در 2 معنا استعمال می شود:
یقین به معنی الاعمّ: مطلق اعتقاد جازم
جازم: یعنی 100%
صور اعتقادات انسان (تصدیق، اذعان):
جازم (یقین به معنای اعمّ): 100%
مطابق با واقع
از سبب خودش حاصل شده (یقین به معنای أخص)
از غیر سبب خودش حاصل شده (تقلید)
غیرمطابق با واقع (جهل مرکب)
غیر جازم (ظنّی):
مطابق با واقع
غیر مطابق با واقع
اشکال: چرا وهم و شک را مطرح نکردید؟
در آنجا حالات انسان را بررسی می کردیم و بحث الآن در تصدیق است. 
لذا یقین به معنای اعمّ شامل: جهل مرکب، تقلید و یقین معنای أخص است.
یقین به معنای أخصّ: اعتقاد جازم مطابق با واقع لا عن تقلید
اعتقاد جازم خارج می کند ظنّ را
مطابق با واقع: جهل مرکب را خارج می کند
لا عن تقلید: تقلید را خارج می کند.
مراد از یقینی، یقین به معنای اخص است.
عناصر اساسی یقین به معنای أخصّ 2 چیز است:
ضمیمه شود به مضمون قضیه (الف ب است) اعتقاد دومی به اینکه احتمال نقض این اعتقاد وجود ندارد (احتمال ندارد الف ب نباشد) »» مقوم یقین به معنای اعم بودن است یعنی جازم است.
امکان زوال این اعتقاد دوم وجود ندارد.
تقریر دقیق (علامه طباطبایی و علامه مصباح و شاید بوعلی): این شرط به دنبال احراز مطابقت با واقع است، چگونه بفهمیم این اعتقاد جازم مطابق با واقع است؟ زمانی است که طرف مقابل اصلا امکان نداشته باشد.
مثال 1: شما در کلاس 50 نفرید، آیا امکان دارد شما 51 نفر باشد؟ »» بله احتمال دارد اشتباه شده باشد...
مثال2: مجموع زوایای مثلث 180 درجه است، آیا امکان دارد این مجموع 181 باشد »» خیر اصلا امکان ندارد!!
با این تقریر، دامنه یقینیات کم می شود و محدود به علم حضوری، اولیات و وجدانیات می شود.
 قائلین به این تقریر یقین در جزئیات را قبول ندارند و استدلال در جزئیات را هم قبول ندارند.
نکته: تعریف 2 گونه است:
تعریف مفهوم گرا (معمولا بعد از خواجه، یقین این جوری تعریف شده است) 
تعریف واقع گرا
توضیح: به عبارتی برای احراز مطابقت با واقع بایستی لا عن تقلید باشد، و لذا تعریف ارسطو و فارابی از یقین بالمعنی الاخص: اعتقاد جازم لا عن تقلید بوده است (تعریف کاربردی) لکن از شیخ طوسی به بعد تعریف ها جنبه مفهومی پیدا کرد و لذا مطابقت با واقع نیز وارد تعریف گشت.
منبع خوب برای این بحث: کتاب البرهان آقای مصباح
احتمال و امکان فرق دارند:
مثال من که مثلا پوست شما را سفید می بینم:
آیا از نظر من احتمال دارد، غیر از این باشد؟ قطعا خیر
آیا امکان دارد که بنابر علتی در واقع پوست شما سفید نباشد و مثلا قرمز باشد؟ بله امکان دارد.
تقریر مشهور (علامه مظفر، فارابی، شیخ الطائفه، شاید بوعلی): از سبب حقیقی خودش باشد، یعنی اگر به سبب حقیقی یک قضیه دست یافتیم، آنگاه دیگر نمی تواند زوال یابد.
معلول: تصدیق یقینی است؛
علت: مثلا حس در محسوسات؛
فرق 2 تقریر: تقریر مشهور، محسوسات را جزء یقینیات است.
در مورد هریک از مبادی 2 مطلب باید بگوییم: این قضایا مورد تصدیق اند، و سببشان چیست؟