-المقدّمۀ فی مبادی الأقیسة(1)
الإثنين, جانفييه 16, 2012
08:43 ق.ظ
مرور1
[مقدمه]
سبق أن قلنا في تصدير الباب الخامس: إنّه لا يجب في كلّ قضيّة أن تطلب بدليل و حجّة بل لابدّ من الانتهاء في الطلب إلى قضايا مستغنيةٍ عن البيان و إقامة الحجّة.
والسّر في ذلك: أنّ موادّ الأقيسة - سواء كانت يقينيّة أو غير يقينيّة- إمّا أن تكون في حدّ نفسها مستغنية عن البيان و إقامة الحجّة بمعنى أنّه ليس من شأنها أن تكون مطلوبة بحجّة وإمّا أن تكون محتاجة إلى البيان. ثمّ هذه الأخيرة المحتاجة لابد أن ينتهي طلبُها إلى مقدّمات مستغنيةٍ بنفسها عن البيان، وإلّا لزم التسلسل في الطلب إلى غير النهاية. أو نقول: إنّه يلزم من ذلك ألاّ ينتهي الإنسان إلى علم أبداً، ويبقى في جهل إلى آخر الآباد. والوجدان يشهد على فساد ذلك.
وهاتيك المقدّمات المستغنيةُ عن البيان تُسمّى «مبادئ المطالب» أو «مبادئ الأقيسة». وهي ثمانية أصناف: يقينيّاتٍ(2) و مظنوناتٍ و مشهوراتٍ و وهميّاتٍ و مسلّماتٍ و مقبولاتٍ و مشبهاتٍ و مخيلاتٍ. ونذكرها الآن بالتفصيل:
والتعلیقات
لا یخفی علیک: أنّه لابدّ من التعبیر بمبادی الحجّۀ، فإنّ کلّاً من الجدل و الخطابۀ و الشعر و المغالطۀ یمکن أن یکون من التمثیل أو الاستقراء، کما یمکن أن یکون من القیاس.
و المراد به اُصول الیقینیّات و هی البدیهیّات، و إلا فالیقینیات قد لا تکون مستغنیۀ عن البیان.
والحواشی:
نکات متن:
بدیهیات:
عده ای می شود برای آنها استدلال آورد.
عده ای نمی شود واگر آوردی صورت استدلال است و تنها تنبیه است. (الاشارت و التنبیهات)
این مقدمه بسیار مهم است، زیرا یک دوره معرفت شناسی در آن خوابیده است و اگر درست فهمیده نشود، گویا صناعات خمس خوانده نشده است.
مطلب اول: وجه تقسیم مواد به بدیهی و نظری
گذشت: مقدمات یا بدیهی اند یا نظری و اگر نظری اند باید به بدیهی برگردانده شوند.
بدیهی: قضایای بی نیاز از بیان (استدلال)
البته گاهی مجهول واقع می شود، زیرا مستغنی از عملیات غیر عقلی مانند دیدن و تجربه کردن و ... نیست.
ملاک بداهت: نیاز به فکر و استدلال نداشته باشد؛ اگر چه نیاز به عملیات غیر عقلیه داشته باشد.
مانند: این آب سرد است، این لامپ روشن است و ...
نظری: قضایای نیازمند به بیان، مانند: خدا هست، این عالم حادث است...
یک قضیه یا باید بدیهی باشد یا به بدیهی ختم شود؛ قضیه: تصدیق در قالب لفظ
وجه تقسیم مواد به بدیهی و نظری: 
آیا همه ی قضایا بدیهی اند؟
آیا همه ی قضایا نظری اند؟ خیر، زیرا تسلسل پیش می آید و هیچگاه نمی توانیم، معلومات جدید کسب کنیم.
زیرا نمی شود همه ی قضایا بدیهی باشند و نمی شود همه ی قضایا نظری باشند. لذا ...
تعریف مبادی
تعریف: مقدمات بی نیاز از استدلال اعم از اینکه یقینی باشند یا غیر یقینی
هر مقدمه ای مبدا نیست، لکن هر مبدائی مقدمه است، لذا مقدمات اعم مطلق از مبادی است.
همچنین فرق آن با بدیهیات آن است که اینها مقدمه هستند یعنی استدلالی متوقف بر آن هاست.
توضیح: مبادی مطلق استدلال
یعنی مبادی که در برهان، جدل و ... بکار می روند، نه فقط مبادی برهان؛
یقینیات، مسلمات، تمثیلات، مشبهات، مظنونات، وهمیات
اشکال: آیا وهمیات، مخیلات نیاز به بیان ندارند؟ 
در اینجا مبادی مطلق مطرح می شوند، یعنی نیاز به بیان ندارند با توجه به صنعت خودشان، مثلا وهمیات در استدلال مغالطی به عنوان مبادی پذیرفته شده است.
مثلا مسلمات (هرچند خودمان قبول نداریم) در یک استدلال جدلی به عنوان مبدا پذیرفته شده است زیرا طرف مقابل قبول دارد.
مبدا برهان تنها یقینیات است.
لذا به عبارت بهتر: مبادی مقدماتی هستند که با توجه به صنعت بکار رفته در آن نیازمند استدلال (بیان) نیستند؛
فرق بین مبادی و بدیهی بهتر روشن شد.
اقسام مبادی: 
هشت قسم اند: یقینیات، مظنونات، مشهورات، وهمیات، مسلمات، مقبولات، مشبهات و مخیلات.