الکلّي والجزئيّ
السبت, نوفمبر 19, 2011
09:35 ق.ظ
[تعريف] الکلّی و الجزئيّ(1)
يدرک الإنسان مفهومَ الموجودات الّتي يحسّ بها، مثل: محمّد(2)، هذا الکتاب، هذا القلم، هذه الوردة، بغداد، النجف... وإذا تأمّلها(3) يجد کلّ واحد منها لا ينطبق علي فرد آخر، و لا يصدق إلّا علي ذلک الموجود وحده. وهذا هو «المفهوم الجزئي». و يصحّ تعريفه بأنّه: المفهوم الّذي يمتنع صدقه علي أکثر من واحد.
ثمّ إنّ الإنسان إذا رأي جزئياتٍ متعدّدة وقاس بعضها إلي بعض، فوجدها تشترک في صفة واحدة انتزع منها صورة مفهوم شامل ينطبق علي کلّ واحد منها. وهذا المفهوم الشامل أو الصورة المنتزعة هو «المفهوم الکلّي». ويصحّ تعريفه بأنّه المفهوم الذي لا يمتنع صدقه علي أکثر من واحد. 
مثل مفهوم: إنسان، حيوان، معدن. أبيض، تُفّاحة، حجر، عالم، جاهل، جالس في الدار، معترف بذنبه. 
تکملة تعريف الجزئي و الکلي
لا يجب أن تکون أفراد الکلّي موجودة فعلاً، فقد يتصوّر العقل مفهوماً کلّياً صالحاً للانطباق علي أکثر من واحد من دون أن ينتزعه من جزئيّات موجودة بالفعل، وإنّما يفرض له جزئيّات يصحّ صدقُه عليها، بل قد يمتنع وجودُ حتّي فردٍ واحدٍ له، مثل مفهوم «شريک الباري» و مفهوم «اجتماع النقيضين». ولا يضرّ ذلک في کلّيته. وقد لا يوجد له إلّا فرد واحد ويمتنع وجود غيره، مثل مفهوم «واجب الوجود»، لقيام البرهان علي ذلک، ولکنّ العقل لايمنع من فرض أفراد لو وجدت لصدق عليها هذا المفهوم. ولو کان مفهوم «واجب الوجود» جزئياً، لما کانت حاجة الي البرهان علي التوحيد، وکفي نفس تصوّر مفهومه لنفي وقوع الشرکة فيه. و عليه فهذا الانحصار في فردٍ واحد إنّما جاء من قبل أمر خارجٍ عن نفس المفهوم، لا أنّ نفس المفهوم يمتنع صدقه علي أفراد کثيرة.
إذاً بمقتضي هذا البيان لا بدّ من إضافة قيد «ولو بالفرض» في تعريفي الجزئي و الکلّي، فالجزئي: مفهوم يمتنع صدقه علي کثير و لو بالفرض، و الکلي: لا يمتنع... و لو بالفرض(4). 
[مدالیل اقسام لفظ مفرد]
تنبيه: مداليل الأدوات کلّها مفاهيم جزئيّة، والکلمات - أي الافعال- بهيئاتها تدلّ علي مفاهيم جزئيّة، و بموادّها علي مفاهيم کلّيّة. أمّا الأسماء فمدالیلها تختلف، فقد تکون کلّیّۀ کأسماء الأجناس، وقد تکون جزئیّۀ کأسماء الأعلام وأسماء الإشارة و الضمائر(5) و نحوها. 
والتعلیقات:
والحواشی:
نحوه شکل گیری مفهوم جزئی و کلی
نحوه ی شکل گیری مفهوم جزئی: از طریق حواس و علم حضوری، مانند: زید و بکر و...
تعریف مفهوم جزئی: مفهمومی که قابل صدق بر کثیرین نیست.
(مقایسه و) تجرید مفاهیم جزئی؛ یعنی برهنه کردن از عوارض شخصیّه
شکل گیری مفهومی کلی که مشترک و شامل است، مانند: انسان
شامل است یعنی در همه ی آنها وجود دارد.
لذا در تعریف خواهیم داشت: 
مفهوم: 
جزئی: مفهومی که قابل صدق (انطباق) بر مصادیق متعدد نیست.
نحوه ی شکل گیری: مواجهه ی حسّی با خارج
کلی:  مفهومی که قابل صدق (انطباق) بر مصادیق متعدد است.
نحوه ی شکل گیری: تجرید خارج
لکن این تعاریف جامع و مانع نیست، لذا قید «ولو بالفرض» را اضافه می کنیم:
زیرا ممکن است، یک مفهوم کلی فردی هم نداشته باشد.
یعنی برای ما مهم است که قابلیت داشته باشد، که بر کثیرین صدق کند یا نه؛
به عبارت دیگر ولو بالفرض یعنی فرد فرضی، مثلا واجب الوجود، یک فرد بیشتر ندارد ولی ولو بالفرض می تواند صدق بر کثیرین نماید ولو می دانیم در خارج یک فرد بیشتر ندارد.
در بحث واجب الوجود، 2 بحث داریم: 
اثبات واجب الوجود
صفات واجب الوجود »» مصداق واجب الوجود مشخص بشود.
لذا این مفهوم برای یک نفر وضع نشده است. و مفهومی است که برای فردی است که وجودش واجب است.
مبنا: تشخّص به چیست (چی باعث می شود که یک مفهوم بر شخصی صدق بکند و یا صدق نکند)؟
مبنای ارسطو: به عوارض شخصیه است؛ و مبنای ما در اینجا نیز همین مبنا است.
مبنای ملاصدرا: تشخص به وجود است، یعنی همین که یک چیزی وجود پیدا کرد، تشخص می یابد.
تذکر: مقام ثبوت و اثبات:
مقام اثبات بر اساس وضع است: که ببینیم این لفظ برای کدام مفهوم وضع شده است. در مقام اثبات است که قرینه می آوریم که مثلا حالا واجب الوجود جزو کدام دسته است.
نکته: در مقام اثبات از شواهد و قرائن، لغت و ... استفاده می کنیم.
مقام ثبوت: حقیقت کلی وجزئی چیست؟ آن است که بفهمیم که این مفهوم جزئی است یا کلّی
اقسام کلی:
ممتنع الافراد است، مانند شریک الباری، اجتماع نقیضین
ممکن الافراد است:
فردی ندارد، مانند: سیمرغ
یک فرد دارد:
بقیه افراد ممنتع است، مانند: واجب الوجود
بقیه افراد ممنتع نیست، مانند: خورشید (به فرض معنای کلی و تنها یک مصداق)
افراد متعدد دارد
مفاهیم
جزئی
کلی (معقولات):
اولی (ماهوی) »» مفاهیمی که از تجرید خارج شکل می گیرند.
عروض (نحوه ی  شکل گیری) و اتصافشان (انطباق، وصف امور خارجی قرار می گیرند) خارجی است.
ثانی 
منطقی: مفاهیمی که عروض و اتصافشان ذهنی است، مانند: 
مفهوم کلی
(یک سری مفاهیم را دیدیم که قابلیت صدق بر کثیرین است و مفاهیمی بر خلاف آن است و این ها را با هم مقایسه کرده ایم در ذهن و سپس در مرحله دوم (از کار بر روی مفاهیم اولی) مفهوم جزئی و کلی ساخته شد.)
لذا نمی توانیم بگوییم خود دیوار خارجی جزئی است یا کلی، زیرا مفهوم کلی وصف خارج قرار نمی گیرد، لکن وصف مفهوم دیوار قرار می گیرد.
تعریف، جنس، فصل، برهان، قیاس، استدلال، قضیه، مفرد و مرکب
فلسفی: مفاهیمی که عروض آنها ذهنی اما اتصافشان خارجی است.
از تجرید خارج بدست نمی آیند لذا ثانوی است.
عنصر مهم معقولات ثانی فلسفی از «مقایسه» است، مثلا وجود شادی در من متوقف بر وجود من است، به شادی می گوییم معلول و من علت آن هستم. 
به عبارت دیگر وصف وجود هستند نه وصف مفاهیم
مثال های دیگر: ضرورت، امتناع
سوال: اصطلاحات منطقی چرا اکثرا معقولات ثانی منطقی هستند؟
سوال: فرق ماهوی معقولات ثانی منطقی و فلسفی چیست؟
بررسی مدالیل (اقسام الفاظ مفرد):
ادوات (حروف) »» کلّها جزئی؛
زیرا وضع حروف عام و موضوع له آن خاص است.
کلمات:
بهیئتۀ »» جزئی
بمادۀ »» کلی
اسماء »» مختلف فیه
برخی جزئی اند، مانند: اعلام 
برخی کلی اند، مانند: اسماء اجناس 