سایر تعاریف
الإثنين, فيفرييه 06, 2012
08:46 ق.ظ
التعريف بالمثال(1) والطريقة الاستقرائية
[تعریف تعریف به مثال و مزیت آن]
كثيراً ما نجد العلماء ـ لا سيّما علماء الأدب ـ يستعينون على تعريف الشيء بذكر أحد أفراده و مصاديقه مثالاً له(2). وهذا ما نُسميّه «التعريف بالمثال» وهو أقرب إلى عقول المبتدئين في فهم الأشياء وتمييزها.
[توضیح طریقۀ استقرائیه]
ومن نوع التعريف بالمثال «الطريقة الاستقرائيّة» المعروفة في هذا العصر التّي يدعو لها علماء التربية لتفهيم الناشئة وترسيخ القواعد والمعاني الكلية في أفكارهم.
وهي: أن يُكثر المؤلّف أو المدِّرس ـ قبل بيان التعريف أو القاعدة ـ من ذكر الأمثلة والتمرينات، ليستنبط الطالب بنفسه المفهوم الكلّي أو القاعدة. وبعدئذٍ تُعطى له النتيجة بعبارة واضحة ليطابق بين ما يستنبط هو و بين ما يعطى له بالأخير من نتيجة(3).
[ماهیت تعریف به مثال]
والتعريف بالمثال ليس قسماً خامساً للتعريف(4) بل هو من التعريف بالخاصّة، لأنّ المثال ممّا يختص بذلك المفهوم، فيرجع إلى «الرسم الناقص»(5). وعليه يجوز أن يُكتفى به في التعريف من دون ذكر التعريف المستنبط، إذا كان المثال وافياً بخصوصيّات الممثَّل له.
التعريف بالتشبيه(6)
[توضیح و مثال]
ممّا يلحق بالتعريف بالمثال و يدخل في الرسم الناقص أيضاً «التعريف بالتشبيه». وهو أن يشبَّه الشيء المقصود تعريفُه بشيءٍ آخر لجهة شَبَه بينهما، على شرط أن يكون المشبّه به معلوماً عند المخاطب بأنّ له جهة الشَبَه هذه.
و مثالُه تشبيه الوجود بالنور، وجهة الشَبَه بينهما أنّ كلّاً منهما ظاهرٌ بنفسه مظهرٌ لغيره.
والتعلیقات:
راجع الجوهر النضید، ص164
قال ابن مالک فی ألفیّته:
مبتدأ زید، و عاذر خبر         إن قلتَ: زیدٌ عاذر من اعتذر
لا یخفی علیک: أن الطریقۀ الاستقرائیۀ و ان کانت تستعمل فی البیان القواعد أیضاً، إلّا أنَّها عندئذ لیست من نوع التعریف، بل إنّما هی الاستقراء الّذی هو من نوع الحجّۀ.
فظهر أنَّ الطریقۀ الاستقرائیۀ تفارق التعریف بالمثال من وجهین:
کثرۀ المثال فیها دونه.
تعقّبها بالتعریف المتعارف دونه، فللطریقۀ الاستقرائیۀ فی الحقیقۀ تعریفان: تعریف بالمثال، و تعریف آخر بغیره.
و منه الطریقۀ الاستقرائیۀ، لأنّها أخصّ منه مطلقاً
لا یخفی علیک: أنَّ التعریف بالمثال لا یکون جامعاً، بل قد لا یکون مانعاً؛ و کذا التعریف بالتشبیه فإنّه قد لا یکون مانعاً. فشیء منهما لیس من الرسم الناقص الذی مرَّ منه فإنَّه التعریف بالخاصَّۀ المساویۀ و یکون جامعاً مانعاً، و إنّمایکونان من الرسم الناقص عند من یعرِّف الرسم بـ«قول مؤلَّف من محمولات لا تکون ذاتیۀ بأجمعها» کالشیخ فی الإشارات  ص102 و برهان شفا ص52، و شارح المطالع ص102-104 و المحقق الطوسی فی الجوهر النضید، فأنّه یمکن أن لا یکون جامعا و لا مانعاً.
راجع الجوهر النضید، ص164
والحواشی:
نکات متن:
علوم الأدب: علوم تربیتی
این مثال نور مهم است مخصوصا در دستگاه اشراق
در دستگاه اشراق نور خیلی کلیدی است؛
عالم یا نور است یا ظلمت
نور نیز اقسامی دارد، نور الانوار همان واجب الوجود است.
در دستگاه مشائی: عالم یا جوهر است یا عرض
معقول صرفۀ: احتمالا مراد به معقولات ثانی فلسفی است، البته شاید منطقی ها هم وارد شوند.
اساس الاقتباس 449 مفید است.
معقول محض: وجوب و وجود و ...
تعريف بالمثال:
يعني تعريف به مصداق، و موردی را به عنوان تعریف 
ماهیت تعریف به مثال چسیت؟
عده ای قسم پنجم دانسته اند »» مراجعه به جوهر النضید، البته علامه حلی از قسم رسم ناقص می دانند.
مانند: زید با ذاتیاتش برای انسان خاصّه است
زیرا مثال مختص به مفهوم کلی است و چون اختصاص دارد، خاصه است
اختلاف در تعریف به مصداق و طریق استقرائیه زیاد است: ...مراجعه به المقرر، قراملکی، حاشیه آقای فیاضی
در واقع می توانیم بگوییم، این قسم تقریب به ذهن می نماید و تمایز در ذهن ایجاد نمی کند و آن 2 هدف را برآورده نمی کند (مانند تعریف به اشاره) لذا سخت گیری های آنها در اینجا هم نیست، مانند جامع و مانع بودن و ...
طریقه ی استقرائیه: 
معلم چند مصداق و نمونه را می گویند و بعد به متعلم اجازه می دهد، تا تعریفی انتزاع نماید و بعد تعریف نهایی را معلم می گوید؛ در این شیوه، متعلم فعال خواهد بود و هدف از آن رسوخ و نفوذ بهتر مطلب در ذهن متعلم است.
تعریف به تشبیه:
مانند اینکه: ذهن مثل آیینه است. وجه شبه: در آیینه تصاویر منعکس می شود، در ذهن هم تصاویر منعکس می شود
هدف از تعریف 3 چیز است (در واقع از 2 هدف اولیه عدول کردیم و توسعه دادیم):
بیان ذاتیات
تمایز شیء از ماعدا
تقریب به ذهن 
مطلب منتقل می شود به سریع ترین وجه، لذا در شیوه های آموزشی و منبر و ... بسیار از این روش استفاده می شود.
ارزش آنها به تقریب به ذهن سریع است نه از باب تمایز؛
تشبیه معقول به محسوس از همین سنخ است، مثلا وجود چیزی شبیه به نور است. نور ظاهر بنفسه و مظهر لغیره؛  وجود برای تحقق نیاز ندارد که وجودی بهش اضافه شود؛ لکن چیزهای دیگر اگر به خواهند محقق شوند نیاز به ضمیمه شدن وجود به آن دارد مثل انسان باید وجود به آن اضافه شود ...