الذاتی والعرضی
الإثنين, نوفمبر 21, 2011
09:25 ب.ظ
آقای بغدادی: داستان کلیات خمس
مقدمه: 
ذاتیات همیشه از مفاهیم ماهوی هستند.
عرضی اعمّ از ماهوی و فلسفی است، مانند:
زیدٌ ممکنٌ، ممکن حمل شده و عرضی زید است و فلسفی است.
زیدٌ ابیضٌ
فلسفه (حکمت):
نظری:
ریاضیات
طبیعیات 
(فیزیک، شیمی، زیست و ...)
نگاه اول:
عالم را دسته بندی کردند بر حسب صفات، مثلا انسان و کبوتر می خورند
بنابر قاعده آنها که صفات مشترک دارند، قسمتی از ذاتشان یکی است. (شد مشترک)
این قاعده از فلسفه آمد.
حال خود انسان یک چیز مختص به خود در ذاتش دارد، شد ناطق
نگاه دوم:
همه موجوات را دسته بندی کردند  رسیدند به جنس الاجناس ها که جوهر، کم و کیف و... رسیدند
این دو نگاه که با قواعد فلسفی وارد طبیعیات شدیم از جمله تطبیقات فلسفی است.
الاهیات (فلسفه اولی) -الاهیات به معنی الاعم
مباحث مربوط به خداوند (الاهیات به معنی الاخص)
مرحله 12 از فلسفه علامه می شود این بحث
مباحث غیر مستقیم به خداوند (امور عامّۀ)
عملی
اخلاق
سیاست
تدبیر منزل
ساخت قالب های کلیات خمس که مقدمه ای بر مقولات عشر بود، کار منطقی بود.
موجود (واقعیت)
ماهیۀ (چیستی)
وجود (هستی)
[الذاتي و العرضي](1)
[مقدمه] 
للذاتي و العرضي اصطلاحات في المنطق تختلف معانيها، ولا يهمّنا الآن التعرّض إلّا لاصطلاحهم في هذا الباب، و هو الّذي يُسمّونه بـ«کتاب إيساغوجي» أي «کتاب الکلّيّات الخمسة» حسبَ وضع مؤسِّس المنطق «الحکيم أرسطو». و کان علينا أن نتعرّض لهذا الاصطلاح في أوّل بحث الکلّيات الخمسة لولا أنّا أردنا إيضاح المعني المقصود منه بتقديم شرح الکلّيات الثلاثة المتقدمة، 
[تعریف ذاتی و عرضی] فنقول:
الذاتي: هو المحمول الّذي تتقوّم ذاتُ الموضوع به غير خارجٍ عنها. و نعني بـ«ما تتقوّم ذات الموضوع به» أنّ ماهيّة الموضوع لا تتحقّق إلّا به، فهو قوامها، سواء کان هو نفس الماهيّة کالإنسان المحمول علي زيد و عمرو، أو کان جزءاً منها کالحيوان المحمول علي الإنسان أو الناطق المحمول عليه(2) فإنّ نفس الماهيّة أو جزءَها يُسمّي ذاتيّاً.
و عليه، فالذاتي يعمّ النوع و الجنس و الفصل، لأنّ النوع نفس الماهيّة الداخلة في ذات الأفراد، و الجنس و الفصل جزءان داخلان في ذاتها. 
العرضي: هو المحمول الخارج عن ذات الموضوع، لاحقاً له بعد تقوّمه بجميع ذاتيّاته، کالضاحک اللاحق للإنسان، والماشي اللاحق للحيوان، والمتحیّز اللاحق للجسم.
و عندما يتّضح هذا الاصطلاح ندخل الآن في بحث باقي الکلّيّات الخمسة، وقد بقي منها أقسام العرضي، فإنّ العرضي ينقسم إلي: [الخاصّة و العرض العامّ] 
والحواشی:
نکات متن:
محمولیت، یعنی کلیت، قابلیت صدق
موضوع: مصادیق محمول است، مصداقیت، آنچه محمول بر آن حمل می شود.
متحیّز: مکان داری
نکته اول: ذاتی و عرضی مشترک لفظی اند؛
ذاتی مشترک لفظی است، و در اینجا که می گوییم ذاتی، ذاتی باب کلیات خمس (یا ذاتی باب ایساغوجی مد نظر است).
5، 6 ذاتی داریم، مانند: ذاتی باب برهان که خواهند آمد.
مشهور می گویند ایساغوجی نوشته ی فورفوریوس است که مقدمه ای بر باب تعریف بود.
نکته دوم: ترتیب مباحث:
ترتیب فنی کلیات خمس:
ذاتی
جنس
فصل
نوع
عرضی
بیان مرحوم مظفر: جنس و فصل و نوع، بعد ذاتی و عرضی
دلیل: در تعریف ذاتی می خواستیم از جنس و فصل و نوع کمک بگیریم.
(آقای بغدادی) مقسم ذاتی و عرضی:
موضوع و محمول را در نظر بگیرید، موضوع را ثابت کنید، همه ی محمولات آن موضوع یا ذاتی اند یا عرضی
مقسم «لفظ مفرد کلّی» است، به نسبت مصادیقش؛ 
مفرد در مقابل مرکب است، مثل حیوان وناطق و ... را خارج می کند (خیلی مهم نیست)
کلی چرا؟ زیرا آن را می خواهند به نسبت مصادیقش بسنجند.
(آقای بغدادی) حصر عقلی
لفظ مفرد کلی:
ذاتی (داخل)
تمام
جزء (غیر تمام)
مشترک
مختص
عرضی (خارج)
تقسیم محمول:
ذاتی: محمولی که مقوّم ذات موضوع است و خارج از آن نیست.
مقوم 2 نوع است:
مقوم ماهیت: اجزاء ماهیت
مقوم وجود: علت هستی بخش
نکته: با قید خارج از آن نیست، «مقوم وجود» خارج می شود.
مصادیق ذاتی:
جنس
فصل
نوع
اختلاف بین متقدمین و متاخرین:
متقدمین: نوع را ذاتی نمی دانستند، بلکه آن را عین ذات می دانستند. و مثلا ناطق و حیوان را ذاتی انسان می دانستند.
نمی شود گفت که انسان ذاتی انسان است.
آقای بغدادی: البته قدما نیز نوع را جزء ذات ها می دانستند، ولی لفظ ذاتیّ را بر آن صادق نمی دانستند، چون ذاتیّ منسوب به ذات است و نوع نیز خود ذات است.
متاخرین: نوع ذاتی افراد آن است، یعنی فرد= ذات + عوارض شخصیه
منبع: منطق مقارن، ص66؛ جوهر النضید 36، منطق نوین
عرضی: محمولی که خارج از ذات موضوع است و بعد از تحقق موضوع به جمیع ذاتیات به موضوع لاحق یا عارض می شود.
به عبارت رایج عرضی: «خارج محمول» است، یعنی محمولی که خارج از ذات موضوع است.
الخاصّة و العرض العامّ
[توضیح خاصّۀ] 
لأنّ العرضي: إمّا أن يختصّ بموضوعه الّذي حُمل عليه -أي لا يعرض لغيره- فهو «الخاصّة» سواء کانت مساوية لموضوعها کالضاحک(1) بالنسبة إلي الانسان، أو کانت مختصّة ببعض أفراده کالشاعر و الخطيب والمجتهد العارضة علي بعض أفراد الإنسان. و سواء کانت خاصّة للنوع الحقيقيّ کالامثلة السابقة، أو للجنس المتوسّط کالمتحيّز خاصّةِ الجسم، والماشي(2) خاصّةِ الحيوان، أو لجنس الأجناس کالموجود(3) لا في موضوعٍ خاصّةِ الجوهر. 
[توضیح عرض عامّ]
و إمّا أن يعرض لغير موضوعه أيضاً -أي لا يختصّ به- فهو «العرض العامّ» کالماشي بالقياس إلي الانسان، و الطائر بالقياس إلي الغراب، والمتحيّز بالقياس إلي الحيوان، أو بالقياس إلي الجسم النامي.
[تعریف خاصّۀ و عرض عامّ] و عليه يمکن تعريف الخاصّة والعرض العامّ بما يأتي:
الخاصة(1): الکلّي الخارج المحمول الخاصّ بموضوعه.
العرض العامّ(2): الکلّيّ الخارج المحمول علي موضوعه و غيره. 
والحواشی:
تقسیم عرضی
عرضی خاص: عرضی (خارج محمولی) که مختص به موضوع است، مانند: معلّم، ضاحک
نکته اول: عرضی خاص أعم از شامل و غیر شامل (مساوی و أخصّ)
أعم از اینکه مساوی با موضوع خودش باشد یا أخص از موضوع خودش باشد، مانند:
ضحک بالقوۀ از اعراض است، مختص به انسان است و مساوی با انسان است و تمام افراد انسان ضاحک بالقوۀ هستند.
معلم، پزشک، کارگر بودن بالفعل برای انسان، عرضی است، مختص است و تمام افراد انسان بالفعل معلم و... نیستند.
لذا خاصه دو نوع است شامل و غیر شامل، یا مساوی و اخص.
آیا پرواز کردن خاصه حیوانات هست؟
نکته دوم: اعم از اینکه اختصاص به نوع حقیقی داشته باشد یا جنس متوسط یا جنس الاجناس
«راه رونده بودن» خاصه برای حیوان (جنس) است.
«الموجود لا فی موضوع» خاصّۀ برای جوهر (جنس الاجناس است).
تعریف جوهر: «الموجود لا فی موضوع»؛ حال آنکه جوهر بسیط است و لذا تعریف نمی شود به اجزائش و این تعریف ما، تعریف رسمی است؛ به عبارت دیگر تعریف به خارج است و عرض خاصه برای آن است.
«موجود»، یک عرض عام است چون هم موجودات جوهری داریم و هم موجودات عرضی، لکن «الموجود لا فی موضوع، یک خاصه مرکب می شود که مختص به جوهر است و شامل هم هست.
چرا «موجود» عرض است؟ 
زیرا [قاعده:] «الماهیۀ من حیث هی هی، لیست الا هی لا موجودۀ و لا معدومۀ»
اگر به خود ماهیت به حمل اولی نگاه کنیم، مثلا به انسان نگاه کنیم، فقط حیوان و ناطق است، و چیزی به غیر ذاتیاتش درون او نیست، نه کلیت و جزئیت و...
لذا متساوی الطرفین نسبت به وجود و عدم است.
اگر از مفهوم انسان موجود بودن را بگیریم، آیا انسان بودن آن خدشه دار می شود؟!
عرض عام: عرضی (خارج محمولی) که مختص به موضوع نیست و در غیر موضوع خودش یافت می شود، مانند: سفید و ماشی برای انسان.
تنبيهات وتوضيحات
[1. خاصّۀ و عرض عامّ، نسبی هستند نه نفسی]
قد يکون الشيء الواحد خاصّة بالقياس إلي موضوعٍ و عرضاً عامّاً بالقياس إلي آخر، کـ«الماشي» فإنّه خاصّةٌ للحيوان و عرضٌ عامٌّ للإنسان. و مثله «الموجود لا في موضوع» و «المتحيز» و نحوها ممّا يعرض الأجناس(3).
[2. ذاتی و عرضی مفاهیم نسبی اند]
وقد يکون الشيء الواحد عرضيّاً بالقياس إلي موضوعٍ و ذاتيّاً بالقياس إلي آخر، کـ«المُلْوَنّ» فإنّه خاصّۀ الجسم مع أنّه جنس للأبيض و الأسود و نحوهما. و مثلُه «مفرّق البصر» فإنّه عرضيّ بالقياس إلي الجسم مع أنّه فصل للأبيض، لأنّ الأبيض مُلْوَنّ مفرّق البصر(5).
[3. چه فصل چه خاصه گاهی مفردند و گاهی مرکب]
کلٌّ من الخاصّة و الفصل قد يکون مفرداً و قد يکون مرکَّباً(6). مثال المفرد منهما «الضاحک» و «الناطق». و مثال المرکَّب من الخاصّة قولنا للإنسان: «منتصب القامة بادي البضرة». و مثال المرکَّب من الفصل قولنا للحيوان: «حسّاس متحرّک بالإرادة».
والحواشی
عرض عامّۀ و خاصّۀ نسبی هستند نه نفسی. یعنی مثلا ماشی چیست؟ باید بگوییم نسبت به چی؟ نسبت به انسان عامه و نسبت به حیوان خاصه است.
ذاتی و عرضی مفاهیم نسبی اند؛ 
رنگ داشتن نسبت به جسم عرضی است 
و رنگ داشتن برای رنگ های خاص مثل سفید، ذاتی است.
ابیض: ملون مفرّق البصر
چه فصل چه خاصه گاهی مفردند و گاهی مرکب
به عنوان مثال «راست قامت پوست نمایان» خاصه مرکب برای  انسان است، روی 2 پا راه می رود وپشم ندارد و پوستش نمایان است.
که هر کدام به تنهایی عام اند. ترکیب اعراض عام می تواند برای ما اعراض خاصه بسازد.
[4.] الصنف [مقایسه ی کارکردهای فصل و خاصّۀ]
تقّدم أنّ الفصل يقوِّم النوع و يميّزه عن أنواع جنسه، أي يقسِّم ذلک الجنس، أو فقل: يُنوّع الجنس. أمّا الخاصّة فإنّها لا تقوّم الکلّي الذي تختصّ به قطعاً، إلّا أنّها تميّزه عن غيره، أي أنّها تقسِّم ما فوق ذلک الکلّي. فهي کالفصل من هذه الناحية في کونها تقسّم الجنس، و تزيد عليه(1) بأنّها تُقسّم العرض العامّ أيضاً، کـ«الموجود لا في موضوع» الّذي يُقسّم «الموجود»(2) إلي جوهرٍ و غيرِ جوهر.
و تزيد عليه أيضا بأنها تقسم کذلک النوع و ذلک عندما تختص ببعض أفراد النوع کما تقدم کالشاعر المقسم للانسان. و هذا التقسيم للنوع يسمي في الصطلاح المنطقيين (تصنيفا) و کل قسم من النوع يسمي (صنما). 
فالصنف کل کلي اخص من النوع و يشترک مع باقي اصناف النوع في تمام حقيقتها و يمتاز عنها بأمر عارض خارج عن الحقيقة. و التصنيف کالتنويع الا ان التنويع للجنس باعتبار الفصول الداخلة في حقيقة الاقسام. و التصنيف للنوع باعتبار الخواص الخارجة عن حقيقة الاقسام 
کتصنيف الانسان الي شرقي و غربي و الي عالم و جاهل و الي ذکر وانثي... و کتصنيف الفرس الي أصيل و هجين و تصنيف النخل الي ذهدي و بربن و عمراني... الي ما شاء الله من التقسيمات للانواع باعتبار أمور عارضة خارجة عن حقيقتها.
والحواشی:
نکات متن:
مفرّق البصر: 
زهدیّ: خرماهای خشک که تا مدت ها می مانند و خراب نمی شوند.
بربن: خرماهایی که زود خراب می شود.
عمرانی: نصفشون رسیده و نصفی کال است.
تنبیهات:
کارکردهای خاصه و مقایسه با کارکرد های فصل:
[مقوم نوع نیست]
ممیز نوع است
مقسم جنس مافوق است.
خاصه مقسّم عرض عام است.
به نظر می آید فصل هم این کار را می تواند بکند. 
خاصه مقسم نوع مساوی با خودش است (در صورتی که غیر شامل باشد) »» تصنیف
همانطور که فصل، نوع سازی می کرد؛ خاصّۀ غیر شامل، صنف سازی می کند.
خاصۀ غیرشاملی که نوع را تقسیم می کند.
مقایسه ی کارکرده های خاصه و فصل
عموم و خصوص من وجه است
صنف در نوع اضافی، مصطلح نیست، و مثال های مرحوم مظفر هم همگی در نوع حقیقی است.
[5.] الحمل و أنواعه
ـــ[مقدمه] 
وصفنا کلّاًً من الکلّيّات الخمسة بالمحمول. و أشرنا إلي أنّ الکلّي المحمول ينقسم إلي الذاتيّ و العرضيّ. و هذا أمر يحتاج إلي التوضيح و البيان. 
لأنّ سائلاً قد يسأل، فيقول: إنّ النوع قد يحمل علي الجنس، کما يقال مثلا: الحيوان إنسان و فرس و جمل... إلي آخره، مع أنّ الإنسان بالقياس إلي الحيوان ليس ذاتيّاً له، لأنّه ليس تمامَ الحقيقة ولا جزءَها ولا عرضيّاً خارجاً عنه(1) أفهناک واسطة بين الذاتيّ و العرضيّ، أم ماذا؟ 
وقد يسأل ثانياً، فيقول: إنّ الحدّ التامّ يحمل علي النوع و الجنس(2) کما يقال: الإنسان حيوان ناطق، و الحيوان جسم نامٍ حسّاس متحرّک بالإرادة. و عليه فالحدّ التامّ کلّيٌّ محمول و هو تمام حقيقة موضوعه، مع أنّه ليس نوعاً له(1) ولا جنساً ولا فصلاً فينبغي أن يُجعل للذاتيّ قسماً رابعاً. بل لا ينبغي تسميته بالذاتيّ لأنّه هو نفس الذات(2) والشيء لا يُنسب إلي نفسه. ولا بالعرضيّ لأنّه ليس بخارج عن موضوعه، فيجب أن يکون واسطة بين الذاتيّ و العرضيّ.
وقد يسأل ثالثا، فيقول: إنّ المنطقيّين يقولون: إنّ الضحک خاصّة الإنسان و المشي عرض عامّ له مثلاً، مع أنّ الضحک والمشي لا يحملان علي الإنسان، فلا يقال: الإنسان ضحک، و قد ذکرتم أنّ الکلّيّات کلّها محمولات علي موضوعاتها، فما السرّ في ذلک؟ 
ولکن هذا السائل إذا اتّّضح له المقصود من «الحمل» ينقطع لديه الکلام(3) فإنّ الحمل له ثلاثة تقسيمات، و المراد منه هنا بعض أقسامه في کلّ من التقسيمات فنقول: 
ـــ1. الحمل: طبعيّ، و وضعيّ
اعلم أنّ کلّ محمولٍ فهو کلّيٌّ حقيقيّ، لأنّ الجزئيّ الحقيقيّ بما هو جزئيّ لا يُحمل علي غيره(4). و کلّ کلّيّ أعمّ بحسب المفهوم فهو محمول بالطبع علي ما هو أخصّ منه مفهوماً، کحمل الحيوان علي الإنسان، و الإنسان علي محمد، بل و حمل الناطق علي الإنسان. و يُسمّي مثلُ هذا «حملاً طبعيّاً» أي اقتضاه الطبع ولا يأباه. 
و أمّا العکس - و هو حمل الأخصّ مفهوماً علي الأعمّ- فليس هو حملاً طبعيّاً بل بالوضع والجعل، لأنّه يأباه الطبع ولا يقبله، فلذلک يُسمّي «حملاً وضعيّاً» أو «جعليّاً».
[اعم و اخص مفهومی] و مرادهم بالأعمّ بحسب المفهوم غير الأعمّ بحسب المصداق الّذي تقدّم الکلام عليه في النِسَب، فإنّ الأعمّ قد يراد منه الأعمّ باعتبار وجوده في أفراد الأخصّ و غير أفراده، کالحيوان بالقياس إلي الإنسان و هو المعدود في النِسَب. و قد يراد منه الأعمّ باعتبار المفهوم فقط(1) و إن کان مساوياً بحسب الوجود، کالناطق بالقياس إلي الإنسان، فإنّ مفهومه أنّه شيء مّا له النطق من غير التفات إلي کون ذلک الشيء إنساناً أو لم يکن(2) و إنّما يستفاد کون الناطق إنساناً دائماً من خارج المفهوم. فالناطق بحسب المفهوم أعمّ من الإنسان و کذلک الضاحک و إن کانا بحسب الوجود مساويين له؛ و هکذا جميع المشتقّات لا تدلّ علي خصوصيّة ما تقال عليه. کالصاهل بالقياس إلي الفرس، و الباغم للغزال، و الصادح للبلبل، و الماشي للحيوان. و إذا اتّضح ذلک يظهر الجواب عن السؤال الأوّل لأنّ المقصود من المحمول في الکلّيّات الخمسة المحمول بالطبع، لا مطلقاً.
ـــ2. الحمل: ذاتي أوّلي و شايع صناعي
و اعلم أنّ معني الحمل هو الاتّحاد بين شيئين، لأنّ معناه: أنّ هذا ذاک. وهذا المعني کما يتطلّب الاتّحاد بين الشيئين يستدعي المغايرة بينهما ليکونا حسب الفرض شيئين. و لولاها لم يکن إلّا شيءٌ واحد، لا شيئان. 
و عليه، لا بدّ في الحمل من الاتّحاد من جهةٍ و التغاير من جهة اُخري کيما يصحّ الحمل؛ و لذا لا يصحّ الحمل بين المتباينين [مصداقی]، إذ لا اتّحاد بينهما. ولا يصحّ حمل الشيء علي نفسه(1) إذ الشيء لا يغاير نفسَه.
[حمل اولی ذاتی] ثمّ إنّ هذا الاتّحاد إمّا أن يکون في المفهوم، فالمغايرة لا بدّ أن تکون اعتباريّة(2) و يُقصد بالحمل حينئذٍ أنّ مفهوم الموضوع هو بعينه نفس مفهوم المحمول و ماهيّته(3) بعد أن يُلحظا متغايرين بجهة من الجهات. مثل قولنا: «الإنسان حيوان ناطق» فإنّ مفهوم «الإنسان» و مفهوم «حيوان ناطق» واحد إلّا أنّ التغاير بينهما بالإجمال و التفصيل. و هذا النوع من الحمل يُسمّي «حملاً ذاتيّاً أوّليّاً»(4). 
[حمل شایع صناعی] و إمّا أن يکون الاتّحاد في الوجود و المصداق و المغايرة بحسب المفهوم. و يرجع الحمل حينئذٍ إلي کون الموضوع من أفراد مفهوم المحمول و مصاديقه(1) مثل قولنا: «الانسان حيوان» فإنّ مفهومَ «إنسان» غير مفهوم «حيوان» ولکن کلّ ما صدق عليه الإنسان صدق عليه الحيوان. و هذا النوع من الحمل يُسميّ «الحمل الشايع الصناعي» أو «الحمل المتعارف» لأنّه هو الشايع في الاستعمال المتعارف في صناعة العلوم. 
و إذا اتّضح هذا البيان يظهر الجواب عن السؤال الثاني أيضاً، لأنّ المقصود من المحمول في باب الکلّيّات هوالمحمول بالحمل الشايع الصناعي. و حمل الحدّ التامّ من الحمل الذاتيّ الاوليّ.
ـــ3. الحمل: مواطاۀ، و اشتقاق
[حمل مواطاۀ] إذا قلنا: الإنسان ضاحک، فمثل هذا الحمل يُسمّي «حمل مواطاة» أو «حمل هوهو» و معناه: أنّ ذاتَ الموضوع نفسُ المحمول. و إذا شئت فقل: معناه: هذا ذاک؛ و المواطاة معناها الاتّفاق. وجميعُ الکلّيّات الخمسة يُحمل بعضها علي بعضٍ و علي أفرادها بهذا الحمل. 
[حمل اشتقاق] وعندهم نوع آخر من الحمل يُسمّي «حمل اشتقاق» أو حمل «ذو هو» کحمل الضحک علي الإنسان، فإنّه لا يصحّ أن تقول: الإنسان ضحک، بل ضاحک، أو ذو ضحک. و سُمّي «حمل اشتقاق» و «ذو هو» لأنّ هذا المحمول بدون أن يُشتقّ منه اسم کـ«الضاحک» أو يضاف إليه «ذو» لا يصحّ حمله علي موضوعه، فيقال للمشتقّ کالضاحک محمولاً بالمواطاة، و للمشتقّ منه کالضحک محمولا(1) بالاشتقاق.
[جواب اشکال سوم] و المقصود بيانه: أنّ المحمول بالاشتقاق کالضحک و المشي و الحسّ لا يدخل(2) في أقسام الکلّيات الخمسة، فلا يصحّ أن يقال: الضحک خاصّةٌ للإنسان و لا اللون خاصّةٌ للجسم ولا الحسّ فصلٌ للحيوان، بل الضاحک و المُلْوَنّ هو الخاصّة، و الحسّاس هو الفصل... و هکذا. و إذا وقع في کلمات القوم شيء من هذا القبيل فمن التساهل في التعبير الّذي قد يُشوِّش أفکار المبتدئين، إذ تري بعضَهم يعبِّر بالضحک و يريد منه الضاحک. و بهذا يظهر الجواب عن السؤال الثالث.
نعم «اللون» بالقياس إلي «البياض» کلّيٌّ وهو جنس له، لأنّک تحمله عليه حملَ مواطاة، فتقول: البياض لون. أما اللون و البياض بالقياس إلي الجسم فليسا من الکلّيّات المحمولة عليه.
والحواشی
نکات متن
کلیّت: یعنی محمولیت، یعنی قابلیت صدق
کلی حقیقی: محمولاتی که شامل موضوعاتشان می شوند.
کلی اضافی: کلیت دارند نسبت به موضوعات دیگر، مانند انسان در الحیوان انسان، که انسان شمول نسبت به حیوان (که موضوعش هست، ندارد) اما نسبت به زید و عمرو و بکر قابل حمل است.
مراجعه به شرح شمسیه
کلی حقیقی 2 چیز را خارج می کند: کلی اضافی و جزئی حقیقی
ذات اصلا قابل حمل نیست، 
اشکال: رییس جمهور احمدی نژاد است، 
می گوییم خیر در اینجا رییس جمهور محمول است و جمله در حقیقت احمدی نژاد رییس جمهور است، است.
اشکال: هذا زیدٌ
حمل لفظی است و اصلا مفهوم حمل در آن نیست.
مسمی به زید است.
فی النسب أی النسب الاربع
در مشتقات، ویژگی های موضوع لحاظ نمی شود، لذا اعم اند، مثلا در ناطق، این که انسان باشد مد نظر نیست بلکه تنها، ما ثبت له النطق، ناطق است.
باغم: صدای آهو
صادح: چهچهه ی بلبل
حمل و انواع آن:
مقدمه:
تا حالا با 2 قضیه آشنا شدیم: 
قضیه اول: هر یک از کلیات خمس محمول اند. 
در تعریف هر کدام: محمولی که ...
قضیه دوم: هر محمولی یکی از کلیات خمس است (یا ذاتی -جنس، فصل و نوع- است یا عرضی -خاصه و عرض عام- است).
بحث در خلال 3 اشکال بر دو قضیه بالا مطرح می شود:
اشکال اول (به ق2): گاهی ما نوع را بر جنس حمل می کنیم، «الحیوان انسان»، 
در حالی که نوع، نسبت به جنس هیچ یک از کلیات خمس نسبت به جنس نیست.
چرا نگویی انسان عرضی حیوان است؟
جواب: این اشکالات روشی اند و اصلا دعوا سر این نیست. و نباید سر آن معطل شد.
اشکال دوم (به ق2): گاهی ما حد تام را بر نوع خودش حمل می کنیم، مانند: «انسان، حیوان ناطق است.» 
اشکال سوم (به ق1): مناطقه می گویند، ضحک خاصّۀ انسان است، پس محمول است، پس چرا نمی توانیم آن را حمل بر انسان کنیم و بگوییم: «انسان ضحک»
جواب: اگر با اقسام حمل آشنا باشیم این اشکالات پیش نمی آید!!
حمل طبعیّ و وضعیّ
تعریف: 
حمل طبعی: حمل اعمّ بر اخص؛ 
حمل وضعی: حمل اخص بر اعم
وضعی یعنی قراردادی، یعنی این در واقع حمل نیست، لکن به منظور بعضی کاربردها این حمل را وضع و جعل کرده اند، مانند عبارتند از در فارسی، حیوان، انسان وفرس و ... است.
مراد از اعمّ و أخص، أعمّ و أخص مفهومی است. 
تقیسم اعم و اخص: (مفهومی و مصداقی)
مصداقی، حیوان اعم از انسان است. ناطق مساوی انسان است.
مفهومی (بیان آقای فیاضی): هرگاه مفهومی در مفهوم دیگر اخذ شود، اما مفهوم دوم در مفهوم اول اخذ نشود، به شیء اول (مفهوم اول) اعم مفهومی و به شیء دوم اخص مفهومی اطلاق می شود.
بیان مرحوم مظفر: به مفهومی می گوییم که ابایی ندارد که در موضوعات دیگر هم یافت شود، مثلا ناطق از نظر مفهومی ابایی ندارد که بر غیر انسان هم حمل شود.
مانند: ناطق اعم مفهومی نسبت به انسان است.
نکته: رابطه ی اعم و اخص مفهومی و اعم و اخص مصداقی عموم و خصوص مطلق است و اعم و اخص مفهومی 2 مصداق دارد:
اعم و اخص مصداقی: حیوان و انسان
مواردی که تساوی مصداقی باشد، مانند: ناطق و انسان
یک قاعده: محمول همیشه باید اعم باشد، مانند انسان حیوان است بخلاف حیوان انسان است، که حمل وضعی است و مطابق طبع نیست. 
در انسان ناطق است،
ناطق انسان است. آیا درست است؟
بنابر نظر مرحوم مظفر نمی شود، که بحث آن در مشتق می آید؛
لکن می شود که بحث در بحث مشتق می آید.
بعض حیوانات انسان هستند، انسان اعم از بعضی حیوانات است؟
مراجعه شود به اساس الاقتباس
جواب اشکال اول: آنچه در قضیه دوم گفته شد محمول به حمل طبعی است، و آنچه در اشکال آمده حمل وضعی است و حمل وضعی در حقیقت اصلا حمل نیست و نمی توانیم بگوییم هر حیوانی انسان است (بلکه باید با سور بگوییم که بعضی حیوان ها انسان هستند).
نکته: تقسیم حمل به طبعی و وضعی، در اصل تقسیم نیست!
حمل وضعی اصلا حمل نیست، لذا می توانیم بگوییم اشتراک لفظی در حمل است.
حمل ذاتی اولی و حمل شایع صناعی
حمل یعنی اتحاد 2 شیء 
اتحاد را می توان «این همانی» دانست.
لازمه اتحاد 2 چیز است:
وجه اشتراک 
وجه افتراق
تعریف:
حمل ذاتی اولی: حملی که در آن موضوع و محمول اشتراک مفهومی و افتراق اجمال و تفصیلی (اعتباری) دارند، مانند: انسان، حیوان ناطق است.
این 2 را کالمترادفین هم می گویند
مفاد حمل ذاتی اولی: مفهوم موضوع همان مفهوم محمول است.
حمل شایع صناعی: حملی که موضوع و محمول در آن اشتراک مصداقی و افتراق مفهومی داشته باشند، مانند: انسان حیوان است.
مشترک لفظی:
«موضوع به حمل اولی» با «حمل اولی» در اینجا دو اصطلاح مختلف اند. و موصوف حمل اولی در اینجا محمول است.
حمل مواطاۀ و اشتقاق
حمل مواطاۀ (هو هو): حملی که محمول بدون واسطه و تقدیر بر موضوع حمل می شود، مانند: انسان، حیوان است.
حمل اشتقاق (ذو هو): حملی که محمول بدون واسطه و تقدیر بر موضوع حمل نمی شود و نیازمند نیازمند تقدیر و تصحیح است، مانند: انسان ضحک أی ضاحک أی ذو ضحک
جواب اشکال: منظور ما از حمل، حمل مواطاۀ است، 
مستشکل: پس حرف ما تایید شد شما گفتید ضحک عرض خاصه است و به حمل مواطاۀ هم حمل بر انسان نمی شود.
جواب: بله ضحک به حمل مواطاۀ حمل نمی شود، لکن ضحک کلی خمس نیست بلکه آنچه ما گفتیم تسامح بود.
نکته: ذاتی و عرضی نسبی است، مانند رنگ برای رنگ خاص، جنس است ولی رنگ برای جسم، از کلیات قابل حمل نیست.
لکن جوهر و عرض نسبی نیستند!
نتیجه: حمل محمول بر موضوع، حمل طبعی شایع صناعی مواطاۀ است.
سوال: فرق «موضوع به حمل اولی و شایع» با «حمل به حمل اولی و شایع» چیست؟
نسب اربعه آنها چیست؟
نگاه دیگر: 
مفاد حمل اولی: عینیت مفهومی
انسان حیوان ناطق است یعنی مفهوم انسان عین مفهوم حیوان ناطق است.
پس قطعا در ناحیه موضوع، موضوع به حمل اولی داریم.
مفاد حمل شایع: 
اندراج: انسان حیوان است، یعنی مفهوم انسان یکی از مصادیق حیوان است.
اندراج یعنی یک مفهوم مندرج تحت یک مفهوم دیگر است.
 عضویت: انسان حیوان است، یعنی افراد انسان مصداقی از حیوان هستند.
عضویت: مصادیق یک مفهوم عضو یک مفهوم دیگرند.
انسان کوشا است
افراد انسان کوشا هستند
قاعده: اگر اتحاد مفهومی برقرار باشد، اتحاد مصداقی هم داریم.
2 پاراگراف آخر حمل ذاتی اولی و شایع صناعی
انسان حیوان ناطق است
مراجعه به آقای قراملکی
[6.] العروض معناه الحمل
ثمّ لا يشتبه عليک الأمر فتقول: أنّکم قلتم: «الکلّيّ الخارج إن عرض علي موضوعه فقط فهو الخاصّة وإلّا فالعرض العامّ» و الضحک لاشکّ يَعرُض علي الإنسان و مختصّ به. فإذَنْ يجب أن يکون خاصّة. 
فإنّا نرفع هذا الاشتباه ببيان العروض المقصود به في الباب، فإنّ المراد منه هو الحمل حملاً عرضيّاً لا ذاتيّاً، و عليه فالضحک لا يعرض علي الإنسان بهذا المعني. و إذا قيل: يَعرُض علي الإنسان فبمعني آخر للعروض، وهو الوجود فيه. 
و عندهم تعبيرٌ آخرٌ يُسبِّب الاشتباه، و هو قولهم: «الکلّيّ الخارج عرض خاصّ و عرض عامّ» فيطلقون العرض علي الکلّي الخارج ثمّ يقولون لمثل الضحک: إنّه عَرَضٌ. و المقصود بالعَرَض في التعبير الأوّل هو «العرضيّ» مقابل «الذاتيّ» و المقصود بالعَرَض في الثاني هو «الموجود في الموضوع» مقابل «الجوهر» الموجود لا في موضوع. 
و مثل اللون يُسمّي عرضاً بالمعني الثاني، لأنّه موجود في موضوع، ولکن لا يصحّ أن يُسمّي عرضاً بالمعني الأوّل أبداً، لأنّه بالقياس إلي الجسم لايحمل عليه حملَ مواطاة، و بالقياس إلي ما تحته من الأنواع کالسواد و البياض هو جنس لها کما تقدّم، فهو حينئذٍ ذاتيٌّ لا عرضيٌّ.
والحواشی
عرض مشترک لفظی است!!
...
پاسخ: ضحک خاصّۀ نیست.
ادامه اشکال سوم: تعریف خاصّۀ بر ضحک صادق است، زیرا ضحک خارج از ماهیت انسان است، مختص به انسان است و بر انسان عارض هم می شود.
جواب: 
یعرض به 2 معنا است:
به معنی یوجد
به معنی یحمل
... و یعرض علی الانسان، یعرض به معنا یحمل نیست، بلکه به معنی یوجد است، أی یوجد فی الانسان
حمل تنها در ذهن است و در خارج حمل نداریم، لذر عرضی در ذهن است و آنچه در خارج است عرض است، نه عرضی.
عرض 2 معنی دارد:
در مقابل ذاتی (خاصّۀ و عرض عام- عرضیّ)
در مقابل جوهر: الموجود فی موضوع
تقسيمات العرضيّ
العرضي: لازم، و مفارق(1)
اللازم: ما يمتنع انفکاکه عقلاً عن موضوعه، کوصف الفرد للثلاثة، و الزوج للأربعة و الحارّة للنار... 
المفارق: ما لا يمتنع انفکاکه عقلاً عن موضوعه، کأوصاف الإنسان المشتقّة من أفعاله و أحواله مثل قائم و قاعد و نائم و صحيح و سقيم - و ما إلي ذلک- و إن کان لا ينفکّ أبدا، فإنّک تري أنّ وصف العين بالزرقاء لا ينفکّ عن وجود العين، ولکنّه مع ذلک يُعدّ عرضيّاً مفارقاً، لأنّه لو أمکنت حيلة لإزالة الزُرْقة لما امتنع ذلک و تبقي العين عيناً. و هذا لا يشبه اللازم فلو قدرت حيلة لسلخ وصف الفرد عن الثلاثة لما أمکن أن تبقي الثلاثة ثلاثة، ولو قُدر سلخ وصف الحرارة عن النار لبطل وجود النار. و هذا معني امتناع الانفکاک عقلاً.
اللازم: بيّن و غير بيّن(2).
البيِّن: بيِّن(3) بالمعني الأخصّ، و بيّن(4) بالمعني الأعمّ.
البيِّن بالمعني الأخص: ما يلزم من تصوّر ملزومه تصوّره، بلا حاجة إلي توسّط شيء آخر.
البيِّن بالمعني الأعمّ: ما يلزم من تصوّره و تصوّر الملزوم و تصوّر النسبة بينهما الجزم بالملازمة. مثل: الاثنان(5) نصف الأربعة أو ربع الثمانية، فإنّک إذا تصوّرتَ الاثنين قد تغفل عن أنّها نصف الأربعة أو ربع الثمانية، و لکن إذا تصوّرت أيضاً الثمانية - مثلا- و تصوّرت النسبة بينهما تجزم أنّها ربعها. و کذا إذا تصوّرت الأربعة و النسبة بينهما تجزم أنّها نصفها... و هکذا في نسبة الأعداد بعضها إلي بعض. 
و من هذا الباب لزوم وجوب المقدّمة لوجوب ذي المقدّمة، فإنّک إذا تصوّرت وجوب الصلاة و تصوّرت الوضوء و تصوّرت النسبة بينه و بين الصلاة - و هي توقّف الصلاة الواجبة عليه- حکمت بالملازمة بين وجوب الصلاة و وجوبه. 
و إنّما کان هذا القسم من البيِّن أعمّ، لأنّه لا يفرق فيه بين أن يکون تصوّر الملزوم کافياً في تصوّر اللازم و انتقال الذهن إليه و بين ألّا يکون کافياً، بل لا بدّ من تصوّر اللازم و تصوّر النسبة للحکم بالملازمة. و إنّما يکون تصوّر الملزوم کافياً في تصوّر اللازم عندما يألف الذهن الملازمة بين الشيئين علي وجه يتداعي عنده المتلازمان فإذا وُجد أحدهما في الذهن وُجد الآخر تبعاً له، فتکون الملازمة حينئذٍ ذهنيّة.
غير البيِّن: وهو ما يقابل البيِّن مطلقاً، بأن يکون التصديق و الجزم بالملازمة لا يکفي فيه تصوّرُ الطرفين و النسبة بينهما، بل يحتاج إثبات الملازمة إلي إقامة الدليل عليه. مثل الحکم بأنّ المثلَّث زواياه تساوي قائمتين، فإنّ الجزم بهذه الملازمة يتوقّف علي البرهان الهندسي، ولا يکفي تصوّر زوايا المثلَّث و تصوّر القائمتين و تصوّر النسبة للحکم بالتساوي.
و الخلاصة: معني البيِّن مطلقاً ما کان لزومه بديهيّاً، و غير البيِّن ما کان لزومه نظريّاً(6). 
المفارق: دائم و سريع الزوال و بطيئه
الدائم: کوصف الشمس بالمتحرکة، و وصف العين بالزرقاء. 
سريع الزوال: کحمرة الخَجَل و صُفرة الخوف. 
بطيء الزوال: کالشباب للإنسان. 
والتعلیقات:
راجع الحاشیۀ: ص47، وشرح الشمسیۀ: ص56، والتصحیل: ص12
راجع الحاشیۀ: ص47، وشرح الشمسیۀ: ص56، وشرح المطالع» ص70، والجوهر النضید: ص11، والإشارات و شرحه: ص50
یظهر منه قدّس سرّه أنّ البیّن ینقسم إلی قسمین، وهو یستلزم کون النسبۀ بین القسمین هو التباین، و سیأتی ص 131 الشرط فی کلّ تقسیم، و لیس هنا کذلک
و الّذی علیه المصنّف - قد صرَّح به المولی عبدالله قدّس سرّه فی الحاشیۀ و الخبیصی فی شرحه و کذا فی الشمسیّۀ و شرحها- أنّ البیّن یطلق بالاشتراک اللفظی علی معنیین، و یقابله فی کلّ من معنییه غیر البیّن. و علیه یکون تقسیم اللازم الی البیّن و غیر البیّن تقسیمین فی الحقیقۀ. ولا یبقی معه محلّ لإشکال أعمّیۀ أحد القسمین من الآخر.
راجع الحاشیۀ: ص47، و شرح الشمسیۀ: ص56، وشرح المطالع: ص 72
لا یخفی علیک: أنّ اللازم للاثنین لیس هو الثمانیۀ بل هو کونه ربع الثمانیۀ، فکان علیه أن یقول: و تصوّرت ربع الثمانیۀ، وهکذا فی الأربعۀ.
لا یخفی ما فیه، فإنّ البیّن بالمعنی الأعمّ هو ما یکون بدیهیّاً أوّلیاً .. والبدیهیّات لا تنحصر فی الأوّلیات، فإذا لم یکن اللازم بیّناً فلا یجب أن یکون نظریّاً، بل یمکن أن یکون بدیهیّاً غیر أوّلی.
والحواشی: تقسیمات عرضی: لازم (بین و غیر بین) و مفارق (دائم، سریع الزوال و بطیئۀ)
نکات متن:
... هو ما یقابل البین مطلقا »» مطلقا: بین بمعنی الاعم و الاخص
سیر بحث: بحث در ذاتی و عرضی بود، به مناسبت بحث حمل و انواع آن را بیان کردیم، حال به ادامه بحث در ذاتی و عرضی بر می گردیم:
تقسیمات عرضی:
هر کلی خمس محمول است هر محمولی (که حمل آن طبعی، شایع صناعی و هوهو باشد) یکی از کلیات خمس است؛
عرضی یعنی خارج محمول
تقسیم عرضی: لازم و مفارق
لازم: عرضیّ که امتناع انفکاک از موضوع دارد عقلاً
امتناع انفکاک: استحاله انفکاک - استحاله به معنی محال
مانند: 
زوجیت برای عدد 2
عقلا فرض هم فرض نمی شود که بشود زوجیت را جدا کرد
2 از معقولات ثانی است و بسیط است؛
حرارت برای آتش
ضحک بالقوه و تعجب بالقوه برای انسان
تقسیم عرضی لازم (خارج کتاب): 
لازم وجود خارجی، مانند: حرارت برای آتش
لازم وجود ذهنی، مانند: محمولیت برای کلیات خمس
لازم وجود خارج و ذهنی (لازم ماهیت)، مانند: زوجیت برای2
چگونه باید عرض لازم را از ذاتی باز شناخت؟
با این ملاک «اگر آن را بگیریم، شیء به شیئیت خود باقی نمی ماند»، نمی توان عرض لازم را از ذاتی باز شناخت.
تنها با این می توان عرضی لازم را از مفارق تشخیص داد؛ در صورتی که بدانیم، عرضی است.
از جمله مشکلات فلسفه مشّاء جدا کردن عرض لازم از ذاتی است.
البته کار مشکلی هم هست!!
تعریف دیگر عرضی لازم: اگر عرض لازم را از شیء بگیریم شیء به شیئیت خودش باقی نمی ماند.
مفارق: عرضی که امتناع انفکاک از موضوع ندارد عقلاً
تقسیم عرض لازم:
بیِّن:
بمعنی الأخصّ: صرف تصور ملزوم کافی است در جزم به ملازمه، شیر را تصور می کنی بلافاصله شجاعت می آید، آتش »» حرارت
بمعنی الأعمّ: صرف تصور ملزوم کافی نیست در جزم به ملازمه بلکه نیازمند تصور ملزوم و نسبت بینهما است. مانند: 4 نصف هشت است. 
تقریر دیگر: اگر 4 و 8 را و نسبت بین آنها را تصور نمایی، تصدیق خواهی کرد که نسبت نصف بودن بین آنها برقرار است.
اشکال: رابطه بین بمعنی الأخص و بمعنی الأعم از لحاظ نسب اربعه چیست؟
عموم و خصوص مطلق است؟ زیرا: 
... و إنّما کان هذا القسم من البيِّن أعمّ، لأنّه لا يفرق فيه بين أن يکون تصوّر الملزوم کافياً في تصوّر اللازم و انتقال الذهن إليه و بين ألّا يکون کافياً، بل لا بدّ من تصوّر اللازم و تصوّر النسبة للحکم بالملازمة.
تباین است؟ زیرا 2 قسم یک تقسیم باید متباین باشند.
جواب: بیِّن به دو معنا است، بیِّن بمعنی الاعم و بیِّن بمعنی الاخص؛ و اینکه گفتیم تقسیم مسامحه است.
اشکال: آیا هر بین به معنی الاخص باید لازم از اقسام عرضی باشد؟
اموری هستند که تلازم ذهنی دارند لکن لزوما تلازم خارجی ندارند.
غیر بیِّن: صرف تصور ملزوم، صرف تصور لازم و ملزوم و نسبت بینهما، جزم به ملازمه حاصل نمی شود، بلکه نیازمند به استدلال است، مانند: جهان و حدوث
تقسیم عرض مفارق
دائم: عقلا می تواند جدا شود، لکن هیچگاه جدا نشده است، ماند: رنگ چشم
سریع الزوال، مانند: شباب 
بطیء الزوال
الکلي المنطقي و الطبيعي و العقلي
إذا قيل: الإنسان کلّيٌ - مثلاً- فهنا ثلاثة أشياء: ذات الإنسان بما هو إنسان، و مفهوم الکلّي بما هو کلّي مع عدم الالتفات إلي کونه إنساناً أو غير إنسان و الإنسان بوصف کونه کلّياً. أو فقل: الأشياء الثلاثة هي: ذات الموصوف مجرّداً، و مفهوم الوصف مجرّداً و المجموع من الموصوف و الوصف.
فإن لاحظ العقلُ - والعقلُ قادر علي هذه التصرّفات- نفسَ ذات الموصوف بالکلّيّ مع قطع النظر عن الوصف، بأن يعتبر الإنسان - مثلا- بما هو إنسان من غير التفات إلي أنّه کلّي أو غير کلّي، و ذلک عندما يحکم عليه بأنّه حيوان ناطق، فإنّه - أي ذات الموصوف بما هو عند هذه الملاحظة- يُسمّي «الکلّي الطبيعي». و يُقصد به طبيعة الشيء بما هي.
والکلّی الطبیعی موجود فی الخارج بوجود أفراده(1).
و إن لاحظ العقلُ مفهومَ الوصف بالکلّي وحدَه، و هو أن يلاحظ مفهوم «ما لا يمتنع فرض صدقه علي کثيرين» مجرّداً عن کلّ مادّة، مثل: إنسان و حيوان و حجر و غيرها، فإنّه - أي مفهوم الکلّي بما هو عند هذه الملاحظة- يُسمّي «الکلّي المنطقي»
و الکلّي المنطقي لا وجود له إلّا في العقل، لأنّه ممّا ينتزعه و يفرضه العقل، فهو من المعاني الذهنيّة الخالصة الّتي لا موطن لها خارجَ الذهن.
و إن لاحظ العقلُ المجموعَ من الوصف و الموصوف، بأن لا يلاحظ ذات الموصوف وحدَه مجرّداً، بل بما هو موصوف بوصف الکلّية، کما يلاحظ الإنسان بما هو کلّي لا يمتنع صدقه علي الکثير، فإنّه - أي الموصوف بما هو موصوف بالکلّي- يُسمّي «الکلّي العقلي» لأنّه لا وجود له إلّا في العقل، لاتّصافه بوصف عقلي فان کل موجود في الخارج لا بد أن يکون جزئيا حقيقيا. و نشبه هذه الاعتبارات الثلاث لا جل توضيحها بما اذا قيل: (السطح فوق) فاذا لا حظت (ذات السطح) بما يشتمل عليه من آجر و خشب و نحوهما و قصرت النظر علي ذلک غير ملتفت الي انه فوق أو تحت فهو شبيه بالکلي الطبيعي. و اذا لا حظت مفهوم (الفوق)وحده مجردا عن شيء هو فوق فهو شبيه بالکلي المنطقي. و اذا لا حظت ذات السطح بوصف انه فوق. فهو شبيه بالکلي العقلي و اعلم ان جميع الکليات الخمسة و اقسامها بل الجزئي أيضا تصح فيها هذه الاعتبارات الثلاثة فيقال علي قياس ما تقدم: نوع طبيعي و منطقي و عقلي و جنس طبيعي و منطقي و عقلي... الي آخرها. فالنوع الطبيعي مثل انسان بما هو انسان و النوع المنطقي هو مفهوم «تمام الحقيقة المشترکة بين الجزئيات المتکثرة بالعدد في جواب ما هو» و النوع العقلي هو مفهوم الانسان بما هو تمام الحقيقة المشترکة بين الجزئيات المتکثرة بالعدد... و هکذا يقال في باقي الکليات و في الجزئي أيضا.
والحواشی:
نکات متن:
چرا وصف و موصوف می گوید؟
هیچ فرقی نمی کند، فقط تعبیر را عوض کرده است.
مادّه أی موصوف
ذهنیّۀ خالصۀ: هم عروض و هم اتصافش در ذهن است، بخلاف مفاهیم ماهوی و فلسفی
این بحث غیر منطقی و در واقع بحث از اشتراک لفظی است.
[اگر یکی از کلیات خمس و جزئی به حمل اولی را بر ماهیتی حمل کنیم:]
اگر کلی را بر ماهیتی حمل کنیم: الانسان کلیٌّ
موضوع بما هی هی (موصوف به تنهایی) »» کلی طبیعی
که معقول اولی است.
فقط ماهیت، ماهیت مجرد از هر قیدی: حیوان + ناطق (نه موجود بودن، نه معدوم بودن، نه کلی بودن و ... در آن نیست)
الماهیه هی هی لیست الا هی لا موجودۀ و لا معدومه، لا کلی و لا جزئی
طبیعی: آنچه در طبیعت یافت می شود، این است.
کلی طبیعی به تعبیری کلی نیست؛ هم با کلیت جمع می شود و هم با جزئیت جمع می شود.
به خاطر اشتراک در همه افراد به آن کلّی می گویند، یعنی کلیت دارد در همه افراد.
کلی: در کلی طبیعی مشترک لفظی است:
کلی طبیعی: ماهیت مجرد از قیدی
کلی طبیعی هم بنابر مشهور در خارج یافت نمی شود، لکن موجود است به وجود افرادش
اگر کسی اصالت ماهیت شد می تواند همچین حرفی بزند
محمول بما هی هی (وصف به تنهایی) »» کلّی منطقی
کلی: لا یمتنع صدقه علی کثیرین؛
معقول ثانی منطقی است: عروض و اتصافش ذهنی است؛
وصف و موصوف با هم »» انسانِ کلّی »» کلی عقلی
زیرا انسان کلی فقط در ذهن یافت می شود.
انسانی که قابلیت صدق بر کثیرین باشد.
کلی عقلی: ماهیت به وصف کلی عقلی
الانسان نوع
خود نوع، نوع منطقی است؛ همان است که در منطق تعریف کردیم.
الانسان نوع طبیعی
با وصف نوع: نوع عقلی
در فلسفه:
ماهیت (لابشرط): [ماهیت مجرده]
بشرط شیء: با شرط وجود و عوارض
بشرط لا: به شرط نبود وجود و عوارض