-تمهید
الإثنين, جانفييه 16, 2012
08:42 ق.ظ
مرور1
[ضرورت بحث صناعات خمس]
تقدّم أنّ للقياس(1) مادّة وصورة. والبحث عنه يقع من كلتا الجهتين.
[ارتباط بحث هیئت استدلال با مواد استدلال]
وما تقدّم في الباب الخامس كان بحثاً عنه من جهة صورته -أي: هيئة تأليفه- على وجهٍ لو تألّف القياس بحسب الشروط الّتي للهيئة وكانت مقدّماته -أي موادّه- مسلَّمة صادقة كان مُنتجاً لا محالة، أي: كانت نتيجته صادقة تبعاً لصدق مقدّماتها. ومعنى ذلك: أنّ القياس إذا احتفظ بشروط الهيئة فإنّ مقدّماته لو فُرض صدقُها فإنّ صدقها يستلزم صدقَ النتيجة.
ولا يُبحث هناك عمّا إذا كانت المقدّمات صادقةً في أنفسها أم لا، بل إنّما يبحث عن الشروط الّتي بموجبها يستلزم صدقُ المقدّمات صدقَ النتيجة على تقدير فرض صدق المقدّمات.
[توضیح بیشتر «مقدمات استدلال» و وظیفه ی این باب]
وقد حلّ الآن الوفاء بما وعدناك به من البحث عن القياس من جهة مادّته(2). والمقصود من المادّة مقدّماته في أنفسها مع قطع النظر عن صحّة تأليفها بعضها مع بعض. وهي تختلف من جهة الاعتقاد بها والتسليم بصدقها وعدمهما وإن كانت صورة القياس واحدة لا تختلف. فقد تكون القضيّة الّتي تقع مقدّمة مصدَّقاً بها وقد لا تكون. والمصدَّق بها قد تكون يقينيّة وقد تكون غير يقينيّة على التفصيل الّذي سيأتي.
[صناعات خمس چیست؟]
وبحسب اختلاف المقدمات وبحسب ما تؤدّي إليه من نتائج وبحسب أغراض تأليفها ينقسم القياس إلى البرهان والجدل والخطابة والشعر والمغالطة.
والبحث عن هذه الأقسام الخمسة او استعمالها هي «الصناعات الخمس» فيقال مثلاً: صناعة البرهان. صناعة الجدل... وهكذا.
[مقدمه صناعات خمس، آشنایی با انواع قضایا است]
وقبل الدخول في بحثها واحدةً واحدةً نذكر من باب المقدّمة أنواع القضايا المُستعمَلة في القياس وأقسامها. أو فقل حسب الاصطلاح العلمي «مبادئ الأقيسة». ثمّ نذكر بعد ذلك الصناعات في خمسة فصول
والتعلیقات:
واضح أنّ الاستقراء و التمثیل لهما موادّ أیضاً، ولکن لعلّه لم یبحث عن موادهما، لاحتمال بسبب أن صورتهما لیست مفیدۀ للیقین؛ فکان البحث عن موادّهما خالیاً عن الفائدۀ.
لا یخفی علیک: أنَّه بحث عن الحجّۀ من ناحیۀ مادّتها، و لمّا کان القیاس قسماً من الحجّۀ أمکن أن یکون بحثاً عن القیاس من هذه الناحیۀ أیضاً. 
والحواشی:
نکات کلی مربوط به منطق صناعات خمس
تا پایان باب برهان به کندی پیش خواهیم رفت؛
فهم آن سخت تر و نیازمندتر به مباحثه است؛
از نظر کاربرد، به مراتب کاربرد بیشتری نسبت به منطق 2 دارد، مخصوصا از نظر اصطلاح شناسی؛
(از حیث استمرار علمی) از نظر اصطلاح شناسی، هم کمک بیشتری به ما می کند، زیرا اصطلاحاتی که در آینده ی علمی با آنها برخورد می کنیم؛ در منطق 3 روشن می شود؛
اسم دقیق منطق 3، «معرفت شناسی» است، و در واقع پایه مباحث معرفت شناسی در منطق 3 گذاشته می شود و پایه علوم عقلی است.
بر پایه همین مباحث است که می توانیم، بر مطالب ارزش گذاری نماییم؛ و بسیار راحت می توانیم مغالطات را کشف کنیم.
کتاب مورد نظر: دارای پیچیدگی های متن کتاب است نسبت به منطق 2 و زیاد به مطالب فلسفی بر می خوریم که لازمه اش دقت بیشتر است.
و در خیلی موارد بنا به مناسبت وارد مطالب فلسفی شده است، البته بدون ذکر مبانی (خودش)
نقطه ضعف: کمبود منابع برای منطق 3؛ کتب منطقی غالبا مباحث منطق 2 را دارند؛ بخلاف مطالب منطق 3 که 90 الی 95% کتب در صناعات خمس لاغر هستند، که توجیهات مختلف آورده اند.
منابع خوب برای صناعات خمس:
اساس الاقتباس جناب خواجه؛
برای استفاده راحت تر می توان از بازنویسی اساس الاقتباس، توسط دکتر بیرجندی استفاده کرد.
لکن متون اصلی دارای اعتبار بیشتری هستند:
تصحیح مدرس رضوی؛
تصحیح ؟ انور که در 2 جلد دارای حاشیه هم است؛
کتاب البرهان ابن سینا، که کتاب سنگینی است که در سطوح عالی خوانده می شود؛
علامه مصباح یک دوره آن را گفته اند و تقریرات ایشان چاپ شده است با عنوان «»
مغالطات آقای خندان
جوهر النضید، که کتاب علامه مظفر نیز بسیار تحت تاثیر این کتاب است و خود علامه مظفر نیز بسیار متاثر از مرحوم خواجه اند.
نکات متن:
بایستی می گفت استدلال، در اینکه چرا قیاس گفته توجیهاتی گفته اند مثل اینکه قیاس مهم ترین نوع استدلال است.
منتج: نتیجه صادق است.
معنی ذلک: اشاره به صدق تبعی
هی أی المقدمات
ضرورت صناعات خمس، همان ضرورت منطق است:
ضرورت منطق: جلوگیری از خطای در فکر که از 2 ناحیه است:
یا از ناحیه ی صورت که منطق 2 متکفل آن است.
یا از ناحیه ی مواد که منطق 3 متکفل آن است.
لذا ضرورت صناعات خمس: جلوگیری از خطای فکر از ناحیه ی ماده
موضوع بحث صناعات: بررسی مواد استدلال
موضوع منطق: معرف (تصورات موصول) حجت (تصدیقات موصل)
موضوع صناعات خمس: بررسی قیاس (استدلال) از جهت ماده »» بررسی مواد استدلال
مادّه: قضایایی که استدلال مبتنی برآن است به عبارت دیگر: مقدمات استدلال
هیئت (صورت): نحوه ترکیب مقدمات (شروط شکل اول و دوم ...)
اقسام استدلال از جهت صورت: قیاس، استقراء و تمثیل
قیاس:
اقترانی
شرطی
حملی
استثنائی
استقراء
تمثیل
اقسام قیاس(استدلال) از جهت ماده: برهان، جدل، خطابه، شعر و مغالطه
برهان
جدل
خطابه
شعر
مغالطه
ملاک در تقسیم اقسام قياس از جهت ماده (تفصیل بحث خواهد آمد)
اختلاف در مقدمات
بحسب اختلاف در نتايج 
غرض از تالیف مقدمات
تذکر: نباید این 2 تا تقسیم بندی را با هم خلط کرد:
لذا مثلا قیاس می تواند جدلی یا مغالطی باشد
نکته: یک استدلال معتبر از جهت صوری، چه استدلالی است؟
در بحث منطق صوری: اعتبار استدلال ربطی به صدق نتیجه نداشت، لذا می شود استدلالی نتیجه کاذب داشته باشد اما صورت استدلال معتبر باشد.
مفاد استدلال صوری: 
می گوید نتیجه درست است؟ به هیچ وجه!!
بلکه «با فرض صدق مقدمات، نتایج صادق اند.» یعنی بین مقدمات و نتایج رابطه ضروری بر قرار است. مثلا بگوییم اگر هوا تاریک باشد من جایی را نمی بینم. 
معنی آن نیست که الان هوا تاریک است، یا من الان نمی بینم بلکه رابطه ضروری بین مقدم و تالی برقرار می نماید.
لذا برای صدق نتیجه:
اعتبار صورت
اعتبار ماده