کبری در منطق میر سید شریف جرجانی 
الخميس, أوت 01, 2019
07:22 ب.ظ
كتاب كبرى در منطق‏
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‏
بدان‏كه آدمى را قوّه ‏اى است درّاكه كه منقّش گردد در وى صور اشياء چنانچه در آيينه
 لكن 
در آيينه حاصل نمى ‏شود مگر صور محسوسات 
و در قوّه مدركه انسانى حاصل شود صور محسوسات و معقولات
و محسوس 
آن است كه به يكى از حواسّ پنجگانه كه آن باصره و سامعه و شامّه و ذائقه و لامسه است مدرك شود
و معقول 
آن است كه به يكى از اينها مدرك نشود
مقدمه
فصل: [تصوّر و تصديق‏]
هر صورت كه در قوّه مدركه انسانى كه آنرا ذهن گويند حاصل شود يا تصوّر باشد يا تصديق
زيرا كه آن صورت حاصله 
اگر صورت نسبت چيزى است به چيزى 
به ايجاب 
چنانچه گويى «زيد كاتب است» 
يا به سلب 
چنانچه گويى «زيد كاتب نيست» 
آن صورت حاصله را تصديق خوانند
و اگر آن صورت حاصله غير صورت نسبت مذكوره است 
آن را تصوّر خوانند
پس علم كه عبارت از ادراك است منحصر شد در تصوّر و تصديق
فصل: [سه وجه در نسبت چيزى به چيزى‏]
بعد از اين معلوم مى ‏شود كه نسبت چيزى به چيزى خواه به ايجاب و خواه به سلب بر سه وجه باشد
يكى حملى
 چنانكه معلوم شد در مثال مذكور
دوّم اتّصالى 
چنانكه 
گويى «اگر آفتاب برآمده باشد، روز موجود باشد» 
يا گويى «نيست چنين ‏كه اگر آفتاب برآمده باشد، شب موجود باشد»
سيّم انفصالى 
چنانكه 
گويى «اين عدد يا زوج است يا فرد» 
يا گويى «نيست چنين ‏كه اين شخص يا انسان باشد يا حيوان».
پس
 ادراك نسبت حملى و اتّصالى و انفصالى به ايجاب و سلب تصديق باشد 
و او را حكم نيز خوانند 
و ادراك ماوراى اينها تصور باشد
فصل: [نيازهاى تصديق‏]
چون تصديق ادراك نسبت چيزى به چيزى است به ايجاب يا به سلب ناچار باشد او را از سه تصوّر
اوّل تصوّر منسوب اليه
 كه آن را محكوم عليه خوانند
دوّم تصوّر منسوب به 
كه آن را محكوم به خوانند
سيّم تصوّر نسبت بينا‏بين 
كه آن را نسبت حكميّه خوانند
 مثلا در تصديق به آنكه زيد قائم است
 ناچار باشد او را از سه تصوّر
يكى تصوّر زيد كه محكوم عليه است 
دوّم تصوّر قائم كه محكوم به است 
سيّم تصوّر نسبت ميان زيد و قائم كه نسبت حكميّه است 
تا بعد از آن ادراك، آن نسبت بر وجه ايجاب يا سلب حاصل شود
پس هر تصديق موقوف باشد بر 
تصوّر محكوم عليه
 و تصوّر محكوم به
 و تصوّر نسبت حكميّه
 ليكن هيچكدام از اين تصوّرات ثلاثه در نزد اهل تحقيق 
جزء تصديق نيست 
بلكه شرط تصديق است
فصل: [اقسام تصور]
بدان‏كه تصوّر بر دو قسم است
[اول تصور بديهى‏]
يكى آن‏كه در حصول وى احتياج نباشد به نظر و فكر 
چون تصوّر حرارت و برودت و سياهى و سفيدى و مانند آن 
و اين قسم را تصوّر ضرورى و بديهى خوانند
دوّم آن‏كه در حصول وى احتياج باشد به نظر و فكر 
چون تصوّر روح و ملك و جنّ و امثال آن 
و اين قسم را تصوّر نظرى و كسبى خوانند
و بر همين قياس تصديق نيز بر دو قسم است
يكى ضرورى كه در حصول وى احتياج به فكر و نظر نباشد 
چون تصديق به آن‏كه آفتاب روشن است و آتش گرم است و نظاير آن.
دوّم تصديق نظرى كه محتاج باشد به نظر و فكر 
چون تصديق به آن كه صانع موجود است و عالم حادث است و غير آن
دوم [تصور نظرى‏]
بدان‏كه تصوّر نظرى را از تصوّر ضرورى و همچنين تصديق نظرى را از تصديق ضرورى حاصل مى ‏توان كرد 
به طريق فكر و نظر 
و آن عبارت است از ترتيب تصوّرات يا تصديقات حاصله بر وجهى كه مؤدّى شود به حصول تصوّرى يا تصديقى كه حاصل نبوده باشد
 چنانكه تصوّر حيوان را با تصوّر ناطق جمع كنى و گويى حيوان ناطق
از اينجا تصوّر انسان كه حاصل نبوده باشد حاصل مى‏ شود
و چنانكه تصديق به آن كه عالم متغيّر است با تصديق به آن كه هرچه متغيّر است حادث است جمع كنى و گويى «العالم متغيّر و كلّ متغيّر حادث» 
از اين‏جا تصديق به آن كه عالم حادث است حاصل مى ‏شود
فصل: [امتياز آدمى از ساير حيوانات‏]
بدان‏كه امتياز آدمى از ساير حيوانات به آن است كه
 وى مجهولات را از معلومات به نظر و فكر حاصل مى‏ تواند كرد 
به خلاف ساير حيوانات 
پس بر همه كس لازم است كه طريق فكر و نظر و صحّت و فساد آن را بشناسد
 كه تا چون خواهد مجهولات تصوّرى يا تصديقى را از معلومات تصوّرى يا تصديقى بر وجه صواب حاصل كند تواند كرد
 مگر آن كسانى كه مؤيّد باشند من عند اللّه بنفوس قدسيّه 
كه ايشان را در دانستن چيزها احتياج به نظر و فكر نباشد
فصل: [معرّف و حجت‏]
بدان‏كه در عرف علماى اين فنّ 
آن تصوّرات مرتّبه كه موصل مى ‏شوند به تصوّر ديگر
 آن را معرّف و قول شارح خوانند
و آن تصديقات مرتّبه كه موصل شوند به تصديق ديگر 
آن را حجّت و دليل خوانند
پس مقصود در اين فنّ دانستن معرّف و حجّت بود
و شكّى نيست كه معرّف و حجّت فى الحقيقة معانى ‏اند نه الفاظ
 مثلا 
معرّف انسان، معنى حيوان ناطق است نه لفظ آن
و حجت و دليل حدوث عالم، معانى قضاياى مذكوره است نه الفاظ آنها،
 پس صاحب اين فنّ را بالذات احتياج به الفاظ نيست 
ليكن چون تفهيم و تفهّم معانى موقوف به الفاظ و عبارات است 
از اين جهت واجب شد بر وى كه نظر كند به حال الفاظ به اعتبار دلالت آنها بر معانى
بخش اول : تصورات
فصل: [دلالت‏]
بدان‏كه 
دلالت
 بودن شى‏ء است به حيثيّتى كه از علم به وى لازم آيد علم به شى‏ء ديگر 
پس آن شى‏ء اوّل را دالّ گويند 
و ثانى را مدلول
و وضع
 تخصيص شى‏ء است به شى‏ء ديگر بر وجهى كه از علم به شى‏ء اوّل حاصل شود علم به شى‏ء ثانى
پس علم به وضع، سببى است از اسباب دلالت
و اقسام دلالت به حكم استقراء سه است
اوّل دلالت وضعيّه 
كه وضع را در وى مدخل است 
و اين در الفاظ باشد 
چون دلالت لفظ زيد بر ذات وى
و در غير الفاظ نيز باشد
 چون دلالت خطوط و عقود و اشارات و نصب بر معانى كه از آنها مفهوم گردد
دوّم دلالت عقليّه 
كه به مقتضاى عقل است
و اين نيز در الفاظ مى ‏باشد 
چون دلالت لفظ ديز مسموع از وراء جدار بر وجود لافظ
و در غير الفاظ باشد 
چون دلالت مصنوع بر وجود صانع
سيّم دلالت طبعيّه 
كه به مقتضاى طبع باشد 
و اين نيز در الفاظ يافته شود
چون دلالت اح اح بر درد سينه
و در غير الفاظ باشد
چون دلالت 
حمره بر خجل
و صفرت بر وجل
و حركت نبض بر صحّت و فساد بدن
فصل: [دلالت لفظيّه وضعيّه از دلالات معتبر]
بدان‏كه آنچه از دلالات معتبر است
 دلالت لفظيّه وضعيّه است
 زيرا كه افاده و استفاده معانى در معتاد به اين طريق است
 و اين دلالت منحصر است در مطابقت و تضمّن و التزام.
مطابقت 
دلالت لفظ است بر تمام معنى موضوع له خود از اين جهت كه تمام معنى موضوع له اوست
 چون دلالت لفظ انسان بر معناى حيوان ناطق.
و تضمّن
 دلالت لفظ است بر جزء معناى موضوع له خود از اين جهت كه جزء معنى موضوع له اوست
چون دلالت لفظ انسان بر معناى 
حيوان تنها 
يا ناطق تنها.
و التزام 
دلالت لفظ است بر معناى خارج لازم موضوع له خود از اين جهت كه آن خارج لازم معنى موضوع له اوست 
چون دلالت لفظ انسان بر معناى قابل علم و صنعت كتابت.
فصل: [دلالت لفظ بر موضوع له‏]
مخفى نماند كه لفظ 
بر تمام معناى موضوع له خود به مجرّد وضع دلالت كند 
و بر جزء معناى موضوع له خود نيز دلالت كند 
بواسطه آن كه فهم كلّ بى ‏فهم جزء ممكن نيست 
لكن دلالت لفظ بر خارج لازم معناى موضوع له خود 
محتاج است به لزوم آن خارج موضوع له را در ذهن 
به اين معنى كه آن خارج به حيثيّتى باشد كه هرگاه موضوع له در ذهن حاصل شود آن خارج نيز حاصل شود 
و اگر چنين نباشد آن لفظ را بر وى دلالت كلّى دائمى نباشد.
 پيش اصحاب اين فنّ
 دلالت كلّى دائمى معتبر است 
و امّا پيش علماى اصول و بيان
 دلالت فى الجمله كافى است. 
پس لزوم عقلى نزد ايشان شرط نباشد 
بلكه لزوم فى الجمله بس است.
فصل: [انواع دلالات موضوع له لفظ در صورت بسيط بودن‏]
هرگاه موضوع له لفظ بسيط باشد و او را لازم ذهنى نباشد 
آن جا دلالت مطابقت باشد بى ‏تضمّن و التزام 
لكن دلالت تضمّن و التزام‏ بى‏ مطابقت صورت نپذيرد 
زيرا كه ايشان تابع وضعند 
و هرجا كه وضع هست دلالت مطابقت نيز هست 
و اگر موضوع له لفظ بسيط بود و او را لازم ذهنى بود 
آن‏جا دلالت مطابقت و التزام بود بى ‏تضمّن 
و اگر موضوع له لفظ مركّب باشد و او را لازم ذهنى نباشد 
آن‏جا دلالت مطابقت و تضمّن باشد بى ‏التزام
فصل: [دلالت حقيقى‏]
لفظ را 
چون در تمام موضوع له خود استعمال كنند
 آن را حقيقت خوانند 
و چون در جزء موضوع له يا در خارج موضوع له استعمال كنند 
آن را مجاز خوانند 
و در آن جا احتياج به قرينه باشد.
فصل: [لفظ مفرد و مشترك‏]
لفظ را 
چون يك موضوع له باشد 
آن را مفرد گويند 
و اگر زياده باشد
 مشترك خوانند. 
و در هر معنى احتياج به قرينه باشد 
چون لفظ عين 
و اگر دو لفظ از براى يك معنى موضوع باشد 
آنرا مترادفان گويند
چون انسان و بشر 
و اگر هر يكى را موضوع له على حده باشد
 آن را متباينان خوانند
 چون انسان و فرس.
فصل: [لفظ دالّ بر معنى مطابقت و اقسام آن‏]
لفظ دالّ بر معنى مطابقت بر دو قسم است: مفرد و مركّب
 مركّب آن باشد كه
 جزء لفظ وى دلالت نمايد بر جزء معنى مقصود وى 
و آن دلالت نيز مقصود باشد 
چون «رامى الحجارة» 
و مفرد آن است كه چنين نباشد 
و اين چهار قسم است:
اوّل آنكه لفظ جزء ندارد
 چون همزه استفهام
دوّم آنكه جزء دارد و لكن آن جزء دلالت ندارد اصلا
 چون زيد
سيّم آنكه جزء دارد و آن جزء دلالت دارد لكن بر جزء معنى مقصود دلالت ندارد
 چون عبد اللّه علما
چهارم آنكه جزء دارد و آن جزء دلالت دارد بر معنى مقصود لكن دلالتش مراد نباشد
 چون حيوان ناطق كه علم شخص انسانى باشد (اسم کسی باشد)
فصل: [اقسام لفظ مفرد]
لفظ مفرد بر سه قسم است: اسم و كلمه و ادات
 زيرا كه اگر معناى لفظ مفرد ناتمام است (معنی مستقل ندارد)
 آن را در اين فنّ ادات خوانند 
و در نحو حرف گويند
و اگر معناى وى تمام است 
پس خالى از اين نيست كه صلاحيّت دارد كه محكوم عليه شود يا نه 
اگر ندارد 
در اين فنّ آن را كلمه گويند 
و در نحو فعل خوانند
و اگر صلاحيّت دارد 
آن را اسم گويند
فصل: [اقسام لفظ مركّب‏]
لفظ مركّب بر دو قسم است: تامّ و غير تامّ
 تامّ 
آن است كه بر وى سكوت صحيح باشد يعنى چون متكلّم آن‏جا سكوت نمايد مخاطب را انتظارى نباشد 
آنچنان انتظارى كه 
با محكوم عليه باشد بى‏ محكوم به 
و با محكوم به باشد بى ‏محكوم عليه
و مركّب تامّ 
اگر فى نفسه محتمل صدق و كذب باشد 
آنرا خبر و قضيّه خوانند 
و اگر محتمل صدق و كذب نباشد 
آن را انشاء خوانند.
خواه دلالت كند بالذات بر طلب
 چون امر و نهى و استفهام 
و خواه‏ دلالت نكند بالذات
 چون تمنّى و ترجّى و تعجّب و نداء و مانند آن
 و اين قسم از معناى انشاء در محاورات معتبر است
و غير تامّ 
آن است كه بر وى سكوت صحيح نباشد 
و اين قسم منقسم مى ‏شود به 
تركيب تقييدى كه جزء ثانى در وى قيد جزء اوّل باشد
خواه به اضافه چون «غلام زيد» 
و خواه به وصف چون «حيوان ناطق» 
و تركيب غير تقييدى آن است كه در وى جزء دوّم قيد اوّل نباشد
 چون فى الدار و خمسة عشر.
فصل: [تصور و تصديق و ارتباط آن با ادراك معانى الفاظ]
ادراك معانى الفاظ مفرده 
و ادراك معانى مركّبات غير تامّه 
و ادراك معانى مركّبات تامّه انشائيّه
 مجموع تصوّر باشد. 
و ادراك معانى خبر و قضيّه
 تصديق باشد.
اين است مباحث الفاظ چنانكه مناسب اين مقام است. 
و چون تصديق موقوف بود بر دانستن تصوّرات 
از اين جهت بيان احوال تصوّرات را مقدّم داشتيم بر تصديقات.
فصل: [جزيى و كلى‏]
هرچه در ذهن متصوّر شود
 اگر نفس تصوّر وى مانع باشد از وقوع شركت بين كثيرين
 آن را جزئى حقيقى خوانند 
چون زيد. 
و اگر نفس تصوّر وى مانع نباشد از وقوع شركت بين كثيرين
 آن را كلّى خوانند 
چون مفهوم انسان
 و هريك از اين كثيرين را فرد آن كلّى خوانند 
و جزئى اضافى وى نيز خوانند
 و جزئى اضافى 
شايد كه جزئى حقيقى باشد 
چون «زيد» قياس به انسان
و شايد كه كلّى باشد فى نفسه 
و لكن جزئى اضافى كلّى ديگر باشد
چون «انسان» قياس به حيوان.
فصل: [کلیات خمس]
چون كلّى را قياس كنيم با حقيقت افراد
 يا تمام حقيقت افراد خود است 
يا جزء حقيقت افراد خود 
يا خارج حقيقت افراد خود
اگر تمام حقيقت افراد خود باشد آن را نوع حقيقى خوانند
 چون انسان كه تمام حقيقت زيد و عمرو و بكر است كه ايشان را از يكديگر امتيازى نيست إلّا به عوارض مشخّصه معيّنه كه در ماهيّت و حقيقت ايشان مدخل ندارد 
و چون نوع حقيقى، تمام ماهيّت افراد است پس افراد وى متّفق الحقيقه باشند كه هرگاه از فرد وى يا از افراد وى بما هو سؤال كنند آن نوع در جواب مقول مى ‏شود 
پس نوع كلّى باشد كه مقول شود به امور متّفقة الحقيقة در جواب ما هو؟ 
مثلا هرگاه گويند: ما زيد و عمرو و بكر؟ جواب انسان باشد.
و آن كلّى كه جزء حقيقت افراد خود باشد آنرا ذاتى گويند
 و اين منحصر است در جنس و فصل
 زيرا كه آن جزء حقيقت افراد اگر تمام مشترك باشد ميان آن حقيقت و حقيقت ديگر، آن را جنس خوانند 
و مراد به تمام مشترك آن است كه ميان آن دو حقيقت، هيچ جزء مشترك خارج از آن نباشد، 
چون حيوان كه تمام مشترك است ميان حقيقت انسان و حقيقت فرس زيراكه انسان و فرس با يكديگر مشتركند در ذاتيّات بسيار چون جوهر و قابل ابعاد ثلاثه و نامى و حسّاس و متحرّك بالاراده و حيوان عبارت از اين مجموع است، 
و چون جنس، تمام مشترك باشد ميان امور مختلفة الحقايق پس هرگاه از اين مختلفة الحقايق بما هو؟ سؤال كنند، جنس در جواب مقول شود
مثلا هرگاه از انسان و فرس بما هو سؤال كنند جواب، حيوان باشد، زيراكه سؤال در اين جا از تمام حقيقت مشتركه است و آن حيوان است 
و اگر از انسان تنها بما هو؟ سؤال كنند سؤال از تمام حقيقت مختصّه او باشد و حيوان در جواب نشايد بلكه جواب، حيوان ناطق باشد 
و از اين جا معلوم شد كه: جنس كلّى ‏اى است كه مقول مى ‏شود بر امور مختلفة الحقايق در جواب ما هو و شايد كه يك حقيقت را اجناس متعدّده باشد بعضى فوق بعضى چون حيوان كه جنس انسان است و فوق او جسم نامى است و فوق جسم نامى جسم مطلق است و فوق جسم مطلق جوهر است
و در اين هنگام 
آن جنس كه جواب از جميع مشاركات در آن جنس واقع شود آن را جنس قريب خوانند 
چون حيوان كه هرچه با انسان در حيوانيّت مشاركت دارد چون آنها را با انسان در سؤال جمع كنى جواب حيوان باشد 
و آن جنس كه جواب از جميع مشاركات واقع نشود آنرا جنس بعيد خوانند 
چون جسم نامى كه مشترك است ميان انسان و نباتات و حيوانات لكن در جواب سؤال از انسان با نباتات جسم نامى مقول مى‏ شود و در جواب سؤال از انسان با حيوانات جسم نامى مقول نمى ‏شود
 و هر جنس كه 
جواب از جميع مشاركات در وى دو باشد 
بعيد يك مرتبه باشد 
چون جسم نامى 
و اگر جواب سه باشد 
بعيد به دو مرتبه باشد 
چون جسم مطلق 
و على هذا القياس.
و ابعد اجناس را جنس عالى خوانند 
چون جوهر در مثال مذكور 
و اقرب اجناس را جنس سافل خوانند 
چون حيوان در اين مثال مذكور 
و آنچه ميان جنس عالى و سافل باشد آن را جنس متوسّط خوانند چون جسم نامى و جسم مطلق در اين مثال مذكور.
اين است بيان آن جزء كه تمام مشترك است 
و اگر جزء حقيقت‏ افراد، تمام مشترك نباشد آن را فصل خوانند
 زيراكه آن حقيقت را تميز مى ‏كند از غير، تميز جوهرى
 خواه آن جزء، مشترك نباشد اصلا
چون ناطق كه مخصوص است به حقيقت افراد انسان. پس اين حقيقت را از همه ماهيّات تميز كند و اين را فصل قريب خوانند
 و خواه مشترك باشد امّا تمام مشترك نباشد 
كه وى نيز مميّز حقيقت شود از بعضى ماهيّات، چون حسّاس كه مشترك است ميان انسان و فرس، و اين را فصل بعيد خوانند،
 و بالجملة فصل: مميّزى است جوهرى پس او كلّى‏ اى باشد كه در جواب اىّ شى‏ء هو فى جوهره؟ مقول شود.
بدان‏كه نوع را معنى ديگر هست كه آنرا نوع اضافى خوانند و آن ماهيّتى است كه جنس مقول مى ‏شود بر وى و بر ماهيّت ديگر در جواب ما هو، چون انسان كه مقول مى ‏شود بر وى و بر فرس، حيوان، در جواب ما هو و نوع اضافى 
شايد كه نوع حقيقى باشد چنانكه گفتيم 
و شايد كه نباشد 
چون حيوان كه نوع اضافى جسم نامى است و جسم نامى كه نوع اضافى جسم مطلق است و جسم مطلق كه نوع اضافى جوهر است.
و امّا آن كلّى كه از حقيقت افراد خود خارج است
 اگر مخصوص به يك حقيقت باشد آن را خاصّه خوانند 
و او حقيقت را تميز كند از غير، تميز عرضى پس او كلّى ‏اى باشد كه مقول شود در جواب اىّ شى‏ء هو فى عرضه؟
 چون ضاحك، نسبت به انسان 
و اگر مشترك باشد ميان دو حقيقت يا بيشتر آن را عرض عامّ گويند
 چنانكه «ماشى» كه مشترك است ميان انسان و حيوان. 
پس كليّات، منحصر شد در پنج قسم: نوع و جنس و فصل و عرض خاصّه و عرض عامّه.
فصل: [اقسام معرف‏]
معرّف بر چهار قسم است:
اوّل حدّ تامّ
 و آن مركّب باشد از جنس قريب و فصل قريب
 چون حيوان ناطق در تعريف انسان.
دوّم حدّ ناقص 
و آن مركّب باشد از جنس بعيد و فصل قريب
 چون جسم نامى ناطق يا جسم ناطق يا جوهر ناطق در تعريف انسان.
سيّم رسم تامّ 
و آن مركّب باشد از جنس قريب و خاصّه
 چون حيوان ضاحك در تعريف انسان.
چهارم رسم ناقص
 و آن مركّب باشد از جنس بعيد و خاصّه
 چون جسم نامى ضاحك يا جسم ضاحك يا جوهر ضاحك در تعريف انسان
و شايد كه رسم ناقص مركّب باشد از عرض عامّ و خاصّه
 چون «ماشى ضاحك» در تعريف انسان.
 و نزد اهل اصول و عربيّه، معرّف را با جميع اقسام، حدّ خوانند.
فصل: [عدم جواز استعمال الفاظ مجازيّه و مشتركه در تعريفات‏]
استعمال الفاظ مجازيّه و مشتركه در تعريفات جايز نيست
 إلّا وقتى كه قرينه واضحه باشد چون «عين جاريه».
فصل: [مشكل بودن دانستن حقايق اشياء موجوده در خارج‏]
بدان‏كه دانستن حقايق اشياء موجوده در خارج 
چون انسان و فرس و مانند آن 
و تميز كردن ميان اجناس و فصول آنها و ميان اعراض عامّه و خاصّه آنها در غايت اشكال است 
و امّا دانستن حقايق مفهومات اصطلاحيّه 
و تميز كردن ميان اجناس و اعراض عامّه و ميان فصول و خواصّ آنها آسان است
چون مفهوم كلمه و اسم و فعل و حرف و معرب و مبنى و مانند آن.
بخش دوم: تصدیقات
فصل: [مباحث تصديقات‏]
چون فارغ شديم از مباحث تصوّرات پس شروع كرديم در مباحث تصديقات.
همچنانكه در تحصيل تصوّرات نظريّه محتاج بوديم به دو چيز
يكى بيان موصل به تصوّر
 كه آن معرّف و قول شارح است به اقسام اربعه خود 
و ديگرى بيان كليّات خمس
 كه قول شارح از آن مركّب است
همچنين در تحصيل تصديقات نظريّه نيز محتاجيم به دو چيز
 يكى بيان موصل به تصديق
 كه آن حجّت است به اقسام خود 
و ديگرى بيان قضايا كه حجّت از آن مركّب مى ‏شود
 بنابراين ناچار است كه مباحث قضايا مقدم باشد بر مباحث حجّت.
پس مى ‏گوييم
 قضيّه
 قولى است كه صحيح باشد تصديق و تكذيب قائل وى.
 و قضيه به حسب معنى مركّب است از چهار چيز 
محكوم عليه
 و محكوم به 
و نسبت حكميّه 
و حكم به ايجاب يا به سلب
 و فرق ميان نسبت حكميّه و حكم در صورت شكّ ظاهر شود
 كه آن‏جا نسبت حكميّه هست و حكم نيست 
زيرا كه شك در وى است و حكم در او نيست.
فصل: [اقسام قضيه‏ از حیث حمل و شرط]
قضيّه بر سه قسم است: 
حمليّه 
و شرطيّه متّصله 
و شرطيّه منفصله
 زيراكه محكوم عليه و محكوم به در قضيّه 
يا مفرد بود يا در حكم مفرد، آن قضيّه را حمليّه خوانند؛ 
خواه موجبه باشد 
چون «زيد قائم است» 
و خواه سلبيّه 
چون «زيد قائم نيست» 
و اگر نه مفرد و نه در حكم مفرد باشد، آن را قضيّه شرطيّه خوانند.
پس اگر حكم به اتّصال است، آن را قضيه شرطيّه متّصله خوانند
 خواه موجبه باشد 
چنانكه گويى: «اگر آفتاب برآمده باشد روز موجود باشد». 
و خواه سالبه 
چنانكه گويى: «نيست چنين كه اگر آفتاب طالع باشد شب موجود باشد».
 و اگر حكم به انفصال است آن قضيّه را شرطيّه منفصله خوانند 
خواه موجبه 
چنانكه گويى «اين عدد يا زوج است يا فرد» 
و خواه سالبه 
چنانكه گويى: «نيست چنين كه اين عدد يا زوج باشد يا مركّب از واحد».
فصل: [وجه اطلاق حمليّه و متّصله و منفصله بر سوالب‏]
اطلاق حمليّه و متّصله و منفصله
 بر موجبات ظاهر است 
و بر سوالب بواسطه مناسبت با موجبات است در اطراف.
فصل: [تسمیه اجزاء قضیه‏]
محكوم عليه را در قضيّه حمليّه موضوع خوانند 
و محكوم به را محمول 
و آن نسبت كه ميان موضوع و محمول است نسبت حكميّه خوانند 
و آن لفظ كه دلالت كند بر حكم و بر نسبت حكميّه معا آن را رابطه خوانند 
چون
 لفظ (هو) در «زيد هو قائم» 
و لفظ (است) در «زيد قائم است» 
و حركت (كسره) در «زيد چنين و در زيد دبير».
و بالجمله هرچه دلالت كند بر ربط ميان محمول و موضوع، آن را رابطه گويند 
و در قضيّه شرطيّه
 محكوم عليه را مقدّم
 و محكوم به را تالى خوانند.
فصل: [اقسام قضیه از حیث موضوع ‏]
موضوع در قضيه حمليّه 
اگر جزئى حقيقى باشد آن قضيّه را شخصيّه‏ خوانند
 چون «زيد نويسنده است و زيد نويسنده نيست» 
و اگر كلّى باشد 
پس
 اگر بيان كمّيّت افراد نكرده باشد آن قضيّه را مهمله خوانند،
 چون «انسان نويسنده است و انسان نويسنده نيست» 
و اگر بيان كمّيّت افراد كرده باشد آن قضيّه را محصوره خوانند، 
و اين بر چهار قسم بود:
موجبه كليّه 
و سالبه كليّه 
و موجبه جزئيه 
و سالبه جزئيه.
قضاياى شخصيّه در علوم معتبر نيست
 و قضيّه مهمله در قوّه جزئيه است
 پس قضاياى معتبره در علوم، محصورات اربعه است.
فصل: [نقش حرف سلب، در قضيه حمليّه‏]
حرف سلب
 چون در قضيه حمليّه، جزء محمول شود
آن را قضيّه معدولة المحمول خوانند
و اگر جزء موضوع شود 
آن را معدولة الموضوع گويند
و اگر جزء هر دو شود
 معدولة الطرفين خوانند
 و اگر جزء نشود
آن را محصّله خوانند.
فصل: [جهات بسیط‏]
نسبت محمول با موضوع خواه به ايجاب و خواه به سلب 
شايد كه ضرورى باشد يعنى «مستحيل الانفكاك» باشد
 آن را قضيّه ضروريّه خوانند،
چون 
كلّ انسان حيوان بالضرورة 
و لا شى‏ء من الانسان بحجر بالضرورة
و شايد كه بسلب ضرورت باشد از هر دو طرف 
آن را ممكنه خاصّه گويند
 چون 
كلّ انسان كاتب بالامكان الخاصّ 
و لا شى‏ء من الانسان بكاتب بالامكان الخاصّ
 موجبه و سالبه را معنى يكى است‏ در ممكنه خاصّه 
يعنى ثبوت كتابت و سلب كتابت هيچكدام انسان را ضرورى نيست، 
و يا به سلب ضرورت باشد از يك طرف كه آن طرف مخالف حكم است
 آن را ممكنه عامّه گويند
چون 
كلّ انسان كاتب بالامكان العامّ
 يعنى سلب كتابت از انسان ضرورى نيست، 
و لا شى‏ء من الانسان بكاتب بالامكان العام
 يعنى ثبوت كتابت انسان را ضرورى نيست
 و شايد كه نسبت محمول به موضوع به دوام باشد يعنى هميشگى، بى ‏اعتبار ضرورت
 آن را دائمه مطلقه خوانند
 مثل 
كلّ فلك متحرّك دائما 
و لا شى‏ء من الفلك بساكن دائما
 و شايد كه مشروط بشرط باشد
 مثل «كل كاتب متحرّك الأصابع بالضرورة مادام كاتبا» 
و آن را مشروطه عامّه خوانند
و شايد كه نسبت بالفعل باشد يعنى فى الجمله
 و آن را مطلقه عامّه خوانند
 چون «كلّ انسان كاتب بالفعل».
فصل: [عكس قضيّه حمليه‏]
عكس قضيّه حمليه آن باشد كه موضوع را محمول‏ سازى و محمول را موضوع 
بر وجهى كه ايجاب و سلب و صدق و كذب اصلى، محفوظ باشد
 پس موجبه كليّه به موجبه جزئيه منعكس مى ‏شود
 مثلا هرگاه «كلّ انسان حيوان» صادق باشد «بعض الحيوان انسان» نيز صادق باشد،
و همچنين موجبه جزئيه به موجبه جزئيه منعكس شود
 مثلا چون «بعض الحيوان انسان» صادق آيد «بعض الانسان حيوان» هم صادق آيد 
زيراكه موضوع و محمول با هم متلاقى شده‏ اند در ذات موضوع، و شايد كه محمول اعمّ باشد پس در قضيّه موجبه، عكس كلّى صادق نباشد، 
و سالبه كليّه كنفسها منعكس شود چون ضروريّه باشد
مثلا هرگاه «لا شى‏ء من الانسان بحجر» صادق باشد «لا شى‏ء من الحجر بانسان» صادق شود 
و سالبه جزئيه عكس ندارد
 زيرا كه «ليس بعض الحيوان بانسان» صادق است و در عكس وى «ليس بعض الانسان بحيوان» صادق نيست.
فصل: [نقيض قضيّه‏ حملیه]
نقيض قضيّه، قضيّه ديگر باشد كه با وى در ايجاب و سلب مخالف باشد
 به حيثيّتى كه صدق هريك لذاته مستلزم كذب ديگرى باشد و كذب هريك لذاته مستلزم صدق ديگرى باشد
 پس 
نقيض موجبه كليّه سالبه جزئيه باشد 
و نقيض سالبه كليّه موجبه جزئيه باشد.
فصل: [قضيّه شرطیه و صور آن‏]
قضيّه متّصله
 لزوميّه باشد 
اگر اتّصال يا سلب اتّصال ضرورى باشد چنانكه گذشت
 و اتّفاقيّه باشد 
اگر اتّصال و سلب اتّصال ضرورى نباشد
و قضيّه منفصله 
يا حقيقيّه باشد 
اگر انفصال در وجود و عدم باشد 
چنانكه گويى اين عدد يا زوج باشد يا فرد
 يعنى هر دو مجتمع نشود و هر دو مرتفع نشود 
و يا مانعة الجمع باشد
 اگر انفصال در وجود باشد 
چنانكه گويى: «اين چيز يا شجر است يا حجر» 
يعنى هر دو مجتمع نشوند و لكن ارتفاع را شايد، يعنى آن چيز مى ‏تواند كه نه شجر باشد و نه حجر.
 و يا مانعة الخلوّ باشد 
اگر انفصال در عدم باشد 
چنانكه گويى «زيد در دريا است يا غرق نمى ‏شود» 
يعنى هر دو مرتفع نشوند و لكن اجتماع را شايد.
 فصل: [نقیض و عكس در شرطیات‏]
تناقض‏ و عكس در شرطيّات بر قياس حمليّات معلوم مى ‏شود.
فصل: [اقسام استدلال]
حجّت بر سه قسم است:
يكى قياس
 كه آن استدلال است از حال كلّى بر حال جزئى 
چنانكه گويى: كلّ انسان حيوان، و كلّ حيوان جسم، فكلّ انسان جسم.
پس استدلال كردى از حال حيوان كه كلّى است بر حال جزئى كه انسان است.
دوّم استقراء
 كه آن استدلال است از حال جزئيّات بر حال كلّى 
چنانكه گويى: هريك از انسان و طيور و بهائم فكّ اسفل را مى‏ جنبانند در حال مضغ، پس جميع حيوانات چنين باشند
 پس استدلال كردى از حال جزئيّات كه انسان و طيور و بهائم است بر حال حيوان كه كلّى ايشان است.
سيّم تمثيل 
و آن استدلال است از حال جزئى بر حال جزئى ديگر 
چنانكه گويى نبيذ حرام است بنابراين كه خمر حرام است و هر دو جزئى مسكرند.
استقراء و تمثيل مفيد ظنّ باشند
 و قياس مفيد يقين.
 پس عمده در باب تحصيل تصديقات، قياس است،
 و آن عبارت است از:
قول مؤلّف از قضايا كه لازم آيد از وى لذاته قول ديگر
 چنانكه گويى عالم متغيّر است، و هر متغيّرى حادث است، پس عالم حادث است
و قياس بر دو قسم است:
اوّل اقترانى 
كه در وى نتيجه يا نقيض نتيجه بالفعل مذكور نباشد 
چنانكه مذكور شد.
دوّم استثنائى
 كه در وى نتيجه يا نقيض نتيجه بالفعل مذكور باشد 
چنانكه گويى اگر اين شخص آدمى باشد حيوان باشد لكن آدمى است پس حيوان است لكن حيوان نيست پس آدمى نيست.
فصل: [اقسام قياس اقترانى و اشکال اربعه‏]
قياس اقترانى 
يا حملى باشد
 يعنى مركّب از حمليّات صرف باشد،
 و يا غير حملى باشد
و قسم اوّل ظاهرتر است پس بر وى اقتصار كنيم و آن چهار نوع است
 زيرا كه نسبت ميان موضوع و محمول چون مجهول باشد، احتياج باشد به متوسّطى كه او را با هر دو طرف نسبت بود، تا بواسطه وى نسبت ميان موضوع و محمول معلوم شود، 
و آن را حدّ وسط خوانند چنانكه موضوع مطلوب را اصغر خوانند
 و محمول وى را اكبر خوانند
 و حدّ وسط اگر محمول شود اصغر را و موضوع شود اكبر را
 آن را شكل اوّل خوانند
 و اگر عكس اين باشد 
آن را شكل رابع خوانند
 و اگر محمول شود هر دو را 
شكل ثانى خوانند
 و اگر موضوع شود هر دو را
 شكل ثالث خوانند
فصل: [شروط اشكال اربعه‏]
شكل اوّل (مغ کب) 
را شرط آن است كه 
صغراى وى يعنى قضيّه مشتمله بر اصغر موجبه باشد تا اصغر در اوسط مندرج شود 
و كبراى وى (يعنى قضيّه مشتمله بر اكبر) كليّه باشد تا حكم از اوسط به اصغر متعدّى شود به يقين 
پس صغراى شكل اوّل موجبه جزئيه باشد (حداقل) و كبراى وى كليّه 
و ضروب منتجه وى منحصر در چهار است:
اوّل موجبتين كليّتين
 نتيجه موجبه كليّه باشد.
دوّم موجبه جزئيه صغرى با موجبه كليّه كبرى
 نتيجه موجبه جزئيّه باشد.
سيّم موجبه كليّه صغرى با سالبه كليّه كبرى
 نتيجه سالبه كليّه باشد.
چهارم موجبه جزئيه صغرى با سالبه كليّه كبرى
 نتيجه سالبه جزئيّه باشد
 پس شكل اوّل، منتج محصورات اربع است.
(شکل ثانی - خین کب)
و شرط شكل ثانى آن است كه
 مقدّمتين وى مختلف باشند به ايجاب و سلب، يعنى يكى موجبه و ديگرى سالبه 
و كبراى وى كليّه باشد
 و ضروب منتج اين شكل، نيز چهار است:
اوّل موجبه كليّه صغرى با سالبه كليّه كبرى
 نتيجه سالبه كليّه باشد
 چنانكه گويى: همه «ج» «ب» است و هيچ از «ا» «ب» نيست پس هيچ از «ج» «ا» نيست.
دوّم عكس آن
 چنانكه گويى: هيچ از «ج» «ب» نيست و همه «ا» «ب» است پس هيچ از «ج» «ا» نيست.
سيّم موجبه جزئيه صغرى با سالبه كليّه كبرى
 نتيجه سالبه جزئيه باشد
 چنانكه گويى: بعض «ج» «ب» است و هيچ از «ا» «ب» نيست پس بعض «ج» «ا» نيست.
چهارم سالبه جزئيّه صغرى با موجبه كليّه كبرى 
نتيجه سالبه جزئيّه مى‏ باشد 
چنانكه گويى: بعض «ج» «ب» نيست و همه «ا» «ب» است، پس بعض «ج» «ا» نيست 
پس نتيجه شكل ثانى نيست الّا سالبه 
امّا جزئيّه 
و امّا كليّه.
(شکل سوم - مغ کاین)
و شرط شكل ثالث آن است كه 
صغراى وى موجبه باشد
 و يكى از مقدّمتين وى كليّه 
و ضروب منتج وى شش است
سه منتج ايجاب جزئى است 
و سه منتج سلب جزئى است.
امّا آن سه كه منتج ايجاب جزئى است:
اوّل موجبتين كلّيتين 
چنانكه گويى همه «ب» «ج» و همه «ب» «ا» است.
دوّم صغرى موجبه جزئيه و كبرى موجبه كليّه 
چنانكه گويى بعض «ب» «ج» است و همه «ب» «ا» است.
سيّم صغرى موجبه كليّه و كبرى موجبه جزئيه 
چنانكه گويى همه «ب» «ج» است و بعض «ب» «ا» است 
نتيجه اين هر سه ضرب، اين است كه بعض «ج» «ا» است.
و آن سه كه منتج سلب جزئى است:
اوّل موجبه كليّه صغرى و سالبه كليّه كبرى 
چنانكه گويى همه «ب» «ج» است و هيچ از «ب» «ا» نيست.
دوّم موجبه جزئيّه صغرى و سالبه كليّه كبرى 
چنانكه گويى بعض «ب» «ج» است و هيچ از «ب» «ا» نيست.
سيّم موجبه كليّه صغرى و سالبه جزئيّه كبرى 
چنانكه گويى همه «ب» «ج» است و بعض «ب» «ا» نيست 
نتيجه اين هر سه ضرب اين است كه بعض «ج» «ا» نيست،
(شکل رابع)
 و شكل رابع چون بعيد است از طبع پس او را بيان نكرديم.
و امّا قياس استثنائى
 بر دو قسم است: يكى اتّصالى دوّم انفصالى.
اتّصالى آن است كه
  مركّب باشد از متّصله لزوميّه با وضع مقدّم
 و آن را نتيجه وضع تالى باشد 
چنانكه گويى اگر اين جسم انسان باشد حيوان باشد لكن او انسان است پس حيوان است 
و يا مركّب باشد از متّصله لزوميّه با رفع تالى 
و آن را نتيجه رفع مقدّم باشد 
چنانكه در مثال مذكور لكن او حيوان نيست پس او انسان نيست.
و امّا انفصالى آن است كه
 مركب باشد از منفصله حقيقيّه 
با وضع احد جزئين
 پس او را نتيجه رفع آن ديگر باشد 
يا با رفع احد جزئين، 
پس او را نتيجه وضع جزء ديگر باشد
 پس او را چهار نتيجه باشد 
چنانكه گويى اين عدد يا زوج است يا فرد
لكن فرد است پس زوج نيست
 لكن زوج است پس فرد نيست
 لكن فرد نيست پس زوج است
 لكن زوج نيست پس فرد است.
و يا مركّب باشد از منفصله مانعة الجمع با وضع احد جزئين 
پس او را نتيجه رفع جزء ديگر باشد پس او را نتيجه دو است 
چنانكه گويى اين جسم يا شجر است يا حجر، 
لكن شجر است پس حجر نيست،
 لكن حجر است پس شجر نيست.
و يا مركّب باشد از منفصله مانعة الخلو با رفع احد جزئين 
و او را نتيجه وضع جزء ديگر باشد پس نتيجه او نيز دو است 
چنانكه گويى: زيد يا در دريا است يا غرق نمى ‏شود
 و لكن در دريا نيست پس غرق نمى ‏شود
 لكن غرق شده پس در دريا است. 
و مثال ديگر نيز چنانكه گويى: اين جسم يا لا شجر است يا لا حجر،
 لكن شجر است پس لا حجر باشد 
لكن حجر است پس لا شجر باشد.