Sheet 1
کتاب القضا
  قاضی و ...
    [و هو وظيفة الإمام أو نائبه
      بر امام یا نائب ایشان واجب است تا در منطقه محل یک نفر را به عنوان قاضی منصوب کند
        واجب کفایی
      لذا
        اگر امام کسی را برای این کار تعیین کند
          واجب است قضاوت را قبول نماید
        اگر امام کسی را تعیین نکند
          قبول قضاوت واجب کفایی ست
        اگر فقط یک نفر اهلیت قضاوت را داشته باشد بر او واجب عینی میشود
        اگر امام آن فرد را نشناسد بر آن شخص واجب است که از امام بخواهد منصب قضاوت را به او بدهد
        اگر چند نفر صلاحیت قضاوت را داشته باشند
          قطعا بر یک نفر از آنها واجب کفایی ست
          آیا بر دیگران مستحب عینی ست
            قول شهید ثانی :اگر شخص به خود اطمینان دارد مستحب است خود را معرفی نماید
    وفی الغیبة ینفذ قضاء الفقیه الجامع لشرایط الافتاء
      قضاوت فقیهی که شرایط فتوا دادن را دارد نافذ می باشد
        بالغ باشد
        مرد باشد
        عادل باشد
        حلال زاده باشد
        عاقل باشد
        شیعه اثنی عشری باشد
        مشهور فقها
      شرایط دیگر بنا بر قول مشهور
        قدرت نوشتن داشته باشد
        آزاد باشد
        بینا باشد
      اجتهاد تحقق می یابد به این که
        اولا
          مقدمات شش گانه را قاضی بداند
            علم کلام
            علم نحو
            علم لغت عرب
            علم اصول فقه
            علم صرف
            علم منطق
        ثانیاً
          ادّله اربعه را بداند
            کتاب
            سنت
            اجماع
            دلیل عقل
      وقتی شرایط مذکور در فردی تحقق یافت بر مردم واجب است که
        منازعات خود را نزد وی آورند
        سخن او را قبول کرده و حکمی را که ایشان میدهد بپذیرند
        این مجتهد از طرف امام به طور عام منصوب است
          روایت اول
            شما شیعیان به کسی مراجعه کنید که حدیث ما را روایت مکیند و احکام ما را میداند پس او را میان خود به قضاوت بگیرد
            زیرا من او را قاضی قرار دادم پس نزاع محاکمه خود را به نزد وی ببرید
          روایت دوم
            به قضاوت چنین شخصی راضی شوید زیرا من او را برای شما حاکم قرار دادم
            اگر چنین کسی براساس حکم ما حکم کند محکوم علیه حکم او را قبول نکند همانا حکم الهی را سبک شمرده است
          در این حالت رجوع به قاضی غیر سبب گناه و فسق است
    و تثبت ولاية القاضي
      ثابت میشود با
        بالشياع
          خبر جماعتی که گمان بر صدقشان وجود دارد
        بشهادة عدلين
          بر هر فردی که از شهادت عدلین مطلع شود حجت است
      ثابت نمیشود با
        شهادت یک عادل
        ادعای قاضی اگر چه همراه با قرائن باشد
        خط امام حتی اگر ایمن از حیله باشیم
          البته احتمال دارد بگوییم در این صورت خط امام معتبر می باشد
    شرایط قاضی منصوب از جانب امام علیه السلام
      کمال بوسیله بلوغ و عقل
      طهارت مولد
      مرد بودن
      قدرت بر کتابت
        زیرا حفظ کردن اطلاعات بدون نوشتن برای غیر نبی مشکل است
      بینا بودن
        زیرا باید تمییز بدهد بین طرفین خصومت و این بدون بصیرت امکان ندارد
    تمام شرایطی که بیان شد در قاضی شرط است مطلقا
      چه منصوب از طرف امام باشد چه نباشد
      به استثنای قاضی تحکیم. شخصی ست که طرفین دعوا به قضاوت او رضایت دهند
    ویجوز ارتزاق القاضی من بیت المال مع الحاجة
      در صورت نیاز ارتزاق قاضی از بیت المال مجاز است
        خواه قضاوت بر او واجب عینی باشد یا واجب عینی نباشد
          دلیل
            زیرا بیت المال برای مصالح مسلمانان آماده شده است و قضاوت ایشان از بزرگترین آن مصالح است
        نظرات
          شهید ثانی
            قول برخی از فقها ضعیف است
              زیرا در این صورت جلوگیری از گرفتن اجرت از دو طرف دعوامیشود نه روزی گرفتن از بیت المال
          برخی فقها
            در صورتیکه قضاوت بر وی واجب عینی باشد ارتزاق از بیت المال حرام است
              زیرا عوض گرفتن بر واجبات حرام است
    ولا یجوز الجُعل ولا الاجرةُ من الخصومِ
      جُعل یعنی مالی که از دو طرف دعوا به عنوان جعاله میگیرند
        گرفتن مزد و اجرت عمل به این صورت که قاضی در حکم اجیر باشد جایر نمی باشد
          خواه از اصحاب دعوا گرفته شود یاشخص دیگری
          دلیل زیرا جعل و اجرت در حکم رشوه می باشند که حرام است
    و المرتزقة من بیت المال
      کسی که اذان میگوید
      کسی که حقوق و اموال را از طرف امام یا نائب وی تقسیم میکند
      کسی که برای مصالح اسلام می نویسید یا همان کاتب
      معلم قرآن
      معلم آداب مانند ادبیات عرب و علم اخلاق فاضله و مانند اینها
      صاحب دیوان که اسامی قاضیان و سربازان و مقدار روزی آنها و سایر مصالح کشوری به دست او می باشد
      متولی بیت المال
    واجبات قاضی
      الف
        اگر هر دو طرف دعوا مسلمان یا هر دوکافر باشند
          بر قاضی واجب است بین دوطرف دعوا به برابری رفتار کند
            سخن گفتن به آن دو
            سلام کردن به آن دو
            جواب سلام دادن به آن دو در صورتی هر دو طرف سلام کنند
            نگاه کردن به آن دو
            و...
        اگر یکی از دو طرف دعوا مسلمان باشد
          جایز است برای قاضی که مسلمان را بر کافر برتری دهد
            خواه برتری ظاهری باشد
            خواه برتری معنوی باشد
            مسلمان بنشانند و کافر ایستاده باشد
        سوال
          آیا بر قاضی واجب ست که در غیر از نشستن و ایستادن رعایت مساوات بین مسلمان و کافر را بنماید؟
            ظاهر عبارت شهید اول و سایر عبارت فقها غیر از شهید اول وجوب رعایت مساوات لازم دانسته اند البته در غیر از موارد ایستادن و نشستن
        تسویه در میل قلبی لازم نیست
          طبیعی است که میل انسان به یکی بیشتر است
            زیرا این میل را اظهار نکردیم و در مقام عمل ابراز نکردیم
          قدرت شرط انجام تکلیف است.
    نکات
      الف
        في أنه إذا بدر أحد الخصمين بدعوى سمع منه
          چه کسی اول ادعا خودش را مطرح کند؟
            اساس بحث قضاوت بر شناخت مدعی و منکر است.
              زیرا هر کس که ادعا کند باید بینه اقامه کند
              و طرف مقابل او(منکر) باید یمین(قسم) ارائه کند.
          هرکس که زودتر مبادرت کند به دعوی ، مدعی میشود.
            وحق به این نیست که به ادعای نفر دوم رسیدگی کند.
          وُجُوبًا تِلْک الدَّعْوَی لَا جَمِیعَ مَا یرِیدُهُ:
            فقط به یک ادعا ی او گوش کردن واجب است نه تمام ادعاهایش
          و لو قَالَ الْآخَرُ «کنْت أَنَا الْمُدَّعِی» لَمْ یلْتَفِتْ إلَیه
            تا موقعی که برای ادعای اول حکمی صادر نشده به ادعا دیگر التفات نمیکنیم
        اگر هر دو با هم شروع به صحبت کردند. حرف چه کسی باید شنیده شود؟
          قول اول: حرف کسی که سمت راست دیگری نشسته است
            حرفش که تمام شد، نوبت به ادعای طرف بعدی میرسد.
              دلیل روایت
          قول دوم این است که در این امر مشکل قرعه بیندازیم
      ب
        اگر هر طرف دعوا ساکت باشد قاضی میتواند ساکت بماند تا وقتی که آن دو شروع به سخن گفتن کنند
          یا امر کند که مدعی صحبت خود را شروع کند
    محرمات قاضی
      رشوه
        رشوه حرمت شرعی فقط در باب قضاوت است
        حکم
          حرمت
        تعریف
          گرفتن مالی از یکی از طرفین یا هر دو و یا غیر طرفین بخاطر هدایت حکم به مطلبی خواه به سمت حق باشد یا حکم به باطل
        وضعیت حکم
          حرمتش اجماعی است
        عقوبت
          در برخی روایات آمده است که در حد کفر به خدا و رسول است
        حکم رشوه دهنده
          همانند حکم رشوه گیرنده حرام است
        برقاضی واجب است که عین رشوه را به صاحبش برگرداند
      يحرم تلقين أحد الخصمين حجته
        تلقین حجت و یا مواردی باعث ضرر بر متخاصمین
          یعنی قاضی به یکی از دو طرف را استدلال کردن یا چیزی که در اثر آن به طرف مقابل ضرر وارد میشود بیاموزد
        در صورتی که مورد دعوا واضح باشد باید حکم را بدهد در صورت در خواست شاکی یا کسی که حکم به نفع او است در خواست صدور حکم کند
        انواع صیغه برای صدور حکم قاضی
          حکمت قضیت انفذت مضیت الزمت
            معتبر می باشد
          دیگر صیغه هایی همچون
            ثبت عندی یا ان دعواک ثابته معتبر نمی باشد
            به محکوم بگوید خارج کن حق محکوم له را یا به محق بگوید عین را تحویل بگیرد
            یا تصرف کن عین را
              اختلافی ست و علامه جزم صحتش دارد و مصنف توقف کرده است
    و يستحب له ترغيبهما في الصلح
      مستحب است قاضی قبل از حکم طرفین را دعوت به مصالحه نماید
      اگر نپذیرفتند به مقتضای شرع حکم کند و اگر امر برایش مشتبه بود حکم ندهد
        تا امر معلوم گردد
      البته بر او واجب میشود که دنبال حقیقت برود
    مکروهات بر قاضی
      و يكره أن يشفع في إسقاط حقّ أو في إبطال دعوى
        واسطه شود تا مستحق حق خودش را ببخشد
        واسطه شود تا مدعی ادعای خود را باطل کند
        اینکه موقع قضاوت دربانی برای خود قرار دهد
        اینکه وقتی اشتغال قلب : مثل خواب آلودگی ناراحتی عصبانیت گرسنگی شدید اشباع شدید
        در حال حبس بول و غائط
        در حال درد حکم کند
        نکته
          اگرچه حکم کردن در موارد بالا مکروه می باشد اما در صورت انجام حکم صادره نافذ می باشد
  كيفية الحكم
    مراحل اقامه دعوا
      المدّعي هو الّذي يترك لو ترك و المنكر مقابله
        المدعی
          تعریف
            کسی ست که که اگر از کلامش صرف نظر کند شکایت تمام میشود
            مدعی کسی ست که کلامش مخالف اصل یا ظاهر باشد
        المنکر
          در نقطه مقابل مدعی ست
          کسی که اگر دعوا را ترک کند از او دست برنمیدارند قول او موافق اصل و یا موافق ظاهر است
        مصداق این سه تعریف
          در غالب موارد
            اختلاف ندارند مانند اینکه زید مقدار قرضی را برگردن عمرو ادعا کند
            یا ادعا کند عین مالی که در دست عمرو است و مال اوست و عمرو آن را انکار میکند
              پس زید اگر ساکت شود و دست از دعوا بر دارد کسی با او کار ندارد
        شرایط پذیرفته شدن ادعای مدعی
          یک
            ادعا الزام آور باشد بنابر این اگر ادعا غیر ملزمه باشد
              مثل ادعا در موضوع هبه غیر مقبوضه یا وقف غیر مقبوضه
              ادعا کند منکر مالی را برای او وقف کرده و او قبضش نکرده
              و یا رهن غیر مقبوضه بنا بر نظر کسانی که قبض را در رهن شرط می دانند
          دو
            ادعا از نظر خصوصیات معلوم باشد
          سه
            قطعی باشد بنابر این اگر ادعا غیر قطعی باشد مثل اینکه بگوید شیی یا لباسی یا اسبی معین نکند
          نکته
            اگر رکن سوم که جازم باشد بهم بخورد یعنی ظنی یا وهمی باشد
              در متن ادعا بیاورد عبارت را تصریح کند که یقین ندارد
              در شنیدن آن اختلاف است اوجه آن است که در اموری که یقین در آن سخت است مثل قتل و سرقت
              اما در معاملات پذیرفته نشود
            در حالتی که ادعا به صورت جزمی نباشد مدعی حق قسم خوردن ندارد
              حتی اگر منکر رد یا نکول کند یا بخواهد هماره شاهد قسم بخورد زیرا برای قسم احتیاج به یقیین است
              بنابر این اگر منکر قسم بخورد یا اقرار کند و یا نکول کند
              درصورتی که قائل باشیم با صرف نکول کردن حکم ثابت می گردد
              حکم صادر میشود و الا شکایت معلق می گردد
            در اینکه اگر ادعایی الزام آور نباشد و یا قطعی نباشد پذیرفته میشود اختلاف است
      وقتی ادعا مطرح شده صحیح باشد منکر به چند صورت پاسخ میدهد
        به تمام حقی که ادعا شده اقرار میکند
        تمام حق را انکار یا مرکب از اقرار و انکار
        اگر اقرار به برخی و انکار به برخی دیگر باشد
        اگر سکوت کند مجاز شایع است که سکوت هم جواب حساب میگردد
        نکته
          برخی شرایط اقرار
            کمال= بلوغ + عقل
            قصد داشتن
            عن اختیار باشد
            رفع الحجر (ممنوعیت از تصرف) یعنی بتوانند در اموالش تصرف کنند مانند سفیه نباشد
      ولو التمس المدعی من الحاکم
        اگر مدعی از حاکم بخواهدکه اقرار مدعی علیه نوشته شود انجام میشود
          باید حاکم آن را بنویسد و شاهد هم بگیرد به شرط اینکه
            قاضی منکر را بشناسد
            شهادت عدلین به شناخت منکر
            یا اینکه قاضی به نوشتن صفات ظاهری مدعی علیه اکتفا کند
        حاکم حق ندارد به صرف ادعای مدعی علیه شهادت بدهد
          ممکن است فرد دیگری خود را منکر معرفی کرده باشد
          حتی اگر مدعی تصدیق نماید که او مدعی علیه است احتمال دارد آن دو مدعی و مدعی علیه تبانی کرده باشد
          تا حکمی را بر علیه فردی ثابت کنند یعنی فردی خود را بجای مدعی علیه قرارداده تا حکمی بر علیه مدعی علیه است
      فإن ادعى الإعسار
        تعریف
          اینکه مدعی علیه ادعای اعسار نماید یعنی ادعای عدم توانایی پرداخت حق
            به دلیل آنکه ملکی مازاد از خانه واجب و لباس لایق و خادم لایق و قوت شبانه روز خود و عیالش ندارد
        راههای اثبات اعسار
          بیّنه
            شهادت دو انسان مطلع که از باطن زندگی فرد با خبر اند
              صبر او بر اموری که فرد صاحب مال بر آن صبر نمیکند را دیده است به همراه شهادت خود فرد بر اثبات اعسار نه نفی مال به تنهایی
          تصدیق مدعی بر اعسار مدعی علیه
          اصل ادعا برای غیر مال باشد{مثل جنایت یا اتلاف مال}
            که مستلزم مال باشد زیرا در این صورت اصل عدم مال جاری میگردد
            در حالیکه اگر اصل شکایت بر مال باشد نمی توان اصل عدم مال را جاری کرد
              زیرا در آن اصل بقا مال مورد شکایت جاری میگردد
          نکته
            اعسار با بینه و تصدیق طلبکار ثابت میگردد
            در اتهامات مالی ظاهرابا وجود بینه دیگری نیازی به قسم نمی باشد
            اگر در اتهامات مالی نیازی به قسم خوردن نیست به طریق اولی در اتهامات غیر مالی نیازی به قسم خوردن نیست
            در صورتی که ادعای غیر مالی است متهم قسم بر اعسار بخورد ترک میشود
            تا زمانی که قدرت بر پرداخت پیدا کند البته بنابر نظر مشهور در چنین حالتی تکسب واجب نمی باشد
        مدعی اعسار
          بینه یا تایید طلبکار یا قسم در دعوای مالی دارد تا زمان تمکن مالی مهلت داده میشود
          موارد فوق را ندارد حبس میگردد تا تحقیق شود
            اگر مال برایش معلوم گردید دستور به پرداخت میشود و اگر امتناع کند قاضی با او مباشرت میکند
              حتی مالش را می فروشد
            اگر معلوم شود مال ندارد یا مالش به اندازه بدهی نمی باشد آزاد می گردد بعد از آنکه مال موجودش منتقل به طلبکار گردید
        حکم انکار متهم
          قاضی عالم به حق مدعی است
            بنابر اصح دو قول به علم خود عمل میکند مطلقا
              خواه حدود الله باشد یا حدود الناس
              خواه امام معصوم باشد یا نباشد
          نکته
            فرقی نمیکند علم قاضی در زمان تصدی مقام قضاوت بر حکم باشد یا غیر آن
            اگر قاضی فراموش کند
              اگر دو شاهد بر صدور حکم در نزد حاکم دیگر شهادت بدهند ظن کفایت میکند
              اگر دو شاهد شهادت بدهند که حاکم شاهد بوده برای ادعا در نزد حاکم دیگر ظاهر آن است
                حکم مسئله قبل آنکه شهادت بدهمد به حکم دادن حاکم را دارد
          قاضی علم به حق مدعی نداشته باشد
            اگر مدعی بداند در این مورد باید بینه بیاورد
            اگر مدعی نداند که در این مورد باید بینه بیاورد
              قاضی میتواند سکوت اختیار کند
    مراحل صدور حکم
      اقرار غریم
        متهم اقرار کند
      علم قاضی
        قاضی اگر علم داشت به علمش عمل میکند
          نکته
            در صورت عمل به علم قاضی
              بینه وجود نداشته باشد
                دیگر نباید از مدعی طلب بینه کند
              البته در صورتی که بینه دارد
                در طلب بینه اختلاف است که بنابر اقوی نباید طلب کند
            منظور از علم قاضی
              علم خاص است یعنی اطلاع از واقعه ایی به طور جزم و یقین
        اگر علم نداشت از مدعی طلب بینه میکند
          بینه داشت
            بر قاضی واجب است که از وی بینه بخواهد
          بینه ندارد
            احلاف منکر
              قاضی به او می فهماند که حق دارد منکر را قسم بدهند
              اگر طلب نماید قاضی منکر را مجبور به قسم می کند
          نکته
            قسم لغو و بی اثر است
              اگر منکر بدون درخواست قاضی قسم بخورد
              یا انکه قاضی قبل از طلب مدعی منکر را مجبور به قسم نماید
            اگر منکر طبق شرایط شرعی قسم بخورد
              دعوا از او ساقط می گردد البته اگر در واقع حقی بر عهده داشته همچنان باقی ست
              در صورتی که بعدا مدعی بعد از قسم منکر به مال وی دست یابد
                حرام است که مال او را به جبران طلب خود بردارد
                مگر اینکه منکر قسم خود را تکذیب کند
            مدعی حق ندارد مستقلا و بدون اذن حاکم متهم را مجبور به قسم نماید زیرا صحت قسم موقوف است بر وقوعش توسط حاکم اگر چه حق مدعی ست
      عمل به بینه
        شهادت
          شاهدین
            عادل
              شهادت مطابق ادعا + از روی جزم
                براساس شهادت حکم میشود
              شهادت مطابق بر ادعا نباشد
                شهادت رد میشود
            فاسق
              شهادت رد می شود
            مجهول
              طلب تزکیه
          احکام
            جرح بر تزکیه مقدم است
            یعنی اگر خبری نسبت به فسق شاهدین رسید مقدم است نسبت به خبری در مورد عدالت آنها
        اقوال در مورد سماع بینه بعد از قسم خوردن منکر
          بعد از قسم خوردن منکر دیگر بینه ایی پذیرفته نمیشود
            شهید ثانی
          بیّنه مدعی پذیرفته میشود مطلقا
            برخی فقها
      احلاف منکر
        آثار قسم منکر
          سقوط دعوا
            این سقوط ادعا فقط در ظاهر است اما اگر در واقع منکر قسم دروغ گفته باشد
          باقی ماندن حکم واقعی
            این حق همچنان بر ذمه منکر است و وظیفه اش برگرداندن حق است.
          منع تقاص
            از ان طرف مدعی نیز حق تعرض به اموال منکر را ندارد هرچند حق واقعا با مدعی باشد
          عدم استماع بینه جدید
      نکول
        متهم قسم نمیخورد و امر عودت میدهد به مدعی
      قسم مدعی
        اگر منکر قسم نخورد و قسم را به مدعی برگرداند در صورتی که ادعای مدعی قطعی و جزمی است
          قسم می خورد و الا نباید قسم بخورد
        هرگاه مدعی پس از رد سوگند از مدعی علیه سوگند بخورد حق بر او ثابت میشود
          اما آیا سوگند مدعی به منزله اقرار مدعی علیه است یا از باب بینه؟
            از باب اقرار غریم مدعی علیه
              والاول اقرب
            از باب بینه
        اگر مدعی وصی یا ولی باشد نباید قسم بخورد اگر چه علم به حال داشته باشد
          وکیل میتواند قسم بخورد اماحجت نیست
        در مواردی که مدعی نمی تواند قسم بخورد منکر مجبور به خوردن قسم میشود و
          اگر امتناع کرد زندانی می گردد تا قسم بخورد یا اینکه به صرف نکول حکم صادر شود
        در جایی که قسم خوردن متوجه مدّعی ست
          از قسم خوردن خود امتناع ورزد
            دعوای او در این مجلس قطعا ساقط میشود
          تقاضای مهلت کند
            به او مهلت داده میشود بر خلاف منکر که به او داده نمیشود
          واجب نیست قبل از قسم خوردن تقاضای احضار مال بنماید
      اگر منکر از قسم خوردن نکول ورزد
        یعنی نه قسم بخورد نه آن را به مدعی رد کند
          اختلاف نظر
            قسم به مدعی رد میشود
              اگر مدعی قسم بخورد حق ثابت میشود
              اگر مدعی قسم نخورد نیز دعوا ساقط است
            به محض نکول منکر قاضی علیه او حکم کند
              شیخ طوسی صدوق و مفید
    مساله
      اگر مدعی در صورت انکار مدعی علیه بگوید که بینه دارم
        در صورتی که مدعی نداند که حق حاضر کردن بینه را دارد قاضی به او یاد می دهد که حق دارد بینه را حاضر کند
        حالات متصور
          بینه غائب باشد
            قاضی وی را مخیر میکند
              منکر را به قسم وادار کند
              مدعی خواهان صبر و احضار بینه باشد
                در این حالت مدعی نمیتواند از قاضی بخواهد که مدعی علیه را ملزم سازد تا اینکه فرار نکند
          بینه حاضر باشد
            قاضی عدالت بینه را تشخیص دهد
              پس بر طبق شهادت آنها حکم صادر میکند
            قاضی فسق بینه را احراز کند
              قاضی نباید حکم صادرکند
              لازم نیست از مدعی بخواهد که بر عدالت شهود شهادت دهد
                چون بینه بر فسق شهود شهادت میدهند مقدم است بر عدالت شهود
            قاضی وضعیت بینه را نداند
              قاضی طلب تزکیه میکند تا به عدالت شهود شهادت دهند
              پس از احراز عدالت شهود توسط قاضی
                از مدعی علیه می پرسد که آیا شاهدی بر فاسق بودن بینه مدعی داری ؟
                  اگر منکر به نداشتن جرح اعتراف کند
                    بعد از شهادت قاضی حکم را صادرمیکند
                اگر مدعی علیه برای آوردن جارح مهلت بخواهد
                  قاضی سه روز به ایشان مهلت میدهد
                    اگر جارح حاضر شد
                      قاضی باید در باره سخن وی تحقیق کند
                    اگر در مدت مشخص حاضر نشد
                      حکم علیه منکر صادر میشود
            نکته
              اگر قاضی نسبت به شهود شک پیدا کند مطلقا
                مستحب است که قاضی آنها را از یکدیگر جدا کند و سوالات خود را بپرسد
                مستحب است قاضی آنهارا موعظه کند به از روی یقین و قطع شهادت دادن
              حرام است بر قاضی اینکه
                شاهد را به تردید بیندازد
                به دنبال کلام شاهد جمله ایی بیاورد تا تکمیل نماید
                وقتی می بیند شاهد در گفتار خود تردید دارد او را به اقامه شهادت تشویق و ترغیب نماید
                از اقرار منکر به حق مدعی جلوگیری کند
                  مگر در مورد اقرار کردن به حق الله
            اگر شاهد مدعی علیه خود مدعی شهادت داد تکلیف چیست؟
  القول فی الیمین
    سوگندی که مدعی و مدعی علیه می خورد فقط با لفظ جلاله الله یا اسم های خاص خداوند منعقد میشود
      سوگند به غیر از نام های خداوند از قبیل اسم کتاب های آسمانی، انبیا و ائمه صحیح و نافذ نیست
    سوال
      در امور غیر دعاوی آیا قسم خوردن به غیر خداوند حرام است یا نه؟
        احتمال اول
          ظاهر نهی در روایات حرمت است
            سوگند جایز نیست
        احتمال دوم
          ممکن است نهی مذکور را بر کراهت حمل کرد
            سوگند جایز است
    قطعا حرام است قسم خوردن به
      طلاق
        مثلا بگوید زنم را طلاق داده باشم اگر فلان کار را انجام دهم
      آزادی بنده
        بنده ام آزاد باشد اگر فلان کار را انجام دهم
      کفر
        به خدا و رسول کافر باشم اگر فلان کار را انجام دهم
      برائت
        از خدا و رسول و ائمه بیزار باشم اگر فلان کار را انجام دهم
    نکات
      اگر قسم دهنده در فسم دادن شخص مجوسی جمله خالق کل شی را اضافه کند
        کار نیکویی ست
      اگر قاضی صلاح بداند قسم دادن کافر ذمی به وسبله سوگند به مقدسات مذهبی خودشان مانع از دروغ گفتن آنان میشود
        با سوگند خود انان او را سوگند دهد مگر اینکه سوگند آنان مشتمل بر حرام باشد
    سخت گیری در قسم مستحب است
      از نظر عبارت
        والله لا اله الا هو الرحمان الرحیم الطالب الغالب الضار ....
      از نظرزمان
        روز جمعه
          روز عید فطر و قربان
            بعد اززوال آفتاب
              بعد از نماز عصر
      از نظر مکان
        در کعبه
          در حطیم مابین رکن و مقام
            در مقام حضرت ابراهیم
              در مسجد الحرام
              در حرم
                در مساجد در محراب
      در تمامی دعاوی حقوقی بجز مالی سوگند مستحب است
    مستحب است قاضی قبل از قسم دادن سوگند خورنده را موعظه و نصیحت کند
      او را به ترک قسم تشویق کند
    سوگند خورنده به طور قطع قسم می خورد
      در باره ی اثبات کاری که خود انجام داده است
      در باره ترک کردن کار خود
      درباره اثبات کاری که شخص دیگری انجام داده است
      در باره ترک عمل دیگری باید قسم بخورد براین که از آن عمل اطلاع ندارد و نمیتواند به طور قطع قسم بخورد
  القول فی الشاهد و الیمین
    هر دعوایی که بایک شاهد مرد و دو شاهد زن قابل اثبات باشد
      با یک شاهد مرد و قسم نیز اثبات میشود
        البته در دعاوی مالی
      مانند
        مالی
          دَین عام است و آن هر حقی که بر عهده دیگری داشته باشد
          قرض که خاص است
          غصب
        عقود معاوضی
          بیع،صلح،اجاره،هبه ای که در آن عوض شرط شده باشد
        جنایتی
          که سبب پرداخت دیه میشود
            مانند قتل خطایی وقتل خطایی شبیه عمد
            قتل فرزند توسط پدرش و قتل عبد توسط حر
            قتل کافر توسط مسلمان شکستن استخوان کسی هر چند عمد باشد
              مانند
                جایفه
                  زخمی که به درون شکم برسد
                المامومة
                  زخمی که به سر وارد میشود و به مغز می رسد
                المنقِّلة
                  زخمی که استخوان را از جای خود به جای دیگر حرکت دهد
    هر دعوایی که به وسیله یک شاهد و قسم اثبات نمیشود
      عیوب زنان و مردان
        که مجوز فسخ نکاح است
          متضمن امر مالی نمی باشد
      طلاق خلع
        برطرف کردن رابطه زوجیت به ازای فدیه که این شرط طلاق خلع است
      طلاق غیر خلع
        در آن جنبه مالی نیست
      رجوع
        یعنی زن ادعا کند شوهر من در زمان عده طلاق رجعی به من رجوع کرده است
          مضمون ادعای زن همان اثبات زوجیت است که آن هم امر مالی نمی باشد
      آزادی عبد
        منظور همان اثبات آزادی عبد است
      کتابت
        عقد میان مولا و بنده که نتیجه اش ازادی بنده است
      تدبیر
        مولی آزادی عبد یا کنیز را به مرگ خود معّلق کند
      استیلاد
        آبستن کردن مولی کنیز خود را در ملک خود
      نسب
        هر چند در صورت اثبات وجوب انفاق را که یک امر مالی ست درپی داشته باشد
      وکالت
        کسی که ادعا کند من وکیل فلانی هستم
          وکالت یعنی تصرف که امر مالی محسوب نمیشود
      وصیت به شخص
        یعنی کسی ادعا کند من وصی فلانی هستم
          همانند ادعا وکالت
    نکته
      در باره ثابت شدن نکاح به وسیله یک شاهد و قسم دو قول است و یک قول را نیز شارح اضافه میکند
        قول اول
          بایک شاهد مرد قسم ثابت نمیشود مطلقا
            زیرا مقصود اصلی و ذاتی نکاح مالی نیست
          نظر شهیدثانی ومشهور فقها
        قول دوم
          نکاح بایک شاهد مرد و قسم ثابت نمیشود مطلقا
            زیرا ادعای نکاح متضمن امر مالی ست
        قول سوم
          اگر مدعی نکاح زن باشد با شاهد مرد و قسم ثابت میشود
            زیرا با اثبات نکاح نفقه و مهریه که امر مالی ست ثابت میکند
          اگر مدعی نکاح مرد باشد ثابت نمیشود
  نکات
    في القضاء على الغائب
      اگر مدعی علیه
        در جلسه رسیدگی حاضر نباشد
          میتوان علیه او حکم غیابی صادر کرد
        در جلسه رسیدگی حاضر باشد
          فقط بعد از آگاهی مدعی علیه قاضی میتواند حکم کند
        پس از صدور حکم غیابی چناچه شخص غایب حاضر شود حق دارد از خود دفاع کند
          چناچه مدعی علیه ادعا کند که حق مدعی را پرداخت کرده باید دو شاهد عادل اقامه کند
          اگر بینه اقامه نکند
            مدعی به دستور قاضی قسم داده میشود بر اینکه حق او پرداخت نشده است
        محل اجرای حکم غیابی علیه شخص غایب در حقوق الناس است نه حق الله
          زیرا حکم علیه شخص غائب از باب احتیاط است ولی حق الله مبتنی بر تخفیف است
            زیرا خداوند نیازی به این حقوق ندارد
    القول فی التعارض ای:فی الاموال
      اگر هر دو تمام مالی که در تصرف آنهاست را ادعا کنند
        در صورتی که هیچ کدام بینه ندارند
        یا هر دو نفر از قسم خوردن امتناع ورزند
        در صورتی که هر دو بینه اقامه کند
          مال به طور مساوی تقسیم میشود
        نتیجه
          باید هر کدام سوگند بخورند طرف دیگر در آن مال حقی ندارد و سپس مال را به طور مساوی تقسیم کنند
          اگر یک نفر امتناع ورزدآن مال برای کسی ست که قسم میخورد
      اگر عین مال در تصرف هیچ یک از طرفین دعوا نباشد
        هیچکدام بینه نداشته باشند
          حالت اول
            شخص ثالث ادعای یکی از آن دو را تصدیق کند
              طرفی که مورد تصدیق شخص ثالث است باید قسم بخورد
              و خود شخص ثالث نیز باید بر طرف دیگر دعوا که تصدیق نشده قسم بخورد
              اگر شخص ثالث قسم نخورد طرف دیگر که مورد تصدیق واقع نشد قسم میخورد
                شخص ثالث باید قیمت عین را به او بدهد
          حالت دوم
            شخص ثالث هردو طرف دعوا راتصدیق کند
              اگر هر دو قسم خوردند که دیگری حقی در عین ندارد
                یا هر دو امتناع ورزیدن
                  عین مال به هردو میرسد
              دو طرف دعوا حق دارند که شخص ثالث را قسم دهند
                در صورتی که هر کدام از آن دو ادعا کند که شخص ثالث میداند تمام عین مال من است
          حالت سوم
            شخص ثالث ادعای هیچکدام را تصدیق نکند
              به شرط قسم مال در نزد شخص ثالث باقی می ماند
        جمع بندی سه حالت
          حالت اول
            یکی از دو طرف دعوا بیّنه داشته باشد
              آن عین مال کسی خواهد بود که بینه دارد علاوه بر اینکه باید قسم نیز بخورد
          حالت دوم
            هر دو طرف دعوا اقامه بینه کنند
              بینه هر کدام از طرف دعوا که عادل تر باشد ترجیح داده میشود
                اگر هر دو بینه در عدالت مساوی بودند
                  بینه هر کدام که شهودش بیشتر بود ترجیح دارد
                اگر بینه هر دو در عدالت و شهود مساوی بود
                  باید قرعه انداخت و هر طرف که به نامش افتاد باید قسم بخورد
                    اگر فردی که به نامش قرعه افتاد قسم نخورد
                      طرف دیگر قسم داده میشود و مال به او می رسد
                    اگر هر دو طرف از قسم خوردن امتناع کنند
                      عین تقسیم بر دو میشود به آنها تعلق می گیرد
      اگر یک طرف در عین تصرف کرده باشد هر کدام از آنها تمام مال را برای خود ادعا کند
        اگر طرف مقابل بینه نداشته باشد
          کسی که عین در دست اوست باید قسم بخورد و تمام مال به او تعلق میگیرد
            خواه بینه داشته باشد خواه نداشته باشد
              اگر بینه بیاورد ولی قسم نخورد کفایت نمیکند زیرا او منکر محسوب میشود
          اگر کسی که عین در دست اوست از قسم خوردن امتناع ورزد طرف مقابل دعوا قسم میخورد و تمام عین را میگیرد
        اگر هردو طرف بینه اقامه کنند
          اختلاف نظر در مورد تعلق عین
            قول اول
              بینه داخل مقدم است مطلقا
                یعنی کسی که تصرف کرده است
            قول دوم
              دو بینه باهم تعارض میکنند و هر دو ساقط میشوند
                کسی را که عین در دست اوست مقدم میکنیم
            قول سوم
              در صورتی که هر دو بینه به ملکیت مطلق شهادت دهند
              یا به ملکیتی که سبب آن ذکر شده است
              بینه خارج فقط به ذکر سبب ملکیت اختصاص داشته باشد
              بینه خارج مقدم است
            قول چهارم
              در صورتی که هر دو بینه سبب ملکیت را ذکر کند بازهم بینه داخل مقدم میشود
      اگر هر دو طرف بر عین دست داشته باشند
        یکی از آن دو تمام عین را و دیگری نصف مشاع را ادعا کند
          حالت اول
            اگر هیچ بینه ایی در کار نباشد
              عین را به دوقسم تقسیم می کنند
                پس از آنکه مدعی نصف برای دیگری قسم بخورد مبنی بر اینکه در این نصف حقی نداری
          حالت دوم
            اگر هر دو طرف بینه اقامه کنند
              بنابر اینکه بینه خارج بر داخل را مقدم بدانیم عین مال کسی ت که خارج محسوب میشود
          حالت سوم
            اگر فقط یکی از دو طرف بینه اقامه کند
              طبق بینه عمل میشود
    القول فی القسمة