خص نمازگزار مى گويد: زنا مكن ، ربا مخور، دروغ مگو، و ... و ليكن همان طور كه در آن انسان لازمه نهى اين نيست كه شنونده گوش هم بدهد،و از گفته او منتهى هم بشود، در نماز نيز چنين است ، يعنى نماز مرتب به نمازگزار مى گويد كه چنين و چنان مكن ، و ليكن لازمه اين نهى اين نيست كه نمازگزار منتهى هم بشود، و از آن كارها دست بردارد. مگر نهى نماز از نهى خدا مهم تر و موثرتر است ، خداى تعالى در آيه شريفه (ان الله يامر بالعدل و الاحسان و ايتاء ذى القربى و ينهى عن الفحشاء و المنكر)، به عدل و احسان و صله رحم امر مى كند، و از فحشاء و منكر نهى مى فرمايد، و مع ذلك مردم همچنان نافرمانى اش مى كنند، و نهى او باعث انتهاى مردم نمى شود، نهى نماز هم مثل آن ، پس اشكالى كه بر آيه شده ناشى از اين توهم است كه نهى همواره مستلزم انتهاء است ، و اين توهمى است باطل ).
از بعضى از مفسرين نقل شده كه در پاسخ از اين اشكال گفته اند: (نماز را براى اين مى خوانند كه به ياد خدا بيفتند، همچنان كه خود خداى تعالى هم فرموده : (اقم الصلوه لذكرى - نماز را براى ياد من به پا دار)، و كسى كه به ياد خدا باشد، مسلما از اعمالى كه خوشايند خدا نيست پرهيز مى كند، و آن اشخاصى كه در اشكال مورد نظرند، اشخاصى هستند كه اگر نماز نخوانند گناه بيشتر مى كنند، و نماز در آنها اين مقدار اثر گذاشته كه منكرات را كمتر مرتكب شوند).
حق مطلب در پاسخ اشكال فوق 
ليكن خواننده عزيز توجه دارد كه هيچ يك از اين جوابها با سياق حكم ، و تعليلى كه در آيه شريفه آمده نمى سازد، براى اينكه آنچه از سياق برمى آيد اين است كه : اگر دستور داده اند به اينكه مردم نماز بخوانند، براى اين است كه نماز آنان را از فسق و فجور باز مى دارد، و اين تعليل مى فهماند كه نماز عملى است عبودى ، كه به جا آوردنش صفتى در روح آدمى پديد مى آورد كه آن صفت به اصطلاح معروف ، پليسى است غيبى ، و صاحبش را از فحشاء و منكرات باز مى دارد، و در نتيجه جان و دلش را از قذارت گناهان و آلودگى هايى كه از اعمال زشت پيدا مى شود، پاك مى نمايد.
پس معلوم مى شود مقصود از نماز رسيدن به آن صفت است ، يعنى صفت بازدارى از گناه ، چيزى كه هست در جواب از آن اشكال مى گوييم : پيدايش اين صفت اثر طبيعى نماز هست ، و ليكن به نحو اقتضاء، نه به نحو عليت ، پس اينكه در جواب دومى گفتند در بعضى افراد اثر دارد صحيح نيست ، بلكه در همه اثر دارد، و ليكن به نحو اقتضاء و نيز اينكه در جواب سوم گفتند اثرش تا وقتى است كه انسان مشغول نماز است ، صحيح نيست ، بلكه اثرش در همه احوال است اما به نحو اقتضاء و اينكه در جواب چهارم گفتند: نهى مستلزم انتهاء نيست و گويا در آيه شريفه فرموده نماز بخوان تا نهى نماز را بشنوى صحيح نيست ، بلكه نهى مستلزم انتهاء هست چيزى كه هست گفتيم به نحو اقتضاء و اينكه در جواب پنجم گفتند نماز ياد خدا است و ياد خدا انسان را از فحشاء باز مى دارد باز درست نيست ، براى اينكه اشكال بر گناهكارى نمازگزار است ، چه ياد خدا باشد و چه نباشد.
پس حق در جواب همان است كه گفتيم بازدارى از گناه اثر طبيعى نماز است ، چون نماز توجه خاصى است از بنده به سوى خداى سبحان ، ليكن اين اثر تنها به مقدار اقتضاء است ، نه عليت تامه ، تا تخلف نپذيرد، و نمازگزار ديگر نتواند گناه كند، نه ، بلكه اثرش به مقدار اقتضاء است ، يعنى اگر مانع و يا مزاحمى در بين نباشد اثر خود را مى بخشد، و نمازگزار را از فحشاء باز مى دارد، ولى اگر مانعى و يا مزاحمى جلو اثر آن را گرفت ، ديگر اثر نمى كند، و در نتيجه نمازگزار آن كارى كه انتظارش را از او ندارند مى كند، خلاصه ياد خدا، و موانعى كه از اثر او جلو مى گيرند، مانند دو كفه ترازو هستند، هر وقت كفه ياد خدا چربيد، نمازگزار گناه نمى كند، و هر جا كفه آن موانع چربيد كفه ياد خدا ضعيف مى شود، و نمازگزار از حقيقت ياد خدا منصرف مى گردد، و گناه را مرتكب مى شود. و اگر خواننده عزيز بخواهد اين معنا را لمس كند، بايد حال بعضى از افراد كه نام مسلمان دارند، و در عين حال نماز نمى خوانند، در نظر بگيرد، كه اگر رفتار آنها را زير نظر قرار دهد، مى بيند كه به خاطر نخواندن نماز، روزه را هم مى خورد، و حج هم نمى رود و زكات هم نمى دهد، و بالاخره ساير واجبات را هم ترك مى كند، و هيچ فرقى بين پاك و نجس ، و حلال و حرام نمى گذارد، و خلاصه در راه زندگى همچنان پيش مى رود، هر چه پيش آيد خوش آيد، و هيچ چيزى را در راه خود مانع پيشرفت خود نمى بيند، نه ظلم ، نه زنا، نه ربا، نه دروغ ، و نه هيچ چيز ديگر.
آن وقت اگر حال چنين شخصى را با حال كسى مقايسه كنى كه نماز مى خواند، و در نمازش به حداقل آن يعنى آن مقدارى كه تكليف از گردنش ساقط شود اكتفاء مى كند، خواهى ديد كه او از بسيارى از كارها كه بى نماز از آن پروا نداشت پروا دارد، و اگر حال اين نمازگزار را با حال كسى مقايسه كنى كه در نمازش اهتمام بيشترى دارد، خواهى ديد كه دومى از گناهان بيشترى پروا دارد، و به همين قياس هر چه نماز كاملتر باشد، خوددارى از فحشاء و منكرات بيشتر خواهد بود.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="widget:text:75.txt:آیات 183-185 (1)">آیات 183-185 (1)</a><a class="text" href="widget:text:76.txt:آیات 183-185 (2)">آیات 183-185 (2)</a><a class="text" href="widget:text:77.txt:آیات 183-185 (3)">آیات 183-185 (3)</a><a class="text" href="widget:text:78.txt:آيه 186 (1)">آيه 186 (1)</a><a class="text" href="widget:text:79.txt:آيه 186 (2)">آيه 186 (2)</a><a class="text" href="widget:text:80.txt:آيه 187">آيه 187</a><a class="text" href="widget:text:81.txt:آيه 188">آيه 188</a><a class="text" href="widget:text:82.txt:آيه 189 ">آيه 189 </a><a class="text" href="widget:text:83.txt:آیات 190 - 195 (1)">آیات 190 - 195 (1)</a><a class="text" href="widget:text:84.txt:آیات 190 - 195 (2)">آیات 190 - 195 (2)</a><a class="text" href="widget:text:85.txt:آیات 196 - 203 (1)">آیات 196 - 203 (1)</a><a class="text" href="widget:text:86.txt:آیات 196 - 203 (2)">آیات 196 - 203 (2)</a><a class="text" href="widget:text:87.txt:آیات 196 - 203 (3)">آیات 196 - 203 (3)</a><a class="text" href="widget:text:88.txt:آیات 204 - 207">آیات 204 - 207</a><a class="text" href="widget:text:89.txt:آیات 208 - 210">آیات 208 - 210</a><a class="text" href="widget:text:90.txt:آیات 211 - 212">آیات 211 - 212</a><a class="text" href="widget:text:91.txt:آیه 213 (1)">آیه 213 (1)</a><a class="text" href="widget:text:92.txt:آیه 213 (2)">آیه 213 (2)</a><a class="text" href="widget:text:93.txt:آیه 213 (3)">آیه 213 (3)</a><a class="text" href="widget:text:94.txt:آیه 213 (4)">آیه 213 (4)</a><a class="text" href="widget:text:95.txt: آيه 214"> آيه 214</a><a class="text" href="widget:text:96.txt:آيه  215 ">آيه  215 </a><a class="text" href="widget:text:97.txt:آیات 216 - 218 (1)">آیات 216 - 218 (1)</a><a class="text" href="widget:text:98.txt:آیات 216 - 218 (2)">آیات 216 - 218 (2)</a><a class="text" href="widget:text:99.txt:آیات 216 - 218 (3)">آیات 216 - 218 (3)</a><a class="text" href="widget:text:100.txt:آیات 219 - 220">آیات 219 - 220</a><a class="text" href="widget:text:101.txt:آیه 221">آیه 221</a><a class="text" href="widget:text:102.txt:آیات 222 - 223 (1)">آیات 222 - 223 (1)</a><a class="text" href="widget:text:103.txt:آیات 222 - 223 (2)">آیات 222 - 223 (2)</a><a class="text" href="widget:text:104.txt:آیات 224 - 227">آیات 224 - 227</a><a class="text" href="widget:text:105.txt:آیات 228 - 242 (1)">آیات 228 - 242 (1)</a><a class="text" href="widget:text:106.txt:آیات 228 - 242 (2)">آیات 228 - 242 (2)</a><a class="text" href="widget:text:107.txt:آیات 228 - 242 (3)">آیات 228 - 242 (3)</a><a class="text" href="widget:text:108.txt:آیات 228 -