Sheet 1
کتاب المتاجر
  بسم الله الرحمن الرحیم
    یا صاحب الزمان ادرکنی
    توضیحات
      توضیحات متن شهید اول و ثانی از جزوه ی استاد بزرگوار "زاد حسینی" استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
      اگر در این اثر از حیث محتوی ایراد وارد باشد به حقیر برمیگردد
      این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
      این اثر برای استفاده آموزشی می باشد و هرگونه استفاده مالی از آن شرعا مجاز نمی باشد
      توجه
        بیان شهدین با رنگ مجزا مشخصاً در نمودار آمده ست
          [ما هو المراد من الرهن]
            شهید اول
          وَ یَجُوزُ تَعْلِیقُ
            شهید ثانی
        علاوه بر متن شارح تقریبا تمام توضیحات شهید ثانی به صورت فارسی در نمودار موجود ست
      ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت" 5 صلوات محمدی" پسند
  الفصل الْأَوَّلُ (یَنْقَسِمُ مَوْضُوعُ التِّجَارَةِ)
    مقدمه
      (الْمَتَاجِرُ) جَمْعُ مَتْجَرٍ
        إمَّا مَصْدَرٌ مِیمِیٌّ بِمَعْنَاهَا »
          وَ هُوَ هُنَا نَفْسُ التَّکَسُّبِ
            الْأَوَّلُ أَلْیَقُ بِمَقْصُودِ الْعِلْمِ
              وَ الْمُرَادُ بِهَا هُنَا التَّکَسُّبُ بِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ الْبَیْعِ
                داد و ستد اعم از خرید و فروش است
            فَإِنَّ الْفَقِیهَ یَبْحَثُ عَنْ فِعْلِ الْمُکَلَّفِ
              وَ الْأَعْیَانُ مُتَعَلِّقَاتُ فِعْلِهِ
                این معنی شامل داد و ستد میشود. و اعیان خارجی متعلق داد ستد مکلف هستند
                  متعلقات فعل به واسطه فعل مکلف ست
          داد ستد
        َوْ اسْمُ مَکَان لِمَحِلِّ التِّجَارَةِ
          وَ هِیَ الْأَعْیَانُ الْمُکْتَسَبُ بِهَا
            مثل: کتاب، سیب زمینی و .. = ما یُکتسب به
              موضوع تجارت
            آنچه با آن تجارت میکنند
      تعریف تجارت
        َ هُوَ مَا یُکْتَسَبُ بِهِ وَ یُبْحَثُ فِیهَا عَنْ عَوَارِضِهِ اللَّاحِقَةِ
      اقسام تجارت
        به اعتبار نفس داد ستد
          واجب
            مثل: تکسب برای تحصیل نفقه
          مستحب
            مثل: تکسب برای توسعه و رفاه بیشتر
          مباح
            مثل:تکسب برای زیاد شدن مال و اموال
          مکروه
            مثل: اتخاذ الذبح، و النحر صنعة (تکسبی که موجب حرص در دنیا میشود)
          حرام
            کل نجس لا یقبل التطهیر (تکسبی که باعث ترک واجب مثلا ترک نماز شود)
          مصدر میمی
        أَنَّ الْمُکْتَسَبَ بِهِ إمَّا
          أَنْ یَتَعَلَّقَ بِهِ نَهْیٌ
            إمَّا
              أَنْ یَکُونَ النَّهْیُ عَنْهُ مَانِعًا مِنْ النَّقِیضِ
                وَ الْأَوَّلُ الْحَرَامُ
              أَوْ لَا
                وَ الثَّانِی الْمَکْرُوهُ
          أَوْ لَا
            وَ الثَّانِی الْمُبَاحُ
          به اعتبار موضوع داد و ستد
            اسم مکان
      نکته
        شهید اول میخواهند اثبات کنند
          اکتساب واجب و مستحب ندارند. زیرا منظور آنها از اکتساب ، چیزهایی است که داد و ستد میشود نه خود معامله و تجارت)
          وَ لَمْ یَذْکُرْ الْحُکْمَیْنِ الْآخَرَیْنِ وَ هُمَا: الْوُجُوبُ وَ الِاسْتِحْبَابُ، لِأَنَّهُمَا مِنْ عَوَارِضِ التِّجَارَةِ کَمَا سَیَأْتِی فِی أَقْسَامِهَا
      چرا شهید ثانی متاجر را دو نوع مختلف تقسیم کرد؟
        جواب اول
          اولا
            هیچ چیز اولا و بالذات واجب نمیشود
              مثلا خرید و فروش سیب زمینی که خود خرید و فروش واجب نیست
                لذا در اول کتاب به 3 صورت تقسیم کرد
          ثانیا
            اما ثانیا و بالعرض هست
              مثل تنباکو که در یک دوره ای علماء خرید و فروش آن را حرام کردن
                در تقسیم بندی دوم به 5 صورت تقسیم کرد
        جواب دوم
          فقهاء روایات را بررسی کردند دیدند 2مورد (واجب و مستحب) در برخی روایات نیامده است
          بعد برای اینکه لسان روایت را حفظ کنند، سعی کردند این 3 (محرم، مکروه و مستحب) را داخل یک تقسیم قرار دهند
          حفظ لسان روایات
    مِنْ حَیْثُ الْحُکْمُ الشَّرْعِیِّ
      (فَالْمُحَرَّمُ)
        مقدمه
          نکته
            حرام شیٌ و بطلان شئ آخر
              باطل ست
                باطل است یعنی شما فروشنده، صاحب این پول نیستید
                  و باید آن را پس بدهید
                شما خریدار نیز این مال را صاحب نشده اید و باید به صاحبش برگردانی
              حرام ست
                حرام است یعنی شما فروشنده و خریدار گناهکار هستید و حرام انجام دادید
            ملاک و ضابطه در جواز یا عدم جواز یک معاوضه، منفعت محلله مقصوده داشته باشد.
              محله
                یعنی منافعی که در شرع آمده باشد و شارع آنرا صحیح و حلال بداند
              مقصوده
                و عقلا هم در زندگی و معاملات خود آنها را قصد کنند و بدنبال آنها باشد
        (الْأَعْیَانُ النَّجِسَةُ )
          (کَالْخَمْرِ)
            (وَ النَّبِیذِ)
              شراب خرما
              (وَ الْفُقَّاعِ)
                شرابهای مست کننده ولو اینکه مایع هم نباشد مانند حشیش
                شهید اول
                  ملاک را روی عین نجس میبرد
                    لذا بعضی فقها حشیش را حرام نمیدانند
                شهید ثانی
                  ملاک را روی مسکرات می برد که هم شامل مسکرات نجس و هم غیر نجس میشود
                  لذا حشیش و حتی قرص اکستازی نیز مصداقش میشود
                شراب جو
            شرابی که از انگور گرفته میشود
          تذکر مهم
            إنْ لَمْ یُفْرَضْ لَهَا[ها: حشیشة/ انبذه] نَفْعٌ آخَرُ وَ قُصِدَ بِبَیْعِهَا الْمَنْفَعَةُ الْمُحَلِّلَةُ.
              ملاک جواز یک معامله منفعت محله مقصوده ست
            پس موارد زیر بیعش جایز نیست
              اصلا دارای منفعتی نباشد
              یا دارای منفعت محلله غیر مقصوده باشد. (استفاده بول ابل برای ابیاری گیاهان)
              یا دارای منفعت مقصوده غیر محلله باشد. (خرید و فروش شراب)
          وَ الْمَائِعِ النَّجِسِ غَیْرِ الْقَابِلِ لِلطَّهَارَة
            قابل تطهیر نبودن
              ذَاتِیَّةٌ
                کَأَلْیَاتِ الْمَیْتَةِ
                  دنبه حیوان مرده
              عرضی
                الْمُبَانَةِ مِنْ الْحَیِّ
                  دنبه جدا شده از حیوان زنده
              ان مایع اصالتا نجس نیست. مانند: شیره خرما
            (إلَّا الدُّهْنَ)
              یک قسم از مایعات نجس شده غیر قابل تطهیر است که داد و ستد آن مشکلی ندارد و حرام نیست
              مشهور
                جواز را مختص استفاده از این روغن نجس برای روشنایی زیر آسمان است نه تحت سقف
                  تحت السماء
                  استصباحا
                    برای غیر روشنایی مثل طبابت صحیح نیست
              (لِـضَّوْءِ تَحْتَ السَّمَاءِ)
                اشکال شارح
                  از یک سو روایاتی که دال بر جواز بیع دهن نجس میکنند مطلق هستند
                  از سوی دیگر و برای این تقیید هیچ دلیلی وجود ندارد
                  نتیجه
                    پس بیع آن مطلقا جایز است
                  نکته اصولی
                    درجایی که یک مطلق داریم و یک مقید مشکوک نباید دست از اطلاق کشید
                دلیل مستشکل
                  ص: دود روغن نجس است
                  ک: اگر این روغن تحت سقف دود شود، سقف هم نجس میگردد
                  پس استعمال ان تحت سقف جایز نیست
                جواب به این اشکال
                  اشکال صغروی
                    اصلا چه کسی گفته دود روغن نجس است؟؟ نجس نیست زیرا دود چیزی و خود روغن چیز دیگری است
                  اشکال کبروی
                    مالِ خود را نجس کردن اشکال ندارد و حرام نیست. فقط نجس کردن مال دیگری اشکال دارد
          انسان
            (وَ الْمَیْتَةُ)
              هر حیوانی که بدون ذبح بمیرد، میته میشود.
              میته و مردار حیوان چه مردار حیوان حلال گوشت یا حرام گوشت باشد، حرام است
              همچنین اجزاء این مردار که حیات در آن دمیده شده باشد، هم حرام است.
            (وَ الدَّمُ)
              مگر اینکه منفعت عقلایی داشته باشد
          حیوانات
            (وَأَرْوَاثِ[غائط] وَ أَبْوَالِ [ادرار] غَیْرِ الْمَأْکُولِ[حرام گوشتها])
              زیرا ادله مطلق استعمالات را جایز ندانسته است.
              خرید و فروش آن لاجل الشرب؟
                اگر خرید و فروش شود معامله باطل است اما خریدار و فروشنده گناهکار نیستند. یعنی حرمت تکلیفی دارد نه وضعی.
              خرید و فروش ان لاجل السقی؟
                خرید و فروش بول حیوان حلال گوشت برای ابیاری اشکال دارد و باطل است. یعنی حرمت تکلیفی دارد نه وضعی.
            وَ الْخِنْزِیرُ
              خوک خشکی
            وَ الْکَلْبُ
              تجارت سگ و خوک خشکی حرام است مگر 4 دسته از سگ ها
              (إلَّا [گله] [باغ و خانه])
                کَلْبَ الصَّیْدِ
                  سگ شکار و شکاری
                وَ الْمَاشِیَة
                  سگ گله
                سگ نگهبان
                  وَ الزَّرْعِ
                    برای زراعت
                      دو حالت : بدل از مترسک / بعد از چیدن محصولات از انها محافظت
                  وَ الْحَائِطِ
                    برای باغ و خانه
                شهید ثانی مورد دیگری را هم اضافه میکند: توله سگی که قابلیت تعلیم برای شکار را دارد
          (وَ آلَاتُ )
            اللَّهْوِ
              معنی لهو
                مصدر یعنی باز داشتن
              اقسام آلات لهو
                مشترک
                  برخی چیزی مشترک است بین لهو و مثلا بازی فکری
                  در غیر موسیقی
                    طبل یا بوق های بزرگی که در زمان آغاز جنگ استفاده میشده
                مختص
                  مختص به معنای تعینی
                    آنچیزی که حرام است خرید فروشش همین آلات مختص است
                  درموسیقی
                    مِنْ الدُّفِّ [دایره] وَ الْمِزْمَارِ [یک نوع نی] وَ الْقَصَبِ [یک نوع نی] وَ غَیْرِهَا[تار و ...].
            (وَ الصَّنَمُ)
              الْمُتَّخَذُ لِعِبَادَةِ الْکُفَّار
            (وَ الصَّلِیبُ)
            وَ الْقِمَارِ
              کَ
                النَّرْدِ
                  تخته ای است که دارای گوده بوده و با ان بازی میکنند
                (وَ الشِّطْرَنْج)
                (وَ الْبُقَّیْرَی)
                  در صحاح امده بازیچه ای برای پسربچه ها + توده ای از خاک + که خطوطی در اطراف ان کشیده و بازی میکند
                  مصنف قائل است: تخته ای که دارای گودی بوده و با ان بازی میکردند
              هر شرط بندی به شرط برد باخت
            عطف به اعیان نجسه
          ذاتش نجس است
        وَ بَیْعُ
          حرام
            السِّلَاحِ
              (لِأَعْدَاءِ الدِّینِ)
                فروش سلاح به دشمنان
                  در زمان جنگ با مسلمانان باشد
                  و یا در حالی که اماده میشوند تا با مسلمانان بجنگند
                پس در حین صلح مشکلی ندارد
              نکته
                پس از ادله بدست می آید که فروختن اسلحه ذاتا هیچ اشکالی ندارد.
                مقصود از سلاح وسائلی است که باعث ضرر به دشمن میشود
                  مانند: شمشیر
                اما انچه که باعث حفاظت شود مانند: ذره که اسلحه نیست اشکال ندارد هرچند کراهت دارد.
            الْعِنَبِ وَ التَّمْرِ
              علت
                (لِیَعْمَلَ مُسْکِرًا)
                  بعضی خرید و فروشها به خاطر غایت شان حرام میشود. لام در لیعمل مسکرا برای غایت است.
              توضیح
                چه در متن قرار داد بیاید یا نیاید
            وَ الْخَشَبِ
              علت
                لِیَصْنَعَ صَنَمًا
            وَإِجَارَةُ الْمَسَاکِنِ وَ الْحَمُولَةِ
              توضیح
                چرا تنها اشاره به اجاره کرده اند ، بیع ان چگونه است؟
                  اینجا اجاره را میگوید زیرا قبلا بیشتر اجاره میدادند تا بخرند
                حموله
                  کَالْإِبِلِ {اسم جمع و مفرد است} وَ الْبِغَالِ[قاطر] وَ الْحَمِیر
              برای
                (لِلْمُحَرَّمِ)
                  کَالْخَمْرِ وَ رُکُوبِ الظَّلَمَةِ وَ إِسْکَانِهِمْ لِأَجْلِهِ وَ نَحْوِهِ.
              هرچیزی که برای حمل و نقل باشد
          مکروه
            وَ الْخَشَبِ
              وَ یُکْرَهُ بَیْعُهُ لِمَنْ یَعْمَلُهُ
                شهید ثانی
                  مِنْ غَیْرِ أَنْ یَبِیعَهُ لِذَلِکَ
                    میدانیم برای این عنوان نمیخواهد استفاده کند
                  إنْ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّهُ یَعْمَلُه
                    یعنی شک دارد که این را برای عنوان گناه میخواهد
                  إِلَّا فَالْأَجْوَدُ التَّحْرِیمُ وَ غَلَبَةُ الظَّنِّ کَالْعِلْمِ
                یعنی عنوانش برای بت سازی و کارهای گناه است
                  یا شما چوب را به کارگاهی می فروشی که علاوه بر میز صندلی بت نیز در آن می سازند
          وَیَحْرُمُ عَمَلُ الصُّوَرِ الْمُجَسَّمَةِ
            توضیح
              شهید اول
                به مناسبت ذکر موضوعات حرام در تجارت به بعضی از کارهای حرام اشاره میکنند
                البته تکسب با این کارها هم حرام است یعنی هرچند به افعال حرام می پردازند اما بالتبع حکم آنها هم معلوم میشود
            نکته
              این بحث با از جهات مختلف برسی شود
                ساخت
                  خرید و فروش
                    نگهداری
              قاعدتا چون ساخت مجسمه حرام است، باید خرید و فروش آن هم حرام باشد
            ذَوَاتِ الْأَرْوَاحِ
              وَاحْتُرِزَ بِالْمُجَسَّمَةِ عَنْ الصُّوَرِ الْمَنْقُوشَةِ عَلَی نَحْوِ الْوِسَادَةِ[پشتی، متکا] وَ الْوَرَقِ
              وَ الْأَقْوَی تَحْرِیمُهُ[ه: صور] مُطْلَقًا[مجسمه/ منقوشة]
              وَ یُمْکِنُ أَنْ یُرِیدَ ذَلِکَ [اطلاق] بِحَمْلِ الصِّفَةِ [مجسمه] عَلَی الْمُمَثَّلِ [الذی یصوّر صورته] لَا الْمِثَالِ
            مجمسه سازی
              تعریف
                صورت برداری از اشیاء
                  به صورت مجسمه
                  به صورت نقاشی
              اقسام
                از اشیاء روح دار
                  به صورت مجسمه
                    حکم
                      بالاتفاق حرام
                  به صورت نقاشی
                    حکم
                      ظاهر عبارات شهید اول حرمت
                از اشیاء بی روح
                  به صورت مجسمه
                    حکم
                      اختلاف
                  به صورت نقاشی
                    بنابر نظر شهید اول
                      مکروه است
                    بنابر نظر شهید ثانی
                      حرام است
        حرام های گفتاری
          (وَ الْغِنَاءُ)
            برسی مفهومی
              معنای اول
                کشیدن صدا + با گردانیدن در حلق یا ترجیع + به کیفیتی که ایجاد خوشحالی یا اندوه در شنونده گردد
                نتیجه
                  تحریر و چهچهه + با ایجاد خوشی یا اندوه باشد که آن طرب گویند
                مفهوم
                  اگر هر دو شرط (ترجیع و طرب) نباشد، یا یک شرط نباشد، حرام نیست
              معنای دوم
                بعض از فقها تشخیص آنرا به عرف حواله دادند و لو اینکه طربناک هم نباشد
                نتیجه
                  چه عرفی؟ عرف متشرع یا عقلا؟ بعدا میگوییم منظور اینجا عقلا است.
                    این جا ملاک چیست؟ مبهم است
            تذکر
              1
                اگر غناء اثبات شد - طبق هر دو معنا
                  در هر حالتی حرام است ولو در ضمن قرائت قران یا شعر باشد
                مثلا اگر کسی آمد قرآن خواند و در ازاء ان پول گرفت، تبعا این معامله هم باطل است
                  این پول را صاحب نشده است
            وَ اسْتَثْنَی مِنْهُ الْمُصَنِّفُ وَ غَیْرُهُ
              دو مورد از غناء استنثناء شده است و حرام نیست
                آوازی که شتربان برای شتر میخواند تا سریعتر حرکت کند
                اوازی که زن در مجالس عروسی بخواند
                  زن خواننده سخن باطل و هرز نگوید.
                  خواندنش همراه با الات لهو نباشد.
                  اواز او را مردان نا محرم نشوند. ولو دایره زنگی (استافده از دایره زنگی و صنج اشکالی ندارد)
          (وَ النَّوْحُ [نوحه سرایی] بِالْبَاطِلِ)
            خصوصیتی ندارد برای میت باشد
              مثلا بگوید: خدا عجب ظالمی است که فلان مصیبت به ما فرستاده است
            اگر زن باشد و برای میت نوحه خوانی به حق میکند
              جواز دارد
          (وَهِجَاءُ الْمُؤْمِنِینَ)
            وَ لَا فَرْقَ فِی الْمُؤْمِنِ بَیْنَ الْفَاسِقِ وَ غَیْرِهِ وَ یَجُوزُ هِجَاءُ غَیْرِهِمْ کَمَا یَجُوزُ لَعْنُهُم.
          (وَ الْغِیبَةُ)
            وَ هُوَ الْقَوْلُ وَ مَا فِی حُکْمِهِ فِی الْمُؤْمِنِ بِمَا یَسُوءُهُ
              لَوْ سَمِعَهُ [ پشت سرش است] مَعَ اتِّصَافِهِ بِهِ [با اینکه این صفت را دارد خروج: تهمت و بهتان ]
            فرقی نمیکند
              اشاره دست و غیر آن از جوارح
              حکایت کردن
                از اینکه خدا را شکر من این مشکل را ندارم
                ادا در آوردن از آن فرد
              اگر چه در حضور خود مومن باشد
            تذکر
              حال اگر این قول در او نباشد بهتان ست
                که این بهتان تحریم آن شدید تر و گناه آن بزرگتر ست
            موارد استثناء غیبت
              مقدمه
                استثناء حکمی است نه موضوعی. یعنی موضوعش غیبت هست اما حرام نیست
              نُصْحُ الْمُسْتَشِیرِ
                نصیحت برای مشاوره گرفته
              وَ جَرْحُ الشَّاهِدِ
                خدشه به عدالت بینه طرف مقابل
              وَ التَّظَلُّمُ
                دادخواهی
              وَ سِمَاعُهُ وَ رَدُّ مَنْ ادَّعَی نَسَبًا لَیْسَ لَه
                در بحث ارث و محرم و نامحرم. مثلا ادعا کند من پسر فلانی هستم و ..
              وَ الْقَدْحُ فِی مَقَالِة
                طعنه زدن در گفتار باطل. مثلا یک نفر حرف بی خودی بزند
                به او چیزی بگوید: خفه شو دروغگو ولو اینکه ناراحت بشود
              أَوْ دَعْوَی بَاطِلَةٍ فِی الدِّینِ
                ادعا پیامبری
              وَ الِاسْتِعَانَةُ عَلَی دَفْعِ الْمُنْکَرِ وَ رَدُّ الْعَاصِی إلَی الصَّلَاحِ
                مثلا میداند اگر غیبت او را بکند و ابروی او را ببرد باعث میشود و بترسد و از گناه دست بکشد
              کَوْنُ الْمَقُولِ فِیهِ مُسْتَحِقًّا لِلِاسْتِخْفَافِ، لِتَظَاهُرِهِ بِالْفِسْقِ
                کسی که فسقش علنی است غیبتش اشکال ندارد
              وَ الشَّهَادَة عَلَی فَاعِلِ الْمُحَرَّمِ حِسْبَةً
                حسب برای اجر و ثواب. یعنی برای رضا خدا
            شبهه
              سوال
                در بحث فوق مسائلی را برسی کردیم که مربوط به کسب و اکتساب می آمد اما غیبت درکجای این بحث قرار دارد؟
              جواب
                به عبارت دیگر غیبت کردن اولا و بالذات مورد مساله مالی نیست اما ثانیا و بالعرض.
                در قدیم معمولا وقتی میخواستند کسی را از سمت و مقامی برکنار کنند با غیبت کردن ان شخص و ترویج آن در بین مردم میکردند
                  و در قبال این کار مبلغی می گرفت
        حرام های نوشتاری
          کتب ضلال
            (وَحِفْظُ کُتُبِ الضَّلَالِ)
              (وَنَسْخُهَا[نسخه برداری] وَ دَرْسُهَا[درس دادن و درس گرفتن])
                هر کتابی که مصداق کتب ضاله باشد
                  حفظ و خرید فروش
                  تجدید چاپ
                  آموزش
                  آن حرام ست
            استثناء
              لِغَیْرِ النَّقْضِ لَهَا
                به جهت آشنایی و پیدا کردن اشکال در آن کتب
              (أَوْ الْحُجَّةِ) عَلَی أَهْلِهَا
                علیه کتاب دلیل پیدا کردن
                علاوه بر پیدا کردن اشکال جواب مناسب آن را نیز پیدا میکنیم
              (أَوْ التَّقِیَّةُ) وَ بِدُونِ ذَلِکَ[نقض+ حجة+ تقیه]
                فرد خاصی است و در منطقه سنی نشین زندگی میکند و اگر این کتاب در نزد او باشد یک نوع تقیه است
            یَجِبُ إتْلَافُهَا
              در غیر موارد بالا از بین بردن این کتب واجب ست
              مطلقا یعنی اذن مالک لازم نیست
        حرام های رفتاری
          (وَمَعُونَةُ الظَّالِمِینَ بِالظُّلْمِ)
            معاونت در جهت و سمت وسو ظلم
              حکم
                حرام
            اما کمک کردن به ظالم در غیر اموری که ارتباط مستقیم با ظلمش نداشته باشد اشکال ندارد
              َالْخِیَاطَةِ
                حکم
                  اما مکروه است.
          (وَتَعَلُّمُ وَتَعْلِیمُهَا)
            السِّحْرِ
              تعلیم سحر حرام ست و تکسب به آن نیز حرام ست
              کسی که آن را صحیح میداند باید کشته شود
              استثنا
                لَا بَأْسَ بِتَعَلُّمِهِ لِیَتَوَقَّی بِهِ
                  تعلیمش اشکال ندارد به جهت حفظ خودش به وسیله ی آن
                أَوْ یَدْفَعَ سِحْرَ الْمُتَنَبِّئِ بِه
                  کسی که ادعای نبوت میکند به وسیله سحر
                ُبَّمَا وَجَبَ عَلَی الْکِفَایَةِ لِذَلِکَ
            (وَ الْکِهَانَةُ)
              استخدام جن
                هِیَ عَمَلٌ یُوجِبُ طَاعَةَ بَعْضِ الْجَانِّ[ج جنّ] لَهُ فِیمَا یَأْمُرُهُ بِهِ
                وَ هُوَ قَرِیبٌ مِنْ السِّحْرِ أَوْ أَخَصُّ مِنْهُ.
            (وَ الْقِیَافَةُ[قیافه شناسی])
              تعریف
                استناد به علامات و امارات که سبب الحاق نسب یا شبیه آن
              حکم
                تعلیمش حرام ست
                حرام ست
                  زمانی که محرمی را به فردی به واسطه قیافه شناسی نسبت دهیم
                    فلانی دماغش بزرگ ست پس متجاهر به فسق است پس غیبتش میتوان کرد
                  زمانی که یک فرد را پسر فرد دیگر میداند که دراین حالت
                    احکام ارث یا محرم یا نامحرم بر او بار میشود
                  زمانی که این مطالب را به صورت جزم و قطع بگوید
            (وَ الشَّعْبَذَةُ)
              تعریف
                افعال عجیبی که با سرعت زیاد حرکت دست سبب اشتباه در حس میشود
          (وَ الْقِمَارُ) بِالْآلَاتِ الْمُعَدَّةِ لَهُ
            تعریف
              شرط بندی به جهت برد باخت
            محل بحث
              شرط بندی با
                آلات مخصوصه قمار
                  حرام ست
                آلات غیر مخصوصه قمار
              بازی با
                آلات مخصوصه شرط بندی قمار
                  حتی بدون شرط
                    حرام ست
                آلات غیر مخصوصه شرط بندی قمار
                  حرام ست
            حکم
              وَ لَا یُمْلَکُ مَا یَتَرَتَّبُ عَلَیْهِ مِنْ الْکَسْبِ
                گرچه از جانب صبی باشد
              فَیَجِبُ رَدُّهُ عَلَی مَالِکِه
                وَ لَوْ قَبَضَهُ غَیْرُ مُکَلَّف
          (وَ الْغِشُّ) بِکَسْرِ الْغَیْنِ (الْخَفِیُّ)
            تعریف
              خیانت پنهانی که با قاطی کردن ناخالصی در مواد صورت میگیرد
              مثال
                قرار دادن حریر در سردی تا سنگین شود
                مخلوط کردن شیر با آب
          (وَ تَدْلِیسُ الْمَاشِطَةِ)
            تعریف
              اصطلاحی برای زنان آرایشگر و به معنا گول زدن و نیزنگ است
                داد و ستد از این طریق حرام است.
              مثال
                در زنی که قصد ازدواج دارد، برای جلوه دادن او زیبایی هایی را در او به وجود می آورد که در او نیست
                  موهاش ریخته است براش مو میگذارد
            نکته
              این حرمت تدلیس منحصر به ماشطه نیست بلکه خودش هم اگر این کار را انجام بدهد حرام است
              اگر زن شوهردار اینکار را بکند - یعنی تدلیس در میان نباشد- حرام نیست
          (وَتَزْیِینُ کُلٍّ مِنْ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ بِمَا یَحْرُمُ عَلَیْهِ)
            پوشیدن لباس مختصات تزئینی مرد توسط زنان و بلعکس
              البته عرف مکان و زمان در آن دخیل ست
            پوشیدن لباسی که در آن رشته طلا و حریر وجود دارد برای مردان
            دلیل حرمت
              ادله نقلی + لباس شهرت
            (وَ الْأُجْرَةُ عَلَی الْأَفْعَالِ الْخَالِیَةِ مِنْ غَرَضٍ حُکْمِیٍّ [عقلایی]کَالْعَبَثِ)
              تعریف
                افعالی که خالی از غرض عقلایی ست
              مثال روز
                شرکت در مسابقات کیک خوری یا شرکت در مسابقات همبرگر خوری
                شاید بشود گفت خیلی از اتفاقاتی که در کتاب رکود گینس انجام میشود
          وَ الْأُجْرَةُ
            (عَلَی تَغْسِیلِ الْمَوْتَی وَ تَکْفِینِهِمْ)
              اخذ اجرت در مقابل
                واجب عینی
                  حرام ست
                    کسی پول بدهد که نماز های واجبت را بخوان
                واجب کفایی
                  اختلاف ست
                    مثلا میتی پول کفن و دفن ندارد اخذ اجرت درمقابل آن اشکال ندارد،
                امورمستحب
                  اشکال ندارد
                    نقل میت تا منزلش برای وداع یا بزرگ کردن گودال قبر
              اقوال
                شهید اول
                  وَدَفْنُهُمْ وَ الصَّلَاةُ عَلَیْهِمْ
                    وَ غَیْرُهَا مِنْ الْأَفْعَالِ الْوَاجِبَةِ کِفَایَةً
                      در واجبات تعبدی (غسل دادن میت، نماز بر میت) و توصلی (کفن و دفن) هر دو حرمت دارد
                      مثل واجبات توصلی
                    واجبات تعبدی
                شهید ثانی
                  در مستحبات اصالتا اخذ اجرت اشکال ندارد
                  وَ لَوْ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْأَفْعَالُ عَلَی مَنْدُوبٍ
                    کَ
                      تَغْسِیلِهِمْ زِیَادَةً عَلَی الْوَاجِبِ وَ تَنْظِیفِهِمْ وَ وُضُوئِهِمْ وَ تَکْفِینِهِمْ
                        بِالْقِطَعِ الْمَنْدُوبَةِ
                      وَ حَفْرِ الْقَبْرِ زِیَادَةً عَلَی الْوَاجِبِ الْجَامِعِ لِوَصْفَیْ: کَتْمِ الرِّیحِ
                      وَ حِرَاسَةِ الْجُثَّةِ إلَی أَنْ یَبْلُغَ الْقَامَة َ
                        محفوظ ماندن بدن از درندگان تاجایی که قبر به اندازه ارتفاع بدن باشد
                      وَ شَقّ اللَّحْدِ
                        تنظیم سنگ لحد
                      وَ نَقْلُهُ إلَی مَا یُدْفَنُ فِیهِ مِنْ مَکَان زَائِدٍ عَلَی مَا لَا یُمْکِنُ دَفْنُهُ فِیهِ
                        مکانی غیر از جایی که خریده است
                      وَ حَمْلِهِمْ
                        إلَی الْمُغْتَسَلِ [غسال خانه]
                        وَ إِلَی الْقَبْرِ وَ حَفْرِ قُبُورِهِمْ
                    هر مستحبی
                    لَمْ یَحْرُمْ التَّکَسُّبُ بِهِ
                متاخرین
                  واجب تعبدی حرمت دارد زیرا قصد قربت شرط است
                امروزه
                  پس در شرایط فعلی غسال خوانه ها میتوانند برای انجام کارهای مستحبی میت از آنها پول بگیرند
                  یا بگویم فردی که بر او واجب شده کفن و دفن شخصا انجام نمی دهد اما دیگری را اجیر میکند
            وَ الْأُجْرَةُ عَلَی الْأَفْعَالِ الْخَالِیَةِ مِنْ غَرَضٍ حُکْمِیٍّ [عقلایی]کَالْعَبَثِ
              مِثْلِ الذَّهَابِ إلَی مَکَان بَعِیدٍ، أَوْ فِی الظُّلْمَةِ
              َوْ رَفْعِ صَخْرَةٍ وَ نَحْوِ ذَلِکَ
                بلند کردن سنگ
              وَ مِمَّا لَا یُعْتَدُّ بِفَائِدَتِهِ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ
            ( عَلَی الزِّنَا)
              وَ اللِّوَاطِ وَ مَا شَاکَلَهُمَا
            (وَ رُشَا الْقَاضِی)
              بِضَمِّ أَوَّلِهِ وَ کَسْرِهِ مَقْصُورًا جَمْعُ رِشْوَةٍ بِهِمَا و قد تَقَدَّمَ
            ( عَلَی الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَةِ)
              عَلَی أَشْهَرِ الْقَوْلَیْنِ
                اخذ اجرت برای اذان و اقامه
                  حرام ست
                    از ارباب رجوع (مردم شهر؛ هیت امنا، و ...).
                  جائز ست
                    وَ لَا بَأْسَ بِالرِّزْقِ مِنْ بَیْتِ الْمَالِ
                      مثلا سازمان تبلیغات که وابسته به دولت است به او بدهد
                    استفاده از موقوفاتی که مخصوص خادم و موذن ست
                ِ وَ الْفَرْقُ بَیْنَهُمَا
                  اجرت و رزق
                  أَنَّ الْأُجْرَةَ تَفْتَقِرُ إلَی تَقْدِیرِ الْعَمَلِ وَ الْعِوَضِ وَ الْمُدَّةِ وَ الصِّیغَةِ الْخَاصَّةِ
                    اخذ اجرت نیازمند این امور است
                      تعیین عمل (چند بار در روز)
                      تعیین مزد در مقابل عمل
                      تعیین مدت آن
                      اجراء صیغه قبول
                    وَ لَا فَرْقَ
                      فِی تَحْرِیمِ الْأُجْرَةِ بَیْنَ کَوْنِهَا مِنْ مُعَیَّنٍ وَ مِنْ أَهْلِ الْبَلَدِ وَ الْمَحَلَّةِ وَ بَیْتِ الْمَالِ
                      اخذ اجرت در هر صورت حرام ست چه از شخصی خاص یا مردم شهر یا حتی از بیت المال
                  وَ الرِّزْقُ مَنُوطٌ بِنَظَرِ الْحَاکِمِ
                    اما ارتزاق از بیت المال صرفا منوط ست به نظر حاکم یا بودجه کشور
                نکته
                  وَ لَا یَلْحَقُ بِهَا أَخْذُ مَا أُعِدَّ لِلْمُؤَذِّنِینَ مِنْ أَوْقَافِ مَصَالِحِ الْمَسْجِدِ وَ إِنْ کَانَ مُقَدَّرًا وَ بَاعِثًا [یعنی تشویق بر اذان] عَلَی الْأَذَانِ
                    استفاده از موقوفات اشکال ندارد. مثلا باغی است و میگویند سرمایه ان را به خادم و موذن مسجد بدهید
                  نَعَمْ لَا یُثَابُ فَاعِلُهُ
                    به ثواب و پاداش الهی نمیرسد مگر
                      إلَّا مَعَ تَمَحُّضِ الْإِخْلَاصِ بِهِ کَغَیْرِهِ مِنْ الْعِبَادَاتِ
            وَ الْقَضَاءُ
              اخذ پول از مردم جهت قضاوت حرام ست
                دلیل
                  وَ الْقَضَاءُ بَیْنَ النَّاسِ لِوُجُوبِهِ
                    سَوَاءٌ احْتَاجَ إلَیْهَا أَمْ لَا
                      چه احتیاج به آن باشد یا نباشد
                    وَ سَوَاءٌ تَعَیَّنَ عَلَیْهِ الْقَضَاءُ أَمْ لَا
                      چه واجب عینی بشود یا نشود
                    وجوب قضاوت بین مردم
              و قد تَقَدَّمَ فِی الْقَضَاءِ أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُرْتَزِقَةِ مِنْهُ
                قاضی از جمله گروه هایی ست که میتواند از بیت المال ارتزاق کند
            (عَلَی تَعْلِیمِ الْوَاجِبِ مِنْ التَّکْلِیفِ)
              دریافت اجرت جهت تعلیم واجبات حرام ست
                چه عینی
                  کَالْفَاتِحَةِ وَ السُّورَةِ
                چه کفایی
                  َالتَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ
                  وَ مَا یَتَوَقَّفُ عَلَیْهِ مِنْ الْمُقَدِّمَاتِ عِلْمًا وَ عَمَلً
                  وَ تَعْلِیمِ الْمُکَلَّفِینَ صِیَغَ الْعُقُودِ وَ الْإِیقَاعَاتِ وَ نَحْوِ ذَلِکَ
      وَ أَمَّا الْمَکْرُوهُ
        مقدمه
          موارد شغل های مکروه
            برخی شغل هایی است که احتمال افتادن در حرام افتادن است
              مثلا : صرافی
            برخی شغل هایی است که انسان با چیز هایی سر و کار میزند که پست است
              مثلا کسی که باعث جهیدن نر بر ماده میشود
        (فَکَالصَّرْفِ)
          در زمان قدیم سکه ها وزنش دقیق ضرب نمیشد، و سکه ها با همدیگر فرق داشتند و احتمال ربا در آن میرفته است.
          مثلا فردی از خراسان به قم می امد و سکه های خراسان با قم با هم فرق میکرد
          و صرافی میگفته است 10 سکه طلا خراسان بده تا 9 سکه طلا قم به تو بدهم!
            و این میشد رباء چون هم جنس بوده است.
        وَ بَیْعِ الْأَکْفَانِ[کفن ها]
          دلیل
            لِأَنَّهُ یَتَمَنَّی کَثْرَةَ الْمَوْتِ وَ الْوَبَاءِ[مرض های واگیردار]
        (وَ الرَّقِیقِ[برده فروشی])
          دلیل
            روایت
              صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «شَرُّ النَّاسِ مَنْ بَاعَ النَّاسَ»
                شر هم شامل حرمت و هم کراهت میشود
        وَ احْتِکَارِ الطَّعَامِ
          تعریف
            وَ هُوَ حَبْسُهُ بِتَوَقُّعِ زِیَادَةِ السِّعْرِ.
            طعام: مثل خرما، کشمش و چیزهایی رایج در ان زمان
              اگر مردم به این طعام نیاز داشته باشند حرام میشود
          دلیل
            قَالَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «الْجَالِبُ[کسی که چیزهایی وارد میکند] مَرْزُوقٌ وَ الْمُحْتَکِرُ مَلْعُونٌ»
        وَ الذِّبَاحَةِ
          ذبح کننده کشتارگاه نه قصابی
            دلیل
              لِإِفْضَائِهَا إلَی قَسْوَةِ الْقَلْبِ وَ سَلْبِ الرَّحْمَةِ.
        (وَ النِّسَاجَةِ
          تعریف
            معنی الاخص
              بافت با نخ های ریز(در مقابل حیاکت: بافت با نخ ها درشت)
            معنی الاعم
              بافتن با نخ های درشت و ریز (اینجا به این معنی است)
        وَ الْحِجَامَةِ
          مَعَ شَرْطِ الْأُجْرَةِ لَا بِدُونِهَا
            اگر اجرت را شرط کند مکروه
            اگر شرط نکند کراهت ندارد
        وَ ضِرَابِ الْفَحْلِ
          بِأَنْ یُؤجِرَهُ[ه: فحل] لِذَلِکَ[ضراب] مَعَ ضَبْطِهِ[ه: فحل] بِالْمَرَّةِ
            در معامله باید معین شود که یک بار این عمل انجام شود یا چند بار
            یا بگوید یک ماه این حیوان پیش تو باشد برای باروری
          جهاندن نر بر ماده، باعث نزدیکی دو حیوان شدن
        وَ کَسْبِ الصِّبْیَان
          اقوال
            بنا بر نظر مشهور کسب (خرید و فروش یا یک طرفه یعنی فقط فروش یا فقط خرید) صبیان مطلقا حرام است.
            اما ظاهرا شهید اول قائل به این نظر نیست که جزء موارد حرام است
          حکمت کراهت
            این است که احتمال در حرمت افتادن است
            بچه تا زمانی که به سن تکلیف نرسیده است هیچ یک از احکام وضعی برای او معنا ندارد
              لذا کراهت برای ولی است نه برای خود بچه
          مصدر به معنا اسم مفعول، مکسوب
        (وَ) کَذَا یُکْرَهُ کَسْبُ (مَنْ لَا یَجْتَنِبُ الْمُحَرَّمَ) فِی کَسْبِهِ.
          تفاوت
            کسب
              هر نحوه بدست آوردن اعم از خریدن، هدیه گرفتن، پیدا کردن
            تکسب
              هرگونه دخل و تصرف در ان شی [هر نحوه استفاده. مثل خریدن، هدیه دادن و.. ]
          از کسی خرید کنیم که میدانیم از حرام کسب میکند این خرید حرام ست
          اما کراهت جای ست که فروشنده از حرام اجتناب نمی کند
      وَ الْمُبَاحُ
        مَا خَلَا عَنْ وَجْهِ رُجْحَانٍ
          انواع اباحه
            بالمعنی الاعم
              حرام نیست اما اعم از واجب، مستحب و مکروه است. یعنی جایز است
            بِالْمَعْنَی الْأَخَصِّ
              اباحه ای که مقابل 4 حکم دیگر تکلیفی (واجب، حرام، مستحب، کراهت) است
              یعنی دو طرف مسئله با هم مساوی است و انجام هر یک از طرفین از نظر شارع بر دیگری ترجیحی ندارد
      جمع بندی
        (ثُمَّ التِّجَارَةُ) وَ هِیَ نَفْسُ التَّکَسُّبِ
          هرگونه دخل و تصرف در ان شی [هر نحوه استفاده. مثل خریدن، هدیه دادن و.. ]
        (تَنْقَسِمُ بِانْقِسَامِ الْأَحْکَامِ الْخَمْسَةِ)
          فَالْوَاجِبُ
            مَا تَوَقَّفَ تَحْصِیلُ مَؤْنَتِهِ
              وَ مَؤْنَةِ عِیَالِهِ الْوَاجِبِی النَّفَقَةِ عَلَیْه
            مُطْلَقُ التِّجَارَةِ الَّتِی یَتِمُّ بِهَا نِظَامُ النَّوْعِ الْإِنْسَانِیِّ
          َ الْمُسْتَحَبُّ
            مَا یَحْصُلُ بِهِ الْمُسْتَحَبُّ وَ هُوَ التَّوْسِعَةُ عَلَی الْعِیَالِ وَ نَفْعُ الْمُؤْمِنِینَ
              توسعه عیال حد و مرزی ندارد،و اگر کسی به این عنوان که باعث ارامش خانواده اش باشد، هیچ اشکالی ندارد
            وَ مُطْلَقُ [هر نوع حاجتی که این بنده خدا به او نیاز داشته باشد]الْمَحَاوِیجِ[المحتاجون] غَیْرُ الْمُضْطَرِّینَ
          وَ الْمُبَاحُ
            مَا یَحْصُل بِهِ الزِّیَادَةُ فِی الْمَالِ مِنْ غَیْرِ الْجِهَاتِ الرَّاجِحَةِ وَ الْمَرْجُوحَةِ
              راجحه : باعث توسعه عیال شود
              مرجوحه: حرام و مکروه
          وَ الْمَکْرُوهُ وَ الْحَرَام
            هرانچه که باعث شود ما را داخل در حرام کند، حرام است.
            هرآنچه که باعث شود ما را داخل در مکروه کند، مکروه است.
            مثلا شاید زمانی خرید و فروش موبایل حرام شود! پس به تبع این شغل موبایل فروشی نیز حرام میشود
          نکته
            تقسیم قبلی اشیاء و اعیان معیار بود
              اما اینجا غایت معیار است
                مثلا ادمی که مستمند است را کمک کند تا وضعش بهتر شود
              یعنی بهبود وضع مستمند مد نظر و معیار ما در بحث احکام تکلیفی شده است.
  الفصل الثانی‌
    عقد بیع
      تعریف
        فِی عَقْدِ الْبَیْعِ وَ آدَابِهِ
          وَ هُوَ
            الْإِيجَابُ وَ الْقَبُولُ
              الدَّالَّانِ عَلَى نَقْلِ الْمِلْكِ بِعِوَضٍ مَعْلُومٍ
                عقد بیع عبارتست از
                  1
                    ایجاب و قبولی که دلالت داشته باشد
                      معنای
                        ایجاب
                          یعنی بیان رضایت یک طرف عقد که دیگری را هم به رضایت و تراضی دعوت کند
                        قبول
                          یعنی اینکه طرف دیگر عقد، دعوت ایجاب گر را اجابت کند
                  2
                    بر انتقال ملک از بائع به مشتری
                      به انچه که از بایع انتقال می یابد «مَبیع» یا «مُثمَن» گفته میشود
                  3
                    در مقابل عوض معلوم و معین که به بائع میدهد
                      به انچه که از مشتری انتقال می یابد «ثَمَن» گفته میشود
        اختلاف
          «هو» به «بیع» برمیگردد یا «عقد البیع
            ؟
              شهید اول
                أَیْ عَقْدُ الْبَیْعِ
                  عقد = بیع = ایجاب و قبول
                    پس هر آنچه که تعریف العقد البیع باشد، تعریف بیع هم هست
                      به همراه سه شرط بالا
                دلیل
                  اسْتِنَادًا إلَی أَنَّ ذَلِکَ[عقد بیع] هُوَ الْمُتَبَادِرُ مِنْ مَعْنَاهُ [ه:بیع] فَیَکُونُ [هو:تعریف] حَقِیقَةً فِیهِ
                  تبادر یک امر وجدانی ست که باید به ذهن نوع افراد اهل آن زبان بیایید
                    غالبا فقهاء ما آن قدر با آیات و روایات مانوس بودند (اهل لسان روایت ) که نیاز نداشتند برای تبادر از اهل آن سوال کنند
              شهید ثانی
                لِلْبَیْعِ نَفْسِهِ
                  عقد: ایجاب و قبول
                  بیع: اثر ایجاب و قبول، ملکیت است
                دلیل
                  أَنْ یَکُونَ إضَافَةُ الْبَیْعِ بَیَانِیَّة
                    [عقد البیع یعنی عقد من البیع. یعنی عقدی از جنس بیع که در نتیجه عقد = بیع
                  وَ یُؤَیِّدُهُ أَنَّ فِی الدُّرُوسِ عَرَّفَ الْبَیْعَ بِذَلِکَ مُزِیدًا قَیْدَ التَّرَاضِی
                    شهید اول در دروس همین تعریف را با اضافه کردن قید تراضی آورده ست
                      ج3 ص191
          بیان نقاط ضعف تعریف
            وَ بَقِیَ فِیهِ دُخُولُ
              مانع اغیار نیست
              1
                این تعریف شامل اجاره هم میشود در حالیکه اجاره غیر از بیع است
                  عَقْدِ الْإِجَارَةِ إذْ الْمِلْکُ یَشْمَلُ الْعَیْنَ وَ الْمَنْفَعَةَ
                در تعریف نقل ملک آمده
                  ملک اعم از عین و منفعت است و ملک به منفعت هم اطلاق میشود
                    پس اجاره تحت این تعریف باقی می ماند
                لذا شهید اول باید میگفت
                  ایجاب و قبولی که دال بر نقل عین منفعت باشد تا اجاره خارج شود.
              2
                این تعریف شامل هبه مشروط به عوض میشود، در حالیکه هبه غیر از بیع است
                  وَ الْهِبَةِ الْمَشْرُوطِ فِیهَا عِوَضٌ مُعَیَّنٌ
                در تعریف نقل ملک + عوض معین + ایحاب و قبول آمده که همه در هبه معوض است
                لذا شهید اول باید میگفت
                  در بیع باید قید «اصالتا» را بعد «عوض معلوم» ذکر میکرد: بعوض معلوم اصالتا
                    زیرا در «هبه» اصالتا شرط نسیت اما در بیع از اول شرط است.
              3
                صلح مشتمل بر نقل ملک بعوض معلوم نیز داخل در بیع است
                  وَ الصُّلْحِ الْمُشْتَمِلِ عَلَی نَقْلِ الْمِلْکِ بِعَوضٍ مَعْلُوم
                چون صلح در باب های متعدد آمده است
                  لذا اختلاف است که صلح یک معامله مستقل است یا خیر در ضمن همه عقود وجود دارد
                  فَإِنَّهُ لَیْسَ بَیْعًا عِنْدَ الْمُصَنِّفِ وَ الْمُتَأَخِّرِینَ
                    مصنف و برخی متاخرین
                      صلح ضمن بیع را، بیع نمیدانند
                لذا شهید اول باید میگفت
                  ایجاب و قبولی که نقل ملک در ان عوض معلوم باشد الا صلح
              اطلاق-نقل الملک- شامل
                ملک عاقد (ملک خود فروشنده)
                یا ملک غیر عاقد
                  فَدَخَلَ
                    بَیْعُ الْوَکِیلِ وَ الْوَلِیّ
                      طفل تا زمانی که به سن بلوغ نرسیده اموالش در دست ولی (پدر، پدر بزرگ، حاکم شرع) است.
                    وَ بَیْعُ الْمُکْرَهِ حَیْثُ یَقَعُ صَحِیحًا
                      إذْ لَمْ یُعْتَبَرْ التَّرَاضِی -هُوَ وَارِدٌ عَلَی تَعْرِیفِهِ فِی الدُّرُوسِ
                      جایی که حاکم شرع اموال محتکر را میفروشد
                    وَ بَیْعُ الْأَخْرَسِ بِالْإِشَارَةِ [اشاره مفهمه] وَ شِرَاؤُهُ
                      فَإِنَّهُ یَصْدُقُ به عَلَیْهِ الْإِیجَابُ وَ الْقَبُولُ
                  وَ خَرَجَ
                    بِـ«الْعِوَضِ الْمَعْلُومِ» الْهِبَةُ الْمَشْرُوطُ فِیهَا مُطْلَقُ الثَّوَابِ
                  ملک شخص دیگر مثل بیع ها نیابتی
            جواب صاحب شرایع
              وَ یَرِدُ عَلَی تَعْرِیفِ أَخْذُ «اللَّفْظِ الدَّالِّ» جِنْسًا کَالشَّرَائِع
                قرار دادن لفظ به عنوان جنس وارد مبشود بر این تعریف
            یَخْرُجُ بِهَا
              مِنْ الْعُقُودِ
                مَا لَا نَقْلَ فِیهِ
                  نقل وانتقال ملکیت در آنها نیست
                    کَالْوَدِیعَةِ وَ الْمُضَارَبَةِ وَ الْوَکَالَةِ
                وَ مَا تَضَمَّنَ نَقْلَ الْمِلْکِ بِغَیْرِ عِوَضٍ
                  از نقل انتقال ملکیت برخوردار ست اما بدون عوض مقابل
                    کَالْهِبَةِ وَ الْوَصِیَّةِ بِالْمَال
            اشکالات شرایع
        اگر ایجاب و قبولی که بر انتقال ملکیت دلالت میکند پذیرفت شد
          فَلَا تَكْفِي الْمُعَاطَاةُ
            معاطات کفایت نمیکند اما
              نَعَمْ يُبَاحُ التَّصَرُّفُ
                البته تصرف مباح ست
              وَ يَجُوزُ الرُّجُوعُ مَعَ بَقَاءِ الْعَيْنِ
              مشهور فقها
          یعنی منحصرا معامله ایی که این شرایط را دارد
      شرایط صیغه
        خلاصه شرایط
          صیغه
            ماضی باشد
            عربی باشد
          تقدیم ایجاب بر قبول
            ایجاب: هر واژه ای که دلالت بر ایجاب و درخواست کند.(نه لزوما لفظی از ریشه ایجاب)
            قبول: هر واژه ای که دلالت بر قبول و پذیرش کند. (نه لزوما لفظی از واژه قبول مثل: قبلتُ)
        وَ يُشْتَرَطُ وقُوعُهُمَا بِلَفْظِ الْمَاضِي
          كَبِعْتُ وَ اشْتَرَيْتُ وَ شَرَيْتُ وَ مَلَّكْتُ
          وَ يَكْفِي الْإِشَارَةُ مَعَ الْعَجْزِ
          ماضویت و عربیت
        وَ لَا يُشْتَرَطُ تَقْدِيمُ الْإِيجَابِ عَلَى الْقَبُولِ وَ إِنْ كَانَ أَحْسَنَ
          چرا تقدیم ایجاب بر قبول احسن است؟
            اولا، یقینا صحیح است
            اما حالا شک داریم که تقدیم قبول بر ایجاب هم همین طور است؟
              ثانیا ادله ای عام مثل اصالت صحت یا اطلاق-اوفوا بالعقود- برای ما ظن آور است و یقین ایجاد نمکیند
                لذا فقهاء حکم به احیتاط مستحب داریم
          ادله اشتراط تقدیم
            اگر قبول بر ایجاب مقدم شود+ در صحت عقد شک میشود
              شک در صحت عقد یعنی شک در اثر بیع حاصل شده است؟
                اصل بر عدم حصول اثر است.
                  استصحاب عدمی
                اثر بیع: نقل و انتقال ملک بین دو طرف معامله
              یعنی
                تا قبل از این فرد مالک این چیز نبوده است و شک میکنیم الان بعد عقد مالک شده است یا خیر
                پس اگر قبول بر ایجاب مقدم شود، بیع صورت نگرفته است
            صیغه قبول باید بعد از صیغه ایجاب باشد
              رضایت به تملیک متاخر از انشا تملیک میباشد
              اشکال ما به استدلال دوم
                در این استدلال دوم مغالطه شده است. زیرا اقایان بین مفهوم و مصداقِ «قبول» خلط کردند.
                یعنی فرق است بین لفظ «قبلتُ» با بقیه الفاظ قبول است. و این طور نیست که هر لفظی که دال بر قبول باشد
                  دلالت بر یک ایجابی قبل از آن کند. بلکه فقط در «قبلت» این طور است که لزوما قبل آن ایجابی رخ داده است.
              چونکه قبول یعنی رضایت به مضمون ایجاب
          ادله عدم اشتراط تقدیم
            اگر صیغه قبول بر صیغه ایجاب مقدم شود
              نهایتا صحیح بودن آن شک میشود و به حکم اصالت الصحه این بیع صحیح است
              ادله عامی عقود مانند «اوفوا بالعقود» دال بر این معنا هستند
            ملاک در انتقال ملک
              رضایت دو طرف معامله در این انتقال است
              مالکیت دو طرف معامله در این انتقال است
      نکته
        تعریف بیع شامل
          وکیل یا وصی انجام دهد
          شخصی به اکراه چیزی را بفروشد
            مثل فروش اموال بدهکار
          بیعی که انسان گنگ به وسیله اشاره انجام دهد
          میشود
          میشود
    معاطات
      مقدمه
        انواع عقد
          لازم
            عقدی که بعد از عقد نمیتوان به راحتی ان را فسخ کرد
          متزلزل
            عقدی که مواردی مثل خیار وجود دارد و تا وقتی خیار باشد ان عقد متزلزل است
          معاطات
            موجب اباحه تصرف میشود اما مالک آن مال نمیشود.
        نما
          ارزش افزوده ای که از این شئ حاصل میشود. مثلا یک گوسفند خریدیم که باردار بوده است و الان بچه زاییده است
          ارزش افزوده
      تبیین موضوعی
        معاطات چیست
          تعریف
            هر کدام از دو طرف، مالی را در مقابل مال دیگر میگیرد
              به این داد و ستد رضایت دارند
              بدون اینکه عقد مخصوص در میانشان رخ میدهد
          اقوال
            بیع است
              بیعی که مفید لزوم است
                ظاهر عبارت مفید و جمیع متاخرین
              بیعی که مفید لزوم نیست
                معروف بین قدما
            بیع فاسد ست
            بیع نیست
              مفید اباحه محضه هست
              مفید ملکیت ست ولی متزلزل
                تا موقعی که تصرف ناقل نکرده ست میتواند رجوع کند
          چند قسم دارد
            هر دو طرف باشند
            یک طرف نباشد
            هیچ کدام از دو طرف نباشند
          نتیجه
            معلوم شد که معاطات بیع نیست زیرا ایجاب و قبول در آن نیست.
              لذا معاطات موجب مالکیت نمیشود اما موجب اباحه تصرف میشود
        اثر معاطات
          اباحه
            محضه
              ، اجازه تصرف و استفاده از ان شئ را داریم
                الا اینکه یکی از دو طرف یعنی ثمن یا مثمن تلف شود
                  که در این حالت معاطات لازم گشته و هیچ کدام حق مطالبه عوض را از دیگری ندارد
              هیچ ملکیتی در کار نیست
            نکته
              رابطه اباحه و ملکیت عموم خصوص من وجه هست
                به غیر از کسانی که محجور هستند. مثل مجنون و صغیر و
                  رضایت در هر دو مورد شرط ست
            غیر محضه
              مترتب بر ملکیت ست
          عقد متزلزل
            با معاطات برای هر کدام از دو طرف ملکیت رخ میدهد، اما این ملکیت متزلزل و جایز است
              هر زمان میتوانند معامله را بهم بزنند
            اگر ثمن یا مثمن تلف گردد معاطات لازم میشود
              و هیچ کدام از دو طرف حق مطالبه عوض را از دیگری ندارد.
          اشکال
            در اباحه چیزی اثبات نشده است، پس رجوع و برگشت معنا دارد
              یعنی برداشت از نظر شهید اول (که معطات را اباحه میدانست)
                با عبارت بعدی ایشان «یجوز الرجوع مع بقاء العین» تنافی دارد
            رجوع کردن در عقد معنا دارد
              پس مقصود از یباح در عبارت شهید اول اباحه بعد از وقوع عقد است
                یعنی اباحه ای که لازم ملکیت است نه اباحه ای که فقط دال بر اذن تصرف است (اباحه محض)
            شهید ثانی به نظر شهید اول
          جواب
            «یباح» ظهور در اباحه دارد و «رجوع» نیز اعم از عقد و اباحه است و جمع این دو (مطلق و مقید) آن شد که بیع معاطات اباحه است
      تفاوت و فایده انتخاب این دو نظر؟
        توضیح در ضمن یک مثال
          مشتری در قبال 500 هزار تومن، گوسفندی را به نحو معاطات (بدون گفتن صیغ بعت و اشتریت) خرید
            آن گوسفند بعد از مدتی دارای بچه شود (حصول نما)
        جواب
          بنابر نظر دوم(معاطات = عقد متزلزل)
            آن نماء برای مشتری است. چونکه: معاطات عقد است
            پس گوسفند مادر به ملک مشتری انتقال یافته . پس نما ان در ملک بوده
              لذا مشتری مالک نماء هم هست
          بنا نظر اول (معاطات = اباحه) دو احتمال میرود
            نماء برای مشتری است
              بنابر فرض معاطات نسبت به گوسفند مادر لازم شده است (تلف و ...) و طرف مقابل اجازه رجوع به آنرا ندارد
              پس به همین نسبت گوسفند بچه از باب تبیعیت از مادر برای مشتری است.
            نماء برای مشتری نیست
              معاطات برای گوسفند مادر لازم شده است، اما فرض مساله در جایی است که گوسفند بچه قبل از لزوم معاطات متولد شده است
              یعنی در زمانی که گوسفند مادر ملک مشتری نبوده است.
        این که اباحه باشد یا عقد متزلزل باشد
      نکته
        ذهاب العین چند صورت دارد
          هم مثمن و هم ثمن از بین برود.
          همه مثمن یا ثمن از بین برود.
          بخش و مقداری از ثمن یا مثمن از بین برود
          ثمن یا مثمن را از ملک خود انتقال دهند
          در ثمن یا مثمن تغییری ایجاد کنند (تبدیل گندم به آرد)
          اگر یکی از دو طرف عین را از بین ببرد، معاطات لازم میشود و طرفین نمیتواند عین (ثمن/مثمن) خود را پس بگیرد
      تفاوت معاطات با بیع ؟
        معاطات وقتی ذهاب عین رخ دهد، لازم میشود، اما بعد اینکه معاطات لازم شد به چی تبدیل میشود؟
        اقوال
          قول اول: بیع است
            استدلال
              فقها نام تمام معاوضات را معلوم نمودند و در بین آنها معاوضه ای به نام معاطات نداریم
                پس معاطات داخل در بیع است
              طبق قاعده «کل شئ یرجع الی اصله
                زیرا اساس معاملات بیع است و هرجا مورد مشکوکی داشتیم و دلیل خاص نداشتیم، داخل در بیع میشود لذا معاطات نیز داخل در بیع میشود
            پس طبق این نظر بیع بر دو نوع است
              بیع قولی: صیغه خاص دارد.
              بیع فعلی: صیغه خاص ندارد.
                معاطاتی که بعدا عین ان تلف شود
          قول دوم: بیع نیست
            (اشکال به قول اول)
              فقها اتفاق دارند که معاطات با تراضی طرفینی رخ میدهد اما بیع نیست
                چونکه بیع بودن نیاز به صیغه خاص دارد.
              بعد چگونه با تلف شدن عین مال بیع شود؟ (ما دلیلی بر این حرف شما پیدا نکردیم)
                و میگویند: قدر مسلم معاطات بیع نیست اما در مورد اینکه معاطات چی هست صحبتی نمیکنند
            جواب به اشکال قائلین قول دوم
              این دسته از فقها از طریق انّی (معلول به علت) به این نتیجه رسیدند؛
              یعنی خود شارع مستقیما نگفته است اگر در معاطات ذهاب عین رخ داد، بیع است
            در اینصورت همه بیع ها باید قولی باشند
        تبیین حکمی
      بیع بدون صیغه
    شروط صحت
      تعریف
        یعنی اگر باشد صحیح است و اگر نباشد باطل است
      شروط متعاقدین
        الْكَمَالُ
          یعنی ممنوعیت تصرف(حجر) نداشته باشد.
            و
              بلوغ (بخلاف صبی)
              عقل (بخلاف مجنون)
              رشید باشد
        اختیار
          إِلَّا أَنْ يَرْضَى الْمُكْرَهُ بَعْدَ زَوَالِ الْكَرَاهَةِ
            بنابراین بیع شخص مکره صحیح نخواهد بود مگر آنکه پس از برطرف شدن کراهت به آن بیع راضی شود
          محل بحث
            حال سوال اینجاست که در این غالب موارد اکراه که لفظ را اراده میکند اما معنا را اراده نمیکند، معامله صحیح است یا خیر؟
            دلیل صحت بیع مکره پس از رضایت
              شخص مکره بالغ ورشید بوده قصد بیان الفاظ را داشته فقط مدلول لفظ را قصد نکرده ست
          نکته
            اختیار اینجا به معنا طیب نفس(یعنی دوست دارد و واقعا میخواهد بفروشد یا بخرد) است و در مقابل اکراه است نه اجبار
            از روی طیب نفس معامله را انجام دهد؟
              قصد لفظ کند. (لفظ بعتُ)
              قصد معنا کند. (معنایی که از بعت تبادر میشود که فروختن باشد)
              قصد مدلول بکند. (یعنی بخواهد آن در خارج واقع شود)
              شرایط طیب نفس
          اشکال
            چطور میشود که رضایت بعد از تحقق قصد الی الفظ (لفظ و معنی) باشد و معامله موثر و صحیح باشد؟
            جواب
              همزمانی و مقارنت بین رضایت و الفاظ بیع شرط نیست. اصل بر عدم است زیرا شارع نیز چیزی نگفته است
              در واقع از اصل استصحاب استفاده کردیم و حالت اولیه این بود که شرط مقارنت نداشت
              لذا الان هم که شک کردیم شرط مقارنت وجود دارد یا خیر، اصل بر این است شرط نیست
            سوال
              چرا شهید اول اختیار را در کنار شروط صحت آورد؟
            جواب
              این سوال بستگی به تعریف از لزوم و صحت در اراء و افکار شهید اول دارد
          جزو شروط لزوم
        وَ الْقَصْدُ
          فَلَوْ أَوْقَعَهُ لَغَى
            قصد لغو و باطل
              الْغَافِلُ
                أَوِ النَّائِمُ
                  أَوِ الْهَازِلُ
                    هازل کسی ست که اراده جدی نکرده ست
          علت
            زیرا نسبت به لفظ اصلا قصدی در کار نیست بر خلاف شخص مکره
          نکته
            اقوال
              بنا بر نظر شهید اول
                هازل از ریشه معامله اش باطل است؛ اما مکره میتواند معامله اش صحیح باشد
              بنا بر نظر شهید ثانی
                مکره و هازل حکمش فرقی نمیکند
    وَ يُشْتَرَطُ فِي اللُّزُومِ
      تعریف
        اگر شرط لزوم باشد معامله لازم و صحیح هست .
          لازم من الطرفین (مستاجر و موجر )
            عقدی که طرفین بدون جهت حق بهم زدن ندارد. مثل: اجاره، بیع، و..
        اما اگرشرط لزوم نباشد معامله فقط لازم نیست اما باطل هم نیست
          چون ممکن ست صحیح باشد
      خلاصه بحث
        درلزوم یافتن بیع؛ شرط است
          1
            باید هرکدام از بایع ومشتری مالک آن مالی باشند که به دیگری انتقال می دهند
          2
            واگر طرفین مالک نباشند باید اذن ازناحیه مالک داشته باشند(مانند وکیل)
            تذکر
              حال اگر شخصی مالی راکه مالکش نیست+ و اذن ازناحیه مالک هم نداشته بفروشد یا بخرد
                خرید یا فروش فضولی می گویند
      الْمِلْكُ
        بائع و مشتری هر دو باید مالک مبیع و ثمن باشند
      أَوْ إِجَازَةُ الْمَالِكِ
        وَ هِيَ كَاشِفَةٌ عَنْ صِحَّةِ الْعَقْدِ
          اجازه مالک
            کاشفه باشد
              اجازه کاشف از صحت عقد از بدو انعقاد معامله باشد
                یعنی آثار این معامله مترتب گشته ست
            ناقله باشد
              یعنی از زمان صدور اجازه این عقد صحیح باشد
          دلیل
            کاشفه بودن
              أن السبب الناقل للملك هو العقد المشروط بشرائطه
                و كلها كانت حاصلةٌ إلا رضاء المالك
                  در بیع فضولی همه این شروط جز رضایت حاصل شده
                سبب اصلی انتقال ملکیت عقد بیع هست که شروطی دارد
              فإذا حصل الشرط عمل السبب التام عمله
                زمانی که تنها شرط باقی مانده یعنی رضایت نیز حاصل شد سبب انتقال یا همان عقد نیز تام میشود و اثر خود که نقل ملک هست را به جا میگذارد
              لعموم الأمر بالوفاء بالعقود،
                این آیه اثبات میکند که در عقد فضولی یا غیر فضولی اصل وفای به عقود ست
              فلو توقف العقد على أمر آخر
                لزم أن لا يكون الوفاء بالعقد خاصة
                  در این حالت لازم می اید فقط وفای به عقد نشده باشد
                بل هو مع الآخر
                  بلکه به عقد و چیز دیگری مثل اجازه وفا شده ست
                خلاصه
                  اگر عقد متوقف بر جزء دیگری مثل اجازه باشد شارع باید تصریح میکرد
                    یعنی اوفوا بالعقود(ایجاب و قبول) + مع فلان
                      در حالی که تصریح نکرده پس جزء نیست بلکه شرط عقد محسوب میشود
              از منظر شهید ثانی
            ناقله بودن
              توقف التأثير عليه فكان كجزء السبب
                اگر تاثیر سبب عقد که انتقال ملکیت ست بر اجازه متوقف ست پس اجازه مثل جزء عقد می باشد
                  اجازه مثل جزء است نه خود جزء چون این ها هم از ادله به دست نیاوردند
          فَـ
            ثمره اجازه
              کاشفه باشد
                نما منفصل و متصل
                  در مدت زمان بین عقد و زمان اجازه در مبیع حاصل شده ست
                    برای مشتریست
                  النَّمَاءُ (مثمن) الْمُتَخَلِّلُ (بین عقد و اجازه)
                    لِلْمُشْتَرِي
              نکته
                نماء متصل: زیاد شدن وزن، زیاد شدن پشم
                منفصل: بچه دار شدن
              ناقله باشد
                نما مبیع و ثمن برای مالک و اجازه دهنده آن خواهد بود
                وَ نَمَاءُ الثَّمَنِ الْمُعَيَّنِ (بین عقد و اجازه)
                  لِلْبَائِعِ
        وَ لَا يَكْفِي
          فِي الْإِجَازَةِ السُّكُوتُ
            عِنْدَ الْعَقْدِ
              سکوت مالک در هنگام حضور در مجلس عقد فضولی
              علت
                سکوت اعم از رضایت یا عدم رضایت ست لذا باید صریحا بگوید
            أَوْ عِنْدَ عَرْضِهَا عَلَيْهِ
              هنگام انجام عقد فضولی حضور نداشته باشد
        وَ يَكْفِي
          فِي الْإِجَازَةِ
            أَجَزْتُ
              أَوْ أَنْفَذْتُ
                أَوْ أَمْضَيْتُ
                  أَوْ رَضِيتُ وَ شِبْهُهُ
        فَإِنْ لَمْ يُجِزِ‌
          انْتَزَعَهُ مِنَ الْمُشْتَري
            میتواند مال خود را از مشتری بگیرد
          وَ لَوْ تَصَرَّفَ فِيهِ بِمَا لَهُ أُجْرَةٌ
            اگر مشتری در آن مال تصرف کرده باشد علاوه بر عودت مال، اجرت نیز تعلق میگیرد
              مثل سکونت در خانه و سوار شدن حیوان
              رَجَعَ بِهَا عَلَيْهِ (رجع المشتری بالاجرة علی بائع الفضولی)
          اگر مالک اجازه ندهد
        وَ لَوْ نَمَا
          اگر مبیع در مدتی که در دست مشتری بوده ست نماء افزایش پیدا کند آن نماء برای مالک اصلی ست
            خواه نما متصل یا منفصل باشد
            خواه نما در دست مشتری باقی بوده یا تلف شده باشد
          اگر مبیع قیمی بود
            در صورتی که تفاوت قیمت به سبب بازار بوده باشد
              قیمت یوم التلف
            در صورتی که تفاوت قیمت به سبب افزایش عینی مبیع مانند چاق شدن بوده باشد
              بالاترین قیمت ها در طول مدتی که در دست مشتری بوده ست
          حکم
            كَانَ لِمَالِكِهِ
        یا اینکه از طرف مالک اذن داشته باشند
      شرط لزوم
    وَ يَرْجِعُ الْمُشْتَرِي عَلَى الْبَائِعِ بِالثَّمَن
      مقدمه
        در هر معامله فضولی 3 فرد داریم
          مالک اصلی
            بائع فضولی
              مشتری
        مشتری در ضمن بیع فضولی چند حالت دارد:
          ابتدا میدانست
          از ابتدا نمیدانست
          بائع فضولی است
        مشتری باید چند چیز را از بائع فضولی پیگیری کند
          اصل ثمن
          غرامت و هزینه های ان منافع
      محل بحث
        اگر مالک اصلی معامله را اجازه نداده + باید مال خود را از مشتری اخذ نماید + مشتری نیز برای اخذ ثمن سراغ بائع فضولی میرود
      توضیح
        إِنْ كَانَ بَاقِياً
          عَالِماً كَانَ أَوْ جَاهِلًا (به فضولی بودن معامله)
            مشتری حق دارد که به بائع رجوع کرده و ثمن را از او اخذ کند (عالما کان او جاهلا)
          ثمن باقی ست
        وَ إِنْ تَلِفَ
          قِيلَ: لَا رُجُوعَ مَعَ الْعِلْمِ
            وَ هُوَ بَعِيدٌ مَعَ تَوَقُّعِ الْإِجَازَةِ.
          اقوال
            اول
              مشتری علم به فضولی بودن داشته
                (لانه لا یکون مالکا و لا وکیلا)
                  این یعنی مشتری عن قصد و اراده، بائع را مسلط بر این ثمن نموده است
                    یعنی خودش به بائع اجازه هر تصرفی ولو بالتف را داده است
                  دلیل
                حق رجوع و گرفتن ثمن را ندارد
            دوم
              حق رجوع به بائع را دارد خصوصا در جایی که توقع اجازه دادن مالک اصلی را هم داشته
                [مثلا بائع فضولی به او قول داده که من از دوستان صمیمی مالک هستم و میتوانم اجازه مالکش را بگیرم]
            جمع بندی
              در جایی که ثمن تلف شده
                قول اول این معامله را مطلق اباحه میدانست لذا تحت معاطات برد
                اما قول دوم این معامله را تحت ضمان برد
      مشتری برای دریافت ثمن به بائع مراجعه میکند
    وَ يَرْجِعُ بِمَا اغْتَرَمَ إِنْ كَانَ جَاهِلًا
      رجوع مشتری به بائع فضولی برای گرفتن خسارت
        اگر جاهل باشد به مالکیت بایع و یا اذن او
          جهل به این صورت ست که
            بایع ادعای مالکیت خود را دارد
            بایع فضولی ادعا میکند که از طرف مالک اذن در فروختن مبیع دارد
            بایع فضولی سکوت کرده و ادعای مالکیت یا ماذون بودن را ندارد
              مشتری هم به وضعیت او اطلاع نداشته ست
      مقدمه
        تا اینجا بحث سر این بود که مشتری حق دارد برای گرفتن اصل ثمن خود به بائع رجوع کند
        محل بحث
          مشتری حق دارد برای گرفتن خسارتهایی که مشتری به مالک پرداخته است به بائع رجوع کند
          ازقبیل
            عوض منافع مستوفات (اجرت سکونت در خانه)
            یا غیر مستوفات (اجرت خانه بدون سکونت در آن)
            عوض نمائی که تلف شده است (مثل بچه گوسفندی که در دست مشتری تلف شده است)
        خلاصه
          مالک اصلی حق دارد
            که منافع مستوفات وغیر مستوفات را از مشتری بگیرد
            اخذ نماء را هم دارد
          حال مشتری هم می تواند تمام این خساراتی را که پرداخت نموده از بایع فضولی اخذ کند
          شرط
            البته در صورتی که جاهل به فضولی بودن معامله باشد
          خلاصه محل بحث
            بین قیمت واقعی وثمن تفاوت بوده + مبیع در دست مشتری تلف شده
            مالک رجوع کرده وقیمت واقعی را ازاو ستانده + آیا مشتری می تواند ما به التفاوت را از بایع اخذ کند؟
      حال اگر مشتری اخذ به ضرر یا خسارت کند
        طرح بحث
          اگر بائع فضولی شیئ را به 200 ت به مشتری فروخته (در حالیکه در بازار قیمت آن شئ 250ت)
            آن شی در دست مشتری تلف شد و مالک اصلی هم بیع را امضا نکند
          فرض این باشد که مشتری پیش از آنکه مالک به او رجوع کند، او ثمن خودش(200) را از بایع بازگردانده است
          سپس مالک رجوع به مشتری نماید و قیمت واقعی ان شئ که 250 باشد را از مشتری بگیرد
        در صورتی که زیادی قیمت در زمان انجام بیع موجود باشد
          طبق نظر اقوی
            مشتری میتواند زیادی قیمت واقعی مبیع از مقدار ثمن را از بایع فضولی بگیرد
          سوال
            در صورتی که عین مبیع در دست مشتری تلف شده باشد و مالک آن قیمت را از مشتری بگیرد
            حال مشتری میتواند 250 تومن را از بائع فضولی بگیرد یا فقط باید همان 200 تومان را اخذ کند؟
            ایا مشتری میتواند ان 50 تومن اضافی را که به مالک داده از بائع بگیرد؟
        جواب
          قول یک
            اقوی این است که زیادی را میتواند از بائع فضولی بگیرد
            دلیل
              مشتری آن شئ را 50 تومن ارزانتر خریده بود که ان پول در مال خودش بماند
              الان ضرر نموده است و طبق قاعده غرور = فریب.
                آلان که معلوم شده فروشنده فضولی او را گول زده ست
                و مشتری به خیال اینکه مال خود بائع ست خریداری کرده
          قول دو
            مشتری نمی تواند آن زیادة را ازبایع اخذ کند
            دلیل
              1
                زمانی که مشتری اقدام به معامله کند،معنای این اقدام این است که او متعهد شده که مبیع در ضمان او باشد
                یعنی اگرمبیع تلف شود این تلف از جیب خود مشتری رفته و خسارت تلف آنرا نمی تواند از کسی بگیرد
              2
                این ضمان مقتضای هر عقد صحیح و فاسد است
                  در اینجا قاعده ای وجود دارد با عنوان «كلّ عقد يُضمَّنُ بصحيحه يُضمَّنُ بفاسده و بالعكس»
            حذفی
    احکام عقد
      فضولی
        وَ لَوْ بَاعَ غَيْرَ الْمَمَلُوكِ مَعَ مِلْكِهِ
          اگر شخصی در یک معامله مال خود را به همراه مال دیگری بفروشد
          وَ لَمْ يُجِزِ الْمَالِكُ
            صَحَّ فِي مِلْكِهِ
              بیع نسبت به مال خود فرد صحیح ست
                وَ تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي مَعَ جَهْلِهِ
                  جهل به فضولی بودن بخشی از مال
                  مشتری بیع را فسخ کند
                  فَإِنْ رَضِيَ
                    صَحَّ فِي الْمَمْلُوكِ
                      بِحِصَّتِهِ مِنَ الثَّمَنِ
                        در برابر حصه ایی که از ثمن در مقابل مال او گرفته صحیح ست
                      بیع نسبت به مقداری که متلعق به بایع ست
            اما نسبت به مال دیگری موقوف به اجازه ست
              اگر مالک اجازه دهد
                بیع صحیح هست و دیگر خیاری برای مشتر نخواهد بود
              اگر مالک رد کند
                نسبت به مال غیر، بیع باطل هست
            بدون اذن فروش از مالک دیگر
        از کجا بدانیم چه مقدار ثمن در مقابل مال بایع قرار میگیرد
          بَعْدَ تَقْوِيمِهِمَا (قیمت گذاری) جَمِيعاً
            ابتدا مجموع آن دو مال را قیمت گذاری میکنیم
          ثُمَّ تَقْوِيمِ أَحَدِهِمَا
            سپس یکی از آنها را به تنهایی قیمت گذاری میکنیم
          سپس نسبت قیمت هر کدام به قیمت مجموع آن به دست می آید
        وَ كَذَا لَوْ بَاعَ مَا يُمْلَكُ وَ مَا لَا يُمْلَكُ
          اگر بائع مالی را که شرعا قابل تملک ست
            به همراه چیزی که قابل تملک نیست در یک عقد بفروشد
              حکم بالا را دارد
          كـَ
            الْعَبْدِ مَعَ الْحُرِّ
              عبد را همراه انسان آزاد که غیر قابل تملک ست بفروشد
            وَ الْخِنْزِيرِ مَعَ الشَّاةِ
              خوک غیر قابل تملک را به همراه گوسفند بفروشد
          وَ يُقَوَّمُ
            برای قیمت کردن
              الْحُرُّ لَوْ كَانَ عَبْداً
                انسان آزاد عبد فرض میشود و طبق همان شیوه قیمت گذاری می گردد
              وَ الْخِنْزِيرُ عِنْدَ مُسْتَحِلِّيْهِ
                توسط کسانی که آن را حلال می شمارند قیمت گذاری میشود
      وَ كَمَا يَصِحُّ الْعَقْدُ مِنَ الْمَالِكِ يَصِحُّ مِنَ الْقَائِمِ مَقَامَهُ
        همانگونه که عقد بیع توسط مالک صحیح است
          انعقاد آن از سوی قائم مقام مالک نیز صحیح می باشد
        وَ هُمْ سِتَّةٌ
          الْأَبُ
            وَ الْجَدُّ
              وَ إِنْ عَلَا
                البته منظور جد پدر نه مادری
          وَ الْوَصِيُّ
            مِنْ أَحَدِهِمَا[الاب و الجد له] عَلَی الطِّفْلِ وَ الْمَجْنُونِ الْأَصْلِیِّ
              مجنون مادرزادی یعنی از اول مجنون به دنیا آمده است
            وَ مَنْ طَرَأَ جُنُونُهُ قَبْلَ الْبُلُوغِ
              اما اگر عاقل باشد و اموالش را به او بدهند بعد دیوانه شود، حاکم شرع قائم مقام او میشود و کاری به پدر و مادر ندارد
          وَ الْوَكِيلُ
            عَنْ الْمَالِکِ وَ مَنْ [= پدر و پدربزرگ و..] لَهُ الْوِلَایَةُ حَیْثُ یَجُوزُ لَهُ التَّوْکِیلُ
          وَ الْحَاكِمُ
            الشَّرْعِیُّ [مجتهد جامع الشرایط همان طور که در باب قضا خوانده شد] حَیْثُ تُفْقَدُ الْأَرْبَعَةُ
            یعنی رابطه حاکم با موارد قبلی طولی است. رابطه وکیل نیز با موارد قبلی طولی است چون آنها باید بخواهند
          وَ أَمِينُهُ
            امین حاکم شرع
              وَ هُوَ مَنْصُوبُهُ لِذَلِکَ[عقد] أَوْ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْهُ
          وَ بِحُكْمِ الْحَاكِمِ الْمُقَاصُّ
            کسی که قصد تقاص دارد در حکم حاکم شرع
            میتواند به زور طلبش را بردارد
              در بین اموال بدهکار جنس طلب خود می یابد
                همین را برمیدارد
              جنس خود را نمی یابد میتواند مالی را بر دارد و بفروشد
                طلب خود را بردارد
              مثلا طلبکار
            اگر نتواند هم جنس یا هم قیمت بدهی را بردارد و مجبور باشد بیشتر بردارد
              وَ لَوْ تَعَذَّرَ الْأَخْذُ إلَّا بِزِیَادَةٍ جَازَ [هو: اخذ بزیاده]
              فَتَکُونُ فِی یَدِهِ أَمَانَةً[زیاده در دست او امانت است؛ لذا ضامن نیست] فِی قَوْلٍ إلَی[تا زمانی که] أَنْ یَتَمَکَّنَ مِنْ رَدِّهَا[ها: زیادة] فَیَجِبُ عَلَی الْفَوْرِ.
            وَ لَوْ تَوَقَّفَ أَخْذُ الْحَقِّ عَلَی نَقْبِ جِدَارٍ[سوراخ کردن دیوار]
              أَوْ کَسْرِ قُفْلٍ[شکستن قفل خانه] جَازَ وَ لَا ضِمَانَ [یعنی خسارت لازم نیست بدهد]عَلَی الظَّاهِرِ[ظاهر ادله. ادله در اینجا اطلاق دارند]
            وَ یُعْتَبَرُ فِی الْمَأْخُوذِ کَوْنُهُ زَائِدًا عَلَی الْمُسْتَثْنَی فِی قَضَاءِ الدَّیْن
              [مستثنیات دین چیزهایی (مثل: خانه مسکونی، مرکب، لباس و ...) که با وجود انها بدهکار واجب نیست انها را برای پرداخت دین بفروشد
                وَ لَوْ تَلِفَ مِنْ الْمَأْخُوذِ شَیْءٌ قَبْلَ تَمَلُّکِهِ فَفِی ضَمَانِهِ قَوْلَانِ.
            وَ یَکْفِی فِی التَّمَلُّکِ النِّیَّةُ، سَوَاءٌ کَانَ بِالْقِیمَةِ، أَمْ بِالْمِثْل.
              گاهی ممکن است قصد تملک ندارد و میرود خانه مقاص تا فرد را بترساند.
            اگر مدیون نزد طلبکار ، مالی امانت گذاشته باشد ایا طلبکار حق دارد ان را به عنوان تقاص بابت طلب خود بردارد؟
              وَ فِی جَوَازِ الْمُقَاصَّةِ مِنْ الْوَدِیعَةِ قَوْلَانِ؛ وَ الْمَرْوِیُّ الْعَدَمُ وَ حُمِلَ [هو: العدم] عَلَی الْکَرَاهَةِ.
            اگر بدهکار غایب باشد (مسافرت کرده و..) و زمان پرداخت دین رسیده باشد،ایا طلبکار حق دارد بدون اینکه مطالبه حق خود را کرده باشد، از اموال بدهکار تقاص کند؟
              وَ فِی جَوَازِ مُقَاصَّةِ الْغَائِبِ مِنْ غَیْرِ مُطَالَبَتِهِ وَجْهَانِ
                أَجْوَدُهُمَا الْعَدَمُ
                  إلَّا مَعَ طُولِهَا[ها: غیبت] بِحَیْثُ یُؤَدِّی إلَی الضَّرَرِ
                وَ لَوْ أَمْکَنَ الرُّجُوعُ[رجوع برای طلبکار ممکن باشد] هُنَا[حین طول غیبت] إلَی الْحَاکِمِ فَالْأَقْوَی تَوَقُّفُهُ[ه: تقاص] عَلَیْهِ[ه: رجوع حاکم]
          کسانی که قائم مقام مالک اند
        نکته
          قائم مقام 3 فرد اصلی دارد
            أب/ جدّ (وکیل و وصی) + حاکم (و امین)
        وَ يَجُوزُ لِلجَمِيعِ تَوَلِّي طَرَفَيِ الْعَقْدِ
          تمام کسانی که ولایت دارند میتوانند دو طرف عقد را عهدار شوند
          إِلَّا الْوَكِيلَ وَ الْمُقَاصَّ
            فَلَا یَجُوزُ تَوَلِّیهِمَا طَرَفَیْهِ، بَلْ یَبِیعَانِ مِنْ الْغَیْرِ
              نظر شهید اول
                استثناءاً نمیتوانند عهدار دو طرف عقد شوند
              نظر شهید ثانی
                وکیل و تقاص کننده شامل سایر اولیای عقد باشد
                  یعنی استثنا وجود ندارد
          وَ لَوِ اسْتَأْذَنَ الْوَكِيلُ جَازَ
            لِانْتِفَاءِ الْمَانِعِ حِینَئِذٍ.
              اگر وکیل از موکل خود برای فروختن مال به خودش اجازه بگیرد
                دیگر مانعی وجود ندارد
        وَ يُشْتَرَطُ كَوْنُ الْمُشْتَرِي مُسْلِماً إِذَا ابْتَاعَ
          مُصْحَفاً
          أَوْ مُسْلِماً
            إِلَّا فِيمَنْ يَنْعَتِقُ عَلَيْهِ
              عبد مسلمان خود به خود علیه کافر آزاد میشود
          خریدن قرآن و عبد مسلمان
            نظر شهید اول
              شرط صحت بیع در مسلمان بودن مشتری ست
            نظر برخی فقها
              بیع صحیح ست اما شخص کافر از طرف حاکم شرع امر به ازاله ملکیت میشود
                یعنی حاکم شرع پولش را به کافر میدهد و آزادش میکند
          مطالب مهمی ذیل این بحث بیان شده مراجعه شود
        مواردی که منحصر شرع مشخص کرده و فضولی محسوب نمیشوند
    وَ هُنَا مَسَائِلُ
      الأولى
        يُشْتَرَطُ كَوْنُ الْمَبِيعِ مِمَّا يَمْلِكُهُ
          قابل تملک بودن مبیع است
            یعنی مشتری بتواند شرعا مالک آن مبیع شود+ و قبل ازآن بایع مالکش بوده باشد
        نکات
          تفاوت ملک و تملک در چیست؟
            مالک بودن شرط لزوم را دارد
            تملک داشتن شرط مبیع لازم دارد
          مبیع باید از حیث شرع قابل تملک باشد
            مشتری بتواند شرعا مالک مبیع شود
            قبل از آن بائع مالکش بوده باشد
        (فَلَا یَصِحُّ بَیْعُ )
          بیع مواردی که شرعا قابلیت تملیک ندارند جایز نیست
            ( الْحُرِّ)
              انسان حر
            ( وَ مَا لَا نَفْعَ فِیهِ غَالِبًا کَالْحَشَرَاتِ)
              اشیائی که غالبا نفعی در آنها نیست
                اما اینجا دنبال نفع غالبی عقلایی داشته باشد
                مانند: مار / عقرب / موش / سوسک / مورچه
            (وَ فَضَلَاتِ الْإِنْسَانِ)
              هر چه از انسان جدا میشود
          (إلَّا لَبَنَ الْمَرْأَةِ)
            مگر شیر زن
        (وَ لَا الْمُبَاحَاتِ قَبْلَ الْحِیَازَةِ
          مباحات عمومی
            هر آنچه استفاده از آنها برای همه جایز است. مثل: کوه، دشت و دمن و ...
          حیازت
            در لغت: بدست اوردن
            در اصطلاح فقه: تسلط یافتن بر روی چیزی
          نکته
            حیازت هر چیز به حسب خودش است. مثلا :
              حیازت ماهی به صید آن است
              حیازت گیاه به چیدن آن است
              حیازت اب رودخانه انتقال و وارد کردن ان به حوض خود است.
          دلیل براینکه دراین موارد بیع صحیح نیست
            قبل ازحیازت این امور، بایع و مشتری هر دو نسبت به آن مساوی بوده وکسی مالک آنها نیست
            بعدازحیازت+ وقبل از نیت تملک، هم بیع آنها صحیح نیست
            تذکر
              دراینکه علاوه بر حیازت نیت تملک هم شرط است یا نه؟ درمساله اختلاف است
              برخی مثل شهید اول نیت تملک را شرط نمی دانند. بر خلاف شهيد ثانی که شرط می داند
            اما اگر حیازت رخ دهد+ نیت تملک هم بشود+ بیع آن صحیح است،چونکه دیگر مالک شده است واجازه بیع دارد
        وَ لَا الْأَرْضِ الْمَفْتُوحَةِ عَنْوَةً)
          مقدمه
            زمین های فتح شده به زور و غلبه مسلمانان (در مقابل زمین هایی که با صلح واگذار میشود)
              حکم
                بیع آنها صحیح نیست
            دلیل
              چونکه، این زمین ها برای همه مسلمین بوده وملک شخص خاصی نیست تا بتواند آنرا بفروشد
          ذکر: تنها دریک حالت اجازه فروش این زمین ها داده شده است
            امام (علیه السلام) آن زمین را دراختیار مسلمانی قراردهد+وآن مسلمان در آن زمین تصرف کند
            مثلا درآن خانه یا دیواربسازد ویا درخت بکارد
        (إلَّا تَبَعًا لِآثَارِ الْمُتَصَرِّفِ)
          در یک حالت فروش این زمین ها استثنا شده ست
            مگر به تبع آثاری که مسلمانان به واسطه تصرف در آنها ایجاد کرده اند
            از قبیل ایجاد ساختمان یا کاشتن درخت در این زمین که طبق نظریه صحیح فروختن آن صحیح ست
      الثَّانِيَةُ
        يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ مَقْدُوراً عَلَى تَسْلِيمِهِ
          فَلَوْ بَاعَ الْحَمَامَ‌ الطَّائِرَ لَمْ يَصِحَّ إِلَّا أَنْ تَقْضِي الْعَادَةُ بِعَوْدِهِ
          شرط مبیع آن ست که بایع قدرت داشته باشد بر این که آن را به مشتری تحویل دهد
          لذا اگر بایع کبوتر در حال پرواز یا سایر پرندگانی را که در ملکیت اوست بفروشد
            صحیح نیست مگر این که عادتا پرنده برگردد در این حالت بیع صحیح ست
          دلیل
            زیرا در چنین حالتی شبیه عبدی ست که برای برآوردن نیاز های مولایش فرستاده شده ست
            مانند حیوان چهار پایی باشد که به چراگاه رفته باشد
              که بر حسب عادت بر میگردد
        وَ لَوْ بَاعَ الآبِقَ
          أَمَّا الضَّالُّ (عبد ضال) وَ الْمَجْحُودُ (انکار شده بردگیش)
            اما عبد گمشده و عبدی که مالکیت بایع را نسبت به آن انکار کرده اند بدون اینکه فرار کرده باشد
              فَيَصِحُّ الْبَيْعُ وَ يُرَاعَى بِإِمْكَانِ التَّسْلِيمِ
                (لزوم بیع مراعات می شود با لحاظ امکان تسلیم)
                فروختن آنها صحیح ست اما لزوم بیع بستگی به این دارد که بایع بتواند آن را تحویل مشتری دهد
              فَإِنْ تَعَذَّرَ فَسَخَ الْمُشْتَرِي إِنْ شَاءَ
                اگر بایع نتواند عبد را تحویل مشتری دهد
                  مشتری
                    اگر بخواهد میتواند بیع را فسخ کند
                    اگر هم بخواهد میتواند ملتزم بماند
      الثَّالِثَةُ
        يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ طِلْقاً
          شرط سوم مبیع آن ست که ملک خاص بایع باشد
            فَلَا يَصِحُّ
              بَيْعُ الْوَقْفِ
                لذا فروش وقف عام صحیح نیست مطلقا
                  مگر در مواردی وقف متلاشی و خراب شده باشد
                به دو شرط
                  طوری حراب شده باشد که دیگر غیر غیر قابل استفاده باشد برای محلی که وقف شده مطلقا
                  مصرف کردن آن برای حتی به عنوان هیزم نیز برای مصالح محل وقف ممکن نباشد
              وَ لَوْ أَدَّى بَقَاؤُهُ إِلَى خَرَابِهِ لِخُلْفٍ (اختلاف) بَيْنَ أَرْبَابِهِ (متولیان) فَالْمَشْهُورُ الْجَوَازُ
                در وقف خاص چنانچه
                  به خاطر نزاع بین صاحبان وقف
                  باقی ماندن مالی وقفی منجر به خراب شدن آن گردد
                نظر مشهور
                  جواز ست یعنی فروختن مالی وقفی جایز ست
      الرَّابِعَةُ
        لَوْ جَنَى الْعَبْدُ خَطَأً
          اگر عبد جنایت خطایی بر کسی وارد کند
          لَمْ يُمْنَعْ مِنْ بَيْعِهِ
            این جنایت مانع از فروختن او نمیشود
        وَ لَوْ جَنَى الْعَبْدُ عَمْداً
          اگر جنایت عمدی بر کسی وارد کند
          فَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى رِضَى الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ أَوْ وَلِيِّهِ.
            بیع صحیح ست اما لزوم آن موقوف به رضایت مجنّی علیهیا ولی اوست ست
            زیرا اختیارقصاص یا به بنده گرفتن عبد یا گرفتن دیه به دست مجنّی علیه یا ولی او ست
      الْخَامِسَةُ
        يُشْتَرَطُ عِلْمُ الثَّمَنِ قَدْراً وَ جِنْساً وَ وَصْفاً
          شرط صحت بیع
            قبل از واقع ساختن صیغه بیع ثمن معلوم باشد
              از لحاظ
                مقدار
                  جنس
                    وصف
        فَلَا يَصِحُّ الْبَيْعُ
          بیع در این موارد صحیح نمی باشد
            بِحُكْمِ (تعیین قیمت) أَحَدِ الْمُتَعَاقِدَيْنِ أَوْ أَجْنَبِيٍّ
              در صورتی که تعیین کردن ثمن به نظر یکی از متبایعین یا به نظر شخص ثالثی واگذار شود
                به اجماع فقها
          وَ لَا بِثَمَنِ
            مَجْهُولِ الْقَدْرِ
              معامله در برابر ثمنی که مقدار آن مجهول ست
                وَ إِنْ‌ شُوهِدَ
                  اگر چه توسط بایع مشاهده شود
          وَ لَا مَجْهُولِ الصِّفَةِ
            بیعی که صفت ثمن آن مجهول باشد
              مانند صد درهم گرچه مشاهده کند لکن وصف آن مشخص نباشد
          وَ لَا مَجْهُولِ الْجِنْسِ وَ إِنْ عُلِمَ قَدْرُهُ
            بیعی که جنس ثمن آن مجهول باشد گرجه مقدار ثمن معلوم باشد
        خلاصه
          گفته شد که باید مقدار ثمن در حین عقد معلوم باشد
            حال اگر در حین عقد بایع ثمن را مشاهده کند اما مقدارش برایش معلوم نباشد باز جهالت در مقدار ثمن باقی است.
            هر وقت جهالت باشد غرر هم ثابت است.
              از معامله غرری در شرع نهی شده است.
        فَإِنْ قَبَضَ الْمُشْتَرِي الْمَبِيعَ وَ الْحَالَةُ هَذِهِ (مجهول بودن)
          كَانَ مَضْمُوناً عَلَيْهِ إِنْ تَلِفَ بقیمته یوم التلف
      السَّادِسَةُ
        إِذَا كَانَ الْعِوَضَانِ مِنَ الْمَكِيلِ أَوِ الْمَوْزُونِ أَوِ الْمَعْدُودِ
          هر گاه ثمن و مبیع از چیزهایی باشند که با کیل یا وزن یا شماره سنجیده می شوند
        فَلَا بُدَّ مِنْ اعْتِبَارِهِمَا [اندازه گیری]بِالْمُعْتَادِ
          در این صورت باید آنها را با واحد های سنجش متعارف و معمول در شهر سنجید
          وَ لَوْ بَاعَ الْمَعْدُودَ وَزْناً صَحَّ
            اگر بایع اجناسی را که به شمارش فروخته میشوند به وزن بفروشد
              بیع صحیح ست
          وَ لَوْ بَاعَ الْمَوْزُونَ كَيْلًا أَوْ بِالْعَكْسِ
            اگر جنس وزنی را پیمانه ایی بفروشد یا بلعکس
              شهید اول
                أَمْكَنَ الصِّحَّةُ فِيهِمَا
              وَ تَحْتَمِلُ
                صِحَّةُ الْعَكْسِ (بیع مکیل با وزن)
                لَا الطَّرْدِ (بیع موزون با کیل)
                لِأَنَّ الْوَزْنَ أَصْلُ الْكَيْلِ
                  دلیل
                    اصل پیمانه همان وزن کردن بوده ست
          وَ لَوْ شَقَّ الْعَدُّ
            در اجناس شمردنی به دلیل زیاد بودن مقدار جنس و یا به جهت ضرورت و ناچاری شمارش دشوار و مشکل باشد
              اُعْتُبِرَ مِكْيَالٌ
              وَ نُسِبَ الْبَاقِي (شمارش نشده ها) إِلَيْهِ. (الی هذا المکیال)
            سختی شمردن
      السابعة
        يجوز ابتياع جزء معلوم النسبة
          مال مشاع را با شرایط زیر میتوان فروخت
            جزء معلوم باشد. 3 کیلو
            کل معلوم باشد. (لیتر ، گرم، تن و ....) از این 100 تن
            نکته
              اینجا فرقی نمیکند مبیع مثلی یا قیمی باشد یعنی هم در قیمی ها و مثلی ها میتوان مشاع خرید
        تَسَاوَتْ أَجْزَاؤُهُ أَوِ اخْتَلَفَتْ إِذَا كَانَ الْأَصْلُ (مجموع) مَعْلُوماً
          خواه اجزای آن در قیمت مساوی باشند یعنی مثلی
            مانند حبوبات و روغن
          یا اجزای آن در قیمت مختلف باشند یعنی قیمی
            مانند جواهرات و حیوان
          به شرط اینکه اصل جنس به وسیله پیمانه وزن و... معلوم باشد
        فَيَصِحُّ
          بَيْعُ نِصْفِ الصُّبْرَةِ الْمَعْلُومَةِ (تساوی اجزاء)
            صحیح ست فروش نصف کپه از گندم مثلا که مقدار و وصف آن معلوم باشد
          بَيْعُ نِصْفِ الشِّيَاهِ الْمَعْلُومَةِ (اختلاف اجزاء)
            فروختن نصف گوسفندی که اوصاف آن از طریق مشاهده یا توصیف توسط بایع معلوم باشد
        وَ لَوْ بَاعَ شَاةً غَيْرَ مَعْلُومَةٍ مِنْ قَطِيعٍ (گله) بَطَلَ
          اگر بایع یک گوسفند نامعلومی را از میان گله بفروشد
            بیع باطل ست
              هرچند تعداد گوسفندان گله معلوم بوده وقیمت شان مساوی بوده
        وَ لَوْ بَاعَ قَفِيزاً (پیمانه) مِنْ صُبْرَةٍ صَحَّ
          اگر بایع یک قفیز از کپه مثلا گندم بفروشد
            وَ إِنْ لَمْ يُعْلَمْ كَمِّيةُ الصُّبْرَةِ
              بیع صحیح ست هرچند مقدار کپه را نداند
          فَإِنْ نَقَصَتْ تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي
            پس از بیع اگر کپه از مقدار یک قفیز گندم کم داشته باشد
              مشتری مخیر ست
                بَيْنَ الْأَخْذِ بِالْحِصَّةِ
                وَ بَيْنَ الْفَسْخِ.
                  توسط خیار تبعض صفقه
        بیع مال مشاع چند حالت میتوان داشته باشد
          1
            جایی که جزء و کل هر دو معلوم
              یَجُوزُ ابْتِیَاعُ جُزْءٍ مَعْلُومِ)کَالنِّصْفِ وَ الثُّلُثِ (مُشَاعًا تَسَاوَتْ أَجْزَاؤُهُ [= مثلی ها])
          2
            جایی که جزء نامعلوم اما کل معلوم باشد
              یَجُوزُ ابْتِیَاعُ جُزْءٍ مَعْلُومِ کَالنِّصْفِ وَ الثُّلُثِ مُشَاعًا تَسَاوَتْ أَجْزَاؤُهُ [= مثلی ها])
          3
            جایی که جزء معلوم اما کل معلوم نباشد
              (وَ لَوْ بَاعَ قَفِیزًا مِنْ صُبْرَةٍ صَحَّ وَ إِنْ لَمْ یُعْلَمْ کَمِّیَّةُ الصُّبْرَةِ
          خلاصه
      الثَّامِنَةُ
        تَكْفِي الْمُشَاهَدَةُ عَنِ الْوَصْفِ
          دیدن مبیع توسط مشتری میتواند جایگزین توصیف کردن بایع شود
          اگر چه مبیع به هنگام خریداری حاضر نباشد
            وَ لَوْ غَابَ وَقْتَ الابْتِيَاعِ
        فَإِنْ ظَهَرَ الْمُخَالَفَةُ
          درصورتی که بعد از بیع و مشاهده توسط مشتری خلاف آن ظاهر گردد
            تَخَيَّرَ الْمَغْبُونُ
              هر کدام از بایع یا مشتری
                خیار فسخ بیع دارد در صورتی که مخالفت ناچیز نباشد
        وَ لَوِ اخْتَلَفَا فِي التَّغْيِيرِ
          در حالتی که مشتری نقصان مبیع را ادعا کند و بایع انکار
            نظر شهید اول
              قُدِّمَ قَوْلُ الْمُشْتَرِي بِيَمِينِهِ
          اگر بایع و مشتری در باره تغیّر مبیع از زمان دیدن تا فروش اختلاف پیدا کنند
      التَّاسِعَةُ
        يُعْتَبَرُ مَا يُرَادُ طَعْمُهُ وَ رِيحُهُ
          وَ لَوِ اشْتَرَاهُ بِنَاءً عَلَى الْأَصْلِ جَازَ
            اگر مشتری آن را بدون آزمایش یا توصیف بر مبنای اصل صحت بخرد
          چیزی که طعم یا بوی آن مورد نظر ست
        فَإِنْ خَرَجَ مَعِيْباً
          اگر مبیع معیوب در آمد
          در صورتی که مشتری در مبیع تصرفی علاوه بر آزمایش آن نکرده باشد
            تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي بَيْنَ الرَّدِّ وَ الْأَرْشِ
          در صورتی که در مبیع تصرف کرده باشد
            وَ يَتَعَيَّنُ الْأَرْشُ
              فقط حق گرفتن ارش را دارد
            لَوْ تَصَرَّفَ فِيهِ
              وَ إِنْ كَانَ أَعْمَى
                هر چند نابینا باشد
        وَ أَبْلَغُ فِي الْجَوَازِ مَا يَفْسُدُ بِاخْتِبَارِهِ (امتحان)
          اگر مبیع از چیزهایی باشد که آزمایش کردن آن موجب ضایع شدن آن میشود
          مثل
            كَالْبِطِّيخِ وَ الْجَوْزِ وَ الْبَيْضِ
              مثل خربزه گردو و تخم مرغ
              خرید آن بدون آزمایش به طریق اولی جایز ست
          فَإِنْ ظَهَرَ فَاسِداً
            اگر بعد از آزمایش فاسد از آب درآمد
              چناچه شکسته آن قیمتی داشته باشد مشتری ارش آن را از بایع میگیرد
                رَجَعَ بِأَرْشِهِ
                  به خاطر تصرف در مبیع حق برگشت آن را ندارد
              وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ لِمَكْسُورِهِ قِيمَةٌ
                اگر شکسته آن قیمتی نداشته باشد مانند تخم فاسد
                  رَجَعَ بِالثَّمَنِ
                    مشتری تمام پول خود را از بایع پس می گیرد
          وَ هَلْ يَكُونُ الْعَقْدُ مَفْسُوخاً مِنْ أَصْلِهِ أَوْ يَطْرَأُ عَلَيْهِ الْفَسْخُ؟
            در صورت دوم که بیع باطل میشود
              ایا عقد بیع از اصل و از زمان وقوع عقد محکوم به بطلان ست
              زیرا مبیع از همان زمان وقوع عقد مالیت نداشته
              خلاصه
                چون مبیع فاسد بوده بیع از اول باطل بوده یا پس از اختبار از فساد باطل میشود
            نَظَرٌ
              محل اشکال ست
              شهید ثانی
                احتمال اول یعنی بطلان عقد از اصل
            فَالْفَائِدَةُ فِي مَؤُونَةِ نَقْلِهِ عَنِ الْمَوْضِعِ
              ثمره این دو احتمال در مورد هزینه انتقال مبیع فاسد از مکانی که مبیع را در آنجا خریده به محل آزمایش آن معلوم میگردد
      الْعَاشِرَةُ
        يَجُوزُ بَيْعُ
          الْمِسْكِ فِي فَأْرِهِ
            جواز فروش مشکی که در نافه وجود دارد
            وَ إِنْ لَمْ يُفْتَقْ
              هر چند نافه جهت آزمایش کردن آن شکافته نشود
              بنابر اصل صحت فروخته شود
          وَ فَتْقُهُ
            شکافتن نافه به این صورت که نخی را به وسیله سوزن داخل آن کنند و از طرف دیگر خارج کنند
              بِأَنْ يُدْخَلَ فِيهِ خَيْطٌ وَ يُشَمَّ
            أَحْوَطُ.
              موافق احتیاط ست
                زیرا جهالت نسبت به مشک از بین میرود
      الْحادِيَةَ عَشْرَةَ
        لَا يَجُوزُ بَيْعُ
          سَمَكِ الْآجَامِ
            مَعَ ضَمِيمَةِ
              الْقَصْبِ (نی)
              أَوْ غَيْرِهِ
            ماهی نیزار و برکه خواه همراه با نی باشد یا غیر نی
          وَ لَا اللَّبَنِ فِي الضَّرْعِ
            كَذَلِكَ
            شیر در پستان خواه به ضمیمه چیز دیگری باشد
          دلیل
            جایز نبودن بیع مجهول
              با ضمیمه کردن معلوم به مجهول آن معلوم نیز مجهول میشود
        وَ لَا الْجُلُودِ وَ الأصْوَافِ وَ الْأَشْعَارِ عَلَى الْأَنْعَامِ
          پوست ها و پشم ها و موها در حالی که بر روی بدن حیوانات ست هر چند به ضمیمه چیز دیگری باشد
            همانطور که فروختن آنها به تنهایی جایز نیست
          دلیل
            مقدار پوست و مو و پشم مجهول ست
            به غیر از مو یعنی پشم و پوست وزنی هستند
              و چیزهای وزن کردنی را نمیتوان با تخمین فروخت
          إِلَّا
            استثنا در مورد که اقرب بیع صحیح ست
              أَنْ
                يَكُونَ الصُّوفُ مُسْتَجِزّاً
                  وقت چیدنش شده
                أَوْ يُشْتَرَطَ جَزُّهُ
                  وقت چیدن نرسیده اما چیدنش بر بایع و مشتری شرط شود
            فَالْأَقْرَبُ الصِّحَّةُ
      الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ
        يَجُوزُ بَيْعُ
          بیع
            کرم ابریشم جایزست
              دُودِ (کرم) الْقَزِّ(پیله)
            خود ابریشم
              وَ نَفْسِ الْقَزِّ
                نظر شهید اول
                  جایز ست گرچه کرم داخل آن باشد
                    وَ إِنْ كَانَ الدُّودُ فِيهِ
                  دلیل
                    زیرا وجود کرم در ابریشم همانند وجود هسته در خرما ست
                      لِأَنَّهُ كَالنَّوَى فِي التَّمْرِ.
      الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ
        إِذَا كَانَ الْمَبِيعُ فِي ظَرْفٍ
          أُسْقِطَ مَا جَرَتِ الْعَادَةُ بِهِ لِلظَّرْفِ (وزن ظرف را کم می کند مطابق عرف)
          هر گاه مبیع داخل ظرفی باشد
            فروختن آن به همراه ظرف بعد از وزن کردن جایز ست به شرطی که
              بعد از بیع مقدار وزنی را که عادتا برای ظرف کم میکنند از وزن مجموع کم میکنند
        وَ لَوْ بَاعَهُ مَعَ الظَّرْفِ
          اگر مبیع و مظروف را به صورت مجموعی یکی حساب و وزن کنند به یک قیمت
            نظر شهید اول
              فَالْأَقْرَبُ الْجَوَازُ
      شروط مبیع یا مثمن
    الْقَوْلُ فِي الْآدَابِ
      وَ هِيَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ
      ادب فروشنده
        التَّفَقُّهُ فِيمَا يَتَوَلَّاهُ وَ يَكْفِي التَّقْلِيدُ
          مستحب است كسبى را كه شخص تاجر به عهده مى‌گيرد مسائل و احكامش را فرابگيرد
          البته لازم نيست مستدلا و اجتهادا به احكام آن دست يابد بلكه تقليد نيز در آن كفايت مى‌كند
        التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْمُعَامِلِينَ فِي الْإِنْصَافِ
          نسبت به تمام معاملين رعايت انصاف و عدالت را بنمايد.
        إِقَالَةُ النَّادِمِ إِذَا
          تَفَرَّقَا مِنَ الْمَجْلِسِ
            در موردى كه متعاقدين از مجلس عقد بيرون رفته
          أَوْ شَرَطَ عَدَمَ الْخِيَارِ
            يا در ضمن عقد شرط عدم خيار كرده باشند
          فرع
            وَ هَلْ تُشْرَعُ الْإِقَالَةُ فِي زَمَانِ الْخِيَارِ؟
              آيا اقاله در زمان خيار مشروع بوده يا غير مشروع مى‌باشد؟
              الْأَقْرَبُ نَعَمْ
                اقرب آن است كه بگوئيم: مشروع مى‌باشد.
            وَ لَا يَكَادُ تَتَحَقَّقُ الْفَائِدَةُ إِلَّا إِذَا
              منتهى بايد توجه داشت كه در اين زمان براى اقاله فائده‌اى نمى‌توان تصوّر كرد مگر به دو تقرير
                قُلْنَا: هِيَ بَيْعٌ
                  آنكه اقاله را بيع بدانيم، چه آنكه طبق اين نظريه مى‌توان احكام بيع از قبيل شفعه و غير آن را كه از مختصّات مبيع مى‌باشند را جارى نمود.
                أَوْ قُلْنَاِ
                  إِنَّ الْإِقَالَةَ مِنْ ذِي الْخِيَارِ إِسْقَاطُ الْخِيَار
                    آنكه بگوئيم اقاله از شخص صاحب خيار معنايش اسقاط خيار است زيرا درخواست اقاله از كسى كه خود اختيار بهم زدن عقد را دارد
                    كاشف است از اينكه وى از خيارش صرف‌نظر نموده
                    چه آنكه اسقاط خيار منحصر در لفظ « اسقطت » يا لفظى شبيه به آن نيست بلكه بهر قول و فعلى كه دلالت بر آن كند واقع مى‌شود.
                  وَ يَحْتَمِلُ سُقُوطُ خِيَارِهِ بِنَفْسِ طَلَبِهَا مَعَ عِلْمِهِ بِالْحُكْمِ
                    و احتمال دارد بگوئيم خيار به مجرّد درخواست اقاله ساقط مى‌گردد مشروط باينكه صاحب خيار به اين حكم توجه داشته و بداند درخواستش موجب سقوط خيار است.
          اگر يكى از آندو پشيمان شد بر ديگرى مستحب است عقد را اقاله و فسخ نمايد
        الْمُسَامَحَةُ فِيهِمَا (بیع و شراء)
          وَ خُصُوصاً فِي شِرَاءِ آلَاتِ الطَّاعَاتِ
            در امر خريد و فروش مسامحه كنند مخصوصا اگر مورد معامله آلات عبادت باشد.
        أَنْ لَا يَمْدَحَ سِلْعَتَهُ وَ لَا يَذُمَّ سِلْعَةَ صَاحِبِهِ
          بر هركدام از متعاملان مستحب است مدح متاع خود و مذمّت جنس ديگرى را ترك كند
            فرع
              وَ لَوْ ذَمَّ سِلْعَةَ نَفْسِهِ بِمَا لَا يَشْتَمِلُ عَلَى الْكِذْبِ فَلَا بَأْسَ
              اگر متاع خود را بنحوى مذمّت كند كه مشتمل بر كذب نباشد اشكالى ندارد.
        تَرْكُ
          الْحَلْفِ عَلَى الْبَيْعِ وَ الشِّراءِ
            بر خريد و فروش قسم نخورند
          السَّبَقِ إِلَى السُّوقِ
            وَ التَّأَخُّرِ فِيهِ
              مستحب است زود به بازار نرفته و دير از آن باز نگردد
          الزِّيَادَةِ فِي السِلْعَةِ وَقْتَ النِّدَاءِ
            مستحب است وقتى واسطه در فروش متاع به منظور جلب مشتريان نداء سر مى‌دهد
            مستمعين در قيمت متاع نيفزايند تا بدين وسيله بر ديگران مقدّم گردند.
          السَّوْمِ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ
            مستحب است بين طلوع فجر و طلوع آفتاب به تجارت نپردازند.
          دُخُولِ الْمُؤْمِنِ فِي سَوْمِ أَخِيهِ
            بَيْعاً أَوْ شِرَاءً
              بَعْدَ التَّرَاضِي أَوْ قُرْبَهُ
                مستحب است بعد از تراضى متعاقدين يا نزديك به آن ديگرى در معامله آنها داخل نشود چه در فروختن و چه در خريدن
            وَ لَوْ كَانَ السَّوْمُ بَيْنَ اثْنَيْنِ لَمْ يَجْعَلْ نَفْسَهُ بَدَلًا مِنْ أَحَدِهِمَا
              دو نفر که در خرید چیزی از فروشنده ای مشاجره دارند نفر سومی نیاید بگوید اصلا من می خرم
              اگر معامله بين دو نفر بود ديگرى خود را بجاى يكى از آن دو قرار ندهد
            وَ لَا كرَاهِيَةَ فِيمَا يَكُونُ فِي الدَّلَالَةِ (حراجی)
              اگر مشترى با دلال مشغول صحبت بوده و ازاو بخواهد كه متاع را از بايع و مالكش براى وى بخرد
              و در اين هنگام شخص ثالثى وارد شده و به ثمن بيشترى از دلال تقاضاى متاع را نمود تا او را بر مشترى قبلى مقدّم كند اين عمل مكروه نيست.
            وَ فِي كرَاهِيَةِ طَلَبِ الْمُشْتَرِي مِنْ بَعْضِ الطالِبِينَ التَّرْكَ لَهُ
              نَظَرٌ
                اگر مشترى از بعضى طالبين كه در پى خريدن متاع هستند بخواهد كه بنفع وى معامله را رها كرده و كنار روند در كراهت و عدم آن دو احتمال است
            وَ لَا كَرَاهِيَةَ فِي تَرْكِ الْمُلْتَمَسِ مِنْهُ
              در ترک کسی که با التماس دیگری معامله را رها می کند کراهت در کار نیست
              اگر ملتمس منه يعنى كسى كه از وى خواسته شده از صحنه معامله كنار رود درخواست طالب را اجابت بكند عمل مكروهى را مرتكب نشده است.
      ادب فروش کالا
        عَدَمُ تَزْيِينِ الْمَتَاعِ
          صاحب متاع آنرا بمنظور جلب مشتريان تزيين نكند
        ذِكْرُ الْعَيْبِ إِنْ كَانَ
          اگر در متاع عيب مى‌باشد صاحب متاع آن را ذكر نمايد
        تَرْكُ
          الرِّبْحِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا مَعَ الْحَاجَةِ
            مستحب است از مؤمنين سود و بهره نگيرد مگرر نياز به آن داشته باشد
              فَيَأْخُذُ مِنْهُمْ نَفَقَةَ يَوْمٍ مُوَزَّعَةً (توزیع شده) عَلَى الْمُعَامِلِينَ
                كه در اين فرض تنها هزينه يك روز خود را بر تمام معاملين تقسيم كرده و از هركدام جزئى بگيرد.
          الرِّبْحِ عَلَى الْمَوْعُودِ بِالْإِحْسَانِ
            اگربه كسى وعده احسان داده مستحب است احسان را ترك ربح قرار دهد
          تَوَكُّلِ (وکالت) حَاضِرٍ (شهری) لِبَادٍ (روستایی)
            مستحب است شخصى كه اهل شهر هست از باديه‌نشين و اعرابى نخواهد كه وى را در فروش مالش وكيل نمايد
          التَّلَقِّي وَحَدُّهُ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ
            مستحب است اهل شهر به ملاقات سوارانى كه از خارج جهت فروختن يا خريدن متاع به داخل شهر مى‌آيند نرفته و در بيرون شهر با آنها معامله ننمايند
              حدّ تلقى ركبان چهار فرسخ مى‌باشد يعنى بر اهل شهر مكروه است كه تا چهار فرسخ به استقبال دهاتى‌ها بيرون بروند
              إِذَا قَصَدَ
                و از اين مقدار اگر بيشتر بروند كراهت مرتفع است.
              مَعَ جَهْلِ الْبَائِعِ أَوِ الْمُشْتَرِي بِالسِّعْرِ
                چنانچه در حكم به كراهت دو امر ديگر معتبر است
                آنكه خروج اهل شهر بقصد سوداگرى و معامله باشد
                آنكه ركبان و اهل قريه به قيمت اجناس در شهر جاهل باشند
          وَ تَرْكُ شِرَاءِ مَا يُتَلَقَّى
            همان طورى كه خريدن اهل شهر از ركبان با شرائطى كه گفته شد كراهت دارد
            عينا خريدن آن مال از مشترى نيز مكروه مى‌باشد.
          وَ لَا خِيَارَ إِلَّا مَعَ الْغَبْنِ
            قابل توجه آنكه ركبان و اهل قريه تنها در صورتى حق خيار دارند
            كه در معامله مغبون واقع شده باشند و بدون غبن خيارى براى آنها نمى‌باشد
          الْحُكْرَةِ فِي
            در ارزاق عمومی مردم
              الْحِنْطَةِ
                وَ الشَّعِيرِ
                  وَ التَّمْرِ
                    وَ الزَّبِيبِ
                      وَ السَّمْنِ (روغن گرفته شده از دوغ)
                        وَ الزَّيْتِ (روغن زیتون)
                          وَ الْمِلْحِ
              گندم، جو، خرما، كشمش، روغن، زيتون و نمك.
            وَ لَوْ لَمْ يُوجَدْ غَيْرُهُ وَجَبَ الْبَيْعُ
              وَ سُعِّرَ عَلَيْهِ إِنْ أَجْحَفَ
              وَ إِلَّا فَلَا
              بايد توجه داشت اگر غيراز دارنده اين اشياء شخص ديگرى نبوده و اين اجناس منحصرا نزد وى موجود باشد
              بر وى واجب است آنها را به نيازمندان و طالبان بفروشد و حق احتكار ندارد
              و در صورتى كه بخواهد در گرفتن ثمن اجحاف به آنان كند قيمت عادلانه‌اى براى آنها معين نموده و او را مكلّف مى‌كنند
              كه به همان قيمت به مشتريان بفروشد و اگر اجحاف نكرده و به قيمت متعارف بفروشد البته قيمتى براى اجناسش معيّن نمى‌كنند.
            مستحب است از احتكار هفت چيز اجتناب كنند
          الرِّبَا فِي الْمَعْدُودِ عَلَى الْأَقْوَى
            اقوى اين است كه از ربا در معدودات اجتناب مستحب مى‌باشد
              وَ كَذَا (ترک الربا) فِي النَّسِيئَةِ مَعَ اخْتِلَافِ الْجِنْسِ. (مثل خرما با کشمش) ( با وحدت جنس چطور؟)
                و نيز مستحب است اگر عوضين هردو از اجناس ربوى (مكيل و موزون) باشند به دو شرط از ربا در آن اجتناب نمايند
                معامله نسيه باشد.
                عوضين از دو جنس متباين هم چون خرما به كشمش باشند.
          نِسْبَةِ الرِّبْحِ وَ الْوَضِيعَةِ (سود و زیان)
            إِلَى رَأْسِ الْمَالِ. (مثلا صدی ده نفع می کنم یا صدی ده کم می کنم)
              مستحب است سودى را كه در معامله منظور نموده يا نقصانى را كه ملاحظه كرده‌اند به رأس المال نسبت ندهند
          كَ‍: تَرْكُ بَيْعِ مَا لَمْ يُقْبَضْ (هنوز قبض نشده و دست فروشنده نیامده)
            مِمَّا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ.
              مستحب است در صورتى كه مبيع مكيل يا موزون باشد تا آن را قبض ننموده‌اند به فروش اقدام نكنند
      ادب خریدار
        تَكْبِيرُ الْمُشْتَرِي وَ تَشهُّدُهُ الشَّهَادَتَيْنِ بَعْدَ الشِّرَاءِ
          مستحب است مشترى بعد از خريدن سه مرتبه تكبير گفته و بعد از آن شهادتين بر زبان جارى كند
        أَنْ
          يَقْبِضَ نَاقِصاً
            وَ يَدْفَعَ رَاجِحاً
              مستحب است كمتر گرفته و بيشتر بدهند
          نُقْصَاناً وَ رُجْحَاناً لَا يُؤَدِّي إِلَى الْجَهَالَةِ
            البته زيادى و نقصان بحدّى نباشد كه منجر ببه جهالت بشود
        تَرْكُ
          مُعَامَلَةِ
            الْأَدْنَيْنَ (انسان دون مایه)
              با اشخاص پست و دون معامله نكند
            وَ الْمُحَارَفِينَ (بی برکت)
              چنانچه ترك معامله با محارفين (كسانى كه در كسب و تجارتشان بركت نيست)
            وَ الْمَؤُوفِينَ (آفت زده جسمی)
              كسانى كه آفت در بدنشان هست
            وَ الْأَكْرَادِ (کردها)
              و همچنين طائفه كرد
            وَ أَهْلِ الذِّمةِ
              و نيز كفار ذمّى و آنانكه در اموالشان شيهه بوده نيز مستحب مى‌باشد
            وَ ذَوِي الشُّبْهَةِ فِي الْمَالِ
              کسانی که حلال و حرام نمی کنند و اهل وجوهات نیستند
          التَّعَرُّضِ لِلْكَيْلِ وَ الْوَزْنِ إِذَا لَمْ يُحْسِنْ
            مستحب است كسى كه كيل يا وزن كردن را درست نمى‌داند متعرّض آن نشود
          مستحب ست
  الْفَصْلُ الثَّالِثُ: فِي بَيْعِ الْحَيَوَانِ
    احکام
      وَ الْأَنَاسِيُّ
        تُمْلَكُ بِالسَّبْيِ مَعَ الْكُفْرِ الْأَصْلِيِّ
        وَ يَسْرِي الرِّقُّ (بردگی در نسل سرایت می کند)
          وَ إِنْ أَسْلَمُوا بَعْدُ
          مَا لَمْ يَعْرِضْ سَبَبٌ مُحَرِّرٌ
      وَ الْمَلْقُوطُ
        فِي دَارِ الْحَرْبِ (سرزمین کفار حربی) رِقٌّ
          إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهَا مُسْلِمٌ
        بِخلَافِ دَارِ الْإِسْلَامِ
          إِلَّا أَنْ
            يَبْلُغَ
            وَ يُقِرَّ عَلَى نَفْسِهِ بِالرِّقِّ
      وَ الْمَسْبِيُّ حَالَ الْغَيْبَةِ (اسیر از کفار حربی در عصر غیبت)
        يَجُوزُ تَمَلُّكُهُ
        وَ لَا خُمْسَ فِيهِ رُخْصَةً
      وَ لَا يَسْتَقِرُّ لِلرَّجُلِ مِلْكُ
        الْأُصُولِ (آباء)
        وَ الْفُرُوعِ (اولاد)
        وَ الْإِنَاثِ الْمُحَرَّمَاتِ
          نَسَباً
          وَ رَضَاعاً
      وَ لَا لِلْمَرْأَةِ مِلْكُ الْعَمُودَيْنِ (پدر و مادر)
      وَ لَا تَمْنَعُ الزَّوْجِيَّةُ مِنَ الشِّرَاءِ فَتَبْطُلُ (عقد باطل می شود)
      وَ الْحَمْلُ يَدْخُلُ (فی بیع الحامل) مَعَ الشَّرْطِ (شرط دخول جنین در بیع)
        وَ لَوْ شَرَطَ فَسَقَطَ قَبْلَ الْقَبْضِ
          رَجَعَ بِنِسْبَتِهِ (نسبت جنین از ثمن)
          بِأَنْ يُقَوَّمَ حَامِلًا وَ مُجْهِضاً. (قیمت گذاری کنیز باردار و سقط کرده)
      وَ يَجُوزُ ابْتِيَاعُ جُزْءٍ
        مُشَاعٍ مِنَ الْحَيَوَانِ ( مثل نصف و ثلث)
        لَا مُعَيَّنٍ (مثل سر و دست)
          مگر ذبح شده باشد یا به شرط ذبح خریداری شود
      وَ يَجُوزُ النَّظَرُ
        إِلَى‌ وَجْهِ الْمَمْلُوكَةِ
          إِذَا أَرَادَ شِرَاءَهَا
        وَ إِلَى مَحَاسِنِهَا
      وَ يُسْتَحَبُّ
        تَغْيِيرُ اسْمِ الْمَمْلُوكِ عِنْدَ شِرَائِهِ
        وَ الصَّدَقَةُ عَنْهُ بِأَرْبَعَةِ دَرَاهِمَ
        وَ إِطْعَامُهُ حُلْواً
      وَ يُكْرَهُ وَطْءُ الْمَوْلُودَةِ مِنَ الزِّنَى
        بِالْمِلْكِ
        أَوْ بِالْعَقْدِ
      وَ الْعَبْدُ لَا يَمْلِكُ فَلَوْ اشْتَرَاهُ وَ مَعَهُ مَالٌ
        فَلِلْبَائِعِ
        إِلَّا بِالشَّرْطِ (شرط کردن خرید عبد و آنچه با اوست)
          فَيُرَاعَى فِيهِ شُرُوطُ الْمَبِيعِ
        وَ لَوْ جَعَلَ (عبد) جُعْلًا عَلَى شِرَائِهِ (برای خریدن خودش نسبت به شخص خاصی یا عموم) لَمْ يَلْزَمْ (لازم نیست آن را بپردازد)
      وَ يَجِبُ اسْتِبْرَاءُ الْأَمَةِ قَبْلَ بَيْعِهَا بِـ
        حَيْضَةٍ
        أَوْ مُضِيِّ خَمْسةٍ وَ أَرْبَعِينَ يَوْماً
          فِيمَنْ لَا تَحِيضُ وَ هِيَ فِي سِنِّ الْحَيْضِ
        وَ يَجِبُ عَلَى الْمُشْتَرِي أَيْضاً اسْتِبْرَاؤُهَا
          إِلَّا
            أَنْ يُخْبِرَهُ الثِّقَةُ بِالاسْتِبْرَاءِ
            أَوْ تَكُونَ لِامْرَأَةٍ
            أَوْ تَكُونَ
              يَائِسَةً
              أَوْ صَغِيرَةً
              أَوْ حَائِضاً
          وَ اسْتِبْرَاءُ الْحَامِلِ بِوَضْعِ الْحَمْلِ
        فَلَا يَحْرُمُ فِي مُدَّةِ الاسْتِبْرَاءِ غَيْر الْوَطْءِ
        وَ يُكْرَهُ التَّفْرِقَةُ بَيْنَ الطِّفْلِ وَ الْأُمِّ
          قَبْلَ سَبْعِ سِنِيْنَ
          وَ التَّحْرِيمُ أَحْوَطُ.
    وَ هُنَا مَسَائِلُ:
      الْأُولَى: لَوْ حَدَثَ فِي الْحَيَوَانِ عَيْبٌ
        قَبْلَ الْقَبْضِ
          فَلِلْمُشْتَرِي الرَّدُّ أَوِ الْأَرْشُ
          وَ كَذَا فِي زَمَنِ الْخِيَارِ
          وَ كَذَا غَيْرُ الْحَيَوَانِ
      الثَّانِيَةُ: لَوْ حَدَثَ عَيْبٌ مِنْ غَيْرِ جِهَةِ الْمُشْتَرِي فِي زَمَنِ الْخيَارِ
        فَلَهُ الرَّدُّ بِأَصْلِ الْخِيَارِ
        وَ الْأَقْرَبُ جَوَازُ الرَّدِّ بِالْعَيْبِ أَيْضاً
        وَ تَظْهَرُ الْفَائِدَةُ لَوْ أَسْقَطَ الْخِيَارَ الْأَصْلِيَّ وَ الْمُشْتَرَط
        وَ قَالَ الْفَاضِلُ نَجْمُ الدِّينِ أَبُو الْقَاسِمِ فِي الدَّرْسِ: لَا يُرَدُّ إِلَّا بِالْخِيَارِ
          وَ هُوَ يُنَافِي
            حُكْمَهُ فِي الشَّرَائِعِ بِأَنَّ الْحَدَثَ فِي الثَّلَاثَةِ مِنْ مَالِ الْبَائِعِ
            مَعَ حُكْمِهِ بِعَدَمِ الْأَرْشِ فِيهِ
      الثَّالِثَةُ: لَوْ ظَهَرَتِ الْأَمَةُ مُسْتَحَقَّةً
        فَأُغْرِمَ الْوَاطِي‌ءُ
          الْعُشْرَ
          أَوْ نِصْفَهُ
          أَوْ مَهْرَ الْمِثْلِ
        وَ
          الْأُجْرَةَ (منافع از دست رفته صاحب کنیز)
          وَ قِيمَةَ الْوَلَدِ (بچه ی کنیز)
          يَرْجِعُ بِهَا عَلَى الْبَائِعِ (بایع فضولی) مَعَ جَهْلِهِ
      الرَّابِعَةُ: لَوِ اخْتَلَفَ مَوْلَى مَأْذُونٍ فِي عَبْدٍ أَعْتَقَهُ الْمَأْذُونُ عَنِ الْغَيْرِ وَ لَا بَيِّنَةَ
        حَلَفَ الْمَوْلَى
        وَ لَا فَرْقَ بَيْنَ
          كَوْنِهِ أَباً لِلْمَأْذُونِ أَوْ لَا
          وَ لَا دَعْوَى مَوْلَى الْأَبِ شِرَاؤَهُ مِنْ مَالِهِ وَ عَدَمِهِ
          وَ لَا بَيْنَ اسْتِئْجَارِهِ عَلَى حَجٍّ وَ عَدَمِهِ
      الْخَامِسَةُ:
        لَوْ
          تَنَازَعَ الْمَأْذُونَانِ بَعْدَ شِرَاءِ كُلٍّ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ
            فِي السَّبْقِ
          وَ لَا بَيِّنَةَ
            قِيلَ: يُقْرَعُ
            وَ قِيلَ: یُمْسَحُ الطَّرِيقُ (یقطع الطریق)
            وَ لَوْ أُجِيزَ عَقْدُهُمَا فَلَا إِشْكَالَ
              وَ لَوْ تَقَدَّمَ الْعَقْدُ مِنْ أَحَدِهِمَا صَحَّ خَاصَّةً إِلَّا مَعَ إِجَازَةِ الْآخَرِ
      السَّادِسَةُ: الْأَمَةُ الْمَسْرُوقَةُ مِنْ أَرْضِ الصُّلْحِ
        لَا يَجُوزُ شِرَاؤُهَا
        فَلَوِ اشْتَرَاهَا جَاهِلًا
          رَدَّهَا
          وَ اسْتَعَادَ ثَمَنَهَا
          وَ لَوْ لَمْ يَجِدِ الثَّمَنَ ضَاعَ
            وَ قِيلَ: تَسْعَى فِيهِ (به قدر ثمن کنیز کار می کند)
      السَّابِعَةُ:
        لَا يَجُوزُ بَيْعُ عَبْدٍ
          مِنْ
            عَبْدَيْنِ
            وَ لَا عَبِيدٍ
        وَ يَجُوزُ شِرَاؤُهُ مَوْصُوفاً سَلَماً (پیش خرید)
        وَ الْأَقْرَبُ جَوَازُهُ حَالًّا
        فَلَوْ دَفَعَ إِلَيْهِ عَبْدَيْنِ لِلتَّخَيُّرِ فَأَبَقَ أَحَدُهُمَا
          بُنِيَ عَلَى ضَمَانِ الْمَقْبُوضِ بِالسَّوْمِ
          وَ الْمَرْوِيُّ:
            انْحِصَارُ حَقِّهِ فِيهِمَا
            وَ عَدَمُ ضَمَانِهِ عَلَى الْمُشْتَرِي
            فَيَفْسَخُ نِصْفَ الْمَبِيعِ
              وَ يَرْجِعُ بِنِصْفِ الثَّمَنِ عَلَى الْبَائِعِ
              وَ يَكُونُ الْبَاقِي بَيْنَهُمَا إِلَّا أَنْ يَجِدَ الْآبِقَ يَوْماً فَيَتَخَيَّرُ
        وَ فِي انْسِحَابِهِ فِي الزِّيَادَةِ عَلَى اثْنَيْنِ إِنْ قُلْنَا بِهِ تَرَدُّدٌ
          وَ كَذَا لَوْ كَانَ الْمَبِيعُ غَيْرَ عَبْدٍ كَأمه بَلْ أَيَّةَ عَيْنٍ كَانَتْ.
    خلاصه
      توضیحات
        این نمودار اثر برادر عزیزم جناب آقای حسن براتی از طلاب خوب مدرسه معصومیه می باشد
        با اندکی ویرایش شکلی خدمت شما عزیزان تقدیم میشود تا خلاصه اجمالی از این مبحث در اختیار شما باشد
      مصاديق
        انسان
          لازمه بيع انسان تملك آن است
            شرايط تملك انسان
              اسارت
                كافر اصلي باشند
                به ذمه اسلام در نيامده باشند
                بردگي به فرزندان و نسل آنها سرايت مي كند
              نكته
                البته درصورتيكه اسباب آزادي آنها پيش نيايد مثلا
                  مولي عبد را آزاد كند
                  با عبد قرارداد كتابت ببندند
                  مولي كار زشتي مثل قطع كردن بيني يا گوش وي را انجام دهد
                  در موارد خاصي ارحام مالك عبد شوند
                    مثل كسي كه مالك پدر و مادرش شود
          بچه اي كه در شكم كنيز است
            شهيدين
              اگر مشتري دخول حمل در مبيع را شرط كرده باشد
                جزء مبيع محسوب ميشود و ملك مشتري مي گردد
              اگر شرط نكرده باشد
                داخل در مبيع نيست و ملك بايع است
              دليل
                بين حمل و كنيز مغايرت وجود دارد
                  همانگونه كه بين ميوه و درخت مغايرت وجود دارد و در صورت شرط كردن ميوه داخل در بيع درخت مي شودگ
              حالات مختلف مسئله
                جهل به اوصاف حمل
                  جهل به اوصاف حمل مثلا ذكر يا انثي بودن مانع صحت بيع نيست
                    دليل
                      شرط كردن حمل به تبع كنيز است لذا جهل تابع ضرري به اصل مبيع نمي زند چرا كه اصل با تمام اوصافش معلوم است
                معلوم نبودن وجود حمل حين البيع
                  اگر وجود حمل در زمان بيع معلوم نباشد و مشتري بخواهد حمل داخل در مبيع باشد
                    بايد بايع در ايجاب قيد كند كه «حملش را براي تو شرط كردم»ـ
                قطعي نبودن وجود حمل حين البيع
                  اگر زمان بيع شرط نكرده باشند كه حمل براي مشتري باشد و هر دو طرف قضيه يعني وجود و عدم ِحمل، احتمال داده شود در اين صورت
                    اگر وجود حمل محرز شود حمل براي مشتري است
                    دليل
                      اصل عدم تقدم حمل بر زمان عقد
                اختلاف بايع و مشتري بر تاريخ عقد
                  بطوريكه مشتري تقدم عقد بر حمل را ادعا كند و بايع آنرا انكار كند
                    قول بايع با قسم خوردن و نبودن بينه در دست مشتري مقدم مي شود
                      دليل
                        اصل عدم انتقال حمل به مشتري و در نتيجه استصحاب بقاء حمل در ملك بايع است
                سقط حمل قبل قبض و تحويل گرفتن
                  اگر مشتري حمل را شرط كرده باشد مي تواند قسمتي از ثمن كه در مقابل حمل قرار مي گيرد را از بايع بستاند
                    چون مقداري از مبيع دست او نرسيده است
                  نحوه محاسبه مقدار مذكور
                    يكبار حيوان را در حال حاملگي قيمت گذاري مي كنند و بار ديگر در حالت سقط كرده(نه غير حاملگي چون سقط عيب محسوب مي شود و از قيمت غير حامله ارزانتر است) آنگاه به نسبت تفاوت دو قيمت از ثمن كم كرده و به مشتري بازگردانده مي شود
            قيل
              داخل در مبيع است مطلقا(چه شرط كرده باشد چه نه)ـ
                دليل
                  همانند جزئي از مادر(عضوي از اعضاي او) است
                    در نتيجه نمي تواند حمل را براي خود استثناء كند
                    همانگونه كه نمي تواند عضوي از اعضاي بدن مثل سر و دست را از بيع استثناء كند
        غير انسان
          بيع جزء مشاع حيوان
            جايز است
            مثال
              بگويد نصف يا ثلث حيوان را خريدم
                در اين صورت با بايع به همان نسبت نصف يا ثلث شريك مي شود
          بيع جزء معين از حيوان زنده
            اگر به قصد ذباحه نباشد
              جايز نيست
                لذا مشتري به نسبت قيمت آن جزء معين با بايع شريك نمي شود
                دليل
                  سند روايتي كه به آن استناد شده است ضعيف است
                  در نسبت مذكور هنگام بيع جهل وجود دارد
                  خريدار و فروشنده جزء مشاع را قصد نكرده اند
            اگر به قصد ذباحه باشد
              چه ذبح كرده باشند چه بخواهند بلافاصله بعد بيع ذبحش كنند
      مسائل
        مسئله اول
          اگر عيبي ايجاد شود
            در حيوان
              قبل القبض باشد
                اجماعي
                  مشتري مي تواند حيوان را بازگرداند و معامله را رد كند
                اصح قولين
                  همچنين مشتري مي تواند معامله را رد نكند و تنها خسارت جزء فوت شده از مبيع را دريافت كند
                  دليل
                    همانطور كه بايع قبل القبض ضامن كل مبيع است ضامن جزء هم هست
              بعد القبض باشد
                در زمان خيار مختص مشتري يا مشترك بين مشتري و بايع يا مشترك بين مشتري و شخص ثالث باشد
                  اگر عيب از ناحيه خداوند(حوادث طبيعي) يا بايع باشد
                    مشتري حق رد معامله يا گرفتن ارش از بايع
                  اگر عيب از ناحيه شخص ثالث باشد
                    حق گرفتن ارش از شخص ثالث نه از بايع
                  اگر در صورت كوتاهي مشتري حيوان معيوب شده باشد
                    هيچ حقي ندارد
                در زمان خيار مختص بايع يا مشترك ميان بايع و شخص ثالث باشد
                  حق رد معامله را ندارد و فقط حق دريافت ارش را دارد
            در غير حيوان
              مبيع معيوب شود نه تلف
                قبل القبض يا در زمان خيار فسخ
                  مشتري حق رد معامله يا گرفتن ارش را دارد
              همه مبيع تلف شود
                قبل القبض يا در زمان خيار مختص مشتري
                  تلف آن به سبب آفت آسماني باشد
                    اگر معامله را فسخ و رد كند
                      ثمن خود را دريافت مي كند
                    اگر معامله را فسخ نكند
                      مي تواند مجموع قيمت مبيع را دريافت كند(غير از ارش است/ مثلا قيمت روز مبيع)ـ
                  اگر تلف از ناحيه بايع يا شخص ثالث باشد
                    اگر معامله را فسخ كند
                      ثمن خود را از بايع دريافت مي كند
                      بايع مي تواند به شخص ثالث رجوع كند(درصورتيكه تلف از ناحيه شخص ثالث باشد)ـ
                    اگر معامله را فسخ نكند
                      مي تواند به تلف كننده(بايع باشد يا شخص ثالث) براي دريافت قيمت يا مثل مبيع رجوع كند
                در زمان خيار مختص بايع و عدم خيار مشتري باشد
                  اگر تلف بسبب آفت آسماني باشد
                    مشتري هيچ حقي به گردن بايع ندارد
                  اگر تلف از ناحيه مشتري يا شخص ثالث باشد
                    اگر بايع معامله را فسخ كرد
                      ثمن را به مشتري باز مي گرداند
                      و چون مبيع تلف شده قيمت مبيع يا مثل آنرا از تلف كنند(چه مشتري باشد و چه شخص ثالث) مي ستاند
                    اگر معامله را فسخ نكرد
                      ثمن ملك او خواهد شد
        مسئله ثاني
          اگر در زمان خيار عيبي از ناحيه كسي غير از مشتري حادث شود
            قول اول
              مشتري حق دارد بخاطر اصل خيار حيوان معامله را فسخ كند
              دليل
                عيب حادث مانع خيار نيست چرا كه ضمان عيب به عهده بايع است
            قول دوم
              مشتري به استناد عيب حادث نيز مي تواند معامله را فسخ كند
              قول اقرب
            فايده تقسيم
              اگر مشتري خيار اصلي(خيار حيوان) و خياري را كه احتمالا براي خود شرط كرده است ساقط كند
              طبق قول اول ديگر نمي تواند معامله را فسخ كند
              طبق قول دوم با استناد به عيب حادث مي تواند معامله را فسخ كند
  الْفَصْلُ الرَّابِعُ: فِی بَیْعِ الثِّمَارِ
    مقدمات مهم
      ثمار ج ثمرة است. هرچیزی که آن را میکارند و برداشت میکنند
        حتی گندم و خرما و بادمجان. لذا ثمار اعم از هر نوع میوه است
      مراحل تشکیل میوه
        یا به مرحله وجود نرسیده است
          یعنی هنوز شکوفه هم نزده است
        یا به مرحله وجود رسیده است
          یا صلاحیت آن پدیدار نشده
            مثلا شکوفه داده
          یا صلاحیت آن پدیدار شده
            مثلا اول میوه دار شدن است[مرحله بدوّ صلاح]
      در مجموع حکم معامله در میوه 3 حالت دارد
        زمان قبل از به وجود آمدن میوه
          درخت هنوز خالی است اما نشانه ها و جوانه هایی زده است
        زمان بعد از به وجود آمدن میوه + و قبل از پدید آمدن صلاحیت آن
          درخت است و شکوفه است اما هنوز قطعی نشده
        زمان بعد از به وجود آمدن + و بعد از پدید آمدن صلاحیت آن
          درخت با شکوفه که شکوفه هم تبدیل به میوه دارد میشود
    میوه جات
      محل بحث
        معامله میوه ای که هنوز به مرحله وجود نرسیده است، چه حکمی دارد؟
          دو حالت دارد
            معامله فقط بر روی میوه همان سال منعقد شده باشد
              این حالت به اجماع فقهاء باطل است.
              در این حکم فرقی نیست که
                معامله بر روی خرما باشد یا میوه های دیگر
                این میوه را به ضمیمه شیئ دیگر یا بدون ضمیمه
            معامله بر روی میوه چند سال منقعد شده است
              الاصح و مشهور
                این معامله باطل است
              شیخ صدوق
                این معامله صحیح است به سبب روایت یعقوب بن شعیب
      لَا یَجُوزُ [لا یصح] بَیْعُ الثَّمَرَةِ قَبْلَ ظُهُورِهَا
        قبل ظهور دو معنا میتواند داشته باشد
          درخت خالی خالی
          درختی که دارد نشانه هایی از میوه دادن در او ظاهر میشود اما ظهور به آن گفته نمیشود.
      (وَ یَجُوزُ) بَیْعُهَا (بَعْدَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا)
        إجْمَاعًا
      (وَ بُدُوّ ُ الصَّلَاحِ
        الْمُسَوِّغِ[مجوز] لِلْبَیْعِ مُطْلَقًا
          چه قائلین به حرمت یا کراهت
        أَوْ مِنْ غَیْرِ کَرَاهَةٍ
          یعنی طبق متن شهید اول دیگر مشکل کراهت نداشته باشد. [چون شهید اول بالا گفته بود یجوز البیع بعد بدو الصلاح لذا طبق نظر شهید اول اینجا کراهت نداشت]
        بدو صلاح چیست؟
          بدو صلاح هر چیزی به حسب آن چیز است
            به شکلی میرسد که اسم آن میوه را میتوان بر روی آن گذاشت. (شاید بتوان گفت اولین مراحل میوه شدن)
        انواع بدو صلاح
          تمر
            احْمِرَارُ التَّمْرِ
            (أَوْ اصْفِرَارُهُ [ه: التمر] )
          میوه های دیگر
            انْعِقَادُ ثَمَرَةِ غَیْرِهِ[غیر خرما]
              (وَ إِنْ کَانَتْ فِی کِمَامٍ[شکوفه چوبی، غلاف]
          إِنَّمَا یَخْتَلِفُ بُدُوُّ الصَّلَاحِ وَ الظُّهُورِ[شکوفه] فِی النَّخْلِ
            برخی گفتند در غیر خرما نیز میتوانند دو مرحله ظهور و بدو صلاح مجزا باشد
            یعنی هم خرما و غیر خرما 3مرحله ای شدند
              انعقاد ظهور و بدو صلاح
      جمع بندی
        احکام فروش میوه ها در مراحل مختلف
          مرحله قبل ظهور برای یک سال و بیشتر از یک سال
            جایز نیست
              برای یک سال کراهت و برای بیشتر از یک سال کراهت ندارد
                نظر شهید در دروس
          در مرحله بعد ظهور و قبل بدو صلاح
            بیع کراهت دارد
              کراهت با ضمیمه از بین میرود
          مرحله بدو صلاح
            جواز خرید و فروش
          طبق نظر شهید اول
    سبزیجات
      (وَیَجُوزُ بَیْعُ الْخُضَرِ بَعْدَ انْعِقَادِهَا)
        طبق مبنایی که در غیر نخل مرحله انعقاد همان ظهور است اما طبق مبنایی که در نخل داشتیم میگوییم مرحله انعقاد غیر از ظهور است
      (لُقَطَةً[چین] وَ لُقَطَاتٍ مُعَیَّنَةً)
        چین اول یا چین های معین
      کَمَا یَجُوزُ شِرَاءُ الثَّمَرَةِ[ثمرة الخضر] الظَّاهِرَةِ وَ مَا یَتَجَدَّدُ[آنچه بعدا حاصل میشود]فِی تِلْکَ السَّنَةِ وَ فِی غَیْرِهَا
        چرا میشود ثمره ظاهره (ثمره ای که الان هست) + همراه با ثمره های آینده بفروشیم؟
        چون دارد معلوم و معدوم را با هم ضمیمه میکند، اشکال ندارد
          عبارت دیگر ان معدومی که حدّش را معین کردیم اشکال ندارد اما معدوم مطلق اشکال دارد
      (وَیَرْجِعُ فِی اللُّقَطَةِ إلَی الْعُرْفِ)
        جایی که امر مشکوک است و نمیدانیم که مشتری میتواند بچیند یا نچیند یعنی زمان چیدن رسیده است؟
          در این حالت رجوع به عرف میکنیم
          فرقی نمیکند که این شک ناشی از اضطراب عرف یا ناشی از اختلاف عرف
        توضیح
          دلیل بر اینکه مشکوک از نظر عرف داخل در چین مبیع نمیشود
            در اینجا شک میکنیم که ایا ان از ملک بائع خارج و داخل در چین و ملک مشتری شده است؟ استصحاب بقاء آن در ملک بائع می کنیم
        عرف سبزی کاران
      فَلَوْ امْتَزَجَتْ الثَّانِیَةُ بِالْأُولَی
        محل بحث
          اگر مشتری در زمان چیدن اول نچید و سبزی ها رشد کرد و باعث شد چین اول و چین دوم با هم قاطی شود
        (تَخَیَّرَ الْمُشْتَرِی بَیْنَ الْفَسْخِ وَ الشَّرِکَة)
          کوتاهی در چیدن 3 احتمال وجود دارد
            یک بار مشتری تاخیر کرده است
            یک بار بائع باعث تاخیر شده و مثلا در باغ را بسته است
            یک بار نفر سومی است که مثلا اقا مشتری را حبس کرده است
          به خاطر حق خیار عیب
        وَ لَوْ اخْتَارَ الْإِمْضَاءَ فَهَلْ لِلْبَائِعِ الْفَسْخُ، لِعَیْبِ الشَّرِکَةِ نَظَرٌ
          أَقْرَبُهُ ذَلِکَ إذَا لَمْ یَکُنْ تَأَخَّرَ الْقَطْعُ بِسَبَبِهِ)
            جواز فسخ برای بائع
            در صورتی که این اهمال از طرف بائع نباشد
          [معامله را باطل نمیکنم]
        (لَوْ کَانَ الِاخْتِلَاطُ بِتَفْرِیطِ الْمُشْتَرِی مَعَ تَمْکِینِ الْبَائِعِ وَ قَبْضِ الْمُشْتَرِی)
          کوتاهی عمدی باشد
            مثلا در باغ را باز کرده است تا مشتری بیاید]
          أَمْکَنَ عَدَمُ الْخِیَارِ لِلْمُشْتَرِی
        نکته
          چند نوع قرار داد برای چیدن داریم
            شرط شود خود بائع باید بچیند.
            شرط شود خود مشتری باید بچیند
            معلوم نکنند که چه کسی بچیند
          تا اینجا حد وسط برای خیار را روی مقصر و کسی که کوتاهی کرده است بردیم
      اما از اینجا حد وسط را روی قبض می بریم
        (وَ لَوْ قِیلَ: بِأَنَّ الِاخْتِلَاطَ إنْ کَانَ قَبْلَ الْقَبْضِ تَخَیَّرَ الْمُشْتَرِی)
          قبل تمکین، یعنی هنوز بائع اجازه به مشتری نداده باشد
        (وَ إِنْ کَانَ[اختلاط] بَعْدَهُ[ه: قبض]، فَلَا خِیَارَ لِأَحَدِهِمَا)
          مطلق است چون قید ندارد یعنی چه مشتری کوتاهی بکند یا نکند
        (کَانَ قَوِیًّا)
          قاعده اولی
            یعنی وقتی اول با هم قاطی میشود، خیار برای مشتری است
          قاعده ثانویه
            خیار برای هر دو است
      نکته
        جمع بندی استاد برای رفع این اشکال (تناقض در معنا قبض در متن ماتن و شارح)
          تمکین
            یعنی همه چی اماده است بیا بردار و برو. به عبارت دیگر یعنی مقتضی وجود دارد و کلید باغ را به مشتری میدهد
          قبض: هرچیزی بحسبش است
            قبض یعنی بائع تمکین کرده و مشتری هم آن ها را چیده است و برداشته
            قبض یعنی مانع هم نیست و می آید، آن اقای مشتری آن شئ را بر میدارد
    فروختن محصولاتی که برگ آنها مورد نظر است
      وَ کَذَا یَجُوزُ بَیْعُ
        مقصود از آنها برگ است
          مَا یُخْرَطُ
            (کَالْحِنَّاءِ وَ التُّوتِ)
              (خِرْطَةٌوَ خِرْطَاتٌ)
                با یک بار یا چند بار دست کشیدن
        انهایی که با بریدن(درو کردن) نفس خودشان بدست می ایند
          (وَ مَا یُجَزّ )
            کَ
              (الرَّطْبَةِ)
                مانند یونجه،
                وَ هِیَ الْفِصَّةُ[یونجه] وَ الْقَضْبُ[علف تازه]
              (وَ الْبَقْلُ)
                [سبزی خوردن]کَالنَّعْنَاعِ
              (جِزَّةً وَ جِزَّاتٍ)
                یک یا چند درو
    فروش درخت
      مقدمه
        3حالت در کل در بیع میوه و درخت داریم
          درخت را با میوه فروختم
          درخت فروختم بدون میوه
          محل بحث
            حالتی که مطلق باشد یعنی معین نکردند
        نکته
          اصل این ست که درخت بدون میوه فروخته میشود
            مگردرخت نخلی که تلقیح صورت نگرفته باشد
      1
        (وَ لَا تَدْخُلُ الثَّمَرَةُ
          بَعْدَ ظُهُورِهَا
            فِی بَیْعِ الْأُصُولِ
              مُطْلَقًا وَ لَا غَیْرِهِ مِنْ الْعُقُودِ
                هر درخت میوه که میوه اش ظاهر شده باشد بدون آن فروخته میشود
                این حکم در باقی عقود مثل هبه و... نیز جاری ست یعنی درخت بدون میوه فروخته میشود
      2
        (إلَّا فِی) ثَمَرَةِ (النَّخْلِ)
          فَإِنَّهَا تَدْخُلُ فِی بَیْعِهِ خَاصَّة
        بِشَرْطِ عَدَمِ التَّأْبِیرِ
          وَ لَوْ نَقَلَ أَصْلَ النَّخْلِ بِغَیْرِ الْبَیْعِ [مثل: اجاره، هبه، ...] فَکَغَیْرِهِ [ه: نخل] مِنْ الشَّجَرِ
        توجه
          تأبیر: یعنی لقاح، یک نفر گرده افشانی میکند و گرده مذکر را روی درخت ماده میزند
        استثنا
      خلاصه
        اگر درخت خرما باشد
          میوه و درخت هر دو با هم به فروش میرود
          تلقیح صورت نگرفته باشد
        در غیر درخت خرما
          فقط خود درخت به فروش میرسد
        در مواردی مثل بوته (مثل چای) خود زمین را میفروشند
    فروش میوه
      سه حالت
        میوه این چند درخت معین را میفروشم ولی بقیه را نمیفروشم
        یک دوم مشاع از این میوه ها برای خودم است
        همه میوه ها باغ را فروختم اما یک تُن از این میوه ها برای خودم
      (وَیَجُوزُ اسْتِثْنَاءُ)
        (ثَمَرَةِ شَجَرَةٍ مُعَیَّنَةٍ
          أَوْ شَجَرَاتٍ
        2
          وَ جُزْءٍ مُشَاعِ
            یعنی در مجموع و شراکتی میفروشیم
              کَالنِّصْفِ وَ الثُّلُثِ
        3
          وَ أَرْطَالٍ مَعْلُومَةٍ
            کل میوه ها را فروختم اما یک تن از آنها برای من
            رطل: پیمانه معین
        در هنگام فروش میوه های درخت بایع مجاز ست که بخشی از درخت ها را استثنا کند
          مساله السابعة فی الفصل الثانی
      لَوْ خَاسَتْ الثَّمَرَةُ
        (وَ فِی هَذَیْنِ)
          اینجا میخواهد بگوید این دو مورد ساقط میشود از استثناء و داخل در ضرر میشود اگر ضرر و بلایای عمومی برسد
            یَسْقُطُ مِنْ الثُّنْیَا
              ساقط میشود یعنی این ها هم داخل در خسارت میشود
                مورد دوم وسوم
            وَ هُوَ الْمُسْتَثْنَی بِحِسَابِهِ
              أَیْ نِسْبَتِهِ إلَی الْأَصْلِ
                ساقط میشود از مستثناء به همان نسبتی که آن مستثنی به مجموع ثمره ها دارد
                  خسارت بین بایع و مشتری تقسیم میشود
        بِخِلَافِ الْمُعَیَّنِ
          کَالشَّجَرَةِ وَ الشَّجَرَات
        آفت الهی مثل سیل، طوفان
      خلاصه
        اگر قبل از چیدن ثمره+ آفت آسمانی آمد
          در حالت یک یا چند درخت معین
            اگر این اسیب ها به آن درخت های معین بخورد
              ضرر تنها متوجه مشتری ست
          در حالت شکل دوم و سوم
            آفت به بایع و مشتری وارد میشود
              یعنی در اینجا حکم ارطال مانند حکم مشاع است
                نقصان بین بائع و مشتری تقسیم میشود
      اشکال شهید ثانی به شهید اول
        قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی الدُّرُوسِ
          و قد یُفْهَمُ مِنْ هَذَا التَّوْزِیعِ تَنْزِیلُ شِرَاءِ صَاعٍ[3کیلو] مِنْ الصُّبْرَةِ[کپه] عَلَی الْإِشَاعَةِ
          وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا [ما = کتاب المتاجر / فصل دوم/ المسائل السابعة] یُرَجِّحُ عَدَمَهُ [ه: توزیع]، فَفِیهِ سُؤَالُ الْفَرْقِ
            یعنی این اشکال هست که فرق اینجا با ما تقدم چیست؟
        محل بحث
          اینجا شهید ثانی اشکال به شهید اول میکند که چرا در کپه به مشاع برنمیگردانید
            یعنی
              در اینجا با اینکه رطل که نوعی پیمانه هست را به سهم مشاع برمیگردانیم و سهمین بایع و مشتری را از خسارت مشخص میکنیم چرا در مورد کپه که این اتفاق نمی افتد؟
          مثلا
            اگر مقداری از مثلا گندم های کوپه تلف شود
              اگر صاع حمل بر اشاعه(مشاع) شود
                زیرا در این حالت معلوم میشود صاع چه نسبتی با کپه دارد
                  پس مشتری در هر جز با بایع شریک بوده و ضرر به هر دو وارد میشود
              اما اگر صاع حمل بر کلی معین شود
                ضرر تنها بر بایع وارد میشود
                  زیرا سهم مشتری معین است که مثلا یک صاع از ان کوپه است
                  لذا اگر تمام کوپه الا یک صاع آن تلف شود؛ آن یک صاع برای مشتری است
      وَ طَرِیقُ تَوْزِیعِ النَّقْصِ
        1
          عَلَی الْحِصَّةِ الْمُشَاعَةِ
            جَعَلَ الذَّاهِبَ عَلَیْهِمَا
              مقدار آفت خورده
              وَ الْبَاقِیَ لَهُمَا عَلَی نِسْبَةِ الْجُزْءِ
          مثال
            کل میوه ها 120 کیلو باشد
              بایع ثلث آن را (یعنی 40کیلو) برای خودش استثناء کرده است
              آفت آسمانی 30 کیلو را از بین برده است
              سهم مشتری 80 کیلو می باشد
              (یعنی بائع و مشتری نسبتشان یک سوم و دوم سوم پس در ضرر هم باید با این نسبت بین شان تقسیم شود.)
            جواب
              محاسبه مقدار ضرر هر یک
                یک سوم از آفت(یعنی 10 کیلو) باید از مال بایع(40) کم شود. (می ماند 30 کیلو)
                دوم سوم از آفت(یعنی 20 کیلو) باید از مال مشتری(80) کم شود. (می ماند 60 کیلو)
              محاسبه مقدار سهم هر یک از باقی مانده
                پس از 120 سی کیلو کم کرده که میشود 90 کیلو
                  120-(30+60)= 90
                لذا در نهایت30 کیلو سهم بایع و 60 کیلو سهم مشتری میشود
        2
          أَرْطَالٍ مَعْلُومَةٍ
            فَیُعْتَبَرُ الْجُمْلَةُ [مجموع الثمرة المبیعة] بِالتَّخْمِینِ
              وَ یَنْسِبُ إلَیْهَا[الجملة] الْمُسْتَثْنَی
              ثُمَّ یُنْظَرُ الذَّاهِبُ فَیَسْقُطُ مِنْهُ[ه: المستثنی] بِتِلْکَ النِّسْبَةِ
          مثال
            مجموع میوه های باغ 100رطل باشد
              بایع
                20
                  رطل برای خودش استثناء کرده باشد
                    یک پنجم نسبت به 100
              مشتری
                80
                  رطل خریداری کرده ست
                    چهار پنحم نسبت به 100
              مقدار تلف شده
                مقدار تلف 50رطل باشد
            جواب
              یک پنجم از 50 رطل میشود: 10 رطل
              چهار پنجم از 80 رطل میشود: 40 رطل
              از ارطال بایع باید 10 رطل کم شود و از ارطال مشتری 40 رطل؛ پس برای بایع 10 رطل باقی میماند و برای مشتری 40 رطل.
        نحوه ی محاسبه نقص
    مسائلٌ
      الأولى
        لا يجوز بيع الثمرة بجنسها
          میوه درخت
            محل بحث
              یک
                معامله کشمش(انگور خشک) با انگور تازه(انگور روی درخت)اشکال دارد؟ یعنی میخواهیم بررسی کنیم رباء پیش می آید(شبهه رباء)؟
              دو
                اگر هر دو تازه باشند مثلا انگور روی درخت با انگور روی درخت دیگر اینجا رباء پیش می آید
            توضیح
              میوه ای که بر روی درخت باشد را نمیتوان به همان نوع از میوه فروخت
                مثلا: انگور بر روی درخت در مقابل کشمش یا انگور بروی درخت در مقابل انگور خشک یا خرما نچیده شده در مقابل خرما خشک...
            دلیل
              این حکم در مورد خرما این است که
                در مساله اجماع وجود دارد
                روایت خرما تر در مقابل خرما خشک
                  در روایت آمده وقتی خرمای تر خشک شود وزن آن کمتر میشود و این مستلزم ربا است.
              این حکم در مورد سایر میوه ها این است که
                تشکیل یک قیاس منصوص العلة
                  در مورد میوه تر در مقابل میوه خشک (از روایت در مورد خرما) استفاده میکنیم
                  نکته
                    این قیاس تنقیح مناط نیست زیرا تنقیح مناط در جایی است که به علت حکم تصریح نشده است
                    قیاس منصوص العلة ست و علت در روایت تصریح شده ست
                  همان طور که در ضمن خرما تر و خشک آمد:
                    میوه تر بعد از خشک شدن وزن آن کاسته میشود
                  + گرچه در حین معامله وزن آن دو میوه ثمن و مثمن مساوی است.
                    این مستلزم ربا است.
                  در روایت به علت تصریح شده ست
                این دلیل عام است
                  هم در فرض بیع میوه تر در مقابل میوه خشک و هم در فرض میوه تر در مقابل میوه تر می آید
                  یعنی ادله عام رباء که میگفتند در اجناس کیلی و وزنی رباء وجود دارد، به آنها استناد کردیم
                  نکته
                    در لسان فقهاء هم جنس بودن یعنی هم نوع بودن
            وَ یُسَمَّی فِی النَّخْلِ مُزَابَنَةً
              تعریف
                بیع خرمای نچیده به همان نوع از خرما چیده شده را مزابنه گویند
              وجه تسمیه
                یعنی این سودی که ناشی از غبن است را میخواهد بیاورد و روی دوش دیگری بیاندازد
                یعنی هرکس میخواهد بیشتر گیرش بیاید و سر دیگری را کلاه بگذارد
              لذا مزابنة هم یکی از موارد رباء است
            نکته
              در مورد الحاق بیع میوه خشک غیر نخل به تازه وجهی ست
                همان دلیل اول که قیاس منصوص عله می باشد
              شهید ثانی وجه الحاق را در مورد میوه تازه به میوه تازه نمی پذیرد.
          سبزیجات
            وَ لَا بَیْعُ السُّنْبُلِ بِحَبٍّ مِنْهُ أَوْ مِنْ غَیْرِهِ مِنْ جِنْسِهِ وَ یُسَمَّی مُحَاقَلَةً
              سنبله
                خوشه درو نشده یعنی دانه بسته شده است و داخل در غلاف
            محل بحث
              سنبله گندم را به مقداری از گندم از همان سنبله یا از غیر آن بفروشد.
            محاقله
              زمینی که در آن کاشت میشود را حقل میگویند
              و به آن میوه هایی که چیده میشود و متعلق بیع واقع میشود، مجازا محاقله میگویند
            سه مرحله برای گندم به ترتیب ذیل داریم
              مرحله ای که فقط کاه است و هنوز روی کاه چیزی در نیامده است.
                بیع مجاز ست به این خاطر که غیر خوردنی ست
              مرحله سنبل (حبه در غلاف)
              مرحله ای که حبه را جدا کنیم.(حبه جدا شده)
          موراد استثنای ربا
            إلَّا الْعَرِیَّةُ
              محل بحث
                در جایی است که درختِ نخلِ یک نفر در ملک دیگری باشد.(از موارد استثناء رباء)
                اینجا فرد مالک زمین میگوید بیا به جای رطب ها روی درخت من فلان مقدار خرمای خشک میدهم.
              تعریف
                بِخَرْصِهَا تَمْرًا مِنْ غَیْرِهَا
                  یعنی در مقابل مقدار تخمینی از آن خرمای خشک(شرط اول ثمن)
                    خرمای دیگری باشد غیر از العریة
                      تا اتحاد ثمن و مثمن پیش نیاید
              شروط صحت عریه
                باید خرما خشک در مقابل خرما تر باشد
                باید از خرما درخت دیگر باشد
                مقدارش از روی وزن و کیل باشد
                اوصاف آن ذکر شده باشد
                نقد باشد یا نه نسیه
              یکی از انواع درخت خرما
      الثانية
        يجوز بيع الزرع قائما
          مقدمه
            زرع
              ثمره هایی که از جنس کِشتی است . یعنی چیزهایی که هر سال کاشته و درو میشود.
            میتوان زرع و کشت را به سه صورت فروخت
              بیع کشت درو نشده (بدون شرط) = قائما علی اصوله
              بیع کشت درو شده + اما هنوز بر روی زمین مانده = حصیدا
              کشتی که به نهایت رشد خود نرسیده (به حدود درو نرسیده) بشرط اینکه بعد از بیع مشتری آنرا بچیند(معمولا برای خوراک دام). = قصیلا
            نکته
              تفاوت یک و سه
                در یک بیع زمانش رسیده اما درو نشده ولی حالت سه به زمان رشد خود نرسیده.
          یَجُوزُ بَیْعُ الزَّرْعِ
            قَائِمًا
              قائما را اعمّ از أحصد ام لا و قصد قصله ام لا گفته است. هرچه که قائم باشد فروشش جایز است
            وَ حَصِیدًا
              مرحله درو شده اما هنوز روی زمین است و جمع نشده
            وَ قَصِیلًا
              به نهایت رشد خود نرسیده یعنی به سنبل و خوشه نرسیده،
              (فَلَوْ لَمْ یَقْصِلْهُ[چیده نشده باشد] الْمُشْتَرِی فَلِلْبَائِعِ قَصْلُهُ)
                به شرط اینکه بعد از بیع مشتری آنرا بچیند
      الثَّالِثَةُ
        یَجُوزُ أَنْ یَتَقَبَّلَ أَحَدُ الشَّرِیکَیْنِ بحصّة صَاحِبِهِ مِنْ الثَّمَرَةِ
          محل بحث(عقد قُبالة)
            اگر دو نفر در درختی مثلا به نصف شریک باشند
            یکی از آنها میتواند به شریکش بگوید که بیا سهم مرا به تخمین از میوه های این درخت قبول کن و در مقابل آن، به مقدار تخمینی سهم من، فلان مقدار میوه به من بده.
            به عبارت دیگر
              جایی است که هر دو فرد قبل از معامله با هم شریک هستند، و حالا یکی قصد دارد، سهمش را از دیگری جدا کند
          اینجا شهید اول میگوید: قباله بیع نیست. حتی دروس بیان کرده که یک نوع مصالحه است
            لذا شبهه ربا برطرف میشود.
      الرابعة
        خلاصه
          جواز خوردن در حق الماره
            به شرط عدم قصد
              القصد: قصد خوردن؛ یعنی مسیرش را به خاطر خوردن میوه از سمتی کج نکند که آن درخت میوه قرار دارد.
            به شرط عدم افساد
              الافساد: ضرر زدن به درخت مثلا شاخه درخت را بشکندو..، یا اینکه کلا درخت را لخت کند
          انواع حالات برخورد با میوه های درخت در مسیر
            شاخه های درخت تو مسیر است (یعنی همین طور که میرویم به آن میخوریم)
            در کنار مسیر است. (مثلا یکی دو متر با محل تردد ما فاصله دارد)
            فاصله طولانی با آنجا دارد (مثلا 50 متر آن طرف تر است)
            شهید اول میگوید: مرور شامل حالت اول و دوم است. (ملاک اینجا عرف است)
          شهید اول در جمع بندی می فرماید
            فقط صِرف بررسی معنا واژه ها برای ما کفایت نمیکند
              و أکل از حق المارّة خلاف اصل است و در خلاف اصل باید به قدر متیقن اکتفا کنیم
          فتوای مقام معظم رهبری آیت الله العظمی امام خامنه ایی
            کسی که در حال عبور به درخت میوه دار برسد با شرایط ذیل می توانند از آن میوه ها بخورد
              بنابر احتیاط واجب یقین به عدم رضایت مالک نداشته باشد
              به طور اتفاقی از انجا عبور کند نه با قصد خوردن
              ضرر و آسیب به درخت نزند و میوه ها را تلف نکند
              میوه ها را همان جا بخورد و با خود نبرد
              وارد ملک مانند باغ نشود
        يجوز الأكل مما يمر به من ثمر النخل و الفواكه و الزرع
          حق المارّة
          أَمَّا أَصْلُ الْجَوَازِ فَعَلَیْهِ الْأَکْثَر
            للروایة
              نکته
                اکثر پس در مقابل عده ای اصل بر جواز ندادند] [هر وقت گفت اصلش را قبول دارم، یعنی در شروطش شک داریم]
          أَمَّا اشْتِرَاطُ عَدَمِ الْقَصْدِ
            فَلِدَلَالَةِ ظَاهِرِ الْمُرُورِ عَلَیْهِ وَ الْمُرَادُ کَوْنُ الطَّرِیقِ قَرِیبَةً مِنْهَا بِحَیْثُ یَصْدُقُ الْمُرُورُ عَلَیْهَا
              عُرْفًا
                مثلا تا فاصله 2یا 3متری هم قریب نزدیک میشود.
              لَا أَنْ یَکُونَ طَرِیقُهُ عَلَی نَفْسِ الشَّجَرَةِ
                [یعنی لازم نیست حتما درخت داخل راه باشد و نزدیک راه هم باشد صحیح است
              ظاهر واژه مرور در این است که صرف گذشتن از مکانی باشد و قصد چیزی نکرده است
          َأَمَّا الشَّرْطُ الثَّانِی[عدم الافساد]
            فَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ عَنْ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ، قَالَ یَأْکُلُ مِنْهَا وَ لَا یُفْسِدُ وَ الْمُرَادُ بِه أَنْ یَأْکُلَ کَثِیرًا بِحَیْثُ یُؤَثِّرُ فِیهَا أَثَرًا بَیِّنًا
              یَصْدُقُ مَعَهُ الْإِفْسَادُ عُرْفًا[مثل: شکستن شاخه ها و ...] وَ یَخْتَلِفُ ذَلِکَ بِکَثْرَةِ الثَّمَرَةِ وَ الْمَارَّةِ وَ قِلَّتِهِمَا.
        وَ لَا یَجُوزُ
          أَنْ یَحْمِلَ
            نمی توانیم از این میوه ها حمل کنی و ببری، فقط باید همانجا بخوری
              هرچند کم یعنی ولو یک دانه
                دلیل
                  لِلنَّهْیِ عَنْهُ صَرِیحًا فِی الْأَخْبَارِ.
          وَ مِثْلُهُ أَنْ یُطْعِمَ أَصْحَابَهُ[دوستان]
            دلیل
              وُقُوفًا فِیمَا خَالَفَ الْأَصْلَ عَلَی مَوْضِعِ الرُّخْصَةِ وَ هُوَ[موضع الرخصت] أَکْلُهُ بِالشَّرْطِ
              اصل: تصرف در اموال دیگران بدون اذن جایز نیست. شک می کنیم که این مورد هم داخل در موارد جواز حق الماره میشود پس متوقف میشویم و به قدر متیقن آن اکتفاء می کنیم
            نکته
              قاعده کلی : همیشه در خلاف اصل به قدر متیقن اخذ میکنیم نه بیشتر.
          سوال: ایا اگر حمل کند و برای کسی دیگری ببرد شامل اکل ماره میشود یعنی جایز است یا خیر؟
            این مسلم است که اکل از مال غیر بدون اذن قطعی از مالکش جایز نیست
            در این مورد روایت بر خلاف قاعده بدون نیاز به اذن اجازه داده است.
            پس باید به همان میزان قدر متیقین عمل شود، که شخص فقط خودش اکل کند
            شبهه مصداقیه
        وَتَرْکُهُ بِالْکُلِّیَّةِ أَوْلَی
          نکته
            چون اول فتوی دارد ، بعد گفته اولی است پس احتیاط مستحب است
          لِلْخِلَافِ فِیهِ
            دلیل
              وَ لِمَا رُوِیَ أَیْضًا مِنْ الْمَنْعِ مِنْهُ،
              مَعَ اعْتِضَادِهِ[کمک گرفتن] بِنَصِّ الْکِتَابِ الدَّالِّ عَلَی النَّهْیِ عَنْ أَکْلِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَ بِغَیْرِ تَرَاضٍ
                این آیه دال بر این است که مومنین اجازه ندارند بدون رضایت صاحب مال تصرف در اموال او کنند
              وَ لِقُبْحِ التَّصَرُّفِ فِی مَالِ الْغَیْرِ
                عقل هم حکم میکند که تصرف در اموال دیگران بدون رضایت آنها قبیح است
              وَ بِاشْتِمَالِ أَخْبَارِ النَّهْیِ عَلَی الْحَظْرِ[منع] وَ هُوَ مُقَدَّمٌ عَلَی مَا تَضَمُّنِ الْإِبَاحَةِ وَ الرُّخْصَةِ
                قاعده: دفع ضرر اولی من جلب المنفعة
                  یعنی روایات با هم تعارض میکنند. یک گروه میگویند: بخورید و یک گروه میگویند نخور. و ما طبق قاعده روایات عدم جواز را ترجیح میدهیم
              وَ لِمَنْعِ کَثِیرٍ مِنْ الْعَمَلِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ فِیمَا وَافَقَ الْأَصْلَ فَکَیْفَ فِیمَا خَالَفَهُ.
          نتیجه بحث
            فقهاء میگویند
              باید اطمینان حاصل شود که این حدیث از امام معصوم علیه السلام صادر شده است.
                یک راه برای کسب اطمینان این است که سند روایت را بررسی کنیم
                اما یک روش دیگر این است که از شهرت عند القدماء استفاده کنیم . یعنی شهرت خودش به ما اطمینان میدهد و جابر ضعف سند است.
                  اصحاب اجماع مثل ابن ابی عمیر که اگر در سسلسله سندی باشند، از وی تا امام را صحیح میدانند
            لذا
              اگر مراسیل ابن ابی عمیر در حکم مسانید ندانیم
                کلا جواز در اکل ماره را کنار میگذاریم. البته به شرطی که شهرت هم در مسئله نباشد
  الْفَصْلُ الْخَامِسُ: فِي بَيْعِ الصَّرْفِ
    مقدمه
      حالات متصور در بیع صرف
        طلا در مقابل طلا
        نقره در مقابل نقره
        طلا در مقابل نقره
        چه آن طلا و نقره مسکوک باشند (دینار و درهم) و چه مسکوک نباشند و به صورت شمش باشد
      وجه تسمیه
        ثمن در اصطلاح فقهاء به چیزی اطلاق میشود که مشتری آنرا در مقابل مبیع پرداخت میکند.
        و مثمن هم به چیزی اطلاق میشود که بایع آنرا به عهده میگرد که پرداخت کند.
        اما در اینجا اطلاق ثمن هم به چیزی که بایع می پردازد و هم به چیزی که مشتری می پردازد، می باشد
    تعریف
      وَ هُوَ بَيْعُ الْأَثْمَانِ
        وَ هِیَ الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ
          بِمِثْلِهَا
            صرف عبارت است از خريد و فروش طلا و نقره بمانندشان يعنى فروش طلا به طلا و نقره يا بالعكس
    شرایط بیع صرف
      شرایط عام
        همه ان شرایطی که در مورد ثمن و مثمن بود اینجا هم هست
      نکته
        به علت وجود شبهه ربا باید مراقبت بیشتر صورت گیرد
      وَ يُشْتَرَطُ فِيهِ
        1
          التَّقَابُضُ فِي الْمَجْلِسِ
            الَّذِی وَقَعَ فِیهِ الْعَقْدُ
              الف: در بيع صرف علاوه بر شرايطى كه در مطلق بيع وجود دارد تقابض عوضين در مجلس عقد نيز واجب مى‌باشد
          و اگر متعاقدين قبل از تقابض مجلس را ترك كرده و با يكديگر بيرون رفتند
            أَوِ اصْطِحَابُهُمَا
              فِی الْمَشْیِ عُرْفًا وَ إِنْ فَارَقَاه
                إِلَى الْقَبْضِ
                  باید فی المجلس قبض شود در غیر اینصورت در مسیر عرفا نباید از هم جدا بشوند
                    عرفا: یعنی به اندازه ای کنار هم باشند که مردم اگر دیدند بگویند با هم دارند میروند
                    اما اگر به اندازه ای که در مجلس با هم فاصله داشتند، بیشتر از آن در مسیر فاصله پیدا کنند ولو به اندازه یک قدم، معامله باطل است
                ملاک از همراه بودن بایع و مشتری تا محل تقابض، عرفی است
        2
          أَوْ رِضَاهُ
            أَیْ رِضَا الْغَرِیمِ الَّذِی هُوَ الْمُشْتَرِی
              بِمَا فِي ذِمَّتِهِ
                أَیْ ذِمَّةِ الْمَدْیُونِ الَّذِی هُوَ الْبَائِعُ
                  و اگر طلبكار به آن چه در ذمّه بدهكار ثابت مى‌گرددراضی شود
                    یعنی مشتری طلبکار است و بائع بدهکار است
              قَبْضاً
                أَیْ مَقْبُوضًا، أَقَامَ الْمَصْدَرَ مَقَامَ الْمَفْعُول
                  اين معنا بمنزله قبض ما فى الذمّه محسوب مى‌شود
                    یعنی طلبکار راضی باشد به اینکه آنچه در ذمه بدهکار و مدیون است ، مقبوض باشد
              رضایت به مقبوض بودن مافی الذمه در صورتی حاصل میشود
                بِوكَالَتِهِ فِي الْقَبْضِ
                  لِمَا فِی ذِمَّتِهِ
                    که مشتری بایع را وکیل کند در قبض کردن آنچه در ذمه بایع است
              فِيمَا إِذَا اشْتَرَى بِمَا فِي ذِمَّتِهِ نَقْداً آخَر
                مشتری از فروشنده طلبکارست در این حالت آن طلب وجه المصالحه قرار میگیرد
                  فرقی ندارد دینار باشد یا درهم
                (تعریف بالمثال)
                  زید یک دینار از عمرو طلب دارد + الان ده درهم از عمرو خریده است
                  زید راضی میشود که عمرو به جای پرداخت دین همین 10 درهم را بدهد
              رضایت خریدار
          قاعده کلی در باب الصرف
            باید قبل از جدایی تقابض صورت بگیرد
              یا در مجلس
              یا بعد از مجلس
                در بین راه تا محل قبض
            این تقابض اعم از این ست که
              عین ثمن و مثمن تقابض شود به مثل
              یا به صورت اعتباری و مافی ذمه
                لذا آنچه که بر ذمه کسی است نیز میتواند مصداق تقابض بشود
              باید در همان مجلس معین شود
            خلاصه
        شرایط خاص
    احکام
      وَ لَوْ قَبَضَ الْبَعْضَ
        صَحَّ فِيهِ
          أَیْ فِی ذَلِکَ الْبَعْضِ الْمَقْبُوضِ وَ بَطَلَ فِی الْبَاقِی
            اگر قبل از تفرّق خصوص بعضى از عوضين قبض شد معامله نسبت به همان بعض صحيح و در باقى باطل است
        وَ تَخَيَّرَا
          مَعًا فِی إجَازَةِ مَا صَحَّ فِیهِ وَ فَسْخُهُ، لِتَبَعُّضِ الصَّفْقَةِ
            و چون معامله به صورت بعض به بعض انجام شد متعاقدان هردو در اجازه نمودن و يا فسخ كردن مقدار صحيح مخيّر هستند
        إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنْ أَحَدِهِمَا تَفْرِيطٌ (فی تاخیر القبض)
          مشروط به اينكه از هيچيك در اين امر تفريطى حاصل نشده باشد
            اعم از اینکه یکی از آنها تفریط نکرده باشد یا هر دو آنها
      وَ لَا بُدَّ مِنْ قَبْضِ الْوَكِيلِ فِي مَجْلِسِ الْعَقْدِ قَبْلَ تَفَرُّقِ الْمُتَعَاقِدَيْنِ
        واجب است در مجلس عقد قبل از تفرّق متعاقدين وكيل قبض نمايد
          وَ لَوْ كَانَ وَكِيلًا فِي الصَّرْفِ فَالْمُعْتَبَرُ مُفَارَقَتُهُ
            اگر شخصى وكيل در صرف و اجراء صيغه باشد معتبر مفارقت و تفرق او با كسى كه عقد را با وى واقع مى‌سازد مى‌باشد
        توضیح:
          اگر دو طرف در بیع صرف بخواهند، در بیع صرف وکیل اخذ کنند، دو حالت متصور هستیم
            یا عقد را خودشان بنفسه جاری می کنند+ و فقط در قبض و اقباض وکیل میگیرند.
            یا اینکه اخذ وکیل برای جاری ساختن اصل عقد معامله است (نسبت به قبض فرقی ندارد)
      {معامله اجناس متضمن نقدین}
        وَ لَا يَجُوزُ التَّفَاضُلُ فِي الْجِنْسِ الْوَاحِدِ
          وَ إِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا مَكْسُوراً أَوْ رَدِيئاً
            در صورتى كه عوضين در بيع صرف از يك جنس بوده جايز نيست از حيت وزن با هم اختلاف داشته باشند اگر چه يكى از آن دو شكسته يا جنس پست‌ترى داشته باشد
        وَ تُرَابُ مَعْدِنِ أَحَدِهِمَا يُبَاعُ
          بِالْآخَرِ
            أَوْ بِجِنْسِ غَيْرِهِمَا
              خاك معدن طلا و نقره كه مشتمل بر ذرّات اين دو جنس هست را مى‌توان به خود طلا يا نقره و يا جنس ديگرى فروخت
        وَ تُرَابَاهُمَا يُبَاعَانِ بِهِمَا
          خاك طلا و نقره را اگر با هم مخلوط كنند يا بدون اختلاط ولى با هم بخواهند بفروشند
            وَ لَا عِبْرَةَ بِـ
              اليَسِيرِ مِنْ الذَّهَبِ فِي النُّحَاسِ (مس)
                در اشياء مسى اگر عوض آنها را طلا قرار دهند اشكالى ندارد
                و آن مقدار طلاى ناچيزى كه در مس داخل است مورد اعتنا و لحاظ قرار نگرفته
              وَ الْيَسِيرِ مِنَ الْفِضَّةِ فِي الرَّصَاصِ (سرب)
                و مانع از صحّت معامله نيست چنانچه اشيائى كه از رصاص و روى ساخته شده
              فَلَا يُمْنَعُ مِنْ صِحَّةِ الْبَيْعِ بِذَلِكَ الْجِنْسِ
                و در آن قدرى نقره داخل مى‌كنند اگر به نقره معامله شوند اين معامله صحيح مى‌باشد
        وَ قِيلَ
          وَ يَجُوزُ اشْتِرَاطُ صِيَاغَةِ خَاتَمٍ فِي شِرَاءِ دِرْهَمٍ بِدِرْهَمٍ
            مى‌توان آن را به مخلوطى از خاك اين دو يا مجموع ترابين فروخت و بدون ترديد اين معامله صحيح است
            لِلرِّوَايَةِ
              در ضمن فروختن درهم به درهم مى‌توان ساختن انگشترى را شرط نمود به دليل روايتى كه در اين زمينه وارد شده.
          وَ هِيَ
            غَيْرُ صَرِيحَةٍ في الْمَطلُوبِ
              اين روايت بر مطلوب ايشان بطور صريح دلالت ندارد
            مَعَ مُخَالَفَتِهَا لِلْأَصْلِ
              مضافا به اينكه با اصل نيز مخالف دارد
        وَ الْأَوَانِي الْمَصُوغَةُ مِنَ النَّقْدَيْنِ
          إِذَا بِيعَتْ بِهمَا جَازَ
            ظروفى كه از طلا و نقره با هم ساخته شده‌اند وقتى به طلا و نقره معاوضه شوند معامله‌اشان جايز و بلا اشكال است
            و در صورتى كه عوض آنها طلا يا نقره باشد صحّت معاوضه مشروط است به اينكه عوض بر نقد هم جنسش علاوه و اضافه باشد
          وَ إِنْ بِيعَتْ بِأَحَدِهِمَا
            اشْتُرِطَ زِيَادَتُهُ عَلَى جِنْسِهِ
              زیاد بودن طلای ثمن از طلای ظرف یا نقره ثمن از نقره ظرف
            وَ تَكْفِي غَلَبَةُ الظَّنِّ
              البته بايد توجه داشت كه علم به زیادت لازم نبوده بلكه غلبه ظنى كفايت مى‌كند
          ظروف
        وَ حِلْيَةُ السَّيْفِ وَ الْمَرْكَبِ
          إِنْ أُرِيدَ بَيْعُهُمَا بِجِنْسِهِمَا
            يُعْتَبَرُ فِيهِمَا الْعِلْمُ
              اگر بخواهند زيور و زينت شمشير و اسب را به مجانسش بفروشند لازم است بمقدار آن علم داشته باشند
          فَإِنْ تَعَذَّرَ
            كَفَى الظَّنُّ الْغَالِبُ بِزِيَادَةِ الثَّمَنِ عَلَيْهَا
              و اگر پيدا نمودن علم ممكن نبود ظن غالب به زيادى ثمن كفايت مى‌كند و در صورتيكه حصول ظن نيز متعذّر باشد مى‌بايد آنرا به غير مجانسش بفروشند
        اگر بايع بگويد
          اين متاع را به نصف دينار فروختم
            وَ لَوْ بَاعَهُ بِنِصْفِ دِينَارٍ
              فَشَقٌّ (نیمه مشاع)
                بر مشترى لازم است در مقابل مبيع « شق » دينار بدهد
                كلمه « شق » بكسر شين و تشديد قاف عبارت است از نصف كامل مشاع
              إِلَّا أَنْ يُرَادَ صَحِيحٌ
                عُرْفاً
                  أَوْ نُطْقاً
                    مگر آنكه عرفا از اين كلمه نصف صحيح اراده كرده يا بايع در تلفظ و كلامش بآن تصريح نمايد
              وَ كَذَا نِصْفُ دِرْهَمٍ
                و همچنين است اگر به جاى « نصف دينار» نصف درهم بياورد
        وَ حُكْمُ تُرَابِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ‌ عِنْدَ الصَيَّاغَةِ حُكْمُ الْمَعْدِنِ
          براده‌هاى طلا و نقره كه در وقت زرگرى جمع مى‌شوند از نظر حكم مانند خاك معدن طلا ونقره مى‌باشند
            حکم
              وَ تَجِبُ الصَّدَقَةُ بِهِ مَعَ جَهْلِ أَرْبَابِهِ
                در صورتيكه زرگر صاحبان براده‌ها را نشناسد لازم است آنها را از طرف اربابان صدقه دهد
              وَ الْأَقْرَبُ الضَّمَانُ لَوْ ظَهَرُوا وَ لَمْ يَرْضَوْا بِهَا
                و بعد از دادن صدقه اگر صاحبان آنها ظاهر شده و به صدقه راضى نشدند
                قرب اين است كه زرگر ضامن بوده و بايد مال ايشان را ردّ نمايد
              وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ مَعْلُوماً وَجَبَ الْخُرُوجُ مِنْ حَقِّهِ
                و اگر بعضى از صاحبان اموال معلوم باشند بر زرگر لازم است ذمّه خود را از خصوص حقّ ايشان برى نمايد
                خارج کردن ذمه از حق صاحب خاکه معلوم
          خاکه باقیمانده طلا و نقره حین زرگری
    خَاتِمَةٌ
      الدَّرَاهِمُ وَ الدَّنَانِيرُ يَتَعَيَّنَانِ بِالتَّعيِينِ فِي الصَّرْفِ وَ غَيْرِهِ
        فَلَوْ ظَهَرَ عَيْبٌ فِي الْمُعَيَّنِ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ
          بنابراين اگر در درهم يا دينار معيّنى عيبى ظاهر شد در صورتى كه آن عيب از غير جنس مورد معامله باشد
          حکم
            بَطَلَ فِيهِ
          درهم و دینار تقلبی یا شکسته باشد
        فَإِنْ كَانَ بِإِزَائِهِ مُجَانِسُهُ
          اگر در مقابل درهم و دينار معيوب عوض هم جنس با او قرار داده باشند
          حکم
            بَطَلَ الْبَيْعُ مِنْ أَصْلِهِ
              بيع رأسا و بطور كلّى باطل است
                كَدَرَاهِمَ بِدَرَاهِمَ
                  مانند معاوضه دراهم به دراهم
        وَ إِنْ كَانَ مُخَالِفاً
          فِي السَّلِيمِ وَ مَا قَابَلَهُ
            اگر هر عوض مقابل غیر هم جنس
              درهم به دینار
              صحیح و سالم باشند
                تقلبی یا شکسته نباشد
          حکم
            صَحَّ
              معامله نسبت به آن مقدارى كه سالم است صحيح می باشد
            و نسبت به مقدارى كه معيوب از غير جنس است باطل مى‌باشد
        وَ يَجُوزُ الْفَسْخُ مَعَ الْجَهْلِ
          و هريك از متعاقدان در صورتى كه موقع عقد جاهل به عيب بوده باشند خيار دارند
            جهل به تقلبی بودن بخشی از نقدین
          حکم
            جواز فسخ به علت خیار تبعض صفقه
        بواسطه تعيين در ضمن عقد دراهم و دنانير از نظر ما معلوم و معيّن مى‌شوند چه در بيع صرف و چه در غير آن
      وَ
        لَوْ كَانَ الْعَيْبُ مِنَ الْجِنْسِ
          وَ كَانَ بِإِزَائِهِ مُجَانِسٌ
            اگر عيب ظاهر در عوضين از جنس بوده و در مقابلش عوض مجانس با آن باشد
              حکم
                فَلَهُ الرَّدُّ بِغَيْرِ أَرْشٍ
                  كسى كه معيوب به او منتقل شده حق دارد معامله را ردّ كند بدون اينكه حق گرفتن ارش را داشته باشد
                  به دلیل ربوی شدن
          فِي الْمُخَالِفِ
            و اگر در مقابل معيوب عوضش مخالف با آن بود
              إِنْ كَانَ صَرْفاً فَـ
                لَهُ الْأَرْشُ فِي الْمَجْلِسِ وَ الرَّدُّ
                  در مقابل عيب مادامى كه مجلس عقد باقى است ارش گرفته يا آن را ردّ كند
                وَ بَعْدَ التَّفَرُّقِ لَهُ الرَّدُّ
                  ولى بعد از تفرّق و بهم خوردن مجلس شخصى كه معيوب به وى منتقل شده تنها مى‌تواند عقد را فسخ و رد كند
                    وَ لَا يَجُوزُ أَخْذُ الْأَرْشِ مِنَ النَّقْدَيْنِ بَعْدَ التَّفَرُّقِ
                      و گرفتن ارش از جنس نقدين جايز نيست
                      از جنس نقدین
                    وَ لَوْ أَخَذَ مِنْ غَيْرِهِمَا
                      قِيلَ: جَازَ
                        ولى اگر بخواهد از غير جنس نقدين ارش بگيرد برخى از فقهاء آن را تجويز نموده‌اند
                اگر معامله تصریف باشد
              وَ لَوْ كَانَ غَيْرَ صَرْفٍ
                اگر عيب جنسى در غير معامله صرف در احد العوضين بود
                  مثلا
                    يكى از دو عوض طلا يا نقره و ديگرى متاعى هم چون كتاب يا فرش باشد
                حکم
                  فَلَا شَكَّ فِي جَوازِ الرَّدِّ وَ الْأَرْشِ مُطْلَقاً
                    قطعا كسى كه معيوب به وى منتقل شده مى‌تواند معامله را ردّ نموده يا ارش بگيرد چه قبل از تفرّق و چه بعد از آن
              مثلا طلا به نقره و بالعکس
        لَو كَانَا غَيْرَ مُعَيَّنَيْنِ
          در صورتى كه عوضين معيّن و مشخّص نبوده بلكه مورد عقد عوضين كلّى باشند و پس از اجراء عقد فردى كه مورد قبض و اقباض واقع شده معيوب درآمد حكم اين است
            حکم
              فَلَهُ الْإِبْدَالُ
                كسى كه معيوب به وى منتقل شده حق دارد بدل و فرد ديگرى از كلّى را مطالبه كند
                  مَا دامَا فِي الْمَجْلِسِ
                    فِي الصَّرْفِ
                      مشروط باينكه مجلس عقد در بيع صرف بهم نخورده و باقى باشد
                    وَ فِي غَيْرِهِ
                      وَ إِنْ تَفَرَّقَا
                        كسى كه معيوب به او منتقل شده مى‌تواند بدل را گرفته اگر چه پس از تفرق مجلس باشد
          صرف کلی فی الذمه بوده باشد
  الْفَصْلُ السَّادِسُ: فِی السَّلَفِ
    بیع سلف
      تعریف
        بیع پیش فروش یعنی جایی که ثمن را میدهیم و بعدا مثمن را میگیریم
          میتواند کالا باشد و نخواهیم الان بدهیم، یا نه اصلا الان وجود ندارد
          آن کسی که ثمن را میگیرد باید مثمن را برای مشتری توصیف کند
      اصطلاحات بیع سلم
        مُسلِم: مشتری
          مُسلَم الیه: فروشنده
            مسلم فیه: مبیع
      نکته
        ذات معامله سلم ما فی الذمه رفتن مبیع است
          یعنی هیچ وقت سلم روی جزئی پیاده نمیشود و همیشه مبیع یک کلّی است
      یا بیع سلمی
    خلاصه شرایط بیع سلف
      ذکر جنس و وصف مبیع
      صیغه عقد سلف
      قبض ثمن فی المجلس
      و
        معلوم بودن کالا
        تعیین مدت
        فراوانی جنس فروخته شده
    شرایط صحت بیع سلف
      1
        وَ يُشْتَرَطُ فِيهِ
          ذِكْرُ
            الْجِنْسِ
              ذکر جنس مبیع
            وَ الْوَصْفِ
              الرَّافِعِ لِلْجَهَالَةِ
              الَّذِي يَخْتَلِفُ لِأَجْلِهِ الثَّمَنُ اخْتِلَافاً ظَاهِراً
                مثال برنج طارم هاشمی دو بار کشت
                این اوصاف سبب رفع اختلاف قیمت ست
                عناونینی که اختلاف قیمت ها را برطرف میکند
              وَ لَا يَبْلُغْ فِيهِ (الوصف) الْغَايَةَ
                (نباید در وصف غایت گویی کند)
                وَ اشْتِرَاطُ
                  الْجَيِّدِ
                    گندم شمال کاشت اول ولی جنس خوبش را میخواهم.
                  وَ الرَّدِي‌ءِ
                    مثلا : گندم شمال کاشت اول ولی جنس بدش را میخواهم
                  حکم
                    جَائِزٌ
              وَ الْأَجْوَدِ وَ الْأَرْدَئِ مُمْتَنِعٌ
                ذکر صفت بهترین و بدترین ممتنع ست
                  زیرا هرچی بدهیم باز بهتر یا بدتر از آن وجود دارد
                  گر چه بتوانیم خوبترین یا بدترین را بدهیم بازهم باطل ست
        وَ كُلُّ مَا لَا يُضْبَطُ وَصْفُهُ يَمْتَنِعُ السَّلَمُ فِيهِ
          كَـ
            اللَّحْمِ
              وَ الْخُبْزِ
            وَ النَّبْلِ الْمَنْحُوتِ
              تیر تراشیده شده
                وَ الْجُلُودِ
            وَ الْجَوَاهِرِ وَ اللَّآلِى‌ءِ الْكِبَارِ
              مثل تاج پادشاه صفوی
          هر چیزی که نمیتوان قاعده مندش کرد نمیتوان سلمی فروخت
            دلیل
              لِتَعَذُّرِ ضَبْطِهَا وَ تَفَاوُتِ الثَّمنِ فِيهَا
        وَ يَجُوزُ فِي
          قاعده کلی در باب سلم این بود که مبیع کلی فی الذمه با بیان توصیفات است
            الْحُبُوبِ
              وَ الْفَواكِهِ
                وَ الْخُضَرِ
                  وَ الشَّحْمِ
                    وَ الطِّيبِ
          وَ الْحَيَوَانِ کُلِّهِ
            حَتَّى فِي شَاةٍ لَبُونٍ.
              وَ يَلْزَمُ تَسْلِيمُ‌ شَاةٍ يُمْكِنُ أَنْ تُحْلَبَ فِي مُقَارِبِ زَمَانِ التَّسْلِيمِ
                باید نزدیک زمان تسلیم یک گوسفندی که امکان شیرده شدن را داشته باشد را تسلیم کند
                  حامله بودن گوسفند کفایت نمیکند
              وَ لَا يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ اللَّبَنُ حَاصِلًا بِالْفِعْلِ حِينَئِذٍ،
                لازم نیس همین الان شیرده باشد؛ بلکه همین که پتانسیل شیردهی را داشته باشد کافی ست
              فَلَو احْتَلَبَهَا وَ تَسَلَّمَهَا اجْزَأَتْ
                با این قید گوسفند حامله خارج میشود
              چون شیر گوسفند شیرده قابل اندازه گیری نیست
            برده و چهار پا
      2
        وَ يَنْعَقِدُ بِقَوْلِهِ
          أَسْلَمْتُ إِلَيْكَ
            أَوْ أَسْلَفْتُكَ
              كَذَا
                فِي كَذَا
                إِلَى كَذَا
          وَ يَقْبَلُ الْمُخَاطَبُ
            ایجاب را اینجا میتواند مشتری بگوید یا بایع برخلاف بیع های دیگر که بایع باید ایجاب را میگفت
          صیغه
      3
        وَ لَا بُدَّ مِنْ
          باید ثمن قبل از جدا شدن اخذ شود
            قَبْضِ الثَّمَن قَبْلَ التَّفَرُّقِ
              نکته
                در نسیه کالا را میدهند و پول را بعدا میدهند اما در سلف برعکس است. یعنی اول پول را میدهند و بعدا کالا را میگیرد.
              یا نقدا این ثمن اخذ میشود
            أَوِ الْمُحَاسَبَةِ مِنْ دَيْنٍ عَلَيْهِ
              آیا میتواند مشتری بگوید طلبی که قبلا داشتم، به جای این ثمنی که قرار است در معامله سلم به تو بدهم؟
                شهید اول
                  حالت دوم صحیح است و حالت اول صحیح نیست
                  دلیل
                    چون بیع دین به دین (کالی به کالی) باطل است
                محل بحث
              دو صورت دارد
                1
                  درنفس عقد ان طلب را به عنوان ثمن قرار دهند
                    +
                      عقد را روی آن جاری سازند مثلا بائع بگوید
                        : بعتک کذا (فلان کالا را ) بـعشرة دنانیر التی فی ذمتی الی مدة سنة
                2
                  در نفس عقد ان طلب را به عنوان ثمن قرا ندهند
                    +
                      بلکه ثمن در متن عقد مطلق بود
                        +
                          ولی بعد العقد در همان جلسه مشتری ثمن را از آن طلب خود حساب کند
              إِذَا لَمْ يُشْتَرَطْ ذَلِكَ فِي الْعَقْدِ
                محاسبه دین وقتی صحیح ست که در عقد نیامده باشد
              وَ لَوْ شَرَطَهُ بَطَلَ لِأَنَّهُ بَيْعُ دَيْنٍ بِدَيْنٍ
                اگر در عقد شرط شود باطل ست زیرا
                  چون بیع دین به دین (کالی به کالی) باطل است
                خلاصه
                  مبیع در ذمه است
                    چون در بیع سلم مبیع باید در ذمه بائع باشد تا در مدتی مشخص تحویل دهد و این در ذات بیع است
                  ثمن در ذمه است
                    مشتری ثمن را از همان طلبی قرار میدهد، که به گردن بائع است
                  بیع دین به دین یعین
              یا با محاسبه دین که 2 شرط دارد
      4
        وَ تَقْدِيرُهُ
          کالای مورد معامله باید معلوم باشد
            بِالْكَيْلِ أَوْ بِالْوَزْنِ
              الْمَعْلُومَيْنِ
            أَوْ بِالْعَدَدِ
              مَعَ قِلَّةِ التَّفَاوُتِ
                تعدادش زیاد باهم تفاوت نداشته باشد
          مسلم فیه
      5
        وَ تَعَيُّنِ الْأَجَلِ الْمَحْرُوسِ مِنَ التَّفَاوُتِ
          مدت زمان دقیق که در آن احتمال نقصان نمی رود را مشخص کنند
          شهید ثانی
            اگر موضوع معامله سلف باشد که باید مدت مشخص شود
            اگر با لفظ صیغه سلف گفت اما اراده مطلق بیع را کرده باشد
              لازم نیست مدت زمان مشخص شود
                چون در بیع همان لحظه ثمن و مبیع معاوضه میشود
            در جایی که فروشنده از صیغه سلم استفاده میکند
              یقین داریم که مقصودش معامله بیع نقدی است به شرط فروانی جواز دارد
                وَ الْأَقْرَبُ جَوَازُهُ حَالًّا مَعَ عُمُومِ الْوُجُودِ عِنْدَ الْعَقْدِ
                  اگر عام الوجود نباشد، اشکال دارد.
                  شرط جواز
                    در صورتی که عام الوجود یا فروان باشد
      6
        وَ لَا بُدَّ مِنْ كَوْنِهِ عَام الْوُجُودِ عِنْدَ رَأْسِ الْأَجَلِ إِذَا شَرَطَ الْأَجَلَ
          فراوانی جنس فروخته شده
          آن کالا در زمان تحویل عام الوجود باشد
            فروانی مبیع
              اگر مکانی معلوم نکنیم
                در محل عقد فروان ست
              اگر مکان معلوم کنیم
                محل تحویل کالا فروان ست
    مساله
      زمان تحویل مبیع
        وَ الشُّهُورُ تُحْمَلُ عَلَى الْهِلَالِيَّةِ
          استفاده از مطلق شهر در معامله حمل بر 29 روزه میشود
            مقدمه
              اگر در معامله برای زمان مطلق کلمه ماه را استفاده کرد
              دو حالت دارد
                ماه29 روزه
                  ماه هلالی
                ماه 30 روزه
                  ماه عددی
        وَ لَوْ شَرَطَ تَأْجِيلَ بَعْضِ الثَّمَنِ بَطَلَ فِي الْجَمِيعِ
          محل بحث
            شرط شود که بخش از پول را الان میدهم و بخشی از پول را با تأخیر میدهم
              معامله باطل ست
            دلیل
              بیع دین به دین که باطل ست
            اگر شرط شود باطل ست
              در صورتی که اتفاقی صورت گرفت اشکال دارد
          حکم مدت دار بودن مقداری از ثمن
      مکان تحویل مبیع
        وَ لَوْ شَرَطَ مَوْضِعَ التَّسْلِيمِ لَزِمَ
          اگر مکان تحویل کالا در معامله شرط شود
            باید به آن وفا کرد
          وَ إِلَّا اقْتَضَى مَوْضِعَ الْعَقْدِ.
            اگر شرط نشد اقتضای اطلاق همان مکان انعقاد عقد ست
          شروط سائغ و جایزه
    اموری که در بیع سلف شرط نمودشان جایز است
      وَ يَجُوزُ
        اشْتِرَاطُ السَّائِغِ (شرط جایز) فِي الْعَقْدِ
          مقدمه
            شروط جایز (شرعی یا عرفی) را میتوان به معاملات اضافه کرد به شرطی که با ذات معامله منافاتی نداشته باشد
          مثل شرط حمل تا محل مشخص
            به چه کسی تحویل بدهد
              فروشنده یک چیزی گرو به مشتری بدهد
        وَ بَيْعُهِ بَعْدَ حُلُولِهِ عَلَى الْغَرِيمِ وَ غَيْرِهِ عَلَى كَرَاهِيَةٍ
          محل بحث
            زمان تحویل رسیده است و قبل قبض است
            میتوان این معامله سلم را به دیگری (به خود بایع یا غیر بائع) بفروشد؟
              بله؛ کراهت دارد
      وَ إِذَا دَفَعَ
        فَوْقَ الصِّفَةِ وَجَبَ الْقَبُولُ
          مقدمه
            مثلا
              اگر ثبت نام کردیم پراید بگیریم ، بعدا بگویند به جا پراید، پژو میدهیم. (یعنی یک ماشین با اوصاف بالاتر بدهند.
          محل بحث
            اگر درجایی نسبت به وصف مبیع هیج شرطی نشده بود
              اگر فروشنده جنس با وصف بهتر بدهد، باید مشتری قبول کند.
            دلیل
              به دلیل اینکه این عمل خیر و احسان ست
                و امتناع از این کار دشمنی و عناد ست
        وَ دُونَهَا لَا تَجِبُ
          اگر این وصف کمتر از آن چیزی ست که در قرار داد آمده ست
            پذیرش آن واجب نیست
          وَ لَوْ رَضِيَ بِهِ لَزِمَ
            اگر مشتری راضی به این وصف کمتر شد معامله لازم میشود
      وَ لَوِ انْقَطَعَ عِنْدَ الْحُلُولِ تَخَيَّرَ بَيْنَ
        محل بحث
          زمان تحویل رسیده و کالا در بازار نیست
            اینجا مشتری بین فسخ و صبر مخیر است
              الْفَسْخِ
              وَ الصَّبْرِ.
          شهید ثانی
            حالا که نیست، قیمت امروز را حساب کند و به مشتری بدهد
        (نایاب شود)
  الْفَصْلُ السَّابِعُ: فِی أَقْسَامِ الْبَیْعِ
    توضیحات
      بخش هایی از این نمودار اثر برادر عزیزم جناب آقای حسن براتی ست از طلاب خوب مدرسه معصومیه
    خلاصه
      اقسام بيع از حيث اخبار بايع از قيمت خريد جنس
        از قيمت خريد(راس المال) خبر مي دهد
          و آنرا به همان قيمت خريد به مشتري مي فروشد
            توليه
          و آنرا به قيمت بيشتر به مشتري مي فروشد
            مرابحه
          و آنرا به قيمت كمتر از آن به مشتري مي فروشد
            مواضعه
        از قيمت خريد خبر نمي دهد
          مساومه
    فِي أَقْسَامِ الْبَيْعِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِخْبَارِ بِالثَّمَنِ وَ عَدَمِهِ وَ هُوَ أَرْبَعَةٌ
      أَحَدُهَا: الْمُسَاوَمَةُ
        تعريف
          فروختن كالا به قيمتي كه بايع و مشتري بر آن توافق كنند و سخني از راس المال به ميان نيايد
        ويژگي
          اين قسم از بيع با فضيلت ترين نوع آن است
      وَ ثَانِيْهَا: الْمُرَابَحَةُ
        شروط
          وَ يُشْتَرَطُ فِيهَا الْعِلْمُ بِقَدْرِ الثَّمَنِ وَ الرِّبْحِ،
            علم
              بايع و مشتري نسبت به راس المال، مقدار سود و غرامت و مخارجي كه بايع براي مبيع انجام داده علم داشته باشند
            صدق
              بر بايع واجب است در خبر دادن از سرمايه و عيوب مبيع و مدت(درصورتيكه بايع آنرا نسيه خريده باشد) صادق باشد
          خلاصه
            در مرابحه این موارد شرط است:
              رأس المال را هم بائع و مشتری بدانند
              میزان سود و ربح را هر دو در زمان عقد بدانند
              اگر خواستند خرجهای دیگر که برای کالا شده است را ذکر کنند، مقدار آن هم معلوم باشد
        کیفیت خبر دادن از ثمن و هزینه های کالا
          وَ يَجِبُ عَلَى الْبَائِعِ الصِّدْقُ
            فَإِنْ لَمْ يُحْدِثْ فِيهِ زِيَادَةً قَالَ:
              اگر بايع زيادتي در مبيع بوجود نياورده باشد
                اشْتَرَيْتُهُ (بهذه القیمة)
                أَوْ هُوَ عَلَيَّ (بهذه القیمة)
                أَوْ تَقَوَّمَ (بهذه القیمة)
                صرفا بگويد اين كالا را به فلان قيمت خريده ام يا به فلان قيمت برايم تمام شده است
            وَ إِنْ زَادَ
              بِفِعْلِهِ أَخْبَرَ (کار انجام داده شده را خبر دهد)
                اگر بايع شخصا كار زياده اي روي مبيع انجام داده لكن براي انجامش پولي صرف نكره است
                  بگويد به فلان قيمت خريده ام و فلان كار را رويش انجام داده ام كه اجرتش به قيمت اضافه مي شود
              وَ بِاسْتِئْجَارِهِ ضَمَّهُ (به قیمت خرید بیفزاید)
                اگر شخص ديگري پولي گرفته و كاري روي مبيع انجام داده
                  بايد بگويد اين كالا به فلان قيمت براي من تمام شده است نه اينكه بگويد اين كالا را فلان قيمت خريده ام
              فَيَقُولُ:
                تَقَوَّمَ عَلَيَّ
                لَا اشْتَرَيْتُ إِلَّا أَنْ يَقُولَ: وَ اسْتَأْجَرْتُ بِكَذَا.
          وَ إِنْ طَرَأَ عَيْبٌ‌ وَجَبَ ذِكْرُهُ
            اگر عيبي بر مبيع عارض شده باشد
              در دست بايع
                واجب است مشتري را از وجود عيب آگاه كند چون مبيع نسبت به زمان خريدش ناقص شده است
              قبل اينكه به دست بايع برسد
                وَ إِنْ أَخَذَ أَرْشاً أَسْقَطَهُ
                  بايد هنگام فروش آنرا از راس المال كم كند
                  گرچه گفتن اينكه مبيع را به فلان قيمت خريدم صحيح است چون به مقدار ارش نقصاني بر ثمن اصلي عارض شده كه اين مقدار نقصِ معادل ارش به منزله جزئي از ثمن است
                  اگر خسارت آنرا گرفته باشد
          وَ لَا يُقَوَّمُ أَبْعَاضُ الْجُمْلَةِ
            اگر مشتري كالاي داراي جزء يا چند كالا را در يك عقد و به يك ثمن خريده باشد
              جايز نيست راس المال را بر اجزاي آن كالاي مجموعي تقسيم كند
              و بگويد آن جزء را به فلان قيمت(بعد تقسيم قيمت مجموع بر اجزا) خريدم
              دليل
                چون مبيعي كه در مقابل راس المال قرار مي گيرد مجموع آن مبيع است نه اجزاي آن
            مثال
              هر متر پارچه 5000 با سود 1000 میفروشم. باید حتما راس المال اولیه را بیان کند و بعد بعض جمله را بیان کند. اما اگر فقط بعض الجمله را بیان کند، اشکال دارد
            قيمت گذاري برخي از اجزاي يك كالاي مجموع
          وَ لَوْ ظَهَرَ
            كِذْبُهُ
              فِی الْإِخْبَارِ بِقَدْرِ الثَّمَنِ، أَوْ مَا فِی حُکْمِهِ أَوْ جِنْسِهِ، أَوْ وَصْفِهِ
                با دو شاهد يا اقرار خودش ثابت شود
            أَوْ غَلَطُهُ
              نيرنگ و حيله كرده باشد
                با دو شاهد يا اقرار خودش ثابت شود
            تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي
              مشتري مخير است معامله را با همان ثمن ادامه دهد يا فسخ كند و خيار آن از ناحيه فريب خوردن(غرر) است
        وَ لَا يَجُوزُ
          الْإِخْبَارُ بِمَا اشْتَرَاهُ مِنْ غُلَامِهِ أَوْ وَلَدِهِ حِيلَةً
            مثلا مبيع را ابتدا به فرزند خود فروخته باشد و به قيمت بالاتر از او خريده باشد سپس قيمت خريد از فرزند خود را بعنوان راس المال به مشتري بگويد تا سود بيشتري كسب كند
              لِأَنَّهُ خَدِيعَةٌ
                یعنی معامله صوری باشد
          نَعَمْ لَوِ اشْتَرَاهُ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ سَابِقَةِ بَيْعٍ عَلَيْهِمَا جَازَ
            در صورتيكه تاجر شرط كرده باشد كه اگر بيشتر از قيمتي كه تعيين كردم فروختي زياده براي تو باشد
          وَ لَا الْإِخْبَارُ بِمَا قَوَّمَ عَلَيْهِ التَّاجِرُ
            محل بحث
              اخبار از قيمتي كه تاجر بر مال خود گذاشته و به دلال داده تا آنرا بفروشد
                جايز نيست
                  یعنی
                    اگر دلال به گونه ای صحبت کند که خودش این کالا را خریده است این اشکال دارد.
              بلکه
                باید دلال بگوید این قیمت را مالک اصلی (تاجر) گذاشته و من دلال هستم
            حکم
              وَ الثَّمَنُ لَهُ
                اگر دلال كالا را به بيع مرابحه بفروشد تمام ثمني كه از مشتري مي گيرد براي تاجر است
              وَ لِلدَّلَّالِ الْأُجْرَةُ
                و دلال تنها حق دارد اجرت عمل خود را از تاجر بستاند نه زياده بر قيمتي كه تاجر تعيين و شرط كرده بود
            توجه مهم
              بررسی ادله دلالّی و اینکه دلالّی از نظر شرع درست است یا خیر، مفصل در کتاب «دین و رهن» به آن می پردازیم
              باتوجه به شیوع این مورد در جامعه
      وَ ثَالِثُهَا: الْمُوَاضَعَةُ
        مواضعه
          تعريف
            إِلَّا أَنَّهَا بِنَقِيصَةٍ مَعْلُومَةٍ.
              بيع به كمتر از مقدار راس المال(قيمت خريد)ـ
          احكام
            وَ هِيَ كَالْمُرَابَحَةِ فِي الْأَحْكَامِ
              تمام احكامش مانند مرابحه است
          شيوه بيان صيغه
            بعتك بما اشتريته و وضيعه كذا/ بعتك بما اشتريته و حطّ كذا
            بعتك بما تقوم علي(مقداري كه برايم تمام شده) و وضيعه كذا
          جایی که فرد پول لازم ست و به قیمت کمتر میدهد
      وَ رَابِعُهَا: التَّوْلِيَةُ
        تَولِيَه
          تعريف
            وَ هِيَ الْإِعْطَاءُ بِرَأْسِ الْمَالِ
              فروش كالا به همان مقدار راس المال
          شيوه بيان صيغه
            ولّيتك(واگذار كردم) هذا العقد
              اگر با اين صيغه گفت نياز نيست راس المال را ذكر كند
            بعتك
              بايد راس المال و يا مقداري كه براي او تمام شده است را ذكر كند
            وليتك السعله(واگذار كردم به تو كالا را)ـ
              شهيد اول در دروس
                احتمال صحت بيع توليه را با اين صيغه را داده است
          احكام
            اگر مشتري بعد بيان صيغه به يكي از روشهاي فوق «قبلت» را گفت
              بر او واجب مي شود كه مثل ثمني را كه بايع با آن ثمن مبيع را خريده است از نظر جنس و مقدار و صفت به بايع بپردازد
                مثلا اگر بايع كتاب را به يك كيلو گندم خريده است مشتري نيز بايد در قبال كتاب يك كيلو گندم بپردازد
          به قیمتی که خریده بفروشد
        وَ التَّشْرِيكُ جَائِزٌ
          میتواند کسی را شریک میکند، در واقع با این شراکت یک نحو سود دارد.
            مثلا فقط الان یک زمین دارد که 1میلیارد می ارزد و پولی دیگری ندارد.اینجا نصف زمینش را به 500میلیون به دیگری میفروشد تا الان 500میلیون به دستش برسد.
          تعريف
            فِي الْحَقِيقَةِ بَيْعُ الْجزءِ الْمُشَاعِ بِرَأْسِ الْمَالِ
              بايع براي مشتري در آن مبيع سهمي را در مقابل آن مبلغ از راس المال كه بدان سهم اختصاص دارد قرار دهد
          شيوه بيان صيغه
            أَنْ يَقُولَ: شَرَّكْتُكَ بِنِصْفِهِ بِنِسْبَةِ مَا اشْتَرَيْتُ
              يعني تو را شريك گردانيدم به مثلا نصف اين كالا به نسبت همان راس المالي كه با آن كالا را خريدم
          شرط صحت تشريك
            مَعَ عِلْمِهِمَا
              مشتري و بايع بايد به مقدار راس المال علم داشته باشند
          نكته
            بيع تشريك در حقيقت بيع جزء مشاع در مقابل جزئي از راس المال است
            فرق آن با ساير انواع بيع در اين است كه واقع ساختنش با لفظ مخصوص به خود يعني «شرّكتُ...» صحيح است
            ولي در ساير بيع ها بايد با لفظ «بعتُ» صيغه را جاري كنند
  الفصل الثامن- في الربا
    تعریف
      وَ مَوْرِدُهُ الْمُتَجَانِسَانِ
        معامله کردن کالای مکیلی یا موزونی در مقابل همان جنس + در صورتی که یکی از آن دو زیادتر باشد
        إِذَا قُدِّرَا بِالْكَيْلِ أَوِ الْوَزْنِ وَ زَادَ أَحَدُهُمَا
          یعنی کالا و جنسی (که مکیل یا موزون باشد) در مقابل همان جنس با زیادت در یکی از آنها معامله شود
      حرمت ربا در روایات
        وَ الدِّرْهَمُ مِنْهُ أَعْظَمُ مِنْ سَبْعِينَ زَنيَةً
          از بزرگترین گناهان کبیره که یک درهم ربا بالاتر از هفتاد مرتبه زنا کردن با محارم ست
      پس در تحقق ربا سه مورد باید حاصل شود
        معامله جنس در مقابل همان جنس (طلا در مقابل طلا / روغن در مقابل روغن)
        هر دو جنس مکیلی یا موزونی باشد
        زیادت یکی از دیگری
    توضیحات خارج از متن
      تذکر
        فرقی ندارد که زیادت یک جنس بر جنس دیگر، زیادت عینی باشد یا حکمی
        زیادت عینی
          در همان معامله و نقدا و معجّلا یکی از دیگری زیادتر بوده و همان جا اخذ میشود.
        زیادت حکمی
          هر دو جنس به یک مقدار و میزان است + اما یکی از آن دو مدت دار(نسیه) و دیگری نقد باشد
        مثال
          سه کیلو روغن نقد داده میشود + 3 کیلو روغن دو هفته دیگر پس میدهد. (فقط زمان تغییر کرده
            فقط زیادت حکمی
          سه کیلو روغن نقد داده میشود و 3کیلو و نیم دو هفته دیگر پس میدهد: (هم زمان و هم مقدار تغییر کرده)
            هم زیادت حکمی و هم عینی
      نکته
        اگر 4 شرط در یک معامله نقدی با هم جمع شوند، ربا است
          کالا و عوض ان از یک جنس باشند (اگرچه که در صفات متفاوت باشند)
            مانند گندم و جو
          هر دو وزنی یا پیمانه ای باشند
          در یک معامله باشند (به صورت طاق زدن باشد)
          یک طرف زیادی داشته باشد. (فرق ندارد آن زیادی هم جنس باشد و یا ناهمجنس و یا یک عمل باشد)
    وَ ضَابِطُ الْجِنْسِ
      مَا دَخَلَ تَحْتَ اللَّفْظِ الْخَاصِّ
        هر دو شئی که لفظ خاصی اطلاق بر هر دو شود + یعنی هر دو در آن اسم و لفظ مشترک باشند.
        یعنی اسم آن دو شئ همان یک لفظ باشد
          در این حالت هر دو شیئ از یک جنس هستند
      فَالتَّمْرُ جِنْسٌ
        هر چیزی که اسم آن خرما باشد، یک جنس محسوب میشود ولو اینکه در بعضی صفات با هم فرق بکنند.
      وَ الزَّبیب جِنْسٌ
        کشمش نیز جنس برای تمام اصناف آن می باشد
      وَ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِيرُ جِنْسٌ فِي الْمَشْهُورِ
        گندم و جو نیز طبق نظر مشهور یک جنس محسوب میشوند
        هر چند لفظ آن دو باهم فرق دارد و هر کدام دارای اصنافی می باشد
      وَ اللُّحُومُ تَابِعَةٌ لِلْحَيْوَانِ
        گوشت تابع حیوانی ست که گوشت از آن حیوان ست
          گوسقند
            بز و میش
          گاو
            گاومیش
          شتر
            شتر های عربی تک کوهانه
            شتر های بختایی دو کوهانه
        تذکر خارج از متن
          خود حیوان ها معدودی حساب میشوند. این جا اگر مثلا چند گاو بدهیم و یک شتری بگیریم کراهت دارد اما حرام نیست
            ظاهرا شبهه ربا وجود دارد چون هر دو جزء انعام هستند
          اما در خود گوشت ها که کیلویی است باید از یک حیوان نباشند(هم جنس نباشند)
            مثلا یک کیلو گوشت گاو در مقابل همین مقدار از گوشت گاومیش باشد و گرنه(زیادت رخ بدهد) ربا است
      ملاک در جنس چیست؟
    اقسام ربا
      در معاوضات
      در قرض ( همان نزول )
    مستثنیات ربا
      وَ لَا رِبَا
        فِي الْمَعْدُودِ مُطْلَقًا عَلَی أَصَحِّ الْقَوْلَیْن
          در شمردنی ها مطلقا خواه به صورت نقد باشد خواه نسیه
        وَ لَا بَيْنَ الْوَالِدِ وَ وَلَدِهِ
          بین پدر و فرزندش ربا وجود ندارد مطلقا
            چه از ناحیه پدر باشد و چه از ناحیه فرزند
          در مقابل بعض از فقهاء آنرا فقط از ناحیه پدر جایز دانستند
        وَ لَا بَيْنَ الزَّوْجِ وَ زَوْجَتِهِ
          دَوَامًا [دائمی] وَ مُتْعَةً[موقت] عَلَی الْأَظْهَرِ.
        وَ لَا بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَ الْحَرْبِيِّ
          إِذَا أَخَذَ الْمُسْلِمُ الْفَضْلَ
            به شرط اینکه زیادت را مسلم بگیرد ولی اگر برعکس باشد ربا ثابت میشود
          کافر حربی یعنی
            دین اسلام را ندارد
            اهل کتاب نیز نیست
          (وَیَثْبُتُ [هو: ربا] بَیْنَهُ) أَیْ: بَیْنَ الْمُسْلِمِ (وَبَیْنَ الذِّمِّیِّ) عَلَی الْأَشْهَرِ
            بین مسلمان و کافر ذمی ربا ثابت ست
            دلیل
              روایت اما این روایت ضعیف ست
              استدلال
                اصل این است که ربا در همه جا حرام است
                برای عمل به خلاف اصل نیاز به دلیل داریم
                چون دلیلی نداریم لذا به قدر متیقن عمل میکنیم
        وَ لَا فِي الْقِسْمَةِ
          در تقسیم مال مشترک بین دو شریک
            از نظر فقها امامیه تقسیم مال مشترک نه بیع ست نه معاوضه
            بلکه عبارت ست از جدا کردن سهم هریک از شرکاء از یکدیگر
          محل بحث
            در جایی که میخواهد مال بین شرکاء تقسیم شود و اینجا یک زیادت و نقصانی اتفاق می افتد
              ایا ربا رخ میدهد
            جواب
              خیر زیرا ظهور ربا در بیع یا معاوضه ست
                نه در تقسیم یا تمیز حق از باطل
              مگر فقیهی که تقسیم مال را بیع می داند مطلقا
        مواردی که در آنها ربا نیست
      وَ لَا یَضُرّ عُقَدُ[ساقه گیاهان] التِّبْنِ[کاه، علف هرز] وَ الزُّوَانِ[مثل سیاه دانه در گندم])
        ضرری به صحت بیع نمی زند مقدار اندک از کاه یا دانه های سیاه و آشغال در گندم
          اگر در یکی از عوضین باشد
            یا در یکی بیشتر از دیگری باشد
          دلیل
            وجود مقدار اندک ازآنها صدق میکند که عوضین از نظر مقدار مثل هم و مساوی باشند
        محل بحث
          جایی که بین غلات یک مقدار گیاهان هرز و خس و خاشاک و... وجود داشته باشد
          مثال
            مثلا یک تن گندم داخلش مقداری آت و آشغال وجود دارد و در حقیقت 950کیو گندم خالص است. و در مقابل جنسی بدهیم که خالص باشد
            چیزهایی که بین شان گل و خاک دارد: خاک شیر، حبوبات، سیب زمینی
          نکته
            در طلا و نقره میشود براساس ملاک عقلی عمل کرد نه عرفی
        اگر این ناخالصی بیش از مقدار معمول باشد به صحت بیع ضرر وارد میکند
      (وَ یَتَخَلَّصُ مِنْهُ)
          بِالضَّمِيمَةِ
            وَ يَجُوزُ بَيْعُ مُدِّ عَجْوَةٍ وَ دِرْهَمٍ
              بِـ
                مُدَّيْنِ
                  در مقابل دو مد خرما
                أَوْ دِرْهَمَيْنِ
                  یا در مقابل دو درهم
              وَ بِـ
                مُدَّيْنِ وَ دِرْهَمَيْنِ
                  در مقابل دو مد عجوه و دو درهم
                وَ أَمْدَادٍ وَ دَرَاهِمَ
                  در مقابل چند مد عجوه و چند درهم
              وَ يُصْرَفُ كُلُّ إِلَى مَا بِخلَافِهِ
                هر یک اجزای مبیع در مقابل جنس مخالف قرار میگیرد
              فروختن یک مد خرمای مرغوب مدینه به ضمیمه یک درهم
            هر گاه فروختن یکی از دو هم جنس در مقابل هم جنس دیگر با زیادتی اراده شود
              به وسیله ضمیمه نمودن چیزی غیر از مبیع و ثمن به هر کدام که ناقص ست
              یا در صورت مشخص نبودن نقصان به هر دو طرف ضمیمه کردن
              سبب رهایی از ربا میشود
            شهید ثانی
              در ضمیمه شرط نیست که ارزشی در مقابل زیادت هم جنس داشته باشد
          وَ بِأَنْ
            تَبِيعَهُ بِالْمُمَاثِلِ وَ يَهَبَهُ الزَّائِدَ مِنْ غَيْرِ شَرْطٍ
              جنس را به مقدار مساوی آن جنس تحت عنوان بیع معامله کنند
                مقدار زاید را ببخشد
              خواه این بیع و هبه در یک عقد صورت بگیرد خواه بعد از انجام بیع، هبه را انجام دهد
          وَ بِأَنْ
            يُقْرِضَ كُلٌّ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ‌ وَ يَتَبَارَءَا
              هر یک از طرفین مال خود را به دیگری قرض دهد
                بعد از اینکه هر کدام مال خود را به قبض دیگری رسانید
                  ذمه یکدیگر را ساقط کنند
        اشکال مقدر
          این بیع قرض و هبه که برای رهایی از ربا صورت میگیرد بالذات مقصود طرفین نیست
            در حالی که در بیع آمده تابع قصد ست
        جواب
          این که عقد مذکور بالذات قصد نشده با وجود اینکه در فقه آمده ضرری به صحت هیچ یک از عقود وارد نمیکند
          زیرا قصد خلاصی از ربا برای تحقق قصد نسبت به این عقود کفایت میکند
            چون رهایی ازربا فرضی ست که بر صحت عقد مترتب میشود
        برسی راههای خروج از ربا
    احکام معامله
      جایز نیست
        وَ لَا يَجُوزُ
          بَيْعُ الرُّطَبِ بِالتَّمْرِ
            فروختن خرمای تازه به خرمای خشک در صورتی که وزن آن دو مساوی باشد
              علت
                از وزن خرما تازه وقتی که خشک شد کم میشود
          وَ كَذَا كُلُّ مَا يَنْقُصُ مَعَ الْجَفَافِ
            فروختن هر جنسی که پس از خشک شدن وزن آن کاسته شود مانند فروختن انگور به کشمش
      جایز است
        وَ مَعَ اخْتِلَافِ الْجِنْسِ
          اگر مبیع وثمن دو جنس مختلف باشند فروختن یکی به دیگری با زیادت جایز ست
          يَجُوزُ التَّفَاضُلُ نَقْداً وَ نَسِيئَةً
            درصورت نقد بودن بیع با اجماع فقها جایز ست
            در صورت نسیه بودن طبق نظر اقوی جایز ست
              دلیل
                اصل عدم حرمت یا همان قاعده حلیت
                روایات
      وَ لَا عِبْرةَ
        اعتباری ندارد
          بِالْأَجْزَاءِ الْمَائِيَّةِ فِي الْخُبْزِ وَ الْخَلِّ (سرکه) وَ الدَّقِيقِ (آرد)
            اجزای آبی که در نان و سرکه و آرد می باشد
              به گونه ایی که مقدار آب موجود در هر یک از دو عوض معلوم نباشد
              که در نتیجه سبب جهل به مقدار خالص هر یک از عوضین میشود
          هم چنین اگر در موردی که در یکی از عوضین اجزای آبی نباشد
            در دیگری باشد
              مثل فروش نان خشک به تازه
          دلیل
            زیرا حقیقت آن جنس تغییر نکرده یا به عبارت بهتر مقدار ناچیزی از رطوبت بوده
              شبیه کاه و دانه های سیاه در گندم
        استثناء
          إِلَّا أَنْ يَظْهَرَ ذَلِكَ لِلْحِسِّ ظُهُوراً بَيِّناً
            مگر اینکه رطوبت آشکارا محسوس باشد به طوری که در اثر آن تفاوت بین عوضین معلوم شود
      وَ لَا يُبَاعُ
        فروختن گوشت در مقابل حیوان زنده
          اللَّحْمُ بِالْحَيْوَانِ مَعَ التَّمَاثُلِ
            درصورت هم جنس بودن آنها
            مانند گوشت گوسفند به گوسفند
              در صورتیکه گوسفند کشته شده باشد
                جایز نیست
                دلیل
                  گوسفند ذبح شده به منزله ی گوشت ست
              در صورتیکه گوسفند زنده باشد
                جواز فروختن نظریه قوی ست
                دلیل
                  چون گوسفند زنده از اجناس وزن کردنی محسوب نمیشود
        وَ يَجُوزُ مَعَ الاخْتِلَافِ.
          درصورت اختلاف در جنس قطعا جایز ست
            مانند گوشت گاو در مقابل گوسفند
  الفصل التاسع- في الخيار
    مقدمه
      انواع عقد
        جایزه
          هر کدام از طرفین معامله میتوانند هر زمان که بخواهند معامله را برهم بزنند
          مثل: وکالت که وکیل یا موکل هر زمان بخواهند میتوانند ان را بر هم بزنند
        لازمه
          هیچ یک از طرفین معامله اجازه بر هم زدن را ندارند الا به یکی از دو راه زیر
            اقاله: طرفین در برهم زدن توافق کنند
            خیار: با وجود سبب بتوانند عقد را برهم زنند
      اسباب خیار
        ربط به عوضین دارد.
          مثل خیار عیب، خیار رویت، خیار غبن
        ربط به نظر شارع دارد(خیارات شرعی).
          خیار حیوان، خیار مجلس
        ربط به متبایعان دارد(خیارات جعلی)
          . مثل خیار شرط
      خیار زمان دارد
        اگر زمان خیار بگذرد و طرفین از آن استفاده نکنند
          معامله لازم مستقر میشود
            اما در زمان خیار عقد لازمه متزلزل ست و امکان رجوع دارد
      در هر خیار باید چند چیز بررسی شود
        مورد محل (مجری خیار) که شامل تعریف (وضوح+ تمایز) میشود
        احکام و شرائط
        ادله (در غالب موارد شهید به این مورد سوم نپرداخته است)
    خلاصه
      خیارات مشترک بین مشتری و بایع
        مجلس
          شرط
            تاخیر
              رویت
                اشتراط
                  شرکت
      خیارات خاص
        مشتری
          حیوان
            عیب
              تدلیس
                تعذر تسلیم
                  غبن
                    در هر زمان بر یک طرف رخ میدهد
        بایع
          ما یفسده لیومه
            غبن
              در هر زمان بر یک طرف رخ میدهد
    الأول- خيار المجلس
      مقدمه
        مجلس: جايي است كه معامله منعقد شده است
      تعریف خیار مجلس
        متابیعان + بعد از اجرا صیغه عقد
          تا زمانی که از هم جدا نشدند
            و با هم جمع هستند ولو اینکه از مجلس عقد فاصله گرفته باشند
            هر کدام حق دارند که در صورت تمایل بیع را بر هم بزنند.
      مدت خیار مجلس
        تا زمانی که بعت و اشتریت را گفتند و از هم جدا نشدند
      نکته
        خیارات جزء حقوق محسوب میشوند
      توجه
        خیار مجلس دلیل معتبر نمی خواهد، به هر دلیلی میتوانیم عقد را بر هم بزنیم.
          مثلا از قیافه مشتری خوشم نیامده است.
      ملاک و میزان ثبوت خیار مجلس
        بائع و مشتری از هم جدا نشده باشند + و جلوس در آن محل شرط ثبوت خیار نیست
      سوال
        پس چرا به آن خیار مجلس گفته میشود و مثلا خیار عدم تفرق نام نهاده نشده است؟
      جواب
        اطلاق کلمه مجلس در اینجا مجاز است
          از نوع مجاز به علاقه کلی (همراه هم بودن) و جزئی(محل جلوس) اسم و نام فرد از آن؛ اطلاق بر آن شده
          یک فرد و مصداق از این خیار در جایی است که در مجلس مانده اند
          فرد دیگر ان است که از مجلس جدا شده اند ولی در مسیر از هم جدا نشده اند
          در اینجا اسم حالت اول را بر این خیار نهاده اند، از این باب که اظهر یا اغلب افراد همان حالت است
        در اثر کثرت استعمال در عرف متشرعه اطلاق آن نام حقیقت عرفی در آن خیار شده است
      موارد سقوط خیار مجلس (احکام خیار)
        شرط سقوط در ضمن عقد
        اسقاط خیار پس از عقد (یعنی یکی از طرفین آن را ساقط میکند)
          یا در لسان عرف فقها بدن اسم نهاده شده است
        جدا شدن یکی از طرفین
      خیار مشترک
    الثاني- خيار الحيوان
      خِیَارُ الْحَیَوَانِ وَ هُوَ ثَابِتٌ لِلْمُشْتَرِی خَاصَّةً عَلَی الْمَشْهُورِ
      اقوال
        مشهور
          خیار حیوان خیار خاص است و فقط برای مشتری است
        شارح
          مختص به حیوان فقط نیست. بلکه برای هر کسی که حیوان به دستش میرسد
          جایی که
            مثمن
              حیوان باشد و ثمن پول باشد
                خیار بیع فقط برای مشتری
            ثمن
              حیوان باشد و مثمن کالا باشد
                فقط خیار برای بائع است
            جایی که ثمن و مثمن هر دو حیوان باشد
              خیار برای هر دو است
      مدت خیار فسخ
        1
          از زمان عقد به مدت 3 روز
          در این سه روز به هر علتی میتواند پس بیاورد
        2
          خیار حیوان از کی شروع میشود؟
            اقوال
              مشهور
                از حین عقد می آید.
              شیخ طوسی
                از حین تفرق ملکیت می آید
          جمع بندی مدت خیار فسخ
            اگر حیوان را گرفت + تصرفی هم در آن انجام نداد
              تا 3 روز وقت فسخ دارد.
            اگر این 3 روز بگذرد معامله لازم میشود
      مسقطات خیار حیوان
        تفاوت بین اسقاط و سقوط
          اسقاط با اراده است
          سقوط اعم از اینکه با اراده باشد یا نباشد.
        وَ یَسْقُطُ بِاشْتِرَاطِ سُقُوطِهِ
          ضمن عقد شرط کند. مثلا: عقد می بندم به شرط اینکه خیار حیوان ساقط شود
        أَوْ إسْقَاطِهِ بَعْدَ الْعَقْدِ أَوْ تَصَرُّفِهِ
          مشتری بعد از عقد خیارش را ساقط کند
            بااراده بگوید من حق فسخ نمی خواهم
          مشتری که با اراده دراین حیوان تصرف کند
            خیارش ساقط ست چون با اراده این کار را انجام داده ست
          تعریف تصرف
            تصرف هرچیزی به حسبش است
              مثل
                نعل کردن، سواری گرفتن، و...
                برای گاو شیرش را بدوشد
            یعنی فعلی که با اراده صورت میگیرد و در نظر عرف تصرف محسوب میشود
              مثل شرکت در مسابقه یا مسافر کشی
            تصرف ذی الخیار یعنی اعم از بائع یا مشتری
          انواع تصرف
            لازم
              یعنی عقد دیگر لازم میشود کَالْبَیْعِ
            غیر لازم
              عقد هنوز لازم نشده و خیار فسخ است.مثل هبه
      خیار خاص مشتری
    الثالث- خيار الشرط
      وَ هُوَ بِحَسَبِ الشَّرْطِ إذَا کَانَ الْأَجَلُ مَضْبُوطًا
        در حین معامله شرط خیار کنند
          نکته
            برای لازم شدن بیع ، نیاز نیست کاری بکنیم اما برای فسخ شدن شرط قرار میدهیم
      وَیَجُوزُ اشْتِرَاطُهُ
        لِأَحَدِهِمَا
          مختص مشتری
          مختص بائع
          مختص
        وَ لِکُلٍّ مِنْهُمَا
          دو طرف شرط میکنند
          مشترک
        وَ لِأَجْنَبِیٍّ عَنْهُمَا أَوْ عَنْ أَحَدِهِمَا
          توکیل شده
          تفیض شده
          شخص ثالث
        انواع خیار شرط
      اشْتِرَاطُ الْمُؤَامَرَةِ
        شرط مشورت
          در شرط مشورت، دیگر حق فسخ دست ما نیست
            چیزی نگفت عفد لازم میشود
              مشورت گیرنده باید سر عقد خود بمانیم
            فسخ کرد
              مشورت گیرنده مخیر است که عقد خود را فسخ کند یا فسخ نکند
          نکته
            در شرط مشورت، کأن حق فسخ را به دیگری واگذار کردیم.
        حکم شرط مشورت
          برای یکی از طرفین عقد و یا برای هر دو آنها شرط شود
            با شخص سومی مشورت کند و به دستور او در مورد فسخ یا اجازه بیع عمل کند
      خیار مشترک
    الرابع- خيار التأخير
      مقدمه
        تعریف
          خِیَارُ التَّأْخِیرِ عَنْ ثَلَاثَةِ فِیمَنْ بَاعَ وَ لَا قَبَضَ وَ لَا قبَّض
            به فروشنده میگویی جنس را برای من نگهدار تا من بیاییم بخرم
            معامله که نقدی صورت میگیرد و ایجاب و قبول صورت گرفته
              اما نه مثمن تحویل شده نه ثمن
            حال اگر تا قبل از سه روز هر دو بدهی خود را بدهند معامله لازم میشود
            ولی اگر بعد از 3 روز مشتری هنوز ثمن را به بایع نداده باشد
              بایع اختیار دارد که معامله را فسخ کند
          وَ لَا شَرَطَ التَّأْخِیرَ
            خارج میشود
              معامله سلمی چون شرط زمان نشده ست مثلا دوماه دیگر تحویل دهد
              معامله نسیه نیست بلکه نقد درقبال نقد ست
        نکات بحث
          فرض مسئله در جایی است که هیچ قبض و اقباضی رخ نداده
          در لمعه طوری بیان شده است که کانّ خیار تأخیر برای مشتری نیست و فقط برای بائع است. اما این طور نیست
          اگر هر دو طرف قبل از 3 روز قبض و اقباض را انجام دهند، کلا خیار از بین میرود
          گر بعد از 3 روز و فسخ بائع مشتری ثمن را بیاورد
            فایده ای ندارد، و باید معامله جدیدی بسته شود.
          اگر بعد از 3 روز، قبل فسخ بایع، مشتری ثمن را بیاورد، دو احتمال در مساله است
            بقا خیار
            اسقاط خیار: یعنی بایع باید معامله را قبول کند
      وَ قَبْضُ الْبَعْضِ کَلَا قَبْض
        اگر بعض طرفین هم قبض شده باشد، کافی نیست
          مثلا اگر قرار بود 100هزار تومن بدهم، و الان 50 هزار تومن دادم
          هنوز خیار باقی است تا 3 روز.
      شرایط سقوط خیار
        شَرْطُ الْقَبْضِ الْمَانِعِ [مانع از اعمال خیار] کَوْنُهُ بِإِذْنِ الْمَالِکِ فَلَا أَثَرَ لِمَا یَقَعُ بِدُونِهِ
          حالتی که بائع مبیعش را نمی آورد و طرف مقابل میرود آن کالا را بر میدارد (یک نحوه سرقت است)
          همان طور که قبض و اقباض باید کامل باشد باید مع الاذن باشد (یعنی مالکش راضی باشد
      نکته کلیدی
        در واقع دو چیز خیار تأخیر را بر میدارد
          قبض و اقباض
            تحویل ثمن و مثمن به یکدیگر
          اذعان به صراحت
            یعنی بگوید: معامله را فسخ نمیکنم= از خیارم استفاده نمیکنم
      (وَ تَلَفُهُ) أَیْ: الْمَبِیعِ (مِنْ الْبَائِعِ مُطْلَقًا
        در این 3 روز اگر مبیع از بین برود، از جیب بائع رفته است، چون هنوز قبض و اقباضی رخ نداده است
      خیار مشترک
    الخامس- خيار ما يفسد ليومه
      مقدمه
        در یک سری کالاهای خاصی ست که زود فاسد میشود وجود دارد
          سبزی، شیر
        این خیار از خیارات خاص بائع است. زیرا مثمن و مبیع عن قریب است که فاسد شود
      محل بحث
        مشتری کالایی را خریده(بعت و اشتریت) + که مبیع خیلی زود در همان روز فاسد میشود
          آن را نزد بائع میگذارد تا ثمن را بیاورد
        دو حالت پیش می آید
          ثمن را بیاورد
            قبل از دخول شب
              بیع لازم میشود
            وَ هُوَ ثَابِتٌ بَعْدَ دُخُولِ اللَّیْلِ
              بائع مختار ست
                معامله را فسخ کند
                ادامه دهد
      حکمت تعلق این خیار برای بائع
        یا جلوگیری از فساد مبیع است.
        یا عدم ضرر رسیدن به بائع.
      خیار خاص بائع
    السادس
      و خِيَارُ الرُّؤْيَةِ
        وَ هُوَ ثَابِتٌ لِمَنْ لَمْ يَرَ
          بیع کالایی که حاضر نیست+ ذکر وصف
            این خیار برای مشتری و بائع است.
          بعد از تحویل کالا دو حالت داریم
            مطابق با توصیفات است: ثبت المطلوب
            إِذَا
              مطابق با توصیفات نیست
                زَادَ فِي طَرَفِ الْبَائِعِ
                  یا خیلی بهتر از ان چیزی است که توصیف شده
                    مثال بائع
                  مثال زیادت
                    بایع مالی داشته است که خودش آن را ندیده، و آن را به اعتماد وکیلش با توصیف به مشتری میفروشد و
                    بعد از معامله آگاه میشود که آن جنس بهتر و بالاتر و یا زیادتر از اوصافی است که برای مشتری توصیف کرده
                أَوْ نَقَصَ فِي طَرَفِ الْمُشْتَرِي
                  یا خیلی بدتر از ان چیزی است که توصیف شده
                    مثال مشتری
                  مثال نقصان
                    بایع پارچه معینی داشته است و آن را به مشتری که ندیده بفروشد
                    در وقت فروش هم پارچه حاضر نباشد، و بایع با ذکر اوصاف آن را می فروشد.
                    مشتری متوجه شود این پارچه از ان چیزی که توصیف کرده، خیلی بدتر است
        وَ لَا بُدَّ فِيهِ (در خیار رویة) مِنْ
          شروط صحت بیعی که در آن خیار رؤیت ثابت میشود
            ذِكْرِ
              الْجِنْسِ
              وَ الْوَصْفِ
            وَ الْإِشَارَةِ إِلَى مُعَيَّنٍ
              (اگر کلی فی الذمه باشد خیار رویت در کار نیست)
          سوال
            چرا مصنف قید «معین» را به اشاره اضافه کرد؟ معین بودن موضوعیت دارد؟
          جواب
            چون اگر جنس و وصف را ذکر کند، ولی با اشاره آن را تعیین ننمایند، مبیع کلی در ذمه میشود
            در نتیجه بیع صحیح است ولی خیار در آن ثابت نخواهد شد
            زیرا امکان عوض کردن مبیع در کلی ما فی الذمه هست بخلاف جایی که مبیع جزئی و معین شود.
        وَ لَوْ رَأَى الْبَعْضَ وَ وَصَفَ الْبَاقِي
          در صورتی که برخی از جنس را ببنید و وصف باقی را بشنود
            مَعَ عَدَمِ الْمُطَابَقَةِ
              تَخَيَّرَ فِي الْجَمِيعِ
                یعنی یا باید کلا قبول کند یا کلا آنها را رد کند
                تبعض صفه جایز نیست
      خیار مشترک
    السابع- خيار الغبن
      مقدمه
        در لغت
          به معنا فریب و گول خوردن
        در اصطلاح
          دو حالت دارد
            بایع چون قیمت بازار را نمیداند، متاع را به قیمتی زیر قیمت بازار بفروشد
              بایع مغبون و حق فسخ معامله را دارد
            مشتری به علت ندانستن قیمت بازار، متاع را به قیمت بالاتر از قیمت بازار بخرد
              مشتری مغبون و حق فسخ معامله را دارد.
          نکته
            این تفاوت قیمت بین آنچه پرداخت کرده و قیمت بازار به گونه ای باشد که عادتا نسبت به آن تسامح نمیشود.
        خلاصه ی مهم
          خیار غبن با دو شرط معتبر ست
            جهالت نسبت به قیمت بازار + فاحش بودن غبن
        سوال
          چرا میگوید برای هر یک از مشتری و بائع ثابت است مگر نگفتیم خیار غبن خاص است و جزء خیارات مشترک نیست؟
        جواب
          در هر کدام از طرفین رخ دهد لذا هر کدام که گول بخورند، این حق را دارند
            یعنی در یک زمان، هر دو خیار غبن ندارند و فقط یکی از آنها دارد.
        درصورتی که
          متبایعین درباره قیمت بازار با یکدیگر اختلاف پیدا کنند
          متبایعین درباره جهل به قیمت بازار بایکدیگر اختلاف کنند
          باید به دو شاهد مراجعه کنند
      وَ هُوَ ثَابِتٌ مَعَ الْجَهَالَةِ
        در جایی جهل باشد ثابت میشود
          إِذَا كَانَ بِمَا لَا يُتَغَابَنُ بِهِ غَالِباً
            عرفا میگویند: سرت را کلاه گذاشته است. یعنی اختلاف قیمت واقعی با قیمت فروش بسیار بوده است
            اما اگر اختلاف بین قیمت ها به حدی است که در عرف قابل تسامح باشد، این غبن محسوب نمیشود
            تخادعوا و غلب بعضُهم بعضا.
      وَ لَا يَسْقُطُ
        خیار غبن ساقط نمیشود
          با اینکه غابن تفاوت قیمت را به مغبون بدهد
            هر چند سبب خیار از بین میرود اما
              مغبون حق خیار فسخ دارد
            مگر اینکه باهم توافق کنند
              که با گرفتن ارش حق خیار را ساقط کنند
          بِالتَّصَرُّفِ
            محل بحث
              اگر مشتری/ بائع گول خورد و بعد در آن مال تصرف کرد، حق خیار همچنان برای او است یا نیست؟
            سواء کان متصرف
              1
                غابن
                مغبون
              2
                طوری تصرف کند که مبیع از ملکیت غابن یا مغبون
                  خارج شود
                  خارج نشود
      إِلَّا
        قول مشهور
          مشتری تصرفی در مبیع کرده که آن را از ملکش خارج میکند
            أَنْ يَكُونَ الْمَغْبُونُ الْمُشْتَرِيَ
              وَ قَدْ أَخْرَجَهُ عَنْ مِلْكِهِ
                میفروشد، هبه میکند
            حق خیار ساقط میشود
          مشتری تصرفی در مبیع کرده که آن را از ملکش خارج نمیکند
            وَ كَذَا لَوْ تَلَفَتْ أَوْ اسْتَوْلَدَ الْأَمَةَ.
              مثلا از آن مال طوری استفاده کرده که نمیتواند پس دهد
              آبستن کردن کنیر در ملک خود یعنی ام ولد
            حق خیار ساقط میشود
        وَ فِيهِ نَظَرٌ
          اشکال به قول مشهور
            لِلضَّرَرِ مَعَ الْجَهْلِ
              اگر بگویم به واسطه تصرف کردن حین جهل خیار ساقط میشود ضرر متوجه مشتری میشود
            از طرفی چون مشتری با تصرف خود دیگر نمیتواند آن مبیع را پس دهد
              پس دو کار باید انجام دهد
                فَيُمْكِنُ
                  الْفَسْخُ
                  وَ إِلْزَامُهُ بِالْقِيمَةِ أَو الْمِثْلِ
          یعنی هر دو حق دارند و سقوط حقی رخ نمیدهد
      خاص یک طرف
    الثامن- خيار العيب
      وَ هُوَ كُلُّ مَا زَادَ عَنِ الْخِلْقَةِ الْأَصْلِيَّةِ أَوْ نَقَصَ
        هرچیزی که زیادتر یا کمتر از خلقت اولیه باشد
          فرقی نمیکند
            عَيْناً كَانَ
              كَالْإِصْبَعِ
                عین باشد اگر به وجود یک انگشت که یا زیادتر از انگشتان یک دست
            أَوْ صِفَةً
              كَالْحُمَّى (تب داشتن) وَ لَوْ يَوْماً
                صفت باشد مانند تب دار بودن عبد هرچند یک روز باشد
                مثلامشتری عبد را بخرد و معلوم شود مرض تب دارد یا همان روز تب گرفته و خوب شود
          خلاصه
            هر نوع عیبی که قیمت مبیع را پایین بیاورد یا بالا
      فَلِلمُشْتَرِي الْخِيَارُ مَعَ الْجَهْلِ
        اگر مشتری هنگام خریدن مبیع از وجود عیب در آن بی خبر باشد
          مخیرست
            بَيْنَ الرَّدِّ
              مبیع
            وَ الْأَرْشِ
              گرفتن خسارت
      وَ هُوَ (ارش) مِثْلُ نِسْبَةِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْقِيمَتَيْنِ مِنَ الثَّمَنِ
        ارش جزئی از ثمن ست که نسبت آن به تمام ثمن مانند نسبت بین قیمت مبیع سالم و معیوب ست
      وَ لَوْ تَعَدَّدَتِ الْقِيَمُ
        أُخِذَتْ قِيمَةٌ وَاحِدَةٌ مُتَسَاوِيَةُ النِّسْبَةِ إِلَى الْجَمِيعِ (میانگین)
          یک قیمتی که با همه ی قیمت ها نسبت مساوی داشته باشد گرفته میشود
          قیمتی که از همه آن قیمت ها انتزاع شده باشد و نسبتش به تمام قیمت هامساوی باشد
        فَـ
          مِنَ الْقِيمَتَيْنِ نِصْفُهُمَا
            از بین دو قیمت نصف آن دو گرفته میشود
          وَ مِنَ الْخَمْسِ خُمْسُهَا
            از بین پنج قیمت یک پنجم آن گرفته میشود
      وَ يَسْقُطُ الرَّدُّ
        بِالتَّصَرُّفِ
          تصرف کردن
            مشتری قبل از علم او به وجود عیب باشد یا پس از علم او به وجود عیب در مبیع باشد
            مشتری سبب انتقال مبیع از ملکیت وی باشد
              یا سبب انتقال ملکیت مبیع نباشد
            مشتری عین مبیع را تغییر داده باشد یا تغییر نداده باشد
            پس از خارج شدن از ملکیت مشتری به ملکیت ایشان برگردد
        أَوْ حُدُوثِ عَيْبٍ بَعْدَ الْقَبْضِ
          به وجود آمدن عیب دیگری در مبیع پس از قبض کردن مبیع
        حکم
          وَ يَبْقَى الْأَرْشُ
            مشتری در یک معامله چند مبیع بخرد و همه آنها معیوب در آید و یکی از آنها در دست مشتری تلف گردد
        مواردی که حق رد مبیع ساقط میشود و فقط حق ارش باقی می ماند
      وَ يَسْقُطَانِ
        هر دو حق با هم ساقط میشوند
          بِالْعِلْمِ بِهِ قَبْلَ الْعَقْدِ
            علم مشتری به عیب قبل از عقد
            که این یعنی راضی شدن او به مبیع معیوب ست
          وَ بِالرِّضَا بِهِ بَعْدَهُ
            راضی شدن مشتری به وجود عیب پس از عقد
          ساقط کردن حق خیار توسط مشتری
            وَ بِـالْبَرَاءَةِ مِنَ الْعُيُوبِ وَ لَوْ إِجْمَالًا
              تبری جستن بایع از عیوب مبیع
                هرچند به صورت اجمالی باشد
          اقسام عیوب
            وَ الْإِبَاقُ
              فراری بودن عبد در دست بایع
            وَ عَدَمُ الْحَيْضِ عَيْبٌ
              حیض نشدن کنیزی که در سن یائسه گی نیست
            وَ كَذَا الثُّفْلُ فِي الزَّيْتِ غَيْرُ الْمُعْتَادِ
              رسوبی که در روغن ها ست البته غیر متعارف
      خیار مشتری
    التاسع- خيار التدليس
      مقدمه
        در لغت
          به معنای تاریکی
        در اصطلاح
          کسی که امر را بر فروشنده یا مشتری تاریک و مبهم کرده تا بتواند
          مبیع را بهتر از آنچه که هست وانمود کند
      موارد خیار تدلیس
        فَلَوْ
          شَرَطَ صِفَةَ كَمَالٍ
            صفت کمالی در مبیع شرط شود
            سپس معلوم شود آن صفت موجود نبوده ست
            خواه بایع صفتی را شرط کند و خواه مشتری
            كَالْبَكَارَةِ
              مثل باکره بودن کنیز
          أَوْ تَوَهَّمَهَا كَـ
            تَحْمِيرِ الْوَجْهِ
              سرخ کردن صورت کنیز به وسیله سرخاب
            وَ وَصْلِ الشَّعْرِ (موی بلند داشتن)
              بلند کردن مصنوعی موها
            یا فکر کند صفت موجود در مبیع کمال ذاتی وی هست
          فَظَهَرَ الْخِلَافُ
            سپس خلاف آن معلوم شود
        حکم
          تَخَيَّرَ وَ لَا أَرْشَ
      وَ كَذَا التَّصْرِيَةُ
        تعریف
          یعنی ندوشیدن شیر گوسفند و مانند آن تا اینکه کسی که از وضعیت حیوان خبر ندارد خیال کند شیر زیادی خواهد دوشید
            در نتیجه فریب بخورد و رغبت پیدا کند تا حیوان را گرانتر بخرد
        شرایط
          لِلْشَاةِ وَ الْبَقَرَةِ وَ النَّاقَةِ
          اثبات تصریه
            بَعْدَ اخْتِبَارِهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ
              آزمایش حیوان به مدت سه روز
                یعنی دوشیدن در مدت هر روز با روز اولی که خریداری کرده یکی باشد
        وَ يُرَدُّ مَعَهَا اللَّبَنُ حَتَّى الْمُتَجَدِّدُ أَوْ مِثْلُهُ لَوْ تَلِفَ.
          اگر مشتری به خاطر تصریه رد مال را انتخاب کند
            باید شیر دوشیده شده پس از عقد را به بائع برگرداند
            اگر تلف شده باشد باید مثل آن را رد کند
      خیار مشتری
    العاشر- خيار الاشتراط
      مقدمه
        تعریف
          نام دیگر
            خیار تخلف شرط
          در موردی که بائع و مشتری چیزی را در ضمن عقد شرط کنند
            از طرف مقابل به نفع شرط کننده خواه بایع باشد خواه مشتری عمل نشود
      وَ يَصِحُّ اشْتِرَاطُ سَائِغٍ فِي الْعَقْدِ إِذَا
        صحت شروط ضمن عقد
          مشروع و جایز باشد
            لَمْ يُؤَدِّ‌ إِلَى جَهَالَةٍ فِي أَحَدِ الْعِوَضَيْنِ
              شرط سبب مجهول شدن یکی از عوضین نگردد
            أَوْ يَمْنَعْ مِنْهُ الْكِتَابُ وَ السُّنَّةُ
              قرآن و سنت از آن شرط منع نکرده باشد
          شهید ثانی
            شرط کردن این دو مورد با وجود قید سائغ مایه تکلف و به خود زحمت دادن ست
        كَمَا لَوْ شَرَطَ
          مانند اینک شرط شود
            تَأْخِيرَ الْمَبِيعِ أَوِ الثَّمَنِ مَا شَاءَ
              مبیع در دست بایع و ثمن در دست مشتری بماند هر وقتی که یکی از آنها بخواهند
            أَوْ عَدَمَ وَطْءِ الْأَمَةِ
              شرط شود کنیز را وطی نکند
            أَوْ وَطْءِ الْبَائِعِ إِيَّاهَا
              شرط شود بایع پس از بیع یک مرتبه یا بیشتر وطی کند
      وَ كَذَا يَبْطُلُ بِاشْتِرَاطِ غَيْرِ الْمَقْدُورِ
        شرط باطل میشود
          اگر چیزی شرط شود که مشروط علیه قدرت انجام آن را ندارد
        مثال
          كَاشْتِرَاطِ
            حَمْلِ الدَّابَّةِ فِيمَا بَعْدُ
              مشتری حیوانی را بخرد وشرط کند باردار شدن حیوان را در آینده
            أَوْ أَنَّ الزَّرْعَ يَبْلُغُ السُّنْبُلَ
              مشتری خوشه ایی را بخرد و شرط کند که آن زراعت بعدا به خوشه تبدیل شود
      وَ لَوْ شَرَطَ
        تَبْقِيَةَ الزَّرْعِ إِلَى أَوَانِ السُّنْبُلِ جَازَ
          جایز ست که
            اگر بایع زمین رابدون زراعت آن بفروشد و بر مشتری شرط کند که کشت و زراعت زمین تا هنگام خوشه شدن آندر زمین باقی باشد
            اگر بائع زراعت را بدون زمین بفروشد و مشتری بر بائع شرط کند که زراعت و کشت خریداری شده
              تا هنگام خوشه دار شدن آن در زمین بایع باقی بماند
          دلیل
            در این دو صورت باقی گذاشتن زراعت در فرض اول برای مشتری و در فرض دوم برای بایع مقدور می باشد
          (نگه داشتن کشت تا زمان خوشه شدن)
        غَيْرَ السَّائِغِ
          اگر امر غیر مشروعی شرط شود
            بَطَلَ وَ أَبْطَلَ
              شرط باطل بوده و عقد را نیز باطل می سازد
              دلیل
                بقاء عقد بدون شرط ممتنع است زیرا عقد به تنهایی قصد نشده ست
                  یعنی شرط و عقد چون باهم بودن پس اگر یکی باطل شود دومی نیز باطل میشود
                شرط در مقابل مقداری از ثمن قرار می گیرد پس وقتی که شرط باطل شود معلوم نمیشود
                  چه مقدار از ثمن در مقابل مبیع قرار گرفته ست
        عِتْقَ الْمَمْلُوكِ جَازَ
          اگر بایع بر مشتری شرط کند که مملوک خواه عبد یا کنیز را بعد از بیع آزاد کند
            فَـ
              إِنْ أَعْتَقَهُ
                اگر مشتری عبد را آزاد کرد که چه خوب
              وَ إِلَّا تَخَيَّرَ الْبَائِعُ
                مشتری عبد را آزاد نکند
                  بایع مخیر ست
                    فسخ معامله
                    قبول معامله
            وَ كَذَا كُلُّ شَرْطٍ لَمْ يَسْلَمْ لِمُشْتَرَطِهِ
              فَإِنَّهُ يُفِيدُ تَخَيُّرَهُ (خیار بایع)
                خیار بایع بین
                  فسخ معامله
                  قبول معامله
              (مشتری تسلیم شرط بایع نشود)
            چنین شرطی جایز ست
          وَ لَا يَجِبُ عَلَى الْمُشْتَرَطِ عَلَيْهِ فِعْلُهُ
            شهید اول
              بر مشروط علیه واجب نیست که به آن شرط عمل کند
              دلیل
                اصل عدم وجوب عمل به شرط ست
      وَ إِنَّمَا فَائِدَتُهُ
        تنها فایده شرط
          جَعْلُ الْبَيْعِ عُرْضَةً لِلزَّوَالِ عِنْدَ عَدَمِ سَلَامَةِ الشَّرْطِ
            عمل نکردن مشتری به شرط، بیع به واسطه ی فسخ در معرض نابودی قرار میگیرد
          وَ لُزُومُهُ عِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهِ.
            درصورت عمل کردن به شرط بیع لازم میشود
      خیار مشترک
    الحادي عشر خيار الشركة
      سَوَاءٌ
        قَارَنَتِ الْعَقْدَ
          شرکت مقارن با عقد باشد
            كَمَا لَوِ اشْتَرَى شَيْئاً فَظَهَرَ بَعْضُهُ مُسْتَحَقّاً،
              مانند اینکه مشتری چیزی را بخرد و سپس معلوم شود که مقداری از مبیع مال شخص دیگری ست
              گاهی به این صورت اول خیار تبعض صفقه نیز اطلاق میشود
        أَوْ تَأَخَّرَتْ بَعْدَهُ إِلَى قَبْلِ الْقَبْضِ
          شرکت پس از عقد و قبل از قبض باشد
            كَمَا لَوِ امْتَزَجَ بِغَيْرِهِ بِحَيْثُ لَا يَتَمَيَّزُ
              مبیع با چیز دیگری مخلوط گردد به گونه ایی که نتوان آنها را از یکدیگر جدا نمود
              مشتری مخیر ست به خاطر عیب بودن شرکت فسخ کند
              یا اینکه معامله را به همان حال خود باقی بگذارد
        خواه
      وَ قَدْ يُسَمَّى هَذَا عَيْباً مَجَازاً.
        گاهی شرکت را مجازاً عیب می نامند
        دلیل
          به خاطر این که شراکت در نقص مبیع به سبب شرکت شباهت به عیب دارد
            یعنی وقتی جنس شما عیب ندارد آن را با جنس فردی دیگر که عیب دارد شریک شوی
              انگار شما نیز آن عیب را داری
            زیرا هر دو در نقص مبیع اشتراک دارند
          از طرفی به علت شراکت از تصرف در مبیع نیز شما محرومی مگر به اجازه شریک خود
      مشترک
    الثاني عشر- خيار تعذر التسليم
      فَلَوِ اشْتَرَى شَيْئاً ظَنّاً إِمْكَانَ تَسْلِيمِهِ ثُمَّ عَجَزَ بَعْدُ
        اگر مشتری چیزی را بخرد به گمان اینکه بایع امکان تسلیم آن را دارد
          ولی پس از خریدن بایع نتواند تسلیم کند
        حکم
          تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي.
            مشتری مخیر ست
              بین اینکه معامله را فسخ کرده و ثمن را بگیرد
              بیع را به همان حال باقی بگذارد
      خیار مشتری
    الثالث عشر- خيار تبعض الصفقة
      كَمَا لَوِ اشْتَرَى سِلْعَتَيْنِ فَتُسْتَحَقُّ إِحْدَاهُمَا.
        مشتری دو کالا را در یک معامله بخرد و بعدا معلوم شود یکی از دو کالا مال شخص دیگری ست
      حکم
        در این صورت مشتری مخیر ست
          به آن مقدار از ثمن که در مقابل کالای بایع قرار دارد ملتزم شود
          معامله را فسخ کند و تمام ثمن را بگیرد
      خیار مشتری
    الرابع عشر- خيار التفليس
      وَ سَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ
        هر گاه بایع کالای خود را به مفلّسی بفروشد و او نتواند پول آن را بدهد
        طلبکار مفلّس که بایع ست اگر کالای فروخته شده خود را در بین اموال مفلس بیابد
          مخیر ست
            یا کالای خود را بردارد و بر سایر طلبکاران مقدم شود
            یا کالای خود را برندارد و به مقدار ثمن خود با سایر طلبکاران شریک شود
        نکته
          این خیار اختصاص به بایع ندارد
            بلکه در صورتی که بایع مفلّس شود مشتری نیز میتواند عین ثمن را درصورت موجود بودن بردارد
        در باب دین می آید
      وَ مِثْلُهُ غَرِيمِ الْمَيِّتِ مَعَ وَفَاءِ التَّرِكَةِ.
        طلبکار میت
          شهید اول
            مانند طلبکار مفلس ست که حق خیار دارد
            به شرط اینکه دارائی میت برای تمامی دیون وی کفایت کند
          برخی فقها
            مانند طلبکار ست مطلقا
              خواه دارائی او برای دیونش کفایت کند خواه کفایت نکند
          شهید ثانی
            بهتر بود شهید اول خیار طلبکار میت را در قسم جداگانه ایی قرار میداد
      خیار مشترک
  الْفَصْلُ الْعَاشِرُ: فِي الْأَحْكَامِ وَ هِيَ خَمْسَةٌ
    الْأَوَّلُ: النَّقْدُ وَ النَّسِيئَةُ:
      إِطْلَاقُ الْبَيْعِ يَقْتَضِي كَوْنَ الثَّمَنِ حَالًّا
        وَ إِنْ شَرَطَ تَعْجِيلَهُ
          أَكَّدَهُ
        فَإِنْ وَقَّتَ التَّعْجِيلَ
          تَخَيَّرَ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ فِي‌ الْوَقْتِ
        وَ إِنْ شَرَطَ التَّأْجِيلَ
          اعْتُبِرَ ضَبْطُ الْأَجَلِ
          فَلَا يُنَاطُ
            بِمَا يَحْتَمِلُ الزِّيَادَةَ وَ النُّقْصَانَ
              كَمَقْدَمِ الْحَاجِّ
            وَ لَا بِالْمُشْتَرَكِ
              كَـ
                نَفْرِهِمْ
                وَ شَهْرِ رَبِيعٍ
          وَ قِيلَ: يُحْمَلُ عَلَى الْأَوَّلِ.
        نقد(بدون مدت-حالّ)ـ
          مقتضي اطلاق بيع پرداخت فوري ثمن و نقدي بودن بيع است
          اگر بايع نقدي بودن بيع را شرط كند فقط اطلاق عقد را تاكيد كرده است بنا بر اين
            اگر نقدي بودن را به مدت معيني موقت سازند مثلا بگويد امروز بايد ثمن را بپردازي
              در اين صورت بايع مخير است كه با اتمام زمان بيع را فسخ يا ادامه دهد
            اگر نقدي بودن را به مدت معيني موقت نسازند
              مشهور
                شرط مذكور فايده اي جز تاكيد اطلاق عقد ندارد
              شهيد ثاني
                اگر كسي قائل شود در صورت اطلاق نقد بودن ثمن و اخلال مشتري به اداي ثمن در اولين زمان ممكن(مقتضاي اطلاق پرداخت فوري است) براي بايع خيار وجود دارد قول نيكويي است
                دليل
                  اخلال در شرط پرداختِ فوري كه مقتضاي اطلاق بود رخ داده است
      Subtopic 17
        احكام بيع و شراء پنج تا بوده باين شرح:
        اوّل نقد و نسيه‌
        اگر بيع را مطلق و بدون تقييد به نقد يا نسيه واقع سازند منصرف به نقد مى‌باشد از اين‌رو اگر در ضمن عقد تعجيل ثمن را شرط كنند اين شرط مؤكّد اقتضاى اطلاق عقد است زيرا چنانچه گفتيم اطلاق عقد به دون شرط مقتضايش تعجيل در ثمن است.
        حال اگر براى تعجيل در ثمن وقت معيّن نمودند مثلا شرط كردند ثمن در همين روز عقد بايد پرداخت شود در صورتى كه مشترى ثمن را در وقت موعود نپردازد بايع حقّ خيار فسخ دارد. و اگر در ضمن عقد براى پرداخت ثمن يا مثمن مدّت گذاردند لازم است آن را مضبوط و مشخص قرار دهند از اين‌رو نبايد مدّت را به چيزى كه در آن احتمال زياده يا نقيصه است معلّق سازند مثلا بگويند:
        فروش اين متاع در مقابل فلان مقدار پول است كه تا آمدن حاجى‌ها از حجّ يا رسيدن گندم و جو پرداخته شود يا آن را به چيزى كه مشترك بين دو وقت است منوط كنند نظير اينكه پرداخت ثمن يا مثمن را مقيّد به كوچ كردن حاجى‌ها از منى يا دخول ماه ربيع نمايند.
      وَ
        لَوْ
          جَعَلَ لِحَالٍّ ثَمَناً وَ لِمُؤَجَّلٍ أَزْيَدَ مِنْهُ
          أَوْ فَاوَتَ بَيْنَ الْأَجَلَيْنِ
        نسيه(مدت دار-مؤجل)ـ
          اگر نسيه و مدت دار بودن بيع را شرط كنند بايد مدت مدنظرشان را دقيق مشخص كنند
            نبايد بيع را معلق به زماني كنند كه
              احتمال زيادي و كمي در آن مي رود
                مثال
                  آمدن حجاج
                  رسيدن گندم ها
              مشترك بين دو يا چند زمان است و قرينه اي براي تعيين يكي از آن زمانها نيست
                مثال
                  كوچ كردن حجاج از مني كه مشترك بين 12 و 13 ذي الحجه است
                  مطلق ماه ربيع كه مشترك بين ربيع الاول و ربيع الثاني است
                  روز پنجشنبه بدون اينكه ماه و هفته مدنظرشان را بيان كنند
        مسئله اول
          اگر براي فروختن نقدي كالايي واحد ثمني قرار دهد و براي فروختن نسيه همان كالا قيمت ديگري(بيشتري) قرار دهد
            بيع باطل است
            دليل
              جهالت و مردد بودن ثمن بين دو مقدار رخ مي دهد
        بَطَلَ
      وَ لَوْ أَجَّلَ الْبَعْضَ الْمُعَيَّنَ
        صَحَّ
      وَ لَوِ اشْتَرَاهُ الْبَائِعُ نَسِيئَةً
        صَحَّ
          قَبْلَ الْأَجَلِ وَ بَعْدَهُ
          بِجِنْسِ الثَّمَنِ وَ غَيْرِهِ
          بِزِيَادَةٍ وَ نُقْصَانٍ
        إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَ فِي بَيْعِهِ ذَلِكَ فَيَبْطُلُ
      وَ يَجِبُ قَبْضُ الثَّمَنِ لَوْ دَفَعَهُ إِلَى الْبَائِعِ فِي الْأَجَلِ لَا قَبْلَهُ
        فَلَوِ امْتَنَعَ قَبَضَهُ الْحَاكِمُ
          فَإِنْ تَعَذَّرَ فَهُوَ أَمَانَةٌ فِي يَدِ الْمُشْتَرِي
            لَا يَضْمَنُهُ وَ لَوْ تَلِفَ بِغَيْرِ تَفْرِيطِهِ
        وَ كَذَا كُلُّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ قَبْضِ حَقِّهِ
      Subtopic 9
        در تمام مواردى كه تعليق را باطل دانستيم برخى از فقها قائل به صحّت شده و فرموده‌اند:
        آن را بر فرد اوّل بايد حمل نمود.
        اگر بايع براى بيع حال و نقد ثمنى تعيين كرد و براى مؤجّل و نسيه ثمنى بيش از آن قرار داد يا در ثمن بين دو اجل به تفاوت قائل گرديد [1] بيع باطل است.
        اگر بايع براى مقدارى از ثمن مدّت معيّن نموده و باقى را مطلق گذاشته يا احيانا آن را نقد بفروشد معامله صحيح است.
        اگر بايع بعد از اينكه متاعش را بطور نسيه به مشترى فروخته از وى خريد بيع دوّم صحيح است چه قبل از انقضاء اجل بيع اوّل بوده و چه بعد از آن اعم از آنكه به ثمنى هم جنس با ثمن اوّل بوده يا ثمن بيع دوّم با ثمن بيع اوّل مغاير باشد، ثمن در معامله دوّم زائد از ثمن بيع اوّل بوده يا كمتر از آن باشد مگر آنكه بيع دوّم را در ضمن بيع اوّل شرط كنند كه در اين صورت بيع اوّل باطل است.
        اگر مشترى ثمن را به بايع دفع نمود بر وى لازم و واجب است كه آن را در مدّت و اجل بيع قبض كند نه قبل از فرارسيدنش لذا با فرض وجوب قبض اگر بايع از آن امتناع ورزيد حاكم آن را قبض مى‌نمايد و اگر از دست‌رسى به حاكم متعذر بودند ثمن به عنوان امانت در دست مشترى باقى مى‌ماند و اگر تلف شد در صورتى كه در آن تفريط نكرده باشد ضامن نيست چنانچه حكم هركسى كه از دريافت حق خود امتناع نمايد همين است.
        [1] مثلا بگويد اين متاع اگر مدّت، پرداخت ثمنش يك ماه باشد به 100 تومان فروخته مى‌شود و در صورتى كه دو ماه باشد به 200 تومان آن را مى‌فروشم.
      وَ لَا حَجْرَ فِي زِيَادَةِ الثَّمَنِ وَ نُقْصَانِهِ إِذَا عَرَفَ الْمُشْتَرِي الْقِيمَةَ
        إِلَّا أَنْ يُؤَدِّي إِلَى السَّفَهِ
      Subtopic 10
        اگر مشترى به قيمت مبيع مطّلع شد بر هيچ يك از بايع و مشترى در زياد و كم گفتن ثمن منعى نيست. مگر آنكه اقدام بر چنين معامله‌اى (معامله‌اى كه ثمن آن از قيمت واقعى كم يا زيادتر باشد سفهى محسوب شود.
        بيعى كه حال است و ثمن آن نقد مى‌باشد را جايز نيست مدّت‌دار كرده و در قبال آن به ثمنش بيفزايند. [1]
        در غير بيع مساومه واجب است فروشنده اگر متاع مورد معامله را قبلا با مهلت خريده است اجل و مدّت مزبور را در معامله فعلى نام ببرد و در غير اين صورت مشترى خيار تدليس دارد.
        دوّم قبض و احكام آن‌
        مطلق گذاردن عقد مقتضى است عوضين بعد از عقد و بدون فاصله قبض شوند، بنابراين اگر متعاقدان از تقدّم و تأخّر نسبت به يكديگر ممانعت نمودند لازم است در يك زمان ثمن و مثمن را قبض و اقباض كنند اعم از اينكه ثمن عين بوده يا دين باشد.
        [1] مثلا بايع بعد از فروش متاع به مشترى كه ثمن آن 100 تومان است بگويد:
        اگر ثمن را يك ماه ديگر بياورى قبول دارم مشروط به اينكه به جاى 100 تومان 200 تومان بدهى.
      وَ لَا يَجُوزُ تَأْجِيلُ الْحَالِّ بِزِيَادَةٍ
        فَيَجِبُ ذِكْرُ الْأَجَلِ فِي غَيْرِ الْمُسَاوَمَةِ
          فَيَتَخَيَّرُ الْمُشْتَرِي بِدُونِهِ (ذکر اجل) لِلتَّدْلِيسِ.
      حكم اول: نقد و نسيه
        مسائل نقد و نسيه
          مسئله دوم
            اگر بايع براي مقداري از ثمن مدت معيني را تعيين كند و بقيه ثمن را مطلق بگذارد يا نقدي قرار دهد
              بيع صحيح است
              دليل
                مدت آن مضبوط و معين است
            همچنين اگر بايع دو كالا را در عقد واحدي به مشتري بفروشد و ثمن يكي را نقد و ديگري را نسيه قرار دهد
              بيع صحيح است
            اگر تمام مبيع نيز بصورت نسيه فروخته شود و تمام ثمن را بصورت اقساط قرار دهد يا بخشي از ثمن را نقد بگيرد و ما بقي را بصورت اقساط قرار دهد
              بيع صحيح است
            اگر كالاي واحدي كه در بيع اول به مشتري بصورت نسيه فروخته است در بيع دوم همان كالا را از او بخرد
              شهيد اول
                بيع دوم صحيح است
                  خواه بيع دوم قبل رسيدن مدت نسيه باشد يا پس از آن
                  خواه بايع كالا را به همان جنس ثمن اول كه به مشتري فروخته بود از او بخرد يا بجنس ديگر بخرد
                  خواه به بيشتر از ثمن اول بخرد يا كمتر از آن
                دليل
                  در هيچكدام از صور فوق مانعي براي صحت بيع نيست
                  ادله دال بر صحت بيع عموميت دارد
              قيل
                در صورتيكه جنس ثمن در بيع دوم با جنس ثمن در بيع اول يكي باشد
                و بايع كالا را بعد فرارسيدن مدت نسيه به بيشتر از ثمن اول و يا كمتر از آن بخرد
                استثناء
                  اگر به ازاي جنس متفاوت بخرد جايز است
                مثال
                  كتابي را كه به 100 تومان به مشتري فروخته بود مي تواند در قبال گندم از او بخرد ولي در قبال كمتر يا بيشتر از 100 تومان نمي تواند بخرد
                دليل
                  روايت قاصره در مقام
                  شهيد ثاني
                    روايت هم سندا و هم دلالتا نمي تواند اين مدعا را ثابت كند
                بيع جايز نيست
              استثناء مساله مذكور
                گفتيم كه بايع مي تواند كالايي كه بصورت نسيه به مشتري فروخته را در بيع دوم از او بخرد و بيع صحيح است اما اين مسئله يك استثناء دارد
                  مگر در جايي كه ضمن بيع اول خريدن كالا از مشتري را در معامله دوم شرط كند در اين صورت
                  شهيد و مشهور
                    بيع اول باطل مي شود
                  شهيد ثاني
                    دليل اين قول واضح نيست
            اگر مشتري ثمن را به بايع تحويل دهد
              اگر زمان گرفتن ثمن فعليت پيدا كرده باشد مطلقا
                قبض كردن ثمن واجب است
                  اگر بايع از گرفتن آن امتناع ورزد
                    درصورت دسترسي به حاكم شرع
                      حاكم بايد آنرا قبض كند
                    اگر دسترسي به حاكم نباشد يا حاكم آنرا قبض نكند
                      ثمن در دست مشتري بصورت امانت مي ماند
                      حكم امانت هم اين است كه اگر بغير تفريط در نگهداري آن ثمن تلف شود مشتري ضامن نيست
                      اين حكم كلي مال هركسي است كه از گرفتن حق خود امتناع ورزد
                توضيح مطلقا
                  خواه بخاطر نقدي بودن و خواه بخاطر اطلاق بيع
              اگر زمان گرفتن ثمن فعليت پيدا نكرده باشد مثلا قبل رسيدن مدت نسيه
                قبض كردن ثمن واجب نيست
                زيرا بايع در اين حالت استحقاق دريافت ثمن را ندارد
                و چه بسا غرض بايع به اين تعلق گرفته باشد كه تا مدت نسيه دريافت ثمن را به تاخير بيندازد
            معامله مبيع ارزانتر يا گرانتر از قيمت واقعي آن
              جايز است
                شهيد اول
                  با اين شرط كه مشتري از قيمت واقعي كالا مطلع باشد
                شهيد ثاني
                  حتي اگر مطلع نباشد نيز جايز است
                  دليل
                    اجماع فقها بر صحت بيع غبن و ثبوت خيار غبن
                  توضيح قول شهيد اول
                    گويا مقصود مصنف از عدم ممنوعيت براي جايي است كه خياري در كار نباشد در نتيجه بايع كالا را گرانتر يا ارزانتر مي فروشد
                    در اين حالت در صورت جهل به قيمت خيار غبن ثابت مي شود
                    مگر اينكه بيع مذكور به سفاهت مشتري يا بايع منجر شود كه در اين حالت بيع باطل مي شود
                    اينجا نيز سفاهت از بين مي رود اگر
                      زيادي يا نقصان اندك و يسير باشد
                      زيادي يا نقصان بخاطر غرضي عقلايي باشد
                        مثل صبر كردن براي دريافت طلبي كه مدت آن فرارسيده است
            مدت دار كردن معامله نقدي(به تاخير انداختن دريافت ثمن يا مبيع)ـ
              جايز نيست
              خواه بوسيله زياد كردن ثمن يا بدون زياد كردن ثمن
              استثناء
                اگر مدت تاخير در ضمن عقد لازمي شرط شده باشد
                  جايز است
            كاهش مقدار ثمن در بيع نسيه و دريافت بقيه ثمن بصورت نقدي
              جايز است
              اين كاهش ثمن از طريق ابراء يا صلح انجام مي شود
    الثَّانِي: فِي الْقَبْضِ:
      إِطْلَاقُ الْعَقْدِ يَقْتَضِي قَبْضَ الْعِوَضَيْنِ
        فَيَتَقَابَضَانِ مَعاً لَوْ تَمَانَعَا
        سَوَاءٌ كَانَ الثَّمَنُ عَيْناً أَوْ دَيْناً.
      وَ يَجُوزُ اشْتِرَاطُ
        تَأْخِيرِ إِقْبَاضِ الْمَبِيعِ مُدَّةً مُعَيَّنَةً
        وَ الانْتِفَاعِ بِهِ مَنْفَعَةً مُعَيَّنَةً
      Subtopic 9
        فرع‌
        جايز است بايع در ضمن عقد شرط كند كه براى مدّتى معيّن تسليم مبيع را به مشترى تأخير بياندازد. چنانچه مى‌تواند در ضمن عقد شرط كند كه در زمانى محدود و معلوم از منفعت معيّن مبيع استفاده بكند.
        كيفيّت تحقق قبض‌
        در اشياء منقوله تحقّق قبض به نقل دادن آنها بوده و در غير منقولات به مجرّد تخليه و رفع مانع بين آنها و مالك جديدشان مى‌باشد.
        احكام قبض‌
        الف: بواسطه قبض ضمان از بايع به مشترى منتقل مى‌شود مشروط به اينكه براى مشترى خيار مختص يا مشترك بين او و اجنبى ثابت نباشد.
        ب: وقتى انتقال ضمان از بايع را مشروط به قبض دانستيم حكم ذيل بر آن متفرّع مى‌شود:
        اگر مبيع قبل از قبض تلف شد ضمانش بعهده بايع است با اينكه نماء و منافع آن تعلّق به مشترى دارد.
        ج: اگر بعضى از مبيع تلف شده يا معيوب شود مشترى مخيّر است بين اينكه آن را نگاه داشته منتهى ارش از بايع بگيرد و اينكه معامله را فسخ نمايد.
        د: اگر قبل از اينكه بايع مبيع را به مشترى تسليم كند غاصبى آنرا از وى غصب نمود ولى به سرعت و بلافاصله مبيع دوباره به دست بايع آمد يا بعد از غصب بايع قدرت آنكه مبيع را از غاصب بطور سريع بگيرد داشته و به آن مبادرت نمود براى مشترى خيار نمى‌باشد ولى اگر بايع نتوانست مبيع را سريعا از غاصب بگيرد مشترى حق خيار دارد.
        ه: بابت مدتى كه مبيع در دست غاصب مى‌باشد بر بايع اجرت اين مدت لازم نيست كه به مشترى دهد مگر آنكه منع از مبيع و حائل شدن بين آن و مشترى مستند به بايع باشد يعنى خودش غاصب محسوب شود كه در اين فرض البته اجرت مدت مزبور در عهده او است.
      وَ الْقَبْضُ
        فِي الْمَنْقُولِ نَقْلُهُ
        وَ فِي غَيْرِهِ التَّخْلِيَةُ
      وَ بِهِ يَنْتَقِلُ الضَّمَانُ إِلَى الْمُشْتَرِي إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ خِيَارٌ
        فَلَوْ تَلِفَ قَبْلَهُ
          فَمِنَ الْبَائِعِ
          مَعَ أَنَّ النَّمَاءَ لِلْمُشْتَرِي
        وَ إِنْ تَلِفَ بَعْضُهُ أَوْ تَعَيَّبَ
          تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي فِي
            الْإِمْسَاكِ مَعَ الْأَرْشِ
            وَ الْفَسْخِ
      وَ
        لَوْ
          غُصِبَ مِنْ يَدِ الْبَائِعِ
          وَ أُسْرِعَ عَوْدُهُ أَوْ أَمْكَنَ نَزْعُهُ بِسُرْعَةٍ
        فَلَا خِيَارَ
        وَ إِلَّا تَخَيَّرَ الْمُشْتَرِي
        وَ لَا أُجْرَةَ عَلَى الْبَائِعِ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ
          إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَنْعُ مِنْهُ
        وَ لْيَكُنْ الْمَبِيعُ مُفَرَّغاً.
      وَ يُكْرَهُ بَيْعُ الْمَكِيلِ وَ الْمَوْزُونِ قَبْلَ قَبْضِهِ
        وَ قِيلَ يَحْرُمُ إِنْ كَانَ طَعَاماً
      Subtopic 10
        و: واجب است كه در وقت قبض دادن، مبيع خالى از اموال و امتعه بايع و غير او باشد.
        ز: اشيائى كه مكيل يا موزون بوده اگر قبض نشده باشند فروختن آنها مكروه است.
        برخى از فقهاء فرموده‌اند:
        در صورتى كه مكيل يا موزون طعام باشد بيعشان قبل از قبض حرام مى‌باشد.
        ح: اگر مشترى پس از قبض مبيع مدعى شد كه آن را بايع كمتر از مقدار واقعى آن تحويل داده در صورتى كه هنگام وزن يا كيل حاضر نبوده باشد موظف است قسم بخورد و سپس بنفع وى حكم صادر مى‌گردد ولى اگر در موقع كيل يا وزن حضور داشته و ناظر بوده ادّعاى فعلى از او پذيرفته نمى‌شود بلكه وى بايع را بايد قسم بدهد و پس از قسم البته حكم به نفع بايع تمام مى‌شود.
        ط: اگر مشترى ادّعاى خود را در جائى كه مسموع نيست (يعنى در فرض دوّم كه موقع كيل يا وزن حاضر بوده) تغيير داده و بگويد:
        بايع تمام مبيع را به قبض من نداده كلامش در اين صورت مسموع بوده منتهى بايد قسم بخورد مشروط به اينكه قبلا ادّعاى اوّل را ننموده باشد.
      وَ لَوْ ادَّعَى الْمُشْتَرِي نُقْصَانَ الْمَبِيعِ حَلَفَ
        إِنْ لَمْ يَكُنْ حَضَرَ الاعْتِبَارَ
        وَ إِلَّا أَحْلَفَ الْبَائِعَ
      وَ لَوْ حَوَّلَ الْمُشْتَرِي الدَّعْوَى إِلَى عَدَمِ‌ إِقْبَاضِ الْجَمِيعِ
        حَلَفَ مَا لَمْ يَكُنْ سَبَقَ بِالدَّعْوَى الْأُولَى.
    الثَّالِثُ: فِيمَا يَدْخُلُ فِي الْمَبِيعِ:
      وَ يُرَاعَى فِيهِ اللُّغَةُ وَ الْعُرْفُ.
      Subtopic 7
        سوّم اشيائى كه داخل در مبيع هستند
        قاعده كلّى براى دخول اين اشياء در مبيع يا خروجشان از آن اين است كه بايد لغت و عرف را مناط قرار داد، بنابراين اگر بستانى را فروخته و آن را با همين لفظ مورد معامله قرار دادند زمين و درختان و بناء و ساختمان واقع در آن داخل در مبيع مى‌باشند.
        همچنين در بيع بستان راه عبور اشخاص و نيز محلّ جريان آب همچون جوى و نهر داخل مى‌باشند.
      فَفِي الْبُسْتَانِ
        الْأَرْضُ
        وَ الشَّجَرُ
        وَ الْبِنَاءُ
        وَ الطَّرِيقُ
        وَ الشِّرْبُ.
      وَ فِي الدَّارِ
        الْأَرْضُ
        وَ الْبِنَاءُ أَعْلَاهُ وَ أَسْفَلُهُ
          إِلَّا أَنْ يَتَفَرَّدَ الْأَعْلَى عَادَةً
        وَ الْأَبْوَابُ وَ الْأَغْلَاقُ الْمَنْصُوبَةُ
        وَ الْأَخْشَابُ الْمُثْبَتَةُ
        وَ السُّلَّمُ الْمُثْبَتُ
        وَ الْمِفْتَاحُ
        وَ لَا يَدْخُلُ الشَّجَرُ بِهَا
          إِلَّا
            مَعَ الشَّرْطِ
            أَوْ يَقُولَ: بِـ
              مَا أُغْلِقَ عَلَيْهِ بَابُهَا
              أَوْ مَا دَارَ عَلَيْهِ حَائِطُهَا
        اگر مبيع را با لفظ « الدّار » مورد معامله قرار دادند زمين و ساختمان چه فوقانى و چه تحتانى تمام در آن داخل هستند مگر آنكه ساختمان فوقانى عرفا و معمولا جدا و عليحده از قسمت تحتانى باشد.
        همچنين درب‌ها و قفلهائى كه در درب‌ها نصب شده‌اند و چوب‌هائى كه در خانه به طور ثابت قرار داده شده و نيز نردبان ثابت و كليد قفل‌ها جملگى داخل مى‌باشند.
        فرع‌
        درختى كه در خانه كاشته‌اند در بيع « دار » داخل نبوده مگر آنكه شرط دخول كرده يا بايع بگويد:
        اين دار را با آنچه درب برويش بسته مى‌شود فروختم يا صيغه را اين طور بخوانند: اين دار را با آنچه ديوارش به آن محيط است به تو فروختم.
        فرع‌
        اگر مبيع « نخل » و درخت خرما بود شكوفه‌هائى كه بر آن ظاهر شده در مبيع داخلند مشروط به اينكه « تأبير » [1] نشده باشند و در صورت تأبير ميوه‌هاى آن تعلّق به بايع داشته و تنها درخت به مشترى منتقل مى‌شود.
        فرع‌
        در موردى كه ميوه در بيع درخت داخل نباشد واجب است آن را تا زمان عرفى چيدن و اخذ به درخت نگه دارند.
        فرع‌
        شكوفه‌هاى نر در صورت ظهور تعلّق ببايع داشته و داخل مبيع نيستند چنانچه در ساير ميوه‌ها غير از خرما در صورت ظهورشان وقت بيع ملحق به مبيع نبوده و متعلق به بايع مى‌باشند.
        [1] تأبير آن است كه شكوفه‌هاى ماده را شكافته و از گرده‌هاى نر در آن مى‌ريزند تا ميوه درخت بهتر و سالم‌تر برويد.
        و یدخل
      وَ فِي النَّخْلِ
        الطَّلْعُ إِذَا لَمْ يُؤَبَّرْ (تلقیح دستی نشده باشد)
          وَ لَوْ أُبِّرَ فَالثَّمَرَةُ لِلْبَائِعِ
          وَ تَجِبُ تَبْقِيَتُهَا إِلَى أَوَانِ أَخْذِهَا عُرْفاً
        وَ طَلْعُ الْفَحْلِ لِلْبَائِعِ
          وَ كَذَا بَاقِي الثِّمَارِ مَعَ الظُّهُورِ
        وَ يَجُوزُ لِكُلٍّ مِنْهُمَا السَّقْيُ
          إِلَّا أَنْ يَسْتَضِرَّا
          وَ لَوْ تَقَابَلَا فِي الضَّرَرِ وَ النَّفْعِ
            رَجَّحْنَا مَصْلَحَةَ الْمُشْتَرِي
        Subtopic 4
          فرع‌
          در جائى كه درخت به مشترى منتقل شده و ميوه يا گل و يا برگ به ملك بايع باقى مانده است هركدام از بايع و مشترى مى‌توانند به جهت رعايت مال خويش درخت را آبيارى كنند مگر در صورتى كه آب دادن هردو مضرّ باشد كه در اين صورت از آب يارى هردو جلوگيرى مى‌شود.
          و اگر از حيث ضرر و نفع با هم تعارض و تقابل داشتند به اين معنا كه آب‌يارى هردو به نفع يكى و به ضرر ديگرى است مثلا اگر هردو درخت را آب بدهند به نفع بايع بوده و ميوه‌هايش مناسب‌تر مى‌شوند ولى اين امر به حال مشترى مضرّ و براى درخت زيان دارد، حكم در اين صورت آن است كه مصلحت مشترى را بر بايع ترجيح داده و بايع را از آب‌يارى منع مى‌كنند.
          فرع‌
          اگر مبيع « قريه » باشد در بيع آن بناء و ساختمانها و مرافقش داخل مى‌باشند.
          فرع‌
          اگر مبيع « عبد » باشد جامه‌اى كه ساتر عورت او است در بيعش داخل مى‌باشد.
      وَ فِي الْقَرْيَةِ
        الْبِنَاءُ
        وَ الْمَرَافِقُ.
      وَ فِي الْعَبْدِ
        ثِيَابُهُ السَّاتِرَةُ لِلْعَوْرَةِ.
      حكم سوم: احكام چيزهايي كه جزء مبيع است در صورت اطلاق لفظ مبيع
    الرَّابِعُ: فِي اخْتِلَافِهِمَا:
      فَفِي قَدْرِ الثَّمَنِ يَحْلِفُ
        الْبَائِعُ
          مَعَ قِيَامِ الْعَيْنِ
        وَ الْمُشْتَرِي
          مَعَ تَلَفِهَا
      Subtopic 6
        چهارم احكام اختلاف بين بايع و مشترى‌
        اگر بايع و مشترى در مقدار ثمن بينشان نزاع واقع شد يعنى بايع ثمنى را ادّعاء نمود كه مشترى مدّعى كم‌تر از آن باشد حكم آن است كه اگر عين يعنى مبيع باقى باشد حق را به جانب بايع داده از اين‌رو وى را قسم مى‌دهند و پس از خوردن قسم ثمن مورد ادّعايش را دريافت مى‌نمايد.
        و اگر مبيع تلف شده باشد قول مشترى مقدّم است و بدين ترتيب همان ثمن مورد ادّعايش را بايد بپردازد.
      وَ فِي تَعْجِيلِهِ وَ قَدْرِ الْأَجَلِ وَ شَرْطِ رَهْنٍ أَوْ ضَمِينٍ عَنِ الْبَائِعِ
        يَحْلِفُ (بایع)
      وَ كَذَا فِي قَدْرِ الْمَبِيعِ وَ فِي تَعْيِينِ الْمَبِيعِ
        يَتَحَالَفَانِ
        وَ قَالَ الشَّيْخُ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ الْقَاضِي رَحِمَهُ اللّٰهُ:
          يَحْلِفُ الْبَائِعُ
            كَالاخْتِلَافِ فِي الثَّمَنِ
          وَ يَبْطُلُ الْعَقْدُ
            مِنْ حِينِهِ
            لَا مِنْ أَصْلِهِ
      Subtopic 7
        فرع‌
        اگر اختلاف بايع با مشترى در حال و مؤجل بودن ثمن بوده يا به فرض اتّفاقشان بر مؤجّل بودن در مقدار اجل با يكديگر نزاع داشته باشند و يا اساسا در شرط رهن و ضامن از طرف بايع با هم مرافعه نمايند، در تمام اين موارد حق به جانب بايع بوده لذا حكم آن است كه وى قسم خورده و به نفع او حكم صادر مى‌شود.
        و همچنين در صورت اختلافشان در قدر مبيع قول بايع بر مشترى مقدّم مى‌باشد.
        فرع‌
        اگر بايع و مشترى در تعيين مبيع و عدم تعيينش با هم نزاع داشتند حكم آن است كه هردو بايد قسم بخورند.
        مرحوم شيخ طوسى و قاضى فرموده‌اند: [1]
        در نزاع مزبور تنها بايع بايد قسم بخورد همان طورى كه حكم در اختلاف ثمن چنين مى‌باشد.
        و بنابر رأى اوّل كه هردو قسم بايد بخورند پس از قسم خوردن طرفين عقد از همان زمان تحالف منفسخ و باطل مى‌شود نه از اصل و زمان وقوع.
        فرع‌
        اگر نزاع بايع و مشترى در شرطى بوده كه به ملاحظه فاسد بودنش مفسد عقد نيز مى‌باشد حكم آن است كه قول منكر شرط مقدم مى‌باشد چه آنكه وى با اين انكارش مدّعى صحّت بوده و مدّعى صحّت قولش بر مدّعى فساد مقدّم است.
        فرع‌
        اگر بين ورثه بايع با ورّاث مشترى نزاع واقع شد حكم آن است كه هركدام را به منزله مورّث بايد فرض نمود.
        [1] مرحوم شهيد ثانى در روضه مى‌فرمايند:
        در بعضى از نسخه‌هاى متن لمعه اين فقره از عبارت ديده شده ولى مرحوم مصنّف امر فرموده‌اند كه آن را قلم گرفته و محو نمايند.
      وَ فِي شَرْطٍ مُفْسِدٍ
        يُقَدَّمُ مُدَّعِي الصِّحَّةِ
      وَ لَوِ اخْتَلَفَ الْوَرَثَةُ
        نُزِّلَ كُلُّ وَارِثٍ مَنْزِلَةَ مُوَرِّثِهِ
      حكم چهارم: اختلاف متبايعين
    الْخَامِسُ: إِطْلَاقُ الْكَيْلِ وَ الْوَزْنِ يَنْصَرِفُ إِلَى الْمُعْتَادِ
      فَإِنْ تَعَدَّدَ‌ فَالْأَغْلَبُ
      فَإِنْ تَسَاوَتْ وَ لَمْ يُعَيِّنْ بَطَلَ الْبَيْعُ
      وَ أُجْرَةُ
        اعْتِبَارِ (قیمت گذاری) الْمَبِيعِ عَلَى الْبَائِعِ
        وَ اعْتِبَارِ الثَّمَنِ عَلَى الْمُشْتَرِي
      وَ أُجْرَةُ الدَّلَّالِ عَلَى الْآمِرِ
        وَ لَوْ أَمَرَاهُ فَتَوَلَّى الطَّرَفَيْنِ فَعَلَيْهِمَا
      وَ لَا يَضْمَنُ إِلَّا بِتَفْرِيطٍ فَيَحْلِفُ عَلَى عَدَمِهِ
        فَإِنْ ثَبَتَ حَلَفَ عَلَى الْقِيمَةِ لَوْ خَالَفَهُ الْبَائِعُ
      پنجم‌
      كيل و وزن و نقد را وقتى مطلق گذاردند منصرف است به آنچه از اين سه در شهر عقد متعارف مى‌باشد مشروط به اينكه از آنها يك ميزان بيشتر در بلد عقد متعارف نباشد، و اگر متعدد بود آنچه به حسب استعمال و اطلاق غلبه بر ديگران دارد مناط و ملاك مى‌باشد.
      و در صورتى كه انواع و افارد كيل و وزن از نظر استعمال در مبيع خاصّى با هم متساوى بودند لازم است در وقت عقد كيل يا وزن مورد نظر را تعيين نمايند و اگر تعيين نكنند عقد باطل است.
      فرع‌
      اجرت كيل يا وزن و يا شمردن مبيع به عهده بايع است و در مقابل هزينه اعتبار ثمن به عهده مشترى مى‌باشد.
      و امّا اجرت دلّال و واسطه در معامله به عهده كسى است كه به وى امر نموده.
      فرع‌
      اگر بايع و مشترى به دلّال امر كردند كه دو طرف عقد يعنى ايجاب و قبول را به عهده گيرد حكم آن است كه بعد از اتمام عمل بر هردو واجب است مجموعا يك اجرت به او بدهند.
      فرع‌
      آنچه از متاع و جنس در دست دلّال تلف مى‌شود وى ضامن نيست مگر آنكه در حفاظتش تفريط و كوتاهى كرده باشد.
      بنابراين اگر متعاقدان بر عليه وى ادّعاء نمودند كه او متاع را از روى تفريط تلف كرده لذا ضامن مى‌باشد، حكم اين است كه وى قسم خورده و به نفع او حكم صادر مى‌گردد.
      اگر در موردى ثابت شد كه دلّال تفريط كرده و به اين ترتيب ضامن قيمت متاع است حال اگر بين او و صاحب متاع در مقدار قيمت اختلاف واقع شد مثلا بايع قيمت بيشترى را گفته و وى منكر آن بوده و قيمت كمترى را عرضه مى‌دارد در اينجا اگر بايع او را قسم داد، بايد قسم بخورد و حق بجانب او داده مى‌شود.
      حكم پنجم: احكام پيمانه(كيل)، وزن و پول
    خَاتِمَةٌ
      الْإِقَالَةُ فَسْخٌ لَا بَيْعٌ
        فِي حَقِّ الْمُتَعَاقِدَيْنِ وَ الشَّفِيعِ
          اقاله در حق متعاقدين و نسبت به شفيع فسخ بوده نه بيع
        فَلَا تَثْبُتُ بِهَا شُفْعَةٌ
          بنابراين بعد از اعمال براى شريك حق شفعه ثابت نمى‌شود
        وَ لَا تَسْقُطُ أُجْرَةُ الدَّلَّالِ بِهَا
          اگر به وساطت دلّالى معامله صورت گرفت و سپس متعاقدان آن را اقاله كردند اجرت دلّال جهت به پايان رساندن معامله بواسطه اقاله ساقط نمى‌گردد.
        وَ لَا تَصِحُّ بِزِيَادَةٍ فِي الثَّمَنِ وَ لَا نَقِيصَةٍ
          اگر يكى از متعاقدين خواستار اقاله شود ديگرى حق ندارد در مقابل پذيرفتن آن چيزى به ثمن اضافه كرده يا مبلغى از آن كم كند زيرا چنين اقاله‌اى صحيح نيست بلكه همان ثمن مورد معامله را بايد مناط قرار دهند.
        وَ يَرْجِعُ كُلُّ عِوَضٍ إِلَى مَالِكِهِ
          فَإِنْ كَانَ تَالِفاً فَمِثْلُهُ أَوْ قِيمَتُهُ.
            با اقاله هركدام از عوضين به مالك قبلى خودش باز مى‌گردد و در صورتى كه عوض تلف شده باشد اگر مثلى است مثلش و در صورتى كه قيمى باشد قيمتش بر مى‌گردد.
      تصوير اين مسئله چنين است
        مثلا زيد و عمرو در خانه‌اى با هم شريك هستند و زيد سهم خود را به خالد فروخت و عمرو بعد از اطّلاع از حق شفعه خود استفاده نكرد و به آن راضى بود قهرا شريك وى بجاى زيد خالد مى‌شود، حال اگر خالد و زيد توافق كرده و معامله را اقاله نمودند به اين معنا كه زيد سهم خود را گرفت و پول خالد را بوى پس داد، اين عمل همان فسخ است نه بيع لذا عمرو در موقع اين عمل نمى‌تواند بگويد:
        اخذت بالشفة و زيد را به منزله مشترى فرض كرده و پول سهمش را به وى داده و در سهم او تصرف كند.