مقدمه
مقدمه
  شیخ انصاری
    تولد
      شيخ مرتضى انصارى روز عيد غدیر خم سال ۱۲۱۴ هجرى قمرى، در شهر دزفول و در خاندان فضل و ادب به دنيا آمد. او بزرگترين فرزند شيخ محمد امین انصاری بود، نسب خاندان انصارى به جابر بن عبد الله انصاری ، صحابى معروف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم مى‌رسد. مادر او زنى متعبد و پارسا بود.
    مراحل علمی
      مرتضی ادبیات عرب و مقدمات را نزد پدرش و دانشوران دزفول گذراند و فقه و اصول و دوره سطح را نزد شیخ حسین انصاری (عموزاده‌اش) آموخت. .
      او در سال ۱۲۳۲ به همراه پدرش به عتبات (کربلا و نجف) برای تکمیل دروس سفر کرد. شیخ مرتضی چهار سال از درس سید مجاهد و شریف العلماء استفاده کرد. در سال چهارم،در اثر حمله والی بغداد به کربلا شیخ به دزفول بازگشت، اما پس از یک سال در سال ۱۲۳۷ بار دیگر به عتبات بازگشت(داستان مخالفت مادر و استخاره انا رادوه الیک)
        در سال ۱۲۳۲ هجرى قمرى، همراه والد مكرم خود جناب ملا امين انصارى به زيارت ائمه در عراق مشرف شد. يك روز در درس آقا سید محمد مجاهد فرزند آقا سيد على صاحب رياض، مسأله‌اى عنوان شد. شيخ انصارى هم عقيدۀ خود را بيان كرد. نظر او سخت مورد توجه آن استاد قرار گرفت. استاد، از پدر شيخ درخواست كرد او را در نجف بگذارد تا تحصيلاتش را ادامه دهد و اين درخواست مورد قبول پدر واقع گشت
      در سال ۱۲۴۰ عازم مشهد شد. او در این مسافرت، از حوزه‌های علمیه بروجرد، اصفهان و کاشان نیز دیدن کرد و در برخی از آن حوزه‌ها مدتی اقامت گزید و در کاشان حدود ۴ سال نزد ملا احمد نراقی درس آموخت.
      شیخ مرتضی پس از ۴ سال اقامت در کاشان به اتفاق برادرش شیخ منصور به مشهد رفت. پس از زیارت و ۴ ماه اقامت در آنجا، به تهران رفت و مدتی نیز در آنجا مقیم بود. پس از شش سال مسافرت به دزفول بازگشت و چند سالی در آنجا اقامت گزید.[۲۳]
      پس از مدتی در سال ۱۲۴۹ عازم نجف شد و به تدریس در حوزه آن دیار مشغول شد
        سفر ده ساله شیخ و داستان سید حسین کوه کمره ای
        شيخ مرتضى به نجف رفته و در درس شریف العلماء و مرحوم كاشف الغطاء حاضر شد و در اندك مدتى در زمرۀ شاگردان برجستۀ صاحب جواهر قرار گرفت و مورد عنايت خاص آن استاد فرزانه واقع شد. تا آنجا كه از اساتيد بزرگ حوزۀ علميّۀ نجف اشرف و سرآمد آنها محسوب گشته و به« أستاد الكل في الكل» شهرت يافت.
    مرجعیت
      از سال ۱۲۶۲ مرجعیت عامه به شیخ محمدحسن صاحب جواهر منتقل شد. در سال ۱۲۶۶ او در لحظات آخر حیاتش در جمع بزرگان شیعه و حضور شيخ انصاري، خطاب به حاضرين گفت«‌هذا مرجعکم من بعدی: این مرجع شما بعد از من است
      شیخ انصاری پس از شیخ علی کاشف الغطا، برادرش شیخ حسن کاشف الغطا و همچنین شیخ محمدحسن صاحب جواهر ریاست و اداره حوزه علمیه نجف را از سال ۱۲۶۶ تا ۱۲۸۱ به مدت ۱۵ سال به عهده داشت و شیعیان جهان از وی تقلید می‌کردند.
    توصیه به خواندن یک دور معقول
      استاد بزرگوارمان مرحوم آیت الله العظمی آقای بجنوردی نقل می‏فرمودند از مرحوم آقای شیخ اسد الله زنجانی که از علمای کاظمین بودند، و از شاگردهای مرحوم میرزای شیرازی بزرگ، ایشان از استادشان مرحوم شیرازی یعنی مرحوم مجدد شیرازی، و ایشان هم از استادشان مرحوم شیخ انصاری که می‏فرمودند:مرحوم شیخ در جلسه‏ای که بودیم توصیه می‏کردند به ما:شما یک دوره معقول را بخوانید، و مطلع باشید از مسائل معقول.
و آنگاه ایشان فرمودند:من در مدتی که در کاشان اقامت داشتم و خدمت مرحوم ملا احمد نراقی می‏رفتم، از ایشان درخواست کردم که به من فلسفه درس بدهند.ایشان بخاطر گرفتاریهای فراوان امتناع کردند، و فرمودند من شخصی را به شما معرفی می‏کنم که به شما فلسفه درس بدهد، و آدرس منزل او را دادند.
مرحوم شیخ فرمودند:من رفتم به آن آدرس در زدم.شخصی بیرون آمد که هیئت دراویش داشت، وقتی که چشمش به من افتاد تعجب کرد، من ؟علما و ایشان با هیئت دراویش!من گفتم:آخوند ملا احمد من را فرستادند.اسم‏ ایشان را که بردم تعجب ایشان کم شد و گفت: خوب، بفرمائید.گفتم من از ایشان درس فلسفه خواستم، ایشان بخاطر گرفتاریهاشان قبول نفرمودند، و گفتند بیایم اینجا که شما یک دوره فلسفه به من درس بدهید.گفت:من فعلا حال ندارم برای این کارها، لیکن چون آخوند فرموده‏اند، من یک دوره مثنوی ملای روم را برای شما می‏گویم و در ضمن آن، یک دوره فلسفه و حکمت را هم می‏گویم.
مرحوم شیخ می‏فرماید:آن مدت که من کاشان بودم، نزد همان شخص یک دوره مثنوی را خواندم و در همان حال یک دوره مسائل حکمت و معقول را فرا گرفتم.
البته قضایای دیگری هم در این باره نقل شده است.اگر این قسمت مطلب تأمل بشود، شاید بتوان گفت:اینکه مرحوم شیخ در مسائل عرفان و سلوک عملی هم توجهاتی داشتند، احتمالا اساس آن به همین سفر ایشان به کاشان برمی‏گردد
    موقوفه هند
      در همان زمانها یک مسأله بسیار عجیب و غریب و بلکه باید گفت مرموز به نام«موقوفه هند» مطرح بوده.ظواهر امر نشان می‏داد یکی از شیعیانی که حاکم بر یکی از مناطق هند به نام «اوده»بوده اموال خود را وقف کرده بود بر علمای نجف و کربلا و یا کیی از این دو.در آن زمان این پول از طریق نمایندگی سیاسی انگلستان در بغداد می‏رسید و بوسیله افرادی که داشتند، گاهی به دو حوزه کربلا و نجف و گاهی بخصوص نجف و گاهی هم بخصوص کربلا داده می‏شد.این ظواهر قضیه بود.از طرف دیگر بواسطه اوضاع سیاسی آن روز مجبور بودند این پول را از راه نمایندگی سیاسی بریتانیا در بغداد پرداخت کنند.
بعد در نوشته‏هاییکه بعنوان تاریخ این منطقه یا تاریخ هند نوشته شده عامل استعمار عجوزه انگلیسی و مزدوران آنان با یک خیانت و رذالت خاص خودشان سعی کردند قصه را به جورهای دیگری جلوه بدهند، مثلا گفتند:این پول در حقیقت مال یک زن شیرازی رقاصه بوده!حتی از یکی از مقامات خبیث سیاسی انگلیسی آمده که ما می‏توانستیم از موقوفه هند به عنوان یک اهرم برای توجیه و خط دادن به حوزه نجف و کربلا استفاده بکنیم.بنده هم که در حدود بیست سال پیش در نجف بودم از بعض بزرگان راجع به این موقوفه صحبتهایی می‏شنیدم، و شواهد نشان می‏دهد این موقوفه شاید تا زمانهای اخیر هم بود، و گاهی صحبت از کسانی بود که شاید تا این اواخر از این پول استفاده می‏کردند.
بنده با سؤالاتی که از بعضی بزرگان داشتم در این جهت به احتمال بسیار قوی اصل قضیه یک اصل واقعی و صحیح اسلامی است اما دخالت خبیثانه و موزیانه و رذلانه عمال و کارگزاران انگلستان چه در هندوستان و ایامی که حاکم بر هندوستان بودند و چه بعدها، سعی کردند با یک خباثت خاص خودشان مطلب را بعنوان دیگری مطرح بکنند.
بهر حال شاید این موقوفه در اصل چندان خطرناک نبود، لیکن شواهدی در دست است که بعدها بصورت یک امر غیر قابل قبول درآمده باشد.البته همین ظاهر قبیح هم شاید در زمان مثل مرحوم آخوند باینگونه نبوده است.ما می‏دانیم که انگلیسیها-بلکه مطلق نیروهای بیگانه و رذل- سعی می‏کردند نشان بدهند حوزه تحت تأثیر پولهای بیگانه بوده.سعی شده لیستهایی از علماء و مراجع وقت شیعه تهیه بکنند که آنها این پول را می‏گرفتند.
عرض شد اینها یک مقدارش قطعا دروغ است، یک مقدارش هم ظاهرا در حدی بوده که آن واقعیتها را لحاظ می‏کردند یعنی شاید واقعا در نظر آنها این بود.این مطلب از طرف یک شیعه مخلص-ولو بصورت یک فئودال-وقت شده، و لیکن تحریفی بوده که بعدها مخصوصا عمال انگلستان سعی می‏کرده این کار را بکند.
حالا ملاحظه بفرمائید با اینهمه سعی و کوشش، نتوانستند در هیچ جا این تهمت را- حداقل در حد تهمت-به مرحوم شیخ انصاری بزنند که ایشان از پول انگلستان استفاده می‏کرده. البته می‏گویند شیخ مدت یک یا دو ماه این پول را گرفته و بعد که فهمیده از طرف انگلستان می‏آید فورا اجتناب کرده است.
برای یک مقایسه مختصر عرض می‏کنم، البته باز هم به نظر من این نقطه تاریخی نیست. مرحوم تنکابنی صاحب کتاب قصص العلماء در بخش شرح احوالات استادش مرحوم آقا سید ابراهیم قزوینی صاحب کتاب ضوابط الاصول شرح مفصلی راجع به مرحوم استادش نوشته منجمله از امور ایشان می‏فرماید که موقوفات هند را ایشان‏ قسیم می‏کرده.البته ما معلومات وسیعی در این جهت نداریم که آیا واقعا مرحوم قزوینی می‏دانسته و وضع موقوفه هند را مطلع بوده یا نبوده آیا واقعا ایشان تقسیم می‏کرده یا نه؟چون در کتاب«قصص العلماء متأسفانه یک مقدار زیادی بعضی از مسائلی که بیشتر شبیه خرافات و اوهام است با حقایق تاریخی خلط شده.اگر چه قاعدتا چون ایشان شاگرد مرحوم قزوینی است و خیلی به ایشان نزدیک، و از جهت دیگر این مطلب یک مطلبی نیست که مخفی باشد، باید کلام ایشان را قبول بکنیم لکن ما بر حقایق امر مطلع نیستیم و نمی‏دانیم که قصه به چه صورت بوده است.
مرحوم قزوینی با مرحوم شیخ معاصر و هر دو در درس مرحوم شریف العلماء حاضر می‏شده‏اند. اگر بر فرض این مطلب را در مورد مرحوم قزوینی قبول کنیم، ولی مسلم است که مرحوم شیخ معاصر و همدرس ایشان هیچ نحو ارتباطی با آن پول موقوفه هند نداشته است.
درباره مرحوم شیخ انصاری و تصرفات مالی ایشان شواهد و قصه‏های زیادی نقل شده است، یکی هم داستان معروف درخواست مادر ایشان است که از فرزندش خواسته بود مقدار بیشتری پول برای غذا و مایحتاج در اختیارش قرار بدهد.این مطلب در خیلی از کتابها آمده، شاید نقلها با کم و زیادی درست باشد.
    شیخ و شاگردی میرزای شیرازی
      بنده در حدود بیست و سه یا چهار سال قبل، در اواخر حیات مرحوم ادیب نیشابوری، استاد مسلم ادب در خراسان که مریض بودند خدمتشان رفته بودم برای عیادت، ایشان داستان مفصلی را نقل فرمودند که بنده در جایی ندیدم و چون خالی از لطف نیست اینجا نقل می‏کنم:ایشان است یکی از علمای یکی از شهرستانها را بردند-که فعلا در ذهن من نمانده-و فرمودند ایشان مشهد آمده بود، و پسری داشت که درس من می‏آمد.من بخاطر او به دیدن پدرش رفتم.مرحوم ادیب فرمودند:آن آقا از شاگردان مرحوم میرزای شیرازی بزرگ-صاحب قضیه تنباکو-بود.
مرحوم ادیب از قول آن آقا از مرحوم میرزای شیرازی داستانی راجع به آشنایی مرحم میرزای شیرازی با شیخ انصاری نقل کرد.طبق این گفته میرزای شیرازی فرموده بود:من در اوائل جوانی در یکی از دهات شیراز مشغول تحصیل بودم بر اثر استعداد فوق العاده درمدت زمان کوتاهی به مرحله‏ای رسیدم که دیگر در آن منطقه کسی را یارای مقابله علمی با من نبود، برای تحصیل بیشتر به شیراز آمدم و پس از مدتی تعلم احساس کردم در شیراز عالمی نیست که من از او استفاده بکنم، از آنجا آمدم به اصفهان دیدم اصفهان شهر بزرگی است-و بحق هم باید گفت در آن سالها اصفهان یکی از حوزه‏های بزرگ بود-در اصفهان علمای فراوانی بودند که من مدتی از آنها استفاده بردم ولیکن بعد از مدتی احساس کردم به درجه‏ای رسیدم که در شهر اصفهان هم کسی نیست که یارای مقابله با من را داشته باشد، این حالت کم‏کم در من پیدا شده بود که چون اصفهان بزرگترین حوزه علمی شیعه است و در این شهر هم کسی را در مرتبه علمی خود نمی‏دیدم لذا تصور می‏کردم به درجات کمال مطلق رسیدم.
بعدها به من گفته شد شخصی است به نام شیخ مرتضی انصاری که از بقیه علماء اعلم است و قابل استفاده برای تو هست.من به این نیت عازم عتبات شدم .و چون تازه وارد شده بودم در یک‏ کاروانسرائی-شبیه مسافرخانه امروزی-اتاقی گرفتم.
بعد از استقرار سئوال کردم شیخ مرتضی انصاری کجاست؟شبی به درس ایشان رفتم. حرفهای ایشان را شنیدم، یکی دو شب دیگر هم رفتم، در درس دیدم ایشان به بعضی شاگردها بیشتر عنایت دارد.من بعد از درس به یکی از آنها نزدیک شدم و گفتم مطالبی که استاد شما گفت اینطور و اینطور است؟گفتند:بله.من آنها را یکی یکی نقض کردم که اینها درست نیست به این دلیل و این دلیل.شب بعد همه بعد از درس همینطور، می‏نشستم با شاگردان خوب ایشان صحبتهای استادشان را نقض می‏کردم.
گویا این مطلب کم‏کم به مرحوم شیخ می‏رسد که سیدی از شیراز آمده و مطالب شما را رد می‏کند.شیخ بر اثر آن تواضع و بزرگواری خاص خودشان می‏فرمایند:بپرسید این سید کجاست، من بدیدن ایشان بروم؟
مرحوم شیرازی می‏فرمود:من در آن وقت به ذهنم آمد که اگر ایشان بزرگترین عالم شیعه است، من از او هم بهتر می‏فهمم، چون حرفهای او را کاملا نقض می‏کردم!و برای من یک حالت شبه غروری پیدا شد!من آدرس آن مسافرخانه را دادم و شیخ در روز موعود با یکی از شاگردان تشریف آوردند آنجا.مرحوم میراز می‏فرمود من در آن کاروانسرا دو تا قالیچه کوچک داشتم و هر دو را در صدر اتاق پهن کردم، آن چنان مرا غرور علمی گرفته بود که مرحوم شیخ بر یک قالیچه نشست، من هم بر قالیچه دیگر نشستم، با اینکه من صاحبخانه بودم و اصولا باید میهمان را احترام می‏کردم.و شاگرد شیخ هم نزدیک در نشست.
پس از مقداری تعارفات معمولی شیخ با همان بیان آرامی که داشتند یک آیه را مطرح کردند.و آنگاه بحث را با عنوان سؤال شروع کردند.گفتم بله این سؤال بجاست، ولی در درون خود احساس می‏کردم نمی‏توانم جواب بدهم.آنقدر مرحوم شیخ قوی وارد بحث شدند که حس می‏کردم کاملا عاجزم از جواب.آنگاه فرمودند:ممکن است به این سؤال اینگونه جواب داد.جواب ایشان هم بسیار زیبا و متین بود، من تصدیق کردم و گفتم جواب بسیار خوبی است بعد فرمودند لیکن ممکن است بر این جواب هم اشکال شود، و آنگاه اشکال را فرمودند، آنهم خیلی محکم و متین بود.مرحوم میرازی شیرازی می‏فرمود:این دو تا از اشکال و جواب، آن غرور مرا کاملا شکست، حس کردم در مقابل مرد بسیار بزرگی قرار گرفته‏ام!
ایشان باز شروع کردند به طرح اشکال به بیان دیگر و باز جواب می‏دادند، همانطور که ایشان صحبت می‏کردند دیگر آن حالت من کلا شکست! به گونه‏ای که من یواش یواش از همان قالیچه‏ای که نشسته بودم رفتم نزدیک در!احساس کوچکی عجیبی نسبت به ایشان به من دست داد.
بعد مرحوم شیخ فرمودند:شما درس تشریف آوردید و اشکال کردید، البته در درس من همه مثل شما نیستند.افراد درجات مختلفی دارند، درسی که من می‏گویم برای عامه طلبه‏هاست.حالا شما استعداد فوق العاده‏ای دارید مطلب دیگری است.مرحوم میرازی شیرازی فرمود:من از همان وقت در خدمت شیخ انصاری درآمدم.(پایان نقل قول مرحوم ادیب) حتما می‏دانیدکه مرحوم میرزا تا آخرین لحظات زندگی خویش در خدمت شیخ انصاری بود، و حتی در بضعی از نوشته‏ها آمده که شخصی برای رفع مشکلی خدمت شیخ بعد از فوت ایشان رسیده بود، یعنی به قبر ایشان متوسل شده بود.ناگهان می‏بیند که مرحوم میرازی شیرزات می‏آیند و می‏گویند چه گرفتاری داری و رفع گرفتار از و می‏نماید.معلوم می‏شود اینقدر ارتباط روحی میرازی شیرازی با مرحوم شیخ قوی بوده که شیخ در حالت خواب به ایشان امر می‏فرمایند گرفتاری شخصی را رفع نمایند.
باز مرحوم ادیب می‏فرمود:مرحوم شیرازی آنقدر پیش شیخ انصاری مقرب بوده و شیخ به ایشان اعتقاد داشته، که وقتی مادر شیخ به میرزای شیرازی گله می‏کند که شیخ مقدار پول کمی معین کرده برای غذای من، و من پیر شدم، و این غذا کافی نیست، شما اصرار کنید به شیخ که پول بیشتری بدهد تا آبگوشتی و یا غذای گوشتی دیگری تهیه کنم که بدرد من بخورد این مقدار غذا برای من کافی نیست.
مرحوم میراز خدمت شیخ می‏رسد و عرض می‏کند:مادر شما واجب الاطاعه است و حق مادر خیلی بزرگ است، عنایت خاصی بفرمائید.مرحوم شیخ فرموده بوده:من از نظر شرعی بیش از این مقدار نمی‏توانم بدهم، این اموالی که در اختیار من هست مسئولم، ولی من شما را مجتهد می‏دانم، پول را به شما می‏دهم، شما صلاح دانستید به ایشان بدهید.مرحوم میرزا قبول می‏فرماید و ایشان خرج اضافی مادر مرحوم شیخ را می‏پرداختند.
من این داستان را از مرحوم ادیب شنیدم الآن در ذهنم دقیقا نیست ایشان از چه مصدری این مطلب را نقل کردند.راجع به درخواست مادر ایشان صحبتهایی هست و در کتابها هم چاپ شده، آن صورتی را که من شنیدم از مرحوم آقای ادیب، همین بود که عرض کردم.
        مطلب دیگری هم معروف است که مرحوم شیخ انصاری در ابتدا فرموده است، من با سعید العلماء مازندارانی-ساکن بارفروش، بابل کنونی-همدرس بوده‏ام و ایشان در آن وقت، اعلم از من بوده‏اند، بهتر است اول با ایشان گفتگو شود و متعاقب آن نامه‏ای به مرحوم سعید العلماء نوشته، و ایشان هم جواب داده‏اند:درست است من آن وقت اعلم بوده‏ام، اما من چون حوزه را ترک کرده‏ام و شما -یعنی مرحوم شیخ انصاری-به درس و بحث ادامه داده‏اید، فعلا اعلم هستید.به هر حال، آنچه مسلم است، مرحوم شیخ، بعنوان مرجع وحید-در سطح عمومی-شناخته شدند.
    اساتید
      ۱ـ عموی بزرگوارش، آیة‌الله شیخ حسین انصاری (شاگرد صاحب ریاض)، تا سن ۱۷ سالگی
      ۲ـ آیة‌الله سیدمحمد مجاهد (از شاگردان آیة‌الله وحید بهبهانی و پسر صاحب ریاض) او در سنین ۱۸ سالگی، دو سال تمام از محضر او بهره جسته است.
      ۳ـ آیة‌الله ملامحمد یا محمدشریف مازندرانی شریف‌العلما مازندرانی کسب فیض از محضر او استدامه داشته است.
      ۴ـ آیة‌الله ملا احمد نراقی (صاحب مستند الشیعه)، به مدت چهار سال تمام در کاشان.
      ۵ـ آیة‌الله شیخ موسی کاشف‌الغطاء فقیه عصر و نابغه دهر، به مدت یک سال تمام.
      ۶ـ آیة‌الله شیخ علی کاشف الغطاء، زعیم دینی و مرجع عالیقدر شیعه، به مدت ۵ سال.
      ۷ـ آیة‌الله شیخ محمدحسن صاحب جواهر : مدت بسیار اندک محض تیمن وتبرک
    شاگردان
      ۱ـ آیة‌الله میرزا محمدحسن شیرازی، صاحب فتوای تحریم تنباکو
      ۲ـ آیة‌الله شیخ جعفر شوشتری، خطیب توانا و کاتبی پرکار و واعظ پرصلابت
      ۳ـ آیة‌الله حاج میرزا حبیب‌اللّه رشتی، صاحب بدائع الافکار، و رساله اجاره و غصب
      ۴ـ آیة‌الله سیدحسین کوه کمری تبریزی، صاحب آثار و مثر فراوان و استادبزرگ حوزه نجف
      ۵ـ آیة‌الله شیخ محمدحسن مامقانی، صاحب ذرایع الاحکام فی شرح شرائع الاسلام و کتب دیگر
      ۶ـ آیة‌الله شیخ محمدکاظم خراسانی، صاحب کفایة الاصول که در تحقیق و تدقیق کم‌نظیر است
      ۷ـ آیة‌الله حاج میرزا محمدحسن آشتیانی، نماینده تام الاختیار مراجع نجف در تحریم تنباکو در تهران
      ۸ـ آیة‌الله میرزا ابوالقاسم کلانتر، صاحب تقریرات استاد خود، شیخ انصاری
      ۹ـ آیة‌الله حاج شیخ هادی تهرانی، مجتهد و دارای تالیفات متعدد فقهی و تفسیری
      ۱۰ـ آیة‌الله ملاحسین قلی همدانی، شاگرد شیخ و صاحب منظومه حاج ملاهادی سبزواری، عارف نامی
      ۱۱ـ آیة‌الله حاج میرزا حسین خلیلی تهرانی، مجتهد نامور و صاحب فتوای مشروطیت
      ۱۲ـ آیة‌الله شربیانی، مجتهد معروف آذربایجانی
      ۱۳ـسیدجمال‌الدین اسدآبادی، بنیان‌گذار وحدت مسلمین و مبارز علیه استعمار خارجی
    وفات
      سرانجام، این مرد بزرگوار ندای دعوت حضرت حق را لبیک گفته، روز 18 جمادی الثانیه سال 1281 به سوی لقای حضرتش شتافت.به شهادت تواریخ موجود، در سراسر جهان تشیع، یاد آن بزرگوار ارج نهاده شد، و عزای عمومی همه جا را فرا گرفته، چکامه‏ها و ماده تاریخ‏ها در رثای او سرودند و گفتند عبارت معروف«ظهر الفساد» یکی از مشهورترین آنهاست.
  کتاب مکاسب
    در قسمت معاملات کاری را که مرحوم شیخ انجام داده بدون شک هم از نظر تحیق، و هم از نظر محتوا، تتبع، متانت، در حد«ابداع»باید دانست، یعنی آنچه را مرحوم شیخ در بخش مکاسب مرقوم نموده‏اند در قیاس با نوشته‏های قبل از شیخ، در این جهانی که عرض شد ممتاز و برجسته است.البته بعضی مباحث دقیق در مصادری که قبل از زمان ایاشن بوده داریم-مانند «مقابس»مرحوم شیخ اسد الله تستری-که تا حد زیادی هم خود مرحوم شیخ از آنها استفاده کرده، لکن عمل را به صورت این مجموعه در آوردن، انصافا باید آن را از ابتکار و ابداع شیخ دانست.
    شیخ انصاری در بحث مکاسب که بر حسب ظاهر به بیع و شراء(خرید و فروش)مربوط می‏شود، با دقت و موشکافی واقعا بی‏نظیر بگونه‏ای برخورد کرده که اضافه بر مسائل متعارف خود مکاسب بیشتر قواعدی که در ابواب مشابه آنهم کاربرد دارد ایشان تحقیق و بررسی کرده‏اند، یعنی مثلا در سابق اگر نیاز بود که افراد یک دوره کتاب غصب را بخوانند، شیخ اعظم در بحثهایی که در اوائل مکاسب(بخش بیع)به مناسبتی وارد شده‏اند، امهات آن کتاب را بررسی کرده‏اند.
    کاری که مرحوم شیخ در مکاسب انجام داده، و تحقیقاتی که بعد از ایشان توسط علمای دیگر در این یکصد و چهل سال اخیر شده، یک نوع غناء و استغنای شگرفی را به بحث مکاسب در حوزه‏های شیعه داده است.اینگونه دقت، ابتکار و محتوای عالی داشتن، نه فقط در مصادر ما بلکه قبل از آن در مصادر غیر ما هم در بیع کم‏نظیر بود.این در بخش معاملات که واقعا باید گفت شیخ یکه تاز میدان و مؤسس و پایه‏گذار بحثهای بسیار عمیقی است که بعدها دراین قسمت شده.
    جمله پدر علم حقوق عرب
    شروح و حواشی
      شرح
        هدی الطالب
        ایصال الطالب
        تلخیصی از کتاب
      حاشیه
        امام
          کتاب البیع
        مرحوم خوئی
          مصباح الفقاهه
            کتاب البیع
        نائینی
          المكاسب و البيع