Sheet 1
کتاب الصوم
  بسم الله الرحمن الرحیم
    المستعان بک یا صاحب الزمان عج الله تعالی فرجه
      توضیحات
        با تشکر از برادر عزیزم محسن بهرامی که نسخه نموداری قابل تغییر لمعه را در سایت طلبگی تا اجتهاد قرار دادند
        توضیحات متن شهید اول و ثانی از نمودار کتاب صوم استخراج شده که اثر برادر بزرگوارم عقیل رضا نسب ست
          www.talabagi.blog.ir
        اگر در این اثر از حیث محتوی ایراد وارد باشد به حقیر برمیگردد
          امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
        این اثر برای استفاده آموزشی می باشد و هرگونه استفاده مالی از آن شرعا مجاز نمی باشد
        ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت" 5 صلوات"محمدی پسند
      توجه
        بیان شهدین با رنگ مجزا مشخصاً در نمودار آمده ست
          وَ هوَ الْكَفُّ عَنِ
            شهید اول
        سیر مباحث شهید با توضیح اولیه و بیان احکام مرتبط شروع و در پایان در مسائل 15 گانه الباقی مطالب را بیان میکند
        لذا بنده باتوجه به قرابت مطالب آنها را در یک تقسیم منظم آورده ام البته شماره مسائل 15 گانه در نمودار آورده شده ست
  تعریف و شرایط
    تعریف
      لغوی
        صرف امساک
          هر نوع امساک را صوم گویند
            صام عن الطعام
            صام عن السفر
      اصطلاح فقهی
        شهید اول گفتند کف؛
          یعنی خود نگه داری و دست برداشتن
            اگر شهید اول در مقام تعریف باشد به تعریف اشکال وارد است چون تام نیست
        شهید ثانی می گویند
          دو قید به آن اضافه بشود یکی نهارا و یکی عن قصدٍ است
        چند اشکال
          تعریفی که شهید اول از روزه کرده است تام نیست زیرا دو قید نهارا و عن قربة را ندارد
            پاسخ اشکال: شهید در مقام بیان احکام است و در بیان تعریف نیست و تعریف روزه را بدیهی گرفته است
              مؤید این حرف هم این است که در کتاب های عبادات، دیگر عبادات را نیز تعریف نکرده است و در کتاب های معاملات هم غالبا تعریف نکرده
          کف یعنی انجام نده ویک امر عدمی است و شارع به یک امر عدمی امر کرده؛ امر به تحصیل حاصل شده است و امر به تحصیل حاصل محال است
            تقریر اشکال
              تکلیف فقط بر مقدورات تعلق می گیرد
              ترک بخودی خود و بدون دخالت مکلف قبلا حاصل بوده است و لذا تحصیل مجدد آن مقدور نیست
              لذا امر و وجوب به تحصیل ترک تعلق نمی گیرد
            پاسخ شهید ثانی
              می توان کف را به معنای وجودی باز گرداند
                الان که نمی خورم چون اراده کردم که نخورم و اراده امر وجودی است
                یا مقدمه سازی نفس برای این عزم بر ضد
                نکات
                  اخلال به کف هم یعنی اخلال به این عزم و اراده
                  علت اینکه خود عزم را نیاورد و گفت کف برای اینکه معنای لغوی صوم امساک بود و می خواست که لفظ جدید با معنای جدید وضع نشود و همان معنای لغوی را آورده است
        وَ هوَ الْكَفُّ عَنِ
          الْأَكْلِ وَ الشُّرْبِ مُطْلَقاً
            خوردن مطلقا
              اعم از آنكه مأكول عادتا خوراكى بوده يا خوراكى نباشد
            آشاميدن مطلقا
              اعم از آنكه مشروب عادتا آشاميدنى بوده يا آشاميدنى نباشد
          وَ الْجِمَاعِ كُلِّهِ
            چه به انسان باشد
              قبلا او دبرا
            چه به غیر انسان
            چه منی خارج بشود یا نشود
            در مقابل قول شهید این قول است
              اگر نزدیکی با حیوان موجب خروج منی نشود روزه را باطل نمی کند
          وَ الاسْتِمْنَاءِ
            معنا
              شخص بخواهد از او به واسطه کاری منی خارج بشود ولی آن کار نزدیکی کردن نیست
                چه منی خارج بشود و چه نشود
            البته در صورتی روزه را باطل می کند که منی خارج بشود و نه مطلق استمناء
              موجب قضا و کفاره می شود
            سه جای دیگر هم هست که در حکم استمناء می باشد و روزه را باطل می کنند به شرط خروج منی و عادت به آن کار
              نظر و نگاه به زن چه محرم و چه نامحرم
              استمتاع و لذت بردن از زن خود بدون نزدیکی کردن
              خیال نزدیکی کردن و یا خیال صورت زن
          وَ إِيصَالِ الْغُبَارِ الْمُتَعَدِّي
            رساندن غبار به حلق
              یعنی کاری کند که غبار به حلقش برسد یعنی عن اراده باشد چه غلیظ باشد و چه نباشد
                چه آن غبار حلال باشد مثل آرد و چه حرام باشد مثل خاک
            حد حلق هم مخرج حرف خاء است
          وَ الْبَقَاءِ عَلَى الْجَنَابَةِ
            بقای بر جنابت
              علماً از شب تا طلوع فجر
              اگر بعدا در طول روز بفهمد که شب قبل جنب بوده و نمی دانسته روزه اش مشکلی ندارد
          وَ مُعَاوَدَةِ النَّوْمِ جُنُباً بَعْدَ انْتِبَاهَتَيْنِ
            برگردد به خواب در حالی که جنب بود بعد از دو بار بیدار شدن
              در شب ماه رمضان جنب شده و علم هم دارد و غسل نکند و بخوابد در شب بیدار شود و غسل نکند و بخوابد و برای بار دوم بیدار شود بعد از این بیداری نباید غسل نکرده بخوابد و اگر بخوابد و بیدار نشود تا طلوع فجر روزه اش باطل است
            برگشتن به خواب با حالت جنابت بعد از دوبار بيدار شدن
          تفاوت بین دو مورد آخر
            در حالت 6 اگر نیت بکند و احتمال بیداری بدهد هیچ چیزی بر او نیست ولی در حالت 7 اگر نیت بکند و احتمال بیداری هم بدهد باز قضا بر او واجب است
            در حالت 7 اگر عادت به بیدار شدن نداشت و احتمال بیدار شدن نداد حتی اگر بیدار شود و غسل بکند باز قضا و کفاره واجب می شود
          اموری كه روزه را باطل مى‌كنند
        مدت زمان
          وَ الْكَفُّ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ الثَّانِي إِلَى ذَهَابِ الْمَشْرِقِيَّةِ،
            وقت خوددارى از مفطرات از طلوع صبح صادق است تا هنگامى كه سرخى در طرف مشرق ناپديد شود
            زمان امساک
    واجبات
      الْقَوْلُ فِي شُرُوطِهِ
        وَ يُعْتَبَرُ فِي الْوُجُوبِ
          الْبُلُوغُ
            اگر بعد از طلوع فجر به سن بلوع برسد
              آن روز روزه بر او واجب نیست
            15
              الْبُلُوغُ الَّذِي يَجِبُ مَعَهُ الْعِبَادَةُ
                الاحْتِلَامُ
                  يعنى خروج منى از مجراى بول‌
                    دلیل
                      اطلاق روایات که برای زن نیز ثابت میشود
                    خنثی: باید در هر دو جا خارج شود. (چون ممکن است یکی از جهاز ها حقیقی نباشد و زائد باشد)
                أَوْ الْإِنْبَاتُ
                  رویش موی خشن بر عانه؛ چه زن و چه مرد؛ چه به سن معینی رسیده باشد یا نرسیده باشد
                    اینکه عورت مرد کجا است اختلاف است
                      گروهی از ناف تا زانو
                      جایی که آلت مردانه هست
                      خود آلت
                اوْ بُلُوغُ
                  خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فِي الذَّكَر
                    تمام شدن پانزده سال قمرى‌
                  وَ تِسْعٍ فِي الْأُنْثَى،
                    و در مؤنث تمام شدن نه سال قمرى مى‌باشد
                  وَ قَالَ فِي الْمَبْسُوطِ وَ تَبِعَهُ ابْنُ حَمْزَةَ: بُلُوغُهَا بِعَشرٍ.
                    در زن ده سالش باید تمام بشود
                      مرحوم شيخ در كتاب مبسوط و به تبعيّت از ايشان ابن حمزه عليه الرحمه فرموده‌اند علامت بلوغ در مؤنث آنستكه سنش به ده سال قمرى به رسد
                  وَ قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ: الْإِجْمَاعُ عَلَى التِّسْعِ.
                    نقد ابن ادریس
                      در 9 سال اجماع است
                        این چه اجماعی است که مخالف دارد؟
                          اعتنایی به مخالفت این ها نمی شود اولا فتوایشان شاذ است و دوم اینکه آنها را می شناسیم و در صورتی اجماع خراب می شود که خرق کننده آن مجهول باشد؛ و اینکه اجماع قبل و بعد از این دو فقیه بوده است
              راه اثبات علائم بلوغ
                به سن بلوغ رسیدن
                  به وسیله بینه؛ دو شاهد مرد عادل یا یک مرد و و دو زن
                  به وسیله شیاع
                  به ادعای خود شخص ثابت نمی شود
                  نکته
                    در اینکه قول پدر و مادرش را و یا قول پدرش را در سن قبول بکنیم اختلاف است
                انبات
                  بینه
                    در حالت اضطرار اشکالی ندارد
                      اگر محل رویش را مصداق عورت بدانیم
                    اگر آنجایی که مو می روید را مصداق عورت نمی دانیم اضطراری نیست و دیدنش اشکالی ندارد
                  شیاع
                    مثلا قبلا آزمایش شده است و بین مردم پیچیده ولی الان آن دو نفر فراموش کردند
                احتلام
                  به دو دلیل قبل
                  به گفته خودش هم اینجا اعتماد می شود
          وَ الْعَقْلُ
            بر مجنون و بی هوش واجب نیست
              اگر بعد از طلوع فجر عاقل شود یا به هوش بیاید روزه آن روز بر او واجب نیست
            کسی که مست است در حکم عاقل است ولی روزه اش صحیح نیست و باید قضا بکند
          وَ الْخُلُوُّ مِنَ
            مختص زنان
              الْحَيْضِ
              وَ النِّفَاسِ
              یعنی همان لحظه ای که خون بند آمده روزه واجب شده است
                علاوه بر بند آمدن خون غسل هم بکند بهتر بود علاوه بر خلو ازاین دو قید والغسل را می آورد
                  اگر بعد از طلوع فجر پاک شود روزه آن روز او صحیح نیست
                اگر بعد از طلوع فجر پاک شود روزه آن روز بر او واجب نیست
            مشترک
              وَ السَّفَرِ
                سفری که باعث شکسته شدن نماز بشود سبب فارغ شدن روزه میشود
                  این سفرها باعث شکسته شدن نماز نمی شود
                    کثیر السفر
                    سفر معصیت
                    کمتر از حد شرعی باشد
                    سفرش بیش از حد شرعی باشد ولی در اثنای سفردر کمتر از حد شرعی به شهر خودش برسد و سپس کمتر از حد شرعی به مقصد برسد
                در این حالت ها نماز شکسته نیست
                  نیت ده روز بکند
                    همین که نیت بکند نه اینکه حتما ده روز بماند
                  کسی که تا سی روز مردد در جایی بماند
              خلو از سفر مگر در سه جا
                سه روز روزه ای که حاجی ای که در حج تمتع نتوانست قربانی بکند در سفر باید بگیرد
                هجده روز روزه ای که حاجی ای که عمدا از عرفات قبل از غروب بیرون زده است و شتری هم برای قربانی نداشته باشد و یا فقیر باشد
                نذر مقید
                  یا قید شده باشد در سفر و یا قید شده باشد که چه در سفر و چه در حضر
                    حتی اگر خود نذر کننده در سفر باشد
                    اطلاق شامل سفر می شود ولی از ادله به دست می آید که فایده ندارد
                      سید مرتضی علم الهدی
                        اگر مطلق بیان کرد و قید سفر و حضر را نزد اگر در سفر هم بود روزه صحیح است
                مورد چهارم از نظر شیخ مفید
                  هر روزه ای غیر از ماه مبارک رمضان را می شود در سفر گرفت
                مورد چهارم از نظر ابنا بابویه یا صدوقین
                  روزه کفاره صید در حج
                    نقد
                      روایاتی داریم که به صورت عام روزه در سفر را نهی کرده است
                      ولی برای آن سه تا که گفته شد روایت داریم و روایاتشان هم صحیح است
                      در مورد روزه کفار صید در حج روایتی که داریم ضعیف است
                  علی بن بابویه و ابنه محمد ابن بابویه معروف به صدوق
            خالی بودن از
          خلاصه شروط وجوب
            بلوغ
            عقل
            خلو از حیض
            خلو از نفاس
            خلو از سفر
          در وجوب روزه پنج امر شرط مى‌باشند
            شرط وجوب
        وَ فِي الصِّحَّةِ
          التَّمِيِيزُ
            آیا صوم بچه ممیز شرعی است؟
              گروهی از فقها که منهم شهید اول
                شرعی است
                  زیرا روایتی از پیامبر گرامی اسلام صادر شده که ولی کودک ممیز را امر به واداشتن به صلات می کند و امر بالامر بالشی هو امر بالشی پس تکلیف استحبابی متوجه بچه هست
              گروه دیگری از فقها منهم شهید ثانی
                روزه شرعی نیست فقط تمرینی است
                  روایاتی داریم که تکلیف فرع بر بلوغ است پس بر صبی ممیز روزه تکلیف نیست
                  این مبنای اصولی شما که أن الامر بالامر بالشیء هل هو امر بالشیء أو لا؟ را قبول نداریم
                اما در مورد حکم وضعی این روزه؟
                  صحت از احکام وضعی است و حکم وضعی هم تابع حکم تکلیفی نیست پس اینجا حکم وضعی روزه صبی ممیز صحت است
              گروه دیگری از فقها
                نه شرعی است و نه صحیح است
                  فقط تمرینی محض است
            روزه مجنون
              نه شرعی است و نه صحیح و نه تمرینی
                صحت و تمرینی بودن فرع بر تمییز است و این تمییز ندارد
              البته برخی دیوانه ها تمییز می دهند و مثل صبی ممیز هستند و روزه آنها صحیح است
                برخی مجانین در همه اوقات مجنون نیستند
              اگر بعد از طلوع فجر عاقل شود یا به هوش بیاید روزه آن روز او صحیح نیست
          وَ الْخُلُوُّ
            مِنْهُمَا
              خالى بودن زن از حيض و نفاس‌
            وَ مِنَ الْكُفْرِ،
              خالى بودن مكلّف (چه مرد و چه زن) از كفر
                اگر کافر بعد از طلوع فجر مسلمان شود آن روز روزه او صحیح نیست
          وَ يَصِحُّ
            مِنَ‌ الْمُسْتَحَاضَةِ
              إِذَا فَعَلَتِ الْوَاجِبَ مِنَ الْغُسْلِ
                زن مستحاضه باید غسل نهاری خود را انجام بدهد و یا مطلق غسل کردن او برای صحت روزه کفایت میکند
                  احتمالات در عبارت مصنف
                    روزه روز حاضر
                      زن مستحاضه غسل نهاری خود را انجام بدهد کفایت می کند
                    روزه فردا
                      انجام دادن غسل نهاری و لیلی برای صحت روزه فردا شرط است
                      انجام دادن مطلق غسل واجب بر او ولو غسل لیلی باشد برای صحت روزه کفایت میکند
                    انجام دادن غسل در شب و در روز شرط صحت روزه حاضر و فردای او است
                      مثلا زنی که استحاضه کثیره دارد و سه غسل برای نماز مغرب و عشا و نماز صبح و نماز ظهرین بر او واجب است غسل لیلی هم شرط صحت روزه روز حاضر و هم روزه فردایش است
                  نظر شهید ثانی
                    احتمال اول بهتر است زیرا غسل عشائین واجب نمی شود مگر بعد از پایان روز و تصور ندارد شرط صحت روز گذشته باشد؛ بلکه شرط صحت روزه فردا است؛ حتی اگر غسل عشائین را انجام ندهد و غسل نماز صبح را انجام بدهد برای روزه فردایش کفایت می کند
                صحت روزه مشروط به انجام غسل هست
            وَ مِنَ الْمُسَافِرِ فِي
              دَمِ الْمُتْعَةِ
                در بدل از قربانى حجّ‌
                توضیح
                  اگر كسى از قربانى نمودن در حج عاجز ماند بدل از آن بايد ده روز، روزه بگيرد حال اگر سه روز آن را در سفر بگيرد روزه‌اش صحيح است
              وَ بَدَلِ الْبَدَنَةِ
                در بدن از بدنه‌
                توضیح
                  كسى كه عمدا پيش از غروب از عرفات خارج شود واج است كفّاره آنرا كه بدنه (شتر) باشد بدهد و در صورت عدم تمكن از آن لازم است 18 روز روزه بگيرد، حال اين روزه را در سفر اگر بگيرد صحيح است.
              وَ النَّذْرِ الْمُقَيَّدِ بِهِ،
                در صورتى كه نذر نموده روزه را در سفر بگيرد.
              قِيلَ: وَ جَزَاءِ الصَّيْدِ.
                روزه‌اى كه كفّاره صيد مى‌باشد
              روزه شخص مسافر در سه مورد صحيح مى‌باشد
            مریض نباشد
              مریض
                در حالت شک به ضرر باید روزه بگیرد
                در حالت ظن و یا یقین به ضرر باید روزه نگیرد
                  افطار واجب است
                  مریضی ای که با روزه گرفتن تنافی داشته باشد چنین حکمی دارد
                  مرجع ظن هم خود شخص است که ظن داشته باشد و یا دکتر به او بگوید
                  ضرر
                    یا باعث بیشتر شدن مریضی می شود
                    یا باعث شدید شدن دردش می شود به شکلی که عادتا نمی شود آن درد را تحمل کرد
                    یا باعث کند شدن درمان بشود
                اگر مریض قبل از زوال خوب شود و مفطری انجام نداده باشد باید روزه بگیرد
                اگر اینجا روزه بگیرد باطل است
                  در روایت به این روزه نهی تعلق گرفته
                  اگر در عبادتی نهی داشته باشیم آن عبادت صحیح نیست
          نیت روزه
            وَ تَجِبُ فِيهِ النِّيَّةُ
              الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الْوَجْهِ وَ الْقُرْبَةِ
                بر مكلّف واجب است براى روزه نيّت كند و لازم است نيّتش مشتمل بر دو امر باشد
                منظور از نیت.
                  نیت مشتمل بر
                    قصد قربت
                    قصد وجه
                      واجب
                      مستحب
                      یعنی مکلف باید مشخص کند امر واجب است یا مستحب
                  نکته
                    خُصُوصًا فِی شَهْرِ رَمَضَانَ.
                      زیرا خصوصا این معنا را به ذهن متبادر میکند .
                        که در غیر ماه رمضان، این اشتراک(جاهایی که میتوان هم نیت مستحب کرد و هم واجب) برقرار نیست اما در ماه رمضان بالخصوص برقرار نیست
                      ظاهر قضیه این است که برقرار نیست
                        یعنی فقط در ماه رمضان نمیتوان بین نیت واجب و مستحب مشترک شد. اما در غیر ماه رمضان میتواند مشترک شود
                          قصد وجه فقط جایی است که واجب و مستحب عبادت هر دو قابل تحقق باشد.
                        مثل: 17 ربیع است که میتوان روزه مستحبی گرفت و هم میتواند فرد نذر کند که این روز را روزه بگیرد
                      قول شهید ثانی
                        بعضی محشین به قید «خصوصا» اشکال کردند
                  لازم نیست ذکر زبانی یا ذهنی باشد. اما داعی بر فعل است
              جمع بندی نظر و اشکال
                شهید اول
                  قصد وجه
                    معلوم کند که روزه را به چه وجهی -وجوب یا ندب- انجام می دهد،
                  قصد قربت
                شهید ثانی
                  قصد وجه را قبول ندارم
                    قصد وجه جایی معنا دارد که فعل مشترک بین واجب و مستحب باشد
                      ولی در ماه رمضان غیر از روزه واجب چیزی منعقد نیست
            شرایط نیت
              وَ تُعْتَبَرُ لِكُلِّ لَيْلَةٍ
                وَ الْمُقَارَنَةُ مُجْزِئَةٌ
                  آنكه براى خصوص هر روز در شب قبلش بايد نيّت كند
                    نيّت را بايد در شب و قبل از طلوع فجر بنمايد
                  در صورتيكه نيّت مقارن با طلوع فجر واقع شود مجزى و كافى مى‌باشد
                وَ النَّاسِي يُجَدِّدُهَا إِلَى الزَّوَالِ،
                  كسى كه در شب فراموش كرد نيّت روزه نمايد تا ظهر فردا براى تجديد نيّت وقت دارد
                اقوال
                  قبلا گفته شد واجب است براى هر روز در شب قبلش نيّت عليحده بنمايد
                  مشهور بين قدّماء آن است كه
                    وَ الْمَشْهُورُ بَيْنَ الْقُدَمَاءِ الاكْتِفَاءُ بِنِيَّةٍ وَاحِدَةٍ لِلشَّهْرِ،
                      براى تمام ماه يك نيّت كه در شب اوّل بنمايند كافى مى‌باشد
                    وَ ادَّعَى الْمُرْتَضَى فِي الرَّسِّيَّةِ فِيهِ الْإِجْمَاعَ،
                      وَ الْأَوَّلُ أَوْلَى.
                        ولى در عين حال رأى اوّل (وجوب نيّت عليحده براى هر روز) اولى و سزاوارتر مى‌باشد
                      توضیح
                        مقصود رساله‌اى است كه مرحوم سيّد مرتضى در آن جواب سؤالاتى كه اهالى « رسّ » از ايشان نموده‌اند را مرقوم فرموده‌اند.
                      مرحوم سيّد مرتضى در مسائل رسيّه اجماع علماء است بر مجزى بودن يك نيّت‌
                اضافات شهید ثانی به قول شهید اول
                  علی الاقوی
                    قول غیر اقوی
                      این گروه معتقدند، مقارنت امکان پذیر نیست
                        لذا حتما باید در شب نیت اش را انجام دهد
                  إن اتفقت
                    اگر خودش اتفاق بیفتد
                      از کجا بفهمیم طلوع کی است که دقیقا قبل از طلوع نیت کنیم؟؟ به عبارت دیگر عرفا امکان پذیر نیست
                  دلیل این فتوی
                    اصل در نیت مقارنت با عبادت نیت شده است. یعنی از لحظه شروع عبادت نیت داشته باشیم
                    اصل در نیت اینجا منظور قاعده در نیت است
                      مقارنت چطور از نیت در می آید؟
                        چون نیت شرط برای عبادت است. لذا رابطه نیت و عبادت رابطه شرط و مشروط است و در حکم علت و معلول برای هم هستند
                        لذا هر زمان که معلول باشد، باید علت نیز قبلش باشد. (هر چند بعدا می خوانیم که شروط می تواند متقدم، مقارن و متاخر باشد. در تمامی شروط باید یک مقارنتی باشد)
                        توجه: رابطه بین شرط و مشروط حقیقی است هرچند خود شرط و مشروط اعتباری باشد. (مثل همین جا).
                    اشکال: طبق توضیحات بالا که گقتیم رابطه بین شرط و مشروط حقیقی است، شهید اول باید میگفت: مقارنت «لازم» است نه «مجزئ». زیرا اصل مقارنت باید حتما برقرار باشد.
                      شهید ثانی: انما استغفرت... للعسر. یعنی مقارنت سخت و تقریبا محال است که این مقارنت برای صائم حاصل شود. برای همین شهید اول نگفت حتما قبلش این نیت اتفاق بیفتد.
                  شهید ثانی میگوید: مقارنت فقط در عبادات مستغرق زمان معین است
                    انواع عبادت
                      مستغرق زمان معین(یک لحظه نیست که در این زمان از عبادت خالی شده باشد):
                        مثال: روزه، وقوف در عرفات
                      غیر مستغرق زمان معین
                        مثال: صلاة (لازم نیست از زمان اذان تا موقع قضا شدن دائم نماز بخواند بلکه در هر قطعه ای از زمان میتواند نمازش را بخواند)
                        در این حالت دوم مقارنت معتبر است. (زیرا زمان شروع دست خودمان است)
                  شهید ثانی در پایان بحث میگوید:
                    بهتر است در شب نیت بکند. زیرا اجماع داریم
                وَ يُشْتَرَطُ فِيمَا عَدَا رَمَضَانَ التَّعْيِينُ،
                  در روزه غير ماه مبارك رمضان شرط است كه آن را بطور تعيين مشخص نمايند
                    شهید اول: در غیر روزه ماه رمضان علاوه بر اراده فعل و قصد قربت و قصد وجه؛ تعیین نیز لازم است
                      تعیین یعنی اینکه نوع قصد وجه را مشخص کنیم؛ مثلا روزه واجب از نوع قضا است یا نذر و یا روزه مستحب ایام البیض است یا اول ماه یا عید غدیر
                      نظر شهید ثانی
                        اقوی الحاق نذر معین به روزه ماه رمضان است به دلیل اشتراک هر دوی آنها در حکم شارع فقط یکی عرضی است و یکی اصلی
                        همچنین روزه مستحبی معین مثل روزه ایام البیض نیز ملحق به روزه ماه رمضان می شود به علت اشتراک در حکم شارع فقط یکی وجوب است و یکی مستحب
                          نظر شهید اول در کتاب بیان
                        حتی در برخی تحقیقات مؤلف مطلق روزه مستحبی ملحق به روزه ماه رمضان شده است به علت اشتراک در حکم شارع که شارع در همه ایام به جز ایام خاصی که حرام کرده روزه گرفتن را مستحب کرده است؛ فقط در ماه رمضان وجوب دارد و در سایر ایام استحباب
                        البته اگر در ماه رمضان نیت هر روزه دیگری را بکند هم آن روزه باطل است و هم روزه ماه رمضان انجام نشده است زیرا نیت روزه رمضان نشده است و هر روزه دیگری در ماه رمضان باطل است
                در نیت رعايت دو امر واجب مى‌باشد
              تفصیل بحث
                برای هر شب باید نیت بکند
                  نظرات
                    شهید اول
                      و نیت هم می تواند در شب باشد و هم مقارن و چسبیده به طلوع فجر باشد
                      شهید ثانی
                        به خاطر عسر و سختی که طلوع فجر موقعی دانسته می شود که وقوع پیدا کرده باشد؛ از شب نیت بکند کافی است
                    برخی گفتند که نیت را حتما باید شب انجام بدهد چون مقارنت ممکن نیست و تا نیت بکند بعد از طلوع است و دیگر وقت گذشته است
                    برخی دیگر گفتند که روزه که از طلوع فجر تا غروب است و زمان آن مستغرق در این زمان است اشکال ندارد که کمی بعد از طلوع نیت بکنید
                      نقد شهید ثانی
                        احتیاط آن است که شب نیت بکند که طبق همه فتاوا درست باشد هم نظر شهید اول و هم کسانی که منحصر به شب کردند نیت در شب را صحیح می دانند
                  اگر نیت را فراموش بکند
                    روزه ماه رمضان و صوم معین
                      تا قبل از زوال هر لحظه که متوجه شد وقت دارد که نیت بکند
                        باید همان لحظه که یادش آمد نیت بکند و اگر عمدا تأخیر بیندازد روزه باطل است
                      بعد از زوال یادش بیاید
                        باید قضای روزه را بگیرد
                    غیر این دو مثل قضا و کفاره و نذر مطلق
                      تا قبل از زوال وقت دارد نیت بکند حتی اگر عامدا به تأخیر بیندازد؛ حتی اگر نیت بکند افطار بکند ولی افطار نکند
                    روزه مستحبی
                      مشهور نظرشان این است که مثل کفاره و نذر است
                      یک قیل می گوید تا لحظه غروب اگر مفطری انجام ندهد نیت روزه بکند صحیح است
                        مصنف در دروس همین نظر را قبول کرده
                        علت قیل بودن
                          هر فتوایی در لمعه مقابل نظر مشهور می شود قیل اینجا هم چون شهید اول با مشهور مخالف است می شود قیل
                یک نیت بکند برای تمام ماه
                  متقدمین
                    سید مرتضی و شیخ طوسی ادعای اجماع کردند
                  متأخرین
                    محقق در معتبر و علامه در مختلف
                استنادا به اینکه روزه ماه مبارک یک عبادت واحد است
              جمع بندی نهایی
                شهید اول
                  اینکه هر شب نیت بکند اولی است یعنی هر دو جایز است ولی هر شب نیت بکند بهتر است
                اشکالات شهید ثانی به این نظر
                  اگر یک نیت برای کل ماه را جایز بدانیم یعنی کل ماه را یک عبادت دانستیم و در این صورت تفریق نیت جایز نیست
                    همانطور که مصنف در بحث وضو این تفریق نیت بین اجزا را جایز نمی دانست
                  ولی اگر کسی بین عبادات در نیت فرق قائل شود و بگوید که در بعضی عبادات هم نیت واحده درست است و هم تفریق نیت؛ آن موقع این اشکال پیش می آید که احتیاط اینجا جمع بین هر دو نیت است و نه تفریق نیت
            جمع بندی
              نسیان نیت
                صوم واجب معین.(رمضان/ نذر یوم معین)
                  تا زوال (زوال ظهر) فرصت دارد
                    واجب فوری است. یعنی تا ظهر هر زمان یادش آمد باید نیت کند و اگر یادش بیاید و نکند، روزه اش باطل است
                صوم واجب غیر معین. (کفاره، نذر مطلق، ..)
                  تا زوال فرصت دارد
                    اگر عمدا به تاخیر بیاندازد بر خلاف مورد اول اشکال ندارد. بلکه بالاتر : حتی اگر شب اصلا قصد روزه گرفتن نداشته است و بعد تا قبل از ظهر نیت بکند،
                صوم نافله
                  مشهور
                    تا زوال (به طریق اولی می تواند به تاخیر بیاندازد)
                  قیل
                    تا غروب میتواند نیت کند. (هو حسن)
              نیت ماه رمضان، هر شب یا در ابتدای ماه رمضان
                شهید اول میگوید: اینکه در هر شب نیت کند اولی است.
                این احتیاط مستحب است، زیرا فتوی داده شده است
          رسیدن به وطن
            قبل از زوال
              اگر به شهر خودش برسد قبل از زوال باید روزه بگیرد
              جایی که نیت اقامت ده روز بکند چه قبل از دخول در شهر نیت بکند چه هنگام ورود و چه بعد از ورود
            بعد از زوال برسند
              روزه ندارد و باید قضا بگیرد
            رسیدن یعنی دیوارهای شهر را ببیند یا اذان را بشنود
            جایی که قصد نیت ده روز بکند
          خلاصه شروط صحت
            تمییز
            خالی بودن از
              حیض و نفاس
              کفر
              در شرایطی روزه این سه گروه صحیح ست
                مستحاضه
                مسافر
                مریض
            نیت
            استقرار در وطن
          شرط صحت
    مکروهات
      9
        لَا يَفْسُدُ الصِّيَامُ بِـ
          مَصِّ الْخَاتَمِ
            با مكيدن انگشترى و نظير آن
              مکیدن نواة؛ هسته خرما و امثال آن؛ مکروه است
          وَ زَقِّ الطَّائِرِ
            و نيز بواسطه غذا دادن به طيور
              گذاشتن غذا در دهان خود و دادن به پرنده
                زق الطائر
          وَ مَضْغِ الطَّعَامِ.
            و جويدن طعام
              چشیدن آبگوشت (مرق) و هر چیزی که به حلق نرسد
          روزه باطل نمیشود
        وَ يُكْرَهُ
          مُبَاشَرَةُ النِّسَاءِ
            مباشرت و انس گرفتن با جماعت زنان
              مباشرت به غیر جماع؛ مگر برای کسی که این کار شهوتش را بر نمی انگیزد
          وَ الاكْتِحَالُ بِمَا فِيهِ مِسْكٌ
            سرمه كشيدن با دوائى كه در آن مشك باشد
          وَ إِخْرَاجُ الدَّمِ الْمُضْعِفُ
            گرفتن خون بوسيله حجامت يا غير آن به مقدارى كه باعث عروض ضعف بر مزاج شود
          وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ
            داخل شدن به حمام
          وَ شَمُّ الرَّيَاحِينِ وَ خُصُوصاً النَّرْجِسَ
            بوئيدن گياهان خوش‌بو مخصوصا گياه معروف به نرگس
              اما استشمام عطر کراهت ندارد بلکه استحبابش روایت شده
          وَ الاحْتِقَانُ بِالْجَامِدِ
            تنقيه كردن با اشياء جامد.
              یک قیل می گوید که حرام است و قضا بر آن واجب می شود
              شاید منظور چیزی شبیه شیاف امروزی باشد
          وَ جُلُوسُ الْمَرْأَةِ وَ الْخُنْثَى فِي الْمَاءِ
            نشستن زن و خنثى در آب
              وَ الظَّاهِرُ أَنَّ الْخَصِيَّ الْمَمْسُوحَ كَذَلِكَ
                و على الظاهر خواجه‌اى كه آلت نرينه اصلا ندارد حكمش همچون زن و خنثى مى‌باشد
                  یک قیلی که نادر است می گوید که قضا بر آنها واجب میشود
          وَ بَلُّ الثَّوْبِ عَلَى الْجَسَدِ
            لباس مرطوبى به تن نمودن
              بدنش را خیس کند بعد لباس بپوشد اشکال ندارد
              اشکال
                نشستن مرد در آب که بیشتر باعث خنکی می شود تا بر لباسی که بر تن دارد آب بریزد چرا آنجا کراهت نداشت؟
                  پاسخ: دلیل کراهت داشتن میزان خنک کننده بودن نیست بلکه در مورد بر لباسی که بر تن است آب ریختن روایت داریم و شاید دلیل این باشد که لباس خیس آب را نگه می دارد و آب به درون بدن نفوذ می کند
                    نظر: همین که روایت داریم کفایت می کند و به نظر می رسد احتمالی که ایشان داده خیلی قوی نیست زیرا که مثلا اگر لخت در آب برود و مدت ها هم در آب بماند بدون اینکه سرش را زیر آب ببرد اشکال ندارد و قطعا اگر میزان نفوذ آب به درون بدن است در اینجا بیشتر احتمال نفوذ هست زیرا که درون آب است
          وَ الْهَذَرُ
            هذر و سخن بيهوده گفتن.
        مکروهات روزه
      12
        لَا يَصُومُ
          الضَّيْفُ بِدُونِ إِذْنِ مُضيفِهِ،
            ميهمان بدون اذن ميزبان روزه نگيرد
              در مورد مهمان هم فرقی نمی کند که قبل از زوال بیاید یا روز قبل که می خواهد فردایش را روزه بگیرد
                ولی اگر بعد از زوال بیاید و روزه باشد ادامه دادن روزه بدون اذن صاحبخانه کراهت ندارد
          وَ قِيلَ: بِالْعَكْسِ أَيْضاً،
            عكس آن نيز ثابت است يعنى ميزبان بدون اذن ميهمان روزه نگيرد
              یک قیل می گوید که صابخانه هم بدون اذن مهمان نمی تواند روزه مستحبی بگیرد و کراهت دارد؛ این قول هم روایت شده ولی قائلین به آن کم هستند
          وَ لَا الْمَرْأَةُ وَ الْعَبْدُ بِدُونِ إِذْنِ الزَّوْجِ وَ الْمَالِكِ
            و همچنين زن بدون اذن شوهر و عبد بدون اذن مالك
          وَ لَا الْوَلَدُ بِدُونِ إِذْنِ الْوَالِدِ،
            و فرزند بدون اذن پدر
              احتمال دارد که فقط اذن پدر برای روزه او شرط باشد و اذن اجداد شرط نباشد
          نکات
            وَ الْأَوْلَى عَدَمُ انْعِقَادِهِ مَعَ النَّهْيِ.
              اولی این است که روزه مستحبی این چند گروه بدون اذن باطل است زیرا نهی به آن خورده
            در مورد زوج و عبد باید اذن بگیرند و بدون اذن صحیح نیست ولی مهمان و فرزند اذن گرفتن شرط نیست ولی اگر متوجه شدند و اذن ندادند کراهت باقی است
              حتی اگر زوج و مولی غایب هم باشند باید اجازه آنها اخذ بشود
        نمی تواند روزه مستحبی بگیرد و اگر بگیرد کراهت دارد
    اثبات اول ماه
      وَ يُعْلَمُ بِـ
        رُؤْيَةِ الْهِلَالِ
          ديدن هلال (ماه شب اوّل)
            بر هر کسی که دیده واجب می شود اگرچه بقیه که ندیدند برایشان اثبات نشود
              اگر یک نفر ببیند برای خودش حجت است ولی برای بقیه حجت نیست
                قطع ایجاد می کند
        أَوْ شَهَادَةِ عَدْلَيْنِ
          شهادت دو مرد عادل به اينكه ماه ديده شده، بنابراين اگر يك عادل به آن شهادت دهد اوّل ماه ثابت نمى‌شود
          شهادت عدلین بر رؤیت هلال
            عدلین ظهور در مرد بودن دارد؛ در کتاب الصلات عدل را معنا کرده: مبتلا به کبیره نباشد و اصرار بر صغیره نداشته باشد
              ظن ایجاد می کند
            با یک شاهد عادل اثبات نمی شود
              سلار گفته است که شهادت یک عادل هم برای ماه رمضان شدن کافی است
              اما اثبات اول دین یا ظهار یا ایلاء را اثبات نمی کند
                ظهار: طرف قسم می خورد که پشت تو همانند پشت مادر من است و دیگر با او نزدیکی نمی کرد
                لئان: به قصد اذیت زن به او گفته شود که تا چهار ماه با تو نزدیکی نخواهم کرد
              یک نفر شاهد فقط می تواند ماه رمضان را ثابت کند و با گذشت سی روز از اول ماه رمضان اول شوال ثابت می شود
        أَوْ شِيَاعٍ
          خبر دادن جماعتی به رویت هلال که انسان از عدم توطئه بر کذب کردن آنها مطمئن شود و با خبر آنها ظن مقرب به علم (اطمینان) به دست بیاید
            تعداد هم برایشان تعیین نشده فقط باید بیش از دو نفر باشند که با شهادت عدلین فرق کند
            برخی از فقها گفتند که حتما باید ده نفر به بالا باشد
              جماعت: کوچک یا بزرگ باشند زن یا مرد باشند مسلمان باشند یا کافر
            شیخ طوسی گفته که اگر در شهر باشد و هوا صاف باشد باید حداقل50 نفر شهادت بدهد
              روایتی هست که به امام می گویند که 100 نفر آمدند به ما گفتند که هلال را رؤیت کردند چند نفر بیاید شیاع حاصل می شود امام گفته بالای 50 نفر
                نقد شهید: اما این روایت جوری است که اولا قرینه هست که اینها دارند دروغ می گویند و ثانیا در هوای صاف وقتی افراد زیادی برای رؤیت رفتند باید غالبا رؤیت انجام بشود
            وَ لَا تُشْتَرَطُ الْخَمْسُونَ مَعَ الصَّحْوِ،
              در صورتى كه هوا صاف باشد در تعداد افراد شياع عدد پنجاه معتبر نيست بلكه چنانچه قبلا گفته شد هيچ عدد خاصّى لحاظ نشده است
        أَوْ مُضِيِّ ثَلَاثِينَ مِنْ شَعْبَانَ لَا بِالْوَاحِدِ فِي أَوَّلِهِ،
          گذشت 30 روز از ابتدای ماه شعبان
        وَ لَا عِبْرَةَ بِـ
          الْجَدْوَلِ
            عبارتست از اينكه ماه محرّم را ابتداء قرار داده و آن را سى روز حساب كرده و ماه بعدى يعنى صفر را ناقص و سپس ماه سوّم يعنى ربيع الاول را تمام و بهمين نحو محاسبه مى‌كنند تا دوازده ماه تمام شود
          وَ الْعَدَدِ
            در هر سال ماه شعبان را تمام و رمضان را ناقص (29) حساب مى‌كنند
          وَ الْعُلُوِّ
            غروب كردن هلال از غروب كردن هلال معمولى بيشتر طول بكشد لذا از نظر اهل نجوم اين علامت آن است كه شب گذشته اوّل ماه بوده
          وَ الانْتِفَاخِ
            مقدار جرم نورانى ماه بزرگ و ضخيم باشد
          وَ التَّطَوُّقِ
            مقصود از آن اين است كه نور ماه در جرمش بطور طوق و دائره ظاهر باشد.
              برخى از فقهاء آن را علامت شب دوّم مى‌دانند
          وَ الْخِفَاءِ لَيْلَتَيْنِ.
            دو شب ناپديد شدن ماه‌
          امورى كه در ثبوت اوّل ماه اعتبارى ندارند
      اگر کسی در شرایطی باشد که نتواند بفهمد اول ماه شده
        زندانی ای که راهی برای فهم ندارد
          باید تمام تلاشش را بکند تا بفهمد که ماه رمضان شده و اگر از هر قرینه ای ظن حاصل شد که ماه رمضان شده است روزه را می گیرد
            اگر بعدا خلافش معلوم بشود یا نشود اشکال ندارد
            اگر چند روز روزه بگیرد و بعد معلوم بشود که ماه رمضان هنوز شروع نشده باید دوباره بگیرد
            بعد از حصول ظن تمام احکام ماه رمضان بر او واجب می شود؛ قضا و کفاره و عید
            اگر هر چه تلاش کرد نفهمید یک ماهی را انتخاب بکند و روزه بگیرد فقط باید سال بعد هم همان ماه را روزه بگیرد
  کفارات
    قضا و کفاره
      فَيُكَفِّرُ، وَ يَقْضِي
        لَوْ تَعَمَّدَ الْإِخْلَالَ
          كسى كه عمدا خود را از مفطرات باز ندارد يعنى آنها را مرتكب شود بايد هم كفّاره داده و هم قضاء روزه‌اش را بجا آورد
        اگر مکلف کف نکند
          اختیاراً
            در روزه واجب باشد
              باید کفاره بدهد
              روزه اش را قضا بکند
              روزه واجب شامل نذر معین و روزه ماه رمضان می شود
            متفرعات
              اگر روزه ماه مبارک واجب نبود مثل مسافر و حائض
              روزه مستحبی باشد
              روزه ای واجب باشد اما وقت آن معین نباشد
              کفاره ندارد
          جاهلاً
            بِتَحْرِیمِهَا
              نمی داند حرام است
                جاهل به حکم تکلیفی
            إِفْسَادِهَا
              می داند حرام است ولی نمی داند باعث ابطال روزه می شود
                جاهل به حکم وضعی
            مثل حالت اختیار است
              قضا حتمی است
              کفاره دادن اختلاف نظر است
                شهید اول در دروس نظرش عدم وجوب کفاره است
          ناسیاً
            حکم را می دانست ولی یادش رفت
              قضا ندارد
              کفاره ندارد
          اکراهاً
            به زور چیزی به خورد او می دهند
              مضطر
            او را تهدید می کنند که این کار را بکند
              مکره
            قضا و کفاره ندارد
              شیخ طوسی
                مکره مثل عمد حساب می شود
                  قضا و کفاره دارد
          شهید اول با قید نزدن 7 مورد را داخل می کند ولی شهید ثانی مورد هفتم را خارج می کند
      2
        الْكَفَّارَةُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَ النَّذْرِ الْمُعَيَّنِ وَ الْعَهْدِ
          كفّاره روزه ماه رمضان و نذر معيّن و عهد
          حکم
            عِتْقُ رَقَبَةٍ‌
              آزاد كردن بنده
            أَوْ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ
              يا روزه گرفتن شصت روز پشت سر هم
            أَوْ إِطْعَامُ سِتِّينُ مِسْكِيْناً
              يا طعام دادن به شصت مسكين
            افطار به غیر حرام بکند
              نظر شهید اول
                آزاد کردن برده یا دو ماه پشت سر هم روزه یا اطعام 60 فقیر
                  یعنی به نحو مخیره بین یکی از این سه تا
              قیل
                یکی از این سه تا را به نحو مرتبه انجام بدهد
                  شهید ثانی قول اول که تخییر است را اشهر می داند
        وَ لَوْ أَفْطَرَ عَلَى مُحَرَّمٍ مُطْلَقاً
          اگرروزه‌اش را با افطار بر حرام فاسد كند مطلقا
          حکم
            فَثَلَاثٌ
              بر او واجب است هر سه كفّاره را بدهد
                اعم از آنكه حرام، حرام ذاتى و اصلى بوده همچون زناء و استمناء و خوردن مال ديگران
                يا عارضى باشد نظير نزديكى با همسرش در حال ناپاكى
            اقوال
              نظر شهید اول و ثانی
                کفاره جمع بر او واجب می شود
                  به دلیل اطلاق روایت امام رضا سلام الله علیه
                    مَتَى جَامَعَ الرَّجُلُ حَرَاماً أَوْ أَفْطَرَ عَلَى حَرَامٍ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَعَلَيْهِ ثَلَاثُ كَفَّارَاتٍ ... وَ قَضَاءُ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ إِنْ كَانَ نَكَحَ حَلَالًا أَوْ أَفْطَرَ عَلَى حَلَالٍ فَعَلَيْهِ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ وسائل الشیعه ج 10 صص 53-54
              قیل
                مثل بقیه حالات است و کفاره جمع واجب نمی شود
                  به دلیل اطلاق کثیری از نصوص
                    سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَزِقَ بِأَهْلِهِ فَأَنْزَلَ- قَالَ عَلَيْهِ إِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً مُدٌّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ وسائل الشيعة، ج‌10، ص: 49
            طریق جمع این است که نصوص مطلق به وسیله روایاتی که افطار به حرام را کفاره جمع می داند قید می خورند
    فقط قضا
      وَ يَقْضِي لَوْ
        عَادَ بَعْدَ انْتِبَاهَةٍ
          شخص جنب بشود و بخوابد
            و بیدار بشود
              عادت به بیدار شدن قبل از طلوع فجر داشته یا احتمال بیدار شدن را می داده و بخوابد و بعد از طلوع فجر بیدار بشود
                فقط قضی
              عادت به بیدار شدن قبل از طلوع فجر نداشته یا احتمال بیدار شدن را نمی داده و بخوابد و بعد از طلوع فجر بیدار بشود
                مثل کسی است که متعمداً بر جنابت باقی بماند
                  قضا و کفاره
            بیدار نشود
              اگر عادت به بیداری یا احتمال بیداری بدهد
                هیچ چیزی بر او نیست
              اگر عادت به بیداری ندارد یا احتمال بیداری ندهد
                مثل حالت 6 قبل است
                  قضا و کفاره دارد
        أَوِ احْتَقَنَ بِالْمَائِعِ
          روزه‌دارى كه با جسم مايعى تنقيه بكند قضاء روزه‌اش بر او واجب است‌
          در روز ماه مبارک اماله بکند
            مایع باشد
              نظر شهید اول
                قضی دارد و کفاره ندارد
              نظر شهید دوم
                نه قضی دارد و نه کفاره
                  هر چند که حرام است
            جامد باشد
              نه قضی دارد و نه کفاره
        أَوِ ارْتَمَسَ مُتَعَمِّداً،
          روزه‌دارى كه عمدا زير آب برود روزه‌اش را بايد قضا كند
          کل سرش را یک باره زیر آب بکند
            عمدی باشد
              روزه اش چه حکمی دارد؟
                شهید اول
                  در لمعه
                    قضی دارد و روزه باطل است
                  در دروس
                    هم قضا دارد و هم کفاره
                شهید ثانی
                  کار حرامی کرده ولی روزه باطل نیست
              غسلش چه حکمی دارد
                چون به این غسل نهی شده غسل او قبول نیست
            غیر عمدی باشد
              کسی او را بیندازد در آب
              از روی فراموشی سرش را زیر آب ببرد
              هیچ چیزی بر او نیست
        أَوْ تَنَاوَلَ مِنْ دُونِ مُرَاعَاةٍ مُمْكِنَةٍ فَأَخْطَأَ
          اگر روزه‌دار با امكان رعايت وقت، آن را رعايت نكرد و به مجرّد گمان اكتفاء نمود و مفطرى را تناول كرد
            سَوَاء كَانَ مُسْتَصْحِبَ اللَّيْلِ أَوِ النَّهَارِ،
              كند اعم از آنكه در ابتداء طلوع صبح بوده و استصحاب شب داشته يا در آخر روز و با استصحاب بقاء روز باشد
            وَ قِيلَ: لَوْ أَفْطَرَ لِظُلْمَةٍ مُوهِمَةٍ ظَانّاً فَلَا قَضَاءَ،
              اگر روزه‌دار بواسطه تاريك شدن هوا به دخول شب گمان پيدا كند و بهمان اكتفاء نموده و در صدد تحقيق زائدى برنيايد و بعدا كشف خلاف شود قضاء بر او واجب نيست
          خوردن قبل از اذان صبح یا مغرب
            امکان مراعات بوده
              مراعات نکرده
                قضا دارد
                نظرات دیگر
                  نظر شهید ثانی
                    در مستصحب النهار
                      چون باید مراعات می کرده و نکرده و تکلیف شرعی اش مراعات بود پس مثل عامد است
                        پس کفاره هم دارد
                    در مستصحب الیل
                      فقط قضا دارد و کفاره ندارد
                        در شب قرار گرفته و اصل این است که هنوز شب است
                  نظر شهید اول در کتاب دروس
                    اگر مستحصب اللیل بود
                      قضا واجب نیست
                        در اولی ظنش موافق اصل اسصحاب است
                    اگر مستحصب النهار بود
                      قضا واجب است
                        در دومی ظنش مخالف اصل استحصاب است
                  نظر شیخ طوسی و فاضلان یعنی علامه حلی و محقق حلی
                    علاوه بر اینکه در مستصحب الیل قضا واجب نیست در مستحصب النهار هم قضا واجب نیست
                      یکی از دلایلشان این است که روایاتی داریم که می گوید قضا ندارد
                    نقد شهید ثانی بر این نظر
                      روایت دلالت بر این بحث ندارد
                      ثانیا در روایت هیچ قرینه ای بر اینکه شخص مراعات کرده وجود ندارد
                      توضیح کلمه وهم در عبارت
                        شهید ثانی
                          ظن گاهی به معنای وهم به کار می رود و منظورشان از وهم اینجا ظن است
                        شهید اول
                          اینکه ایشان اینجا وهم را مطلق آورده منظورش وهم هم هست ولی اینجا وهم را به معنای ظن مرتبه پایین و ظن را به معنای ظن مرتبه بالا گرفته است
                          در بعض تحقیقات ایشان می گوید وهم یعنی ظنی که از اماره غیرشرعیه به دست آمده باشد و ظن یعنی ظنی که از اماره شرعیه به دست آمده باشد
                            نقد شهید ثانی
                              بعید است که منظور فقها این باشد
                              ظنی که مجوز افطار می دهد فرقی نمی کند از چه راهی به دست آمده باشد
                                اگر ظن طریقی باشد باید حکمشان یکی باشد
                                  ظن طریقی = از هر راهی ظن پیدا بکنی
                چه استحصاب بکند لیل را و چه استحصاب بکند نهار را
                  در لیل معنای اصطلاحی استحصاب را گرفته است
                  در نهار معنای لغوی استحصاب را گرفته است
              مراعات کرده
                قضا ندارد
            امکان مراعات نبوده
              قضاندارد
            توضیحات تفصیلی
          وجوب قضا
        أَوْ تَعَمَّدَ الْقَي‌ءَ
          اگر روزه‌دار عمدا استفراغ كند.
            اگر چیزی فرو ببرد کفاره هم واجب است زیرا مصداق اکل است
            اگر اختیاری نباشد قضا بر او نیست به شرط اینکه چیزی از استفراغ را فرو نبرد
            در حالی که چیزی از استفراغ به حلقش فرو نبرد
          وجوب قضا
        أَوْ
          أُخْبِرَ
            بِدُخُولِ اللَّيْلِ فَأَفْطَرَ
              اگر به روزه‌دار خبر دهند كه مغرب فرا رسيده و شب داخل شده است و او بواسطه اعتمادى كه به خبر مخبر دارد افطار كند
                وَ يَظْهَرُ الْخِلَافُ،
                  و بعد كشف خطاء شود بر وى لازم است روزه‌اش را قضاء كند
              شهید ثانی
                در خبر به دخول لیل اگر قادر به مراعات بوده وجوب کفاره هم لازم می آید و اگر قادر به مراعات نبوده قضا هم بر او نیست
            أَوْ بِبَقَائِهِ فَتَنَاوَلَ
              اگر به روزه‌دار خبر دهند كه شب هنوز باقى بوده و صبح طلوعى نكرده است و وى به اعتماد اين خبر تناول نمود
                وَ يَظْهَرُ الْخِلَافُ،
                  و بعدا كشف خلاف شود قضاء روزه‌اش بر او واجب مى‌باشد
              شهید ثانی
                در خبر به بقاء لیل چون مطابق اصل استصحاب است حتی اگر مراعات هم نکرده باشد فقط قضا بر او واجب است و اگر مخبر حجت شرعی باشد مثل عدلین حتی قضا هم بر او نیست
        أَوْ نَظَرَ إِلَى امْرَأَةٍ أَوْ غُلَامٍ فَأَمْنَى،
          اگر روزه‌دار به صورت زن يا پسرى نظر كند و محتلم شود قضاء روزه‌اش واجب مى‌باشد مشروط باينكه به قصد محتلم شدن نظر نكند
            وَ لَوْ قَصَدَ فَالْأَقْرَبُ الْكَفَّارَةُ
              اگر روزه‌دار به قصد محتلم شدن به صورت زن يا پسرى نظر كند و محتلم نيز بشود
                نه تنها قضاء بر او واجب است بلكه كفّاره نيز بر عهده‌اش مى‌آيد
            وَ خُصُوصاً مَعَ الاعْتِيَادِ
              إِذْ لَا يَنْقُصُ عَنِ الاسْتِمْنَاءِ بِيَدِهِ أَوْ مُلَاعَبَةٍ.
                على الخصوص كه وى عادتا با نظر ركدن محتلم شود چه آنكه در اين فرض نظر نمودن كمتر از استمناء و ملاعبه نمى‌باشد
          خلاصه حالات مفروض
            روزه دار نظر به زن نامحرم و غلام بکند قصد امناء یا عتیاد به امنا نداشته باشد اما از او منی خارج شود
              وجوب قضا
                نظر شهید ثانی
                  در این حالت اقوی این است که قضا بر او واجب نیست هر چند که گناه کرده است
            روزه دار نظر به زن نامحرم و غلام بکند و قصد امنا و اعتیاد داشته باشد و منی خارج بشود
              وجوب قضا و کفاره
            روزه دار نظر نظر به زن نامحرم و غلام بکند و قصد امنا داشته باشد ولی اعتیاد نداشته باشد ومنی خارج بشود
              وجوب قضا و کفاره
            روزه دارد نظر به زن نامحرم و غلام بکند قصد امنا نداشته باشد ولی اعتیاد داشته باشد منی خارج بشود
              فقط وجوب قضا است
                چیزی که از عبارت شهید اول در اینجا برداشت می شود
                  اما اقوی این است که کفاره هم واجب است و نظر مصنف در کتاب دروس نیز همین است
            بدون قصد خروج منی و عادت به نگاه، به زن نامحرم و یا مردی نگاه بکند و منی از او خارج بشود
      افراد محکوم به وجوب قضاء
        وَ يَقْضِيهِ كُلُّ تَارِكٍ لَهُ عَمْداً أَوْ سَهْواً أَوْ لِعُذْرٍ
          كسانى كه عمدا يا سهوا يا بواسطه عذرى- مثلا سفر یا مرض- روزه ماه رمضان را افطار كرده‌اند
            حکم
              لازم است بعد از انقضاء رمضان آن را قضاء كنند
        إِلَّا
          الصَّبِيَّ
          وَ الْمَجْنُونَ
          وَ الْمُغْمَى عَلَيْهِ
            فی الاصح
          وَ الْكَافِرَ الْأَصْلِيَّ
            اما کافر عارضی مثل مرتد قضی بر او واجب است
          اجماعا
        نکته
          البته این حرف کامل نیست و به نحو کلیه درست نیست
            و در برخی موارد فقط فدیه دادن واجب است مثلا پیرمرد و پیرزنی که دیگر توانایی روزه گرفتن ندارند و یا مریضی که تا سال بعد خوب نمی شود
      1
        مَنْ نَسِيَ غُسْلَ الْجَنَابَةِ
          مکلف شب جنب شد و غسل را فراموش کرد و یک یا چند روز روزه می گیرد
            حکم
              قَضَى الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ فِي الْأَشْهَرِ،
                بنابر اشهر نماز و روزه‌هاى گرفته شده را بايد قضاء نمايد
              وَ يَتَخَيَّرُ قَاضِي رَمَضَانَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الزَّوَالِ
                كسى كه قضاء روزه رمضان را بجاى مى‌آورد تا مادامى كه ظهر نشده مخيّر است بين ادامه دادن روزه و بهم زدن آن
                  فَإِنْ أَفْطَرَ بَعْدَهُ أَطْعَمَ عَشَرَةَ مَسَاكِيْنَ،
                    و اگر بعد از ظهر آن را افطار كند بايد ده فقير را اطعم كند
                  فَإِنْ عَجَزَ صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ.
                    و در صورتى كه از آن عاجز باشد لازم است سه روز روزه بگيرد
                حکم روزه قضاء رمضان
          شهید ثانی: در مورد نماز بین فقها اختلافی نیست اما در مورد قضای روزه ها فقها دو دسته شدند
            برخی قضای روزه را واجب نمی دانند
              توضیح شروط عبادات
                شرط واقعی
                  شرطی است که باید حتما با تکلیف باشد چه شما علم داشته باشید یا نداشته باشید
                شرط علمی یا ذُکری
                  شرطی است که حتما باید علم داشته باشی و در صورت جهل عبادت صحیح است
              طهارت از جنابت شرط علمی یا ذکری برای صحت روزه است یعنی هر زمان که علم به جنابت داشت و عمدا غسل نکرد روزه اش باطل است و اگر جنابت را فراموش بکند روزه اش صحیح است
              یک مؤید این است که قبلا گفته شد که اگر مکلف در ابتدای شب جنب شود و بخوابد و بعد از طلوع فجر بیدار شود روزه اش صحیح است و اگر در طول روز عمدا غسل نکند باز روزه اش صحیح است
                پس در مسئله نسیان باید به طریق اولی روزه اش صحیح باشد؛ چون در نام می دانسته که جنب شده و خوابید که بیدار شود در حالی که می توانست نخوابد، یک چیزی شبیه عمد در آن هست ولی در نسیان اصلا عمدی در کار نبوده است
            برخی قضای روزه را واجب می دانند
              می گویند که در این مسئله دلیل خاص داریم و این تحلیل ها به درد نمی خورد
              در مسئله یک روایتی وجود دارد که صحیحه است (وسائل الشیعه ج10 ص 237) که می گوید نماز و روزه اش را قضا بکند
                مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَن‏ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ يُجْنِبُ بِاللَّيْلِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ يَنْسَى أَنْ يَغْتَسِلَ حَتَّى يَمْضِيَ لِذَلِكَ جُمْعَةٌ أَوْ يَخْرُجَ شَهْرُ رَمَضَانَ- قَالَ عَلَيْهِ قَضَاءُ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْم‏
              نکات دیگر
                مقتضی اطلاق در بیان یک روز یا چند روز یا کل ماه رمضان است
                برای زن حائض هم همین مطلب را می گوییم
                در مورد نذر معین هم همین حکم را دارد
              اشکال شهید ثانی به شهید اول
                چرا با اینکه موضوعات خواب و بیدار شدن بعد از طلوغ فجر و فراموش کردن و غسل نکردن یکی است حکمشان فرق می کند
              پاسخ های احتمالی شهید اول از زبان شهید ثانی
                علت احتمالی این است که شهید اول تصریح نکرده و شهید ثانی دارد تحلیل می کند
                تقریر استاد سر کلاس
                  بین این دو مسئله فرق است
                    منظور از نائم نائمی است که واقعا قصدش این بوده که قبل از طلوع فجر بیدار بشود و غسل بکند و به خاطر این قصد به او ارفاق شده است
                    اما در مورد ناسی چون از شب می دانست که جنب است اما همان وقت غسل نکرد و بعد فراموش کرد کانه تفریط نموده لذا قضا بر او واجب است
                    نقد من
                      در مورد نسیان هم طرف قصد غسل قبل از طلوع فجر را داشته ولی فراموش کرده است
                      کلا نسیان زمانی معنا دارد که عزمی باشد و اگر کسی عزم نکند عامد است و نه ناسی
                      پاسخ استاد
                        ناسی می تواند عازم نباشد؛ ولی با وجود توضیح زیاد توسط استاد نفهمیدم که چطور می شود تصویر کرد که قبل از نسیان عزم نداشته باشد ولی عامد نباشد
                    جناب شهید ثانی تصریح کرده که ربما جمع بینهما ولی با این روش ما جمع نکردیم بلکه فرق ایجاد کردیم؛ باید در پاسخ اول بتوان بین نائم و ناسی جمع کرد
                تقریر من از بحث به کمک حاشیه نراقی
                  سوال را به دو شکل می شود تقریر کرد
                    اینکه ناسی و نائم با اینکه هر دو غیر مکلف هستند و فرقی از این جهت بینشان نیست پس چرا حکمشان با هم فرق می کند
                      وجه جمع در این حالت به این شکل می تواند باشد که
                        اینکه نائم را بر حسب علم و عزم تقسیم کنیم به
                          عالم عازم
                            به علت عزم او بر غسل شارع به او تخفیف داده و قضا را بر او واجب نکرده
                              بررسی
                                معنای عازم بودن نائم این است که قبل از نوم عزم غسل داشته است
                                (ناظر به 1) می گوییم که معنای نسیان هم این است که قبل از نسیان عزم بر غسل داشته ولی یادش رفته؛ بلکه اصلا معنا ندارد که به کسی که عزم بر کاری نداشته بگوییم که فراموش کرده آن کار را بکند؛ چون اصلا نمی خواسته آن کار را بکند
                                (جواب2) کسی که نائم است در مظان تذکیر نیست ولی کسی که ناسی است در مظان تذکیر است و عدم یادآوری او در طول زمان نشان دهنده کوتاهی او است,
                                (جواب3) اگر منظور از در مظان تذکیر بودن ناسی در همان حالی است که ناسی است که باطل است و اگر منظور این است که در مظان تذکیر است به اینکه نسیانش برطرف شود می گوییم که نائم هم با برطرف شدن خوابش یعنی بیدار شدن در مظان تذکیر است
                                نتیجه
                                  ناسی همانند نائم نباید قضا بر او واجب باشد
                            محل بحث در اینجا است
                          غیر عالم غیر عازم
                            مثل ناسی است و بلکه خود ناسی است و حکمش با ناسی یکی است
                          عالم غیر عازم
                            این حالت که عامد است
                          غیر عالم عازم
                            معنا ندارد و محال است
                    اینکه ناسی اعم از این است که نائم باشد یا نباشد و نائم اعم از این است که ناسی للغسل باشد یا نباشد پس نسبتشان عموم و خصوص من وجه است و وجه اجتماعشان ناسی نائم است مقتضی آنچه قبلا گفته شده بود عدم وجوب قضا بر این شخص است و مقتضی بیان اینجا وجوب قضا
                      وجه جمع در این حالت به این شکل می تواند باشد که
                        بگوییم ناسی به اطلاق باقی بماند و نائم تخصیص بخورد به نائمی که عالم و عازم است که این دو مسئله با هم تنافی دارند و وجه جمعی باقی نمی ماند
                          در واقع اینجا طبق تقریر دوم است و به این شکل است که قسمت نائم غیر ناسی و کل ناسی مد نظر قرار گرفته که این دو با هم متباین هستند
                      شماتیک
                  می توان هم به این شکل جمع کرد که مضمون روایت در مورد کسی است که غسل را فراموش بکند تا ماه رمضان تمام بشود
        سعه و ضیق وقت در گرفتن روزه قضا
          اگر در سعه بود
            تا قبل از لحظه زوال می تواند این روزه را بشکند
              ما بینه و بین الزوال
                از زمانی که آن شخص در آن هست تا زوال
                  با توجه به اینکه تا قبل زوال وقت نیت کردن دارد یک حالتی که ذیل همین است این است که از لحظه ای که نیت بکند که ممکن است بعد از فجر تا قبل زوال باشد؛ تا چند لحظه قبل از زوال
                از زمان طلوع فجر
              اگر بعد از زوال یا لحظه زوال بشکند
                کار حرامی انجام داده است
                ده تا مسکین را هر مسکین یک مد طعام اطعام بکند
                  یک مد یعنی 750 گرم یا سه چهارم کیلو
                    طعام هم گندم جو نان و غیر آنها از طعام های متوسط
                  اگر هم دعوت بکند سر سفره به میزان سیر شدن فقیر باید بدهد
                اگر نمی تواند طعام بدهد سه روز روزه بگیرد
                از لحظه شکستن هم دیگر نمی تواند مفطری انجام بدهد و اگر مفطری انجام بدهد تکرار کفاره می شود
            در قضا غیر ماه رمضان مثل قضای نذر معین نباید بشکند ولی اگر شکاند گناهی بر او نیست و می تواند بعدا بگیرد
            همه واجب های غیر معین مثل نذر مطلق و کفاره هم اینچنین هستند
            یک قیل هست که اگر بشکند کار حرامی انجام داده است
              برای اینکه بفهمیم که کاری حرام هست یا نه نیاز به دلیل داریم اینجا هم آیه 33 سوره محمد اعمال خود را باطل نکنید
                يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمَلَكمْ‏› (محمد 33)
                لاتبطلوا نهی است و نهی ظهور در حرمت دارد
                اعمال شامل مستحب و واجب می شود اما مستحب را دلیل خاص داریم که می شود باطل کرد
                نقد: ?
                  چرا استدلال به این آیه از نظر شهید اول و ثانی درست نیست
          اگر در ضیق باشد
            در این حالت مطلقا نمی تواند روزه را بشکند و اگر روزه را بشکند گناه کرده ولی کفاره ندارد
              ضیق وقت یعنی تا رمضان بعدی وقت کمتری از روزهایی که باید قضا کند باقی باشد یا ظن وفات برایش حاصل شود
              علت کفاره نداشتن؛ اثبات کفاره امری است تعبدی امر تعبدی نیاز به دلیل شرعی دارد و در اینجا هیچ دلیل شرعی بر کفاره وجود ندارد
              اما باید بعد از ماه رمضان به جای هر روز روزه یک مد طعام به فقیر بدهد
    موارد تکرر کفاره
      الف
        وَ
          تَتَكَرَّرُ الْكَفَّارَةُ بِـ
            تَكَرُّرِ الْوَطْءِ
              موجب آن نزديكى نمودن در ماه مبارك رمضان بطور مكرّر باشد
                ولو در یک روز
                ولو زمان های متصل به هم در یک روز
                  میزان تکرار جماع؛ تکرار ورود آلت مردم بعد از هر بار خروج از فرج زن است
            أَوْ تَغَايُرِ الْجِنْسِ (جنس مفطر)
              موجبات كفّاره با هم فرق داشته و از نظر جنس متغاير باشند
              مثلا يك بار طعام خورده و يك بار نزديكى نموده است.
              تکرار مفطرات
            أَوْ تَخَلُّلِ التَّكْفِيرِ (واسطه شدن کفاره دهی)
              در صورت پرداخت کفاره در فاصله انجام دو مفطر همجنس
                خوردن بعد از اداء کفاره خوردن اول
            أَوِ اخْتِلَافِ الْأَيَّامِ
              موجبات كفّاره در ايّام متعدّد واقع شوند اگر چه جملگى از نظر جنس با هم متحد باشند
                در صورت انجام مفطر در 2 روزهای مختلف
            كفّاره بواسطه انجام موجب آن در چهار مورد تكرار مى‌شود
          وَ إِلَّا فَوَاحِدَةٌ،
            و در غير اين چهار مورد يعنى در جائى كه موجبات كفاره به استثناء جماع با هم متحد و در يك روز واقع شده و بين آنها كفّاره نيز داده نشده باشد يك كفّاره بر عهده مكلّف مى‌باشد
            نکته
              در لمعه علی المشهور گفته
              در الدروس الشرعیه به صورت قطع و یقین گفته
              ابن فهد حلی در المهذب ادعای اجماع کرده
          در غیر این موارد فقط یک بار کفاره واجب است
          شهید اول
        افوال
          نظر دیگر که تایید مشروط توسط شهید ثانی شده
            تکرار مفطر در هر صورت و هر جنس باعث تکرار کفاره می شود
              شهید ثانی: اگر اجماع بر خلافش ثابت نشود نظر بهتری است زیرا تکرار سبب باعث تکرار مسبب می شود به جز مواردی که نص بر آنها داریم مثل دو جنابت که یکی از جماع حاصل شده و یکی از احتلام و یک غسل دارند
              اگر در منع از تکرار کفاره به تکرار سببش گفته شود که روزه با همان مفطر اول باطل شد؛ می گوییم لازم می آید عدم تکرار کفاره در یک روزبه صورت مطلق حتی اگر تکرار جماع یا تکرار افطار با مفطرات مختلف و یا بعد از پرداخت کفاره مفطر اول باشد
          نظر دیگر
            روزه با مفطر اول باطل شده و در مفطرات بعدی تکرار کفاره نخواهیم داشت
              نظر شهید ثانی
                این نظر وجه علمی دارد ولی نظر اول که واسطه بین نظر دوم و سوم است ضعیف است
      ب
        جماع با همسر با زور
          علاوه بر کفاره ی روزه زن تعذیر نیز دارد
          در جماع با زور با غیر همسر چه کنیز و چه زن اجنبیه و اینکه نفر سومی دو نفر را وادار به جماع بکند و یا همسر شوهر را با زور وادار به جماع بکند این حکم نیست
            اشکال
              جماع با زور با زن اجنبیه که فحشایش بیشتر از جماع با زن خود است چرا اینجا تکرار کفاره ندارد؟
            پاسخ
              کفاره برای تخفیف در گناه است و اینجا شارع نمی خواهد که تخفیف در گناه بدهد
          در اکراه هم بین مجبوره مثل کسی که دست و پایش را ببندند و با زور با جماع بکنند و مضروبه ای که طوری او را بزنند که تمکین بکند فرقی نیست
          اگر زنی که با اکراه به جماع وادار شده در اثنای جماع راضی بشود و یا اینکه از اول راضی به جماع بوده باشد و اکراهی در کار نبوده؛ هر کس کفاره خودش بر گردنش است
  روزهای
    حرام
      13
        يَحْرُمُ
          صَوْمُ الْعِيدَيْنِ
            روزه عيد فطر
            روزه عيد عقربان
              چه مكلّف در منى بوده و چه در غير آن باشد
          وَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ
            سه روز بعد از عید قربان
              شهید اول و ثانی
                لِمَنْ كَانَ بِمِنىً،
                  برای کسی که در منی باشد چه ناسک باشد و چه نباشد
              علامه
                وَ قَيَّدَهُ بَعْضُ الْأَصْحَابِ بِالنَّاسِكِ،
                  کسی که در منا هست، باید حتما ناسک باشد تا روزه اشکال داشته باشد
            مراد کسانی که روزه ایام تشریق را مطلقا حرام می دانند مراد کسانی است که قید زدند؛ یعنی هر چند مطلق گفتند ولی منظورشان مقید است
              اثبات این حرف
                در حج تمتع اعمال منی واجب است
                  از اعمال منی قربانی کردن است که به آن هدی می گویند که قربانی واجب است؛ باید در روز عید قربان انجام شود
                  در روز عید قربان، قربانی دیگری انجام دادن هم مستحب است که به آن اضحیه می گویند و زمان آن در منی از عید تا سه روز بعد در غیر منا از روز عید تا دو روز بعد
                در روز عید تکبراتی بعد از بعضی نمازها واجب است
                  اگر کسی در منی بود در 15 نماز این اذکار را بگوید؛ از نماز ظهر عید تا نماز صبح روز سیزدهم
                  در غیر منا بعد از 10 نماز گفتن تسبیحات مستحب است؛ از ظهر عید تا نماز صبح روز دوازدهم
                از اینکه گفتند ایام می فهمیم که منظورش حداقل سه روز است؛ و ایام تشریق فقط در منی سه روز است و در غیر منی دو روز است
            سه روز بعد از عيد قربان مى‌باشد
            برای کسی که در منا نیست روزه ایام تشریق اشکال ندارد
              البته برخی مثل مصنف در دروس گفتند که چه در منا باشی و چه نباشی روزه حرام است
          وَ صَوْمُ يُومِ الشَّكِّ بِنِيَّةِ الْفَرْضِ
            روزه يوم الشك بنيّت وجوب‌
            روزى است مردّد بين آخر شعبان و اوّل رمضان‌
              چطور یوم الشک می شود؟
                مردم دارند در مورد رویت و عدم رویت هلال حرف می زنند و اختلاف هست
                شهادت داده شده به رویت هلال؛ که به شهادشان اعتماد نیست
              اگر روزه مستحبی یا روزه واجب غیر ماه رمضان بگیریم اگر بعد معلوم شود که ماه رمضان بوده است روزه ماه رمضان حساب می شود
                اهل سنت می گویند در صورتی مستحب درست است که روزهای قبل از شعبان هم روزه مستحبی گرفته باشد ولی در نزد ما این شرط نیست
              هر واجب معین دیگری در حالت عدم علم؛ اگر به نیت مستحبی انجام بشود؛و چه بعد علم حاصل شود چه نشود عبادت مستحبی به جای واجب معین حساب می شود؛ مگر در جایی که دلیل خاص داریم مثل نماز واجب
              اگر به صورت تردیدی نیت بکند؛ به صورت قضیه شرطیه که اگر ماه رمضان بود رمضان و اگر غیر آن بود مستحب
                قول اول
                  مجزی است
                  شهید اول و ثانی
                بلکه روز سی ام هر ماهی به نیت روزه روز اول ماه که مستحب است
          وَ لَوْ صَامَهُ بِنِيَّةِ النَّفْلِ أَجْزَأَ إِنْ ظَهَرَ كَوْنُهُ مِنْ رَمَضَانَ،
            اگر يوم الشك را به نيّت مستحب روزه بگيرند
            و بعدا معلوم شود رمضان بوده روزه‌اى كه گرفته‌اند مجزى بوده و روزه ماه مبارك محسوب مى‌شود.
          وَ لَو رَدَّدَ
            و اگر صائم در نيت خود ترديد بياندازد يعنى اين طور نيّت كند
            اگر روزه اول ماه رمضان است آن را به قصد وجوب مى‌گيريم
            و در غير اين صورت (روز آخر شعبان باشد) آن را به نيّت مستحب انجام مى‌دهم.
            حکم
              فَقَوْلَانِ‌ أَقْرَبُهُمَا الْإِجْزَاءُ
                اقرب القولين از نظر ما اين است كه روزه صحيح بوده و از واقع مجزى مى‌باشد
          حرمت روزه
        وَ يَحْرُمُ
          نَذْرُ الْمَعْصِيَةِ وَ صَوْمُهُ
            روزه نذر معصیت
              یعنی شخص برای شکر ترک واجب یا انجام یک فعل حرام نذر روزه بکند
            نذر معصيت حرام بوده و روزه‌اى هم كه شخص بواسطه اين نذر بر خود واجب كرده حرام مى‌باشد.
          وَ الصَّمْتُ
            روزه سكوت‌
              مقصود آن است كه شخص نيّت كند روزه را در حال سكوت مى‌گيرم
                ولی بدون شرط کردن سکوت در نیت از صبح تا غروب حرف نزند اشکال ندارد
          وَ الْوِصَالُ
            روزه وصال‌
              به دو نحو واقع میشود
                الف: آنكه نيّت كند دو روز يا بيشتر روزه بگيرد بطورى كه بين آنها افطار واع نشود.
                ب: آنكه نيّت كند از اول طلوع فجر تا ساعاتى بعد از غروب صائم باشد.
                یا اینکه نیت بکند که روزه اش را تا سحر ادامه بدهد و افطاری و سحری اش را در یک وعده بخورد
          وَ صَوْمُ الْوَاجِبِ سَفَراً سِوَى مَا مَرَّ.
            روزه واجب را در سفر بگيرند
              سفری که موجب شکسته شدن نماز میشود
              مگر آنچه قبلا استثناء شد
                کسی که نذر کرده
                کقاره صید در حج
                سه روز روزه بدل
            مقید کردن به واجب یعنی اینکه روزه مستحب را می تواند در سفر بگیرد
              البته برخی گفتند که مندوب هم حرام است زیرا که روایت مطلق است البته سه روز روزه مستحب در مدینه در ایام حج به نیت بر آورده شدن حاجت را استثنا کردند
    مستحب
      10
        يُسْتَحَبُّ مِنَ الصَّوْمِ
          أَوَّلُ خَمِيسٍ مِنَ الشَّهْرِ
            پنجشنبه اول هر ماه‌
          وَ آخِرُ خَمِيسٍ مِنْهُ،
            پنجشنبه آخر هر ماه‌
          وَ أَوَّلُ أَرْبعَاءَ مِنَ الْعَشْرِ الْأَوْسَطِ،
            چهارشنبه اول از دهه وسط هر ماه.
          وَ أَيَّامُ الْبِيضِ
            ايام البيض‌
              شبهاى سيزده و چهارده و پانزدهم هر ماه‌
              وجه تسمیه
                منظور لیالی ایام بیض است زیرا در این سه شب ماه در همه شب هست و شب ها روشن است
                روایتی از رسول اکرم هست که می فرماید أن آدم عليه السلام لما أصابته الخطيئة اسود لونه فألهم صوم هذه الأيام فابيض بكل يوم ثلثه فسميت بيضا لذلك
                  بر این اساس کلام جاری بر ظاهر است و تقدیری لازم نیست
          وَ مَوْلِدُ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلَامُ،
            روز مولود پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم‌
              يعنى هفدهم ربيع الاول
          وَ مَبْعَثُهُ،
            روز مبعث پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم‌
              يعنى بيست و هفتم ماه رجب
          وَ يَوْمُ الْغَدِيرِ،
            يعنى هيجدهم ماه ذى الحجة الحرام
          وَ الدَّحوِ
            روز دحو الارض‌
              يعنى روزى كه زمين از زير مكه معظمه كشيده شده است و آن مصادف با روز 25 ذيقعده مى‌باشد
          وَ عَرَفَةَ لِمَنْ لَا يُضَعفهُ عَنِ الدُّعَاءِ مَعَ تَحَقُّقِ الْهِلَالِ
            روز عرفه‌
              يعنى روز نهم ذى الحجة الحرام.
            به دو شرط
              یکی اینکه باعث ضعف او نشود که نتواند دعا بخواند
                البته اگر قصد داشته باشد دعا بخواند هم کمیتا و هم کیفیتا یعنی اگر نخواست دعا بخواند یا همه دعا را نخواست بخواند به حدی که به ضعف بیفتد مستحب است روزه بگیرد
                استفاده می شود که دعا در این روز از روزه افضل است
              یکی هم اینکه هلال ماه ذی الحجه را رؤیت کرده باشد و اگر از اول ماه رؤیتش مشکوک بود برای اینکه روزه اش در عید قربان نیفتد روزه نگیرد
          وَ الْمُبَاهَلَةِ
            يعنى بيست و چهارم ماه ذى الحجة الحرام
          وَ الْخَمِيسِ،
            پنجشنبه هر هفته.
          وَ الْجُمُعَةِ،
            جمعه هر هفته
          وَ سِتَّةُ أَيَّامٍ بَعْدَ عِيدِ الْفِطْرِ،
            شش روز بعد از عيد فطر بدون فاصله.
              متوالی و بدون فصل بگیرد
                البته این قید را شهید ثانی اضافه کرده است و عبارت شهید اول توالی و بدون فصل ندارد
                  شهید اول در مقام بیان اصل ثواب است ولی شهید ثانی در مقام بیان ثواب بیشتر است
                    دلیلش هم این است که در برخی روایات این قیود آمده است ولی رابطه شان عام و خاص نیست بلکه ثواب و ثواب بیشتر است
                      این به خاطر تخفیف است زیرا انسان در ماه رمضان عادت به روزه پیدا کردیم و با راحتی بیشتر این همه فضیلت کسب بکنیم
                      یا به خاطر برگشتن به عبادت به خاطر رغبتی که در ماه رمضان حاصل شده است
              ثواب مواظبت بر این روزه
                اگر این 6 روز را با ماه رمضان روزه بگیرد مساوی یک سال است
                  در اخبار هست که صدقه ده برابر می شود؛ ماه رمضان می شود ده ماه این 6 روز مساوی دو ماه است؛ و می شود یک سال
                اگر هر سال مواظبت داشته باشد مساوی است با اینکه کل عمرش را روزه گرفته باشد
          وَ أَوَّلُ ذِي الْحِجَّةِ
            اول ذى الحجة
          وَ رَجَبٌ كُلُّهُ،
            تمام ماه رجب.
          وَ شَعْبَانُ كُلُّهُ.
            تمام ماه شعبان
          ايامى كه روزه در آن‌ها مستحب مى‌باشد
          مواظبت بر این سه
            مساوی با روزه کل دهر است
            وسوسه قلب از او رفع شود
            این سه روزه مستحبی اختصاص به قضا دارند و قضایشان در همان زمان در ماه بعد (نیت هر دو ماه را بکند) فضیلت اصلی را دارد
    مکروه
      روز عاشورا
  اصناف روزه داران
    زنده
      سالم
        آزاد
          مرد
            تمامی شرایط و احکام بیان شده در مورد آن جاری میشود
          زن
            7
              الْحَامِلُ الْمُقْرِبُ
                زن حامله که وضع حملش نزدیک است
              وَ الْمُرْضِعَةُ الْقَلِيلَةُ اللَّبَنِ
                و زنی که شیر می دهد و شیرش کم است
              چند قید که در حکم فرقی ایجاد نمی کند
                فرقی نمی کند که فرزند از نسب باشد یا رضاع
                فرقی هم نمی کند که پول بگیرد یا مجانی شیر بدهد
                  اگر به جای زنی که پولی انجام می دهد زن دیگر باشد که یا مجانی انجام بدهد یا با پول کمتر و مساوی انجام می دهد بر زن واجب است که بچه را به آن زن دیگر واگذار بکند
                  ظاهراً در مقام بیان زنی که شیر می دهد که پول در بیاورد به خاطر فقر نیست
              وَ لَا يَجِبُ صَوْمُ النَّافِلَةِ بِشُرُوعِهِ فِيهِ،
                کسی که روزه مستحبی بگیرد می تواند روزه اش را بشکند چه قبل زوال و چه بعد زوال؛ ولی بعد زوال کراهت دارد
                  نَعَمْ يُكْرَهُ نَقْضُهُ بَعْدَ الزَّوَالِ إِلَّا لِمَنْ يُدعَى إِلَى طَعَامٍ.
                    بلى، ميتوان گفت بعد از ظهر بهم زدنش مكروه است
                      مگر نسبت به كسى كه او را براى صرف طعام دعوت نموده‌اند
                        شرط ست دعوت کننننده و اجابت کننده مومن باشند
                      چه آنكه قطع روزه ولو بعد از ظهر نسبت به وى كراهتى ندارد
                روزه مستحبى به مجرد شروع واجب نمى‌شود
              اگر خوف ضرر به
                  فرزند رود
                    حکم
                      يُفْطِرَانِ وَ يَفْدِيَانِ،
                        افطار می کنند و فدیه می دهند
                        این فدیه را هم باید خود زن بدهد هر چند که شوهر داشته باشد و فرزند هم از آن شوهر باشد
                    بعد از زوال عذر هم قضا بکند
                  مادر رود
                    دقیقا مثل مریض است
                      قضا می کنند و فدیه واجب نیست
                      هر کسی که به علت خوف بر نفس روزه نگیرد این حکم را دارد
            حکم اکراه زوجه و مطاوعت او
              وَ يَتَحَمَّلُ عَنِ الزَّوْجَةِ الْمُكْرَهَةِ
                مردى كه در روز ماه رمضان همسر خود را مجبور بر نزديكى كند
                  الْكَفَّارَةَ،
                وَ التَّعْزِيرَ بِخَمْسَةٍ وَ عِشْرِينَ سَوْطاً
                  فَيُعَزَّزُ خَمْسِينَ (25+25)
                    علاوه بر كفّاره و تعزير خود بايد متحمّل كفّاره و تعزير همسر نيز بشود
                    و چون تعزير در اينجا به بيست و پنج تازيانه معين شده لاجرم پنجاه تازيانه بايد بخورد
                    بيست و پنج تازيانه بجهت فعل خود و 25 تازيانه ديگر بابت فعل زن
              وَ لَوْ طَاوَعَتْهُ فَعَلَيْهَا.
                اگر زن پيشنهاد مرد مبنى بر انجام عمل نزديكى را پذيرفت و هيچ اكراهى در بين نباشد تعزير و كفاره و قضاء بر زن نيز واجب است
          کودک
            تمرین کودک برای روزه
              وَ يُمَرَّنُ الصَّبِيُّ لِسَبْعٍ وَ قَالَ ابْنَا بَابَوَيْهِ وَ الشَّيْخُ فِي النِّهَايَةِ: لِتِسْعٍ.
                پسر بچّه نابالغ را در هفت سالگى بر گرفتن روزه تمرين بدهند
                  مرحوم صدوقين و نيز شيخ عليه الرحمه در كتاب نهايه فرموده‌اند:
                  پسر بچه مزبور را در نه سالگى بر گرفتن روزه تمرين دهند
            واداشتن بچه به عبادات
              نظر شهید اول و ثانی
                در هفت سالگی او را به عبادت تمرین دهد و بعد از آن شدت به خرج بدهد
              جماعتی از فقها
                قبل از هفت سالگی تمرین داده شود و بعد از هفت سالگی شدت به خرج داده شود
              نظر ابنا بابویه و شیخ طوسی
                در نه سالگی تمرین دهد
              نظر شهید ثانی
                در هفت سالگی تمرین دهد و در نه سالگی شدت به خرج دهد
                حتی قسمتی از روز را که می تواند هم تمرین داده شود و مخیر بین نیت واجب و مستحب است و اولی نیت مستحب است
              اگر بعد از طلوع فجر به سن بلوع برسد
                آن روز روزه او صحیح نیست
        غیر آزاد
          مسافر
            زود رسیدن مسافر و زود تمام شدن مریضی
              وَ لَوْ
                قَدِمَ الْمُسَافِرُ
                  مسافر وقتی به وطن برگردد یا قصد اقامت 10 روز کند
                    قبل از ظهر + چیزی از مفطرات انجام نداده
                      باید روزه بگیرد
                        نسبت به وطن واضح است چون احکام وطن برای او جاری است
                    نکته
                      نسبت به شخص قصد 10 روز کرده است. امر دایر مدار نیت او است. یعنی اگر فردی به مکان برسد ولی بعد ظهر نیت کند، دیگر صوم برای او لازم نیست..
                        لذا بعد از زوال دیگر روزه بر او واجب نیست
                        از زمانی که نیت 10 روز بکند، روزه براو ثابت میشود
                    تحقق قدوم؟
                      صدای اذان
                      دیوار شهر
                      حتما به ورود به شهر نیست
                      بلکه یکی از این موارد کافی است و روزه بر او واجب است
                        صرف دانستن اینکه قبل از ظهر به مکان میرسد، کافی نیست. و باید نیت روزه را قبل از ظهر بکند.
                أَوْ بَرَأَ الْمَرِيضُ
                  اگر مريض پيش از زوال خوب شد
                    اگر تا اين زمان مفطرى را مرتكب نشده باشند و نيّت روزه نمايند
                      روزه ايشان صحيح و مجزى است
                به دو شرط
                  قَبْلَ الزَّوَالِ
                  وَ لَمْ يَتَنَاوَلَا
              أَجْزَأُهُمَا الصَّوْمُ
                بِخِلَافِ...
                  الصَّبِيِّ
                    بخلاف طفل كه بعد از طلوع صبح بالغ گردد
                    تفصیل
                      صبی و مجنون (بلوغ و عقل شرط صحت است)
                      چرا صبی بعد طلوع فجر اگر به بلوغ برسد روزه آن روز بر او واجب نیست؟
                        ج: چون در بخشی از زمان روزه (طلوع فجر تا ذهاب حمره مشرقیه) شرط صحت را نداشته است.
                      اشکال: حکم صبی باید مثل حکم مسافر باشد زیرا تا قبل از طلوع فجر شرط صحت را نداشته است، همان طور که مسافر نیز در حین سفر شرط صحت را ندارد پس چرا حکم مسافر وجوب روزه است ولی برای صبی بالغ واجب نیست؟
                        ج: ما برای مسافر و مریض دلیل خاص و روایت داریم. ولی برای صبی و مجنون و... روایتی نداریم.
                  وَ الْكَافِرِ
                    كافر كه پس از تحقق فجر صادق مسلمان شود
                  وَ الْحَائِضِ
                  وَ النُّفَسَاءِ
                  وَ الْمَجْنُونِ
                  وَ الْمُغْمَى عَلَيْهِ
                  شود و حائض و نفساء و ديوانه و بيهوش كه پس از صبح عذرشان برطرف شده و نيّت روزه نمايند
                    چه آنكه روزه ايشان مجزى از روزه واجب نمى‌باشد
                  قضاندارد
                در مورد مریض و مسافر با شرایط روزه صحیح ست
              فَإِنَّهُ يُعْتَبَرُ زَوَالُ الْعُذْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ،
                زيرا شرط است كه عذر اين چند گروه قبل از صبح برطرف شده باشد
            5
              مقدمه
                كسى كه مسافر است و بايد روزه‌اش را افطار و نمازش را قصر بخواند
                  اگر با علم به مسئله روزه‌اش را بگيرد واجب است بعدا آنرا به عنوان قضاء اعاده نمايد.
              لَوْ صَامَ الْمُسَافِرُ
                عَالِماً أَعَادَ
                  باید قضایش را بگیرد
                    اگر در طول روز بفهمند حتما باید بشکند و قضا بکند
                وَ النَّاسِي يُلْحَقُ بِالْعَامِد
                  حکم را میداند + فراموش کرده + نسیاناً روزه گرفته
                    گرفته از نظر فساد روزه به عامد ملحق مى‌باشد.
                      به دلیل کوتاهی در تحفظ
                    شهید اول: به عامد ملحق می شود
                  شهید ثانی: اعاده ندارد
                    به دلیل فوت شدن وقت روزه
                    هر ناسی ای مقصر نیست
                    به دلیل رفع حکم نسیان ناسی عامد نیست
                وَ لَوْ كَانَ جَاهِلًا فَلَا
                  ولى اگر جاهل به مسئله باشد روزه‌اش صحيح بوده
                    اعاده ندارد
              قاعده
                وَ كُلَّمَا قَصُرَتِ الصَّلَاةُ قَصُرَ الصَّوْمُ، إِلَّا أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي الصَّوْمِ الْخُرُوجُ قَبْلَ الزَّوَالِ
                  فرق نماز و روزه مسافر
                  هر جا که نماز شکسته باشد روزه هم شکسته می شود مگر در یک جا
                    البته برخی فقها بین این دو فرق گذاشتند که شهید ثانی ضعیف می داند
                      مراد از بعض اصحاب شیخ طوسی است که گفته که کسی که سفر می کند برای صید برای تجارت، روزه شان شکسته است ولی نمازشان کامل است
                    مشروط بر اینکه
                      پیش از ظهر از وطن برای سفر خارج بشود و همچنین قبل از ظهر از حد ترخص عبور کرده باشد
                        اگر راه افتاد و قبل زوال از حد ترخص عبور نکرده باشد روزه اش صحیح است ولی اگر نمازش را در وقت های بعدی که از ترخص گذشته بخواند نمازش شکسته است
                          این فرض همان فرض بعدی است که بعد از زوال از وطن خارج شده
                      اما اگر بعد از زوال از وطن خارج شود و روزه اش کامل است هر چند نمازش شکسته است
                      نظرات دیگر
                        اگر یک کسی شب نیت کند که فردا برود سفر و فردا هم برود سفر چه لحظه زوال قبل حد ترخص باشد و چه بعد حد ترخص روزه اش شکسته است
                        در هر حالتی وقتی که قصد سفر کرد روزه اش شکسته است
            11
              هر کسی که به خاطر عذری روزه نمی گیرد اگر در اثناء روز عذرش برطرف شود
                يُسْتَحَبُّ الْإِمْسَاكُ
                  مستحب است که تا اذان مغرب به نیت عبادت امساک کند
                    البته اگر قبل از زوال و قبل از تناول عذرش برطرف شود؛ روزه آن روز بر او واجب می شود
                فِي الْمُسَافِرِ وَ الْمَرِيضِ بِزَوَالِ عُذْرِهِمَا
                  بَعْدَ التَّنَاوُلِ
                    مثل مسافر یا مریضی که بعد از تناول عذرشان برطرف شده باشد چه قبل زوال باشد و چه بعد زوال
                      مسافر می تواند قبل از رسیدن به حد ترخص تناول بکند هر چند که علم داشته باشد که قبل از زوال به حد ترخص می رسد
                        وجوب صوم منوط به اختیار اوست همانطور که مخیر است که نیت اقامت کند و روزه بگیرد و نیت اقامت نکند
                  أَوْ بَعْدَ الزَّوَالِ
                وَ لِكُلِّ مَنْ سَلَفَ مِنْ ذَوِي الْأَعْذَارِ الَّتِي يَزُولُ فِي أَثْنَاءِ النَّهَارِ.
                  همچنین مثل ذات الدم (زن حائض)؛ صبی؛ مجنون؛ مغمی علیه و کافری که مسلمان شود
                    در صورت برطرف شدن عذردر اثناء روز بقيه وقت را به قصد قربت امساك كنند.
                اگر به نیت عبادت نباشد، عبادت نیست
          محبوس
            وَ الْمَحْبُوسُ يَتَوَخَّى عَلَى ظَنِّهِ
              كسى كه در مكانى محبوس بوده مكلّف ماهى را كه ظن دارد ماه صيام مى‌باشد رمضان حساب كند و روزه بگيرد
                فَإِنْ وَافَقَ أَجْزَأَ
                  اگر با واقع موافق در آمد روزه‌اش صحيح و مجزى است
                وَ إِنْ ظَهَرَ التَّقَدُّمُ أَعَادَ،
                  ولى اگر معلوم شد جلوتر از رمضان روزه گرفته در وقت فرا رسيدن ماه صيام لازم است روزه‌اش را اعاده كند.
      مریض
        مسن
          6
            کسی که قدرت بر روزه گرفتن ندارد
              الشَّيْخَانِ إِذَا عَجَزا
                پيرمرد و پير زنى كه از گرفتن روزه و قضای آن ناتوان هستند
                  حکم
                    فَدَيَا بِمُدٍّ وَ لَا قَضَاءَ
                      بايد عوض هر روز كه افطار مى‌كنند يك مدّ طعام به فقير بدهند و قضاء از ايشان ساقط است
                دو قید اضافه توسط شهید ثانی
                  اگر روزه نمی توانست بگیرد اما قضا می توانست بگیرد؛ فرضش هم این است که ماه رمضان در تابستان باشد ولی در زمستان بتواند بگیرد
                    باید قضا بگیرد
                    شهید اول در دروس می گوید که هم فدیه بدهد و هم قضا
                      در دروس چنین چیزی نگفته بلکه گفته علی الشیخ و الشیخه اذا امکنهاما القضا و الا فالفدیده لا غیر
                  اگر پیرزن و پیرمردی در حالت عجز بود و نتوانست ولی بعد از مدتی این عجز برطرف شد
                    باید روزه بگیرد
                نظر شهید ثانی
                  اگر اصلا نمی تواند روزه بگیرد نه قضا بر او واجب است و نه فدیه
                    ظاهرا ایشان با ادله اینکه قدرت شرط تکلیف است اینجا تکلیفی را قائل نیست
                  اگر قادر باشند روزه بگیرند همراه با مشقت شدیده ای که عادتا قابل تحمل نیست باید فدیه بدهند؛ اگر بعد قادر بر قضا شد (مثلا در زمستان) واجب است قضا بگیرد
                    فدیه به خاطر افطار کردن واجب شده؛ اگر بعد قدرت پیدا کرد قضا نیز واجب می شود؛ اصل هم بقاء فدیه است به علت امکان جمع هر دو
                      منظور از اصل
                        منظور از اصل استصحاب است؛ قبلا فدیه واجب بود الان شک می کند که فدیه واجب است یا نه استصحاب می کند وجوبش را
                        از ادله به دست می آید که فدیه بدل از قضا نیست؛ چطور با اینکه قضا واجب شده است فدیه هنوز سر جای خودش هست
        غیر مسن
          روزه مریض
            حکم مکلف
              ظن به ضرر
                روزه نباید بگیرد
              ظن به عدم ضرر
                وجوب صوم
              شک به ضرر
                محل بحث
            وَ الْمَرِيضُ يَتَّبِعُ ظَنَّهُ فَلَوْ تَكَلَّفَهُ مَعَ ظَنِّ الضَّرَرِ قَضَى.
              مريض بايد از ظن و گمان خود تبعيّت كرده و به آن عمل كند
                لذا در صورتيكه ظن دارد گرفتن روزه براى وى ضرر دارد و على القاعده نبايد بآن مبادرت ورزد
              ، اگر روزه گرفت، روزه‌اش فاسد بوده و بعدا بايد قضاى آنرا بجا آورد
            قاعده اصولی
              آیا عامِ مخصّص در بقیه افراد حجت است یا نه؟
                مثلا «احل الله البیع و حرّم ربا
                  حرمت ربا اطلاق به عموم افراد دارد. اما در روایات ما استثناء کردند و گفتند: ربا پدر به فرزند اشکالی ندارد.
                    اصولیون میگویند اگر دلیل عام در یک جا تخصیص خورد، باز هم حجت است. یعنی فقط نسبت به همان دلیل خاص حجت ندارد اما نسبت به بقیه افراد همچنان حجت است.
                    حالا اگر کسی بگوید ربا بین خواهر و برادر هم جایز است و احتمال بدهد که این هم تخصیص بخورد؟
                      اصولی میگوید نه فقط در همان مورد خاص حجت نیست. و عام نسبت به موارد دیگر همچنان حجت دارد.
                  . این مورد میشود دلیل خاص. وقتی عام و خاص کنار هم قرار بگیرند، عام توسط خاص تخصیص میخورد. حالا سوال این است که این دلیل عام دیگر حجت نیست
                مشابه این قاعده اصولی را در اینجا داریم:
                  دلیل عام
                    روزه بر شما واجب شده است. (کتب علیکم الصیام)
                  دلیل خاص
                    المریض لا یجب علیه الصوم
                  مورد سوم
                    تردید نسبت به ضرر صوم
                      قاعده اصول می گوید اینجا چه تردید داشته باشد چه نداشته باشد، روزه واجب است.
              نهی صوم در جایی که روزه ضرر دارد ولو به ظن، آیا از باب رخصت است یا از باب عزیمت؟
                روزه در این حالت(ظن به ضرر) باطل است و قضا دارد
                  چون نهی از عبادت مقتضی فساد است. زیرا «ما یکون منهیا لا یکون مقربا
                از باب رخصت یعنی از باب تفضّل
                  یعنی من به تو اجازه میدهم که به زحمت نیفتی. اما اگر کسی هم خواست ، میتواند روزه بگیرد
                از باب عزیمت.
                  تصمیم نهایی شده است که نباید روزه گرفت و اصلا حق روزه نداری
                در اینجا هم که میگوییم
                  روزه چنین فردی(جایی که فرد ظن به ضرر روزه دارد) صحیح نیست از باب عزیمت است
                  و این عزیمت هم از ظهور نهی فهیمده میشود
                  وقتی گفته میشود که اگر احتمال ضرر هم میدهید نباید روزه بگیرد، معنایش این است که من (مولا) راضی نیستم روزه بگیری
              تفصیل مسئله
          6
            وَ ذُو الْعُطَاشِ
              كسى كه به مرض عطش مبتلاء است
                الْمَأْيُوسِ مِنْ بُرْئِهِ
                  و از بهبودى اين مرض مأيوس بوده
                    حکم
                      كَذَلِكَ
                        حكمش همچون پيرمرد و پيره‌زن مى‌باشد و هرچه در آن دو گفتيم در حق وى نيز جارى است
                وَ لَوْ بَرَأَ
                  اگر مأیوس از خوب شدن نباشد
                    اگر قبل از ماه رمضان سال بعد خوب شود
                      فقط قضا بر او واجب است و فدیه بر او نیست
                    اگر بعد از ماه رمضان سال بعد خوب شود
                      در این حالت آیا فدیه هم باید بدهد؟
                        نظر شهید اول در دروس و در لمعه در فرض برگرداندن به مبنای او در دروس و نظر شهید ثانی
                          اقوا وجوب فدیه است
                        نظر سید مرتضی و شهید در لمعه در فرض تغییر مبنا نسبت به دروس
                          فدیه واجب نیست
                  حکم
                    قَضَى
                    نظر شهید ثانی
                      دقیقا مثل شیخان است
                        اگر اصلا نمی تواند روزه بگیرد نه قضا بر او واجب است و نه فدیه
                        اگر قادر باشند روزه بگیرند همراه با مشقت شدیده ای که عادتا قابل تحمل نیست باید فدیه بدهند؛ اگر بعد قادر بر قضا شد (مثلا خوب شد) واجب است قضا بگیرد
          3
            مريضى كه بواسطه مرض روزه‌اش را افطار كرده
              لَوِ اسْتَمَرَّ الْمَرَضُ إِلَى رَمَضَانَ آخَرَ
                اگر كسالتش تا رمضان سال آينده ادامه پيدا كند
                  حکم
                    فَلَا قَضَاءَ
                      قضاء روزه‌اى كه افطار نموده ساقط است
                    وَ يَفْدِي عَنْ كُلِّ يَوْمٍ بِمُدٍّ
                      منتهى بجاى هر روزى كه افطار نموده واجب است فديه يعنى يك مدّ طعام بدهد
                    قیل
                      باید قضا بگیرد
                    نظر صدوقین
                      سال اول فدیه بدهد و از سال دوم باید قضا بگیرد
                        شهید ثانی این نظر را قبول نمی کند
                    قیل
                      باید هم قضا بگیرد و هم فدیه بدهد
                    این دو قول نادر هستند
                نکته
                  تکرار سال ها یعنی چند سال گذشته باشد و هنوز فدیه داده نشده باشد تأثیری در تکرار فدیه ندارد
                  عبارت ظهور در این دارد که انگار باید عین همان مریضی تا سال بعد طول بکشد یعنی اگر مریضی عوض شد باید روزه بگیرد
                    اگر به مناط رجوع کنیم عبارت درست نیست؛ زیرا مناط ظن ضرر بود
                  کسانی که باید فدیه به آنها داده شود
                    اینجا باید فدیه را فقط بدهد به کسی که مستحق زکات است یعنی فقط فقیر و لازم نیست که به افراد متعدد بدهد و می تواند به یک فقیر بدهد
              وَ لَوْ بَرَأَ
                قبل از فرا رسيدن رمضان سال ديگر بهبودى پيدا نموده
                  وَ تَهَاوَنَ
                    ولى سستى كرده و قضاء روزه‌هاى خورده شده را نگيرد
                    حکم
                      فَدَى وَ قَضَى
                        بر او هم قضاء و هم فديه واجب مى‌باشد
                    نکته
                      کوتاهی یعنی اینکه عزم گرفتن روزه را ندارد؛ یا اینکه در سعه بود و عزم گرفتن داشت و وقتی در ضیق زمان قرار گرفت عزم گرفتنش از بین رفت
                  وَ لَوْ لَمْ يَتَهَاوَنْ
                    و اگر سستى نكرده باشد
                    حکم
                      قَضَى لَا غَيْرُ
                        تنها قضاء بر او واجب است.
                      فتوای شهید ثانی
                        ملاک در کوتاهی عزم داشتن یا نداشتن نیست؛ بلکه قدرت بر گرفتن روزه است؛ و اگر مریض سالم شد و قادر بر گرفتن روزه بود و نگرفت هم قضا دارد و هم فدیه
                          چه تفاوتی بین فتوای شهید اول و ثانی هست؟
                            فتوای شهید اول عزم روزه گرفتن برای عدم وجوب فدیه کفایت می کند ولی در فتوای شهید ثانی اگر خوب شد و نگرفت چه عزم روزه کرده باشد چه نکرده باشد فدیه بر او واجب می شود
                      فتوای ابن ادریس
                        مطلقا قضاء را واجب می داند و قائل به فدیه در هیچ حالتی نیست
                    نکته
                      عزم گرفتن روزه را داشت و در سعه بود؛ وقتی که در ضیق وقت قرار گرفت مانعی ایجاد شد مثلا مریضی جدید یا سفر واجب و غیره
                اگر مانع روزه تا سال بعد مریضی نبود بلکه مثل سفر بود
                  دو احتمال دارد
                    جایی که بدون عذر به تأخیر بیندازد کفاره بر او واجب می شود و اگر عذر داشته باشد فقط قضا بر او واجب است
                      عذر یعنی سفر، سفر ضروری باشد
    میت
      4
        اگر پدری روزه قضا بر عهده دارد و بمیرد
          إِذَا تَمَكَّنَ مِنَ الْقَضَاءِ ثُمَّ مَاتَ
            قَضَى عَنْهُ أَكْبَرُ وُلْدِهِ الذُّكُورِ
              سوالات
                اصل این است که هر تکلیفی بر نفس مکلف باشد
                  هر کس باید تکالیف خودش را به عهده بگیرد
                افتادن تکلیف کسی به عهده شخص دیگر خلاف اصل است و خلاف اصل نیاز به دلیل دارد
                  آیا اینجا روزه روی دوش کسی می رود و آن شخص هم فرزند پسر بزرگ است؟
              در روایات این بحث کثیرا اضطراب وجود دارد
                اگر در حین موت پدر؛ پسر بالغ نباشد
                  دو قول هست
                    گروهی می گویند دیگر چیزی بر عهده پسر نیست
                      از برائت استفاده می کند
                    گروهی هم می گویند که بعد بلوغ تکلیف بر او هست
                      از استصحاب استفاده می کند
                        موقعی که بالغ نبود تکلیف بر گردن او بود بعد بلوغ شک می کند که تکلیف بر او هست یا نه چون قبلا بوده است بر گردنش هست
                اگر فرزندان ذکور متعدد و تساوی در سن داشتند مثل دوقولو و یا دو فرزند هم سن از دو زن
                  بینشان به مساوی تقسیم می شود
                    اگر تعداد زوج بود نصف می شود و اگر فرد باشد آن یک روز باقی مانده مثل واجب کفایی می ماند و هر کدام اقدام بکند از آن یکی ساقط می شود و اگر هیچ کدام اقدام نکنند وجوب بر هر دو باقی مانده است
                اگر دو پسر 14 و 15 ساله داشته باشد و پسر 14 ساله زودتر بالغ بشود
                  ملاک اکبریت بلوغ است و هر کسی که زودتر بالغ شد بزرگ تر است
              لازم است پسرارشدش آنها را قضاء نمايد
            وَ الْأُنْثَى (بنات المیت) لَا تَقْضِي
              بر بقیه اولیاء ارث واجب نیست
                در خلاف اصل به قدر متیقن عمل میکنیم و در انتقال از پدر به پسر دلیل داریم و در انتقال از پسر بزرگ به شخص دیگری دلیل نداریم و اینجا خلاف اصل را مرتکب نمی شویم
                دلیل دوم جواهر الفخریه ج 3 ص 278
                  حبوه (عطیه) فقط برای پسر بزرگ تر است و چون حبوه مخصوص به اوست حقی بر دوش او می آید و آن قضای روزه پدر است
                زمانی که طرف وارث ندارد و وارثش حاکم شرع است و یا وارث ذکور ندارد به عبارتی ولی ارث وجود دارد ولی قضای روزه میت بر او واجب نیست واجب است از اصل ترکه او برای هر روز یک مد طعام صدقه بدهند
                  البته این در صورتی است که میت وصیت به گرفتن قضای روزه اش نکرده باشد و اگر وصیت کرده باشد باید از ثلث مالش بردارند و اجیر بگیرند و اگر مقداری که وصیت کرده از ثلث مال بیشتر باشد همان صدقه پرداخت می شود
              اگر کسی یا پسر ندارد یا یک پسر دارد و آن هم دیوانه است
                براو قضاء فرائض پدر واجب نمى‌باشد
            وَ يَجُوزُ فِي الشَّهْرَيْنِ الْمُتَتَابِعَيْنِ صَوْمُ شَهْرٍ وَ الصَّدَقَةُ عَنْ آخَرَ
              اگر بر شخص کفاره دو ماه روزه متتابع واجب شده بود و سهل انگاری کرد تا مرد این هم بر ولی ارث واجب می شود لیکن می تواند یک ماه را روزه بگیرد و ماه دوم را به ازاء هر روز یک مد صدقه بدهد
                شهید ثانی به دلیل ضعیف بودن سند روایت یک ماه صدقه دادن را جایز نمی داند
                بنا بر قولی هم که جایز می داند صدقه به جای ماه اول است و ولی ارث باید روزه ماه دوم را بگیرد به دلیل روایت
                فرقی هم نمی کند که این وجوب بر اثر یک امر تخییری مثل کفاره واجب شده باید یا بر اثر نذر
                  ولی اگر کمتر از دو ماه یا بیشتر از دو ماه روزه واجب شده بود نمی تواند نصف آن را صدقه بدهد و نصفش را روزه بگیرد
                مى‌تواند بجاى آن يك ماه روزه گرفته و به سى نفر فقير تصدق دهد
            قیل
              وَ قِيلَ: الْوَلِيُّ مُطْلَقاً
                قضاء فرائض و واجبات ميّت بر مطلق ولى او واجب است نه خصوص پسر ارشد
                  ولی ارث باید روزه او را قضا کند چه پسر باشد چه دختر و چه حتی زن و حتی آزاد کننده برده و ضامن جریره
                    اینجا ذکور اکبر مقدم هستند و در اناث هم اکبر مقدم است
              وَ تَتَصَدّقُ مِنَ التَّرِكَةِ عَنِ الْيَوْمِ بِمُدٍّ
                در مواردى كه بواسطه نبودن ولى براى ميّت يا بودن ولى و سقوط قضاء از وى همچون مؤنث بودنش
                حكم آن است كه بابت هر روزى كه ميّت افطار نموده از تركه او يك مدّ طعام به فقير بدهند.
              در دروس همین قول را اختیار کرده
            امکان گرفتن قضای روزه ها بر او بوده است
              ولى پيش از مبادرت به آن فوت كرد
          اصلا امکان گرفتن قضاء برایش نبوده
            اگر این نتوانستن ناشی از مرض بود
              روزه او ساقط می شود و بالتبع از فرزندان نیز ساقط می شود
            وَ فِي القَضَاءِ عَنِ الْمُسَافِرِ خِلَافٌ
              حکم
                بين فقهاء اختلاف است كه قضاء روزه‌هاى مزبور براولياء او واجب بوده يا واجب نيست.
                  أَقْرَبُهُ مُرَاعَاةُ تَمَكُّنِهِ مِنَ الْمُقَامِ وَ الْقَضَاءِ
                    قولی که به واقع نزدیک تر است این است که اگر می توانست سفر نکند و یا ده روز مقیم بشود قضای او واجب است ولی اگر نمی توانست مثل مریض است
                  قیل: چه می توانسته سفر نکند و مقیم شود و چه نمی توانسته باید روزه هایش قضا بشود
                    روایات همه اطلاق دارند
                    مریضی دست خود آدم نیست ولی سفر را می توانست نرود
                      تمکن اطلاق ندارد؛ برای اینکه ممکن است در ماه رمضان برای او سفر واجب پیش بیاید
              اگر این نتوانستن ناشی از سفر بود اختلاف نظر هست
          چند سوال
            وَ يُقْضَى عَنِ الْمَرْأَةِ وَ الْعَبْدِ
              آیا قضا کردن روزه های مادر واجب است؟
                لمعه
                  از مادر قضا دارد
                دروس
                  از مادر و زن قضا دارد
              آیا اگر مردی که از دنیا رفته است عبد بود پسر باید روزه هایش را قضا بکند؟
                عبد هم باید روزه هایش توسط پسرش قضا شود
            آیا دختر می تواند قضای روزه پدر و مادر را بگیرد؟
              لمعه: نمی تواند قضا بکند
            دلایل
              روایات اطلاق دارد
                دسته ای قائل بودند که اینجا انصراف وجود دارد و روایات شامل عبد و زن نمی شود؛ شهید ثانی و اول منشا انصراف را صحیح نمی دانند
                  قید رجل در روایات موضوعیت ندارد و حتی اگر بپرسند رجلی شامل زن هم می شود
              در اکثر جاها احکام حر و عبد و زن و مرد یکسان هستند و برای فرق کردن دلیل می خواهیم و اینجا دلیلی نداریم
                طبق فتوای دروس
                  اگر پسر عبد از عبد ارث ببرد پسر قضا می کند و اگر پسر ارث نبرد مولا باید قضا بکند
                طبق فتوای لمعه
                  پسرش قضا می کند
              قیل
                روایت صریحی برای اطلاق وجود ندارد
                  هر کسی باید تکلیف خودش را انجام بدهد؛ شما می خواهید تکلیف کسی را روی دیگری بیندازید با یک نص مشکوک نمی شود این کار را کرد
                    چه کسی گفته که الرجل را می شود شامل زن هم گرفت؟
                    چه کسی گفته که رجل هم شامل حر می شود و هم عبد؟ روایت انصراف دارد
                حال که روایتی نداریم نوبت اجرای اصل عملی می رسد و اصل اصالت برائت است
  احکام
    احکام متابعت
      وَ تُسْتَحَبُّ الْمُتَابَعَةُ فِي الْقَضَاءِ،
        مستحب است روزه‌هاى قضاء را پشت سر هم بگيرند
        وَ رِوَايَةُ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ تَتَضَمَّنُ اسْتِحْبَابَ التَّفْرِيقِ.
          ولى در روايت عمّار از امام صادق عليه السّلام آمده كه تفريق در قضاء مستحب مى‌باشد
      8
        يَجِبُ تَتَابُعُ الصَّوْمِ
          روزه‌هاى واجبى كه در عهده مى‌باشند در تمام موارد واجب است
            پشت سر هم بجاى آورده شوند
          إِلَّا أَرْبَعَةً
            النَّذْرَ الْمُطْلَقَ وَ مَا فِي مَعْنَاهُ،
              نذر مطلق و آنچه بواسطه مشابه نذر همچون قسم واجب شده باشد
                در نذر مطلق تتابع شرط نیست مگر
                  هر چیزی که باعث شود که وقت ضیق شود
                    مثلاً ظن وفات پیدا بکند
                    مثلاً نذر مطلق در یک سال و حالا فقط به اندازه همان نذرش از سال باقی مانده باشد
            وَ قَضَاءَ الْوَاجِبِ،
              قضاء روزه واجب‌
                حتی اگر در اصل روزه تتابع شرط باشد
                  شهید ثانی: این قول قوی ای است ولی در کتاب دروس قائل به این شده که اگر در اصل تتابع هست در قضا هم تتابع واجب است
                    یک بحث اصولی هست که آیا قضا تابع ادا است؟
                      طبق لمعه قضا را از حیث تتابع تابع ادا ندانسته اما در دروس مبنایش تغییر کرده یعنی قضا را از حیث تتابع تابع قضا دانسته است
            وَ جَزَاءَ الصَّيْدِ،
              كفاره صيد.
                اگر در صید خرگوش شکار بکند باید گوسفند کفاره بدهد اگر نتوانست به قیمت گوسفند گندم بدهد و اگر نتوانست ده روز روزه بگیرد
                اگر شتر مرغ شکار بکند باید شتر ماده که 5 سالش گذشته باشد کفاره بدهد اگر نتوانست به قیمتش گندم اگر نتوانست 60 روز روزه؛
                  تتابع روزه در این 60 روز واجب نیست
            وَ السَّبْعَةَ فِي بَدَلِ الْهَدْيِ.
              هفت روز روزه در بدل قربانى
                هفت روز روزه ای که بدل از عدم قربانی در حج هست
                  یک سه روز و یک هفت روز بر او واجب می شود که سه روز را باید متتابع بگیرد ولی هفت روز را می گویند که تتابع لازم نیست
                    یک قیلی هست که اینجا هم تتابع شرط است
        در مواردى كه متابعت واجب است
          وَ كُلَّمَا أَخَلَّ بِالْمُتَابَعَةِ
            اگر مكلف به داشتن عذر در بين ايام يك روز يا بيشتر را افطار كند
              بعد از برطرف شدن عذر ادامه روزه را می گیریم هر وقت بلاعذر باشد باید از اول بگیری
                عذر مثل
                  مریض
                  سفر ضروری
                  حیض
            حکم
              لِعُذْرٍ بَنَى وَ لَا لَهُ يَسْتَأْنِفُ
                لازم است بعد از برطرف شدن عذر بنا به آنچه انجام داده گذارده و بقيه تكليف را بجاى آورد
                و اگر بدون عذر رعايت تتابع را نكرده و به آن اخلال وارد نمايد
                  بايد روزه‌ها را از سر بگيرد
        اگر روزه سه روز باشد و تتابع شرط باشد اگر حتی با عذر به آن اخلال وارد شد باید از اول گرفته شود
          إِلَّا فِي ثَلَاثَةٍ
            الشَّهْرَيْنِ الْمُتَتَابِعَيْنِ بَعْدَ شَهْرٍ وَ يَوْمٍ مِنَ الثَّانِي،
              در موردى كه تكليف دو ماه متوالى روزه باشد كه اگر يك ماه و يك روز را پشت سر هم بگيرند نسبت به باقى وجوب توالى ساقط است
            وَ فِي الشَّهْرِ بَعْدَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْماً،
              در جائى كه تكليف يك ماه روزه باشد كه اگر پانزده روزه را پشت سر هم بگيرند در پانزده روز باقى وجوب توالى ساقط مى‌باشد
            وَ فِي‌ ثَلَاثَةِ الْمُتْعَةِ بَعْدَ يَوْمَيْنِ ثَالِثُهُمَا الْعِيدُ.
              در سه روز بدل قربانى كه اگر دو روز آن را متواليا بگيرند و روز سوّمش با عيد مصادف شود ضررى به وى وارد نمى‌آيد
              يعنى پس از عيد يك روز ديگر را بايد بگيرد بدون اينكه توالى بهم خورده باشد.
            لازم نیست روزه ها را از سر بگیرد
    14
      افطار عمدی در منظر مردم
        يُعَزَّرُ مَنْ أَفْطَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ عَامِداً عَالِماً ٍ
          كسى كه در ماه مبارك رمضان از روى علم و عمد روزه‌اش را افطار كند لازم است تعزير شود
          حکم
            فَإِنْ عَادَ عُزِّر
              اگر تعزير شد و پس از آن براى بار دوّم عمدا و از روى علم افطار نمود باز او را تعزير مى‌كنند
        لَا لِعُذْر
          ولى اگر در افطار كردن معذور باشد اين حكم درباره‌اش جارى نمى‌شود
            موارد مجاز در زمانی است که اگر افطار نکند غرق می شود یا نمی تواند کسی که دارد غرق می شود را نجات بدهد یا برای تقیه قبل از غروب که نزد اهل سنت موقع افطار است یا برای تقیه اول و آخر رمضان را اگر اهل سنت اعلام عید یا ماه مبارک نبودن کردند
            در موارد مجاز هم باید به اندازه ضرورت اکتفا بکند و بیشتر نخورد که اگر بخورد مثل عامد است
          حکم
            فَإِنْ عَادَ قُتِلَ
              اگر براى بار سوّم افطار كرد وى را مى‌كشند
        وَ لَوْ كَانَ مُسْتَحِلًّا
          اگر شخص افطار كننده، افطار را حلال و مباح بداند
            قُتِلَ إِنْ كَانَ وُلِدَ عَلَى الْفِطْرَةِ
              این تفاوت بین مرتدها در جای است که مرد باشد ولی زن را چه مرتد ملی باشد چه فطری نمی کشند بلکه زندانی اش می کنند و در اوقات نماز او را می زنند تا یا توبه کند یا به همین وضع باشد تا بمیرد
                این هم در حالتی است که مفطراتی که بین همه مذاهب اسلامی مشترک هستند را انکار بکند مثل جماع و اکل و شرب و نه چیزی که اختلافی است
              در همان مرتبه اوّل وى را به قتل مى‌رسانند مشروط به اينكه بر فطرت اسلامى متولد شده باشد
              مرتد فطری= انکار ضروری دین
                در صورتی که اقرار کند
            وَ اسْتُتِيبَ إِنْ كَانَ عَنْ غَيْرِهَا.
              و اگر ولادتش بر غير فطرت اسلامى باشد او را توبه مى‌دهند
              در زمانی که به شبهه دچار شده باشد در اعتقادات و یا در بلاد کفر زندگی می کند و احکام را نمی داند که در ماه رمضان روزه بگیرد یا جدید الاسلام است این حدود در مورد او اجرا نمی شود
              مرتد ملی
(وهو الكف) نهارا كما سيأتي التنبيه عليه
واعلم أن ظاهر العبارة كون ما ذكر تعريفا للصوم كما هو عادتهم، ولكنه غير تام، إذ ليس مطلق الكف عن هذه الأشياء صوما كما لا يخفى
ويمكن أن يكون تجوز فيه ببيان أحكامه [3]، ويؤيده أنه لم يعرف غيره من العبادات، ولا غيرها في الكتاب غالبا
وأما دخله [5] من حيث جعله كفا وهو أمر عدمي
فقابل للتأويل بإرادة العزم على الضد [6] أو توطين النفس عليه
وبه يتحقق معنى الإخلال به إذ لا يقع الإخلال إلا بفعل فلا بد من رده إلى فعل القلب
إنما اقتصر على الكف مراعاة لمعناه اللغوي
وهو طلب الإمناء بغير الجماع مع حصوله، لا مطلق طلبه [4] وإن كان محرما أيضا، إلا أن الأحكام الآتية لا تجري فيه
وفي حكمه النظر والاستمتاع بغير الجماع والتخيل لمعتاده معه [6] كما سيأتي
غليظا كان أم لا،
وتقييده بالغليظ في بعض العبارات ومنها الدروس لا وجه له
بمحلل كدقيق، وغيره كتراب.
وحد الحلق مخرج الخاء المعجمة
(والبقاء على الجنابة) مع علمه بها ليلا، سواء نوى الغسل [1] أم لا
(ومعاودة النوم جنبا بعد انتباهتين) متأخرتين عن العلم بالجنابة وإن نوى الغسل إذا طلع الفجر عليه جنبا، لا بمجرد النوم كذلك
(والكف) عن الأمور السابقة، (وقته من طلوع الفجر الثاني إلى ذهاب الحمرة المشرقية) في الأشهر [1].
(ولو قدم المسافر) بلده، أو ما نوى فيه الإقامة عشرا، سابقة [2] على الدخول، أو مقارنة، أو لاحقة قبل الزوال [3]، ويتحقق قدومه برؤية الجدار، أو سماع الأذان في بلده وما نوى فيه الإقامة قبله، أما لو نوى بعده فمن حين النية [4]، (أو برأ المريض قبل الزوال) ظرف للقدوم والبرء، (ولم يتناولا شيئا) من مفسد الصوم (أجزأهما الصوم)، بل وجب عليهما، (بخلاف الصبي) إذا بلغ بعد الفجر، (والكافر) إذا أسلم بعده (والحائض، والنفساء) إذا طهرتا، (والمجنون والمغمى عليه، فإنه يعتبر زوال العذر) في الجميع (قبل الفجر) في صحته ووجوبه [5]، وإن استحب لهم الإمساك بعده، إلا أنه لا يسمى صوما
والمجنون والمغمى عليه،
وأما السكران فبحكم العاقل في الوجوب، لا الصحة
)والخلو منهما) من الحيض والنفاس، وكذا يعتبر فيهما الغسل بعده [4] عند المصنف (فی غیر هذا الکتاب) [5]، فكان عليه (شیهد اول) أن يذكره (الغسل)، إذ الخلو منهما لا يقتضيه (الغسل)، كما لم يقتضه في شرط الوجوب إذ المراد بهما فيه (الوجوب) نفس الدم لوجوبه على المنقطعة (زنی که خونش بند آمده) وإن لم تغتسل
) الموجب للقصر، فيجب على كثيره [5]، والعاصي به، ونحوهما
وأما ناوي الإقامة عشرا،
ومن مضى عليه ثلاثون يوما مترددا، ففي معنى المقيم
ومن المسافر في (بهتر بود اینجا کلمه عوض می آمد) دم المتعة [2]) بالنسبة إلى الثلاثة، لا السبعة
(وبدل البدنة) وهو ثمانية عشر يوما للمفيض من عرفات قبل الغروب عامدا
(والنذر المقيد به) أي: بالسفر
إما بأن نذره (صوم) سفرا، (مفعول فیه) أو سفرا وحضرا
وإن كان النذر في حال السفر،
لا إذا أطلق وإن كان الإطلاق يتناول السفر، إلا أنه لا بد من تخصيصه [3] بالقصد منفردا، أو منضما،
خلافا للمرتضى رحمه الله حيث اكتفى بالإطلاق لذلك
وللمفيد حيث جوز صوم الواجب مطلقا عدا شهر رمضان
(قيل) و القائل ابنا بابويه: (وجزاء الصيد)
وهو ضعيف ،لعموم النهي، وعدم ما يصلح للتخصيص
والخلو من الحيض والنفاس (چون استحاضه را نگفته پس زن در حال استحاضه می تواند روزه بگیرد)
ويعلم منه أن صوم المميز صحيح فيكون شرعيا [8]، وبه صرح في الدروس،
ويمكن الفرق بأن الصحة من أحكام الوضع فلا يقتضي الشرعية [1]، والأولى كونه تمرينيا، لا شرعيا، ويمكن معه (تمرینی بودن) الوصف بالصحة كما ذكرناه
خلافا لبعضهم، حيث نفى الأمرين
أما المجنون فينتفيان في حقه، لانتفاء التمييز، والتمرين فرعه
ويشكل ذلك في بعض المجانين لوجود التمييز فيهم
والمريض يتبع ظنه) فإن ظن الضرر به أفطر، وإلا صام، وإنما يتبع ظنه في الإفطار، أما الصوم فيكفي فيه اشتباه الحال
المرجع في الظن إلى ما يجده ولو بالتجربة في مثله سابقا، أو بقول من يفيد قوله الظن ولو كان كافرا،
ولا فرق في الضرر بين كونه لزيادة المرض
وشدة الألم بحيث لا يتحمل عادة،
وبطء برئه،
أو برأ المريض قبل الزوال) ظرف للقدوم والبرء، (ولم يتناولا شيئا) من مفسد الصوم (أجزأهما الصوم)، بل وجب عليهما،
وحيث يحصل الضرر ولو بالظن لا يصح الصوم، للنهي عنه
وتجب [1] فيه النية) وهي القصد إلى فعله (المشتملة (باید هر دو قید بیاید و اگر یکی بیاید باطل است) على الوجه) من وجوب، أو ندب، (والقربة) أما القربة فلا شبهة في وجوبها،
وأما الوجه ففيه ما مر [2]، خصوصا في شهر رمضان، لعدم وقوعه على وجهين
وتعتبر [4]) النية (لكل ليلة) أي فيها
والمقارنة بها)، لطلوع الفجر (مجزئة
على الأقوى إن اتفقت، لأن الأصل في النية مقارنتها للعبادة المنوية [5]، وإنما اغتفرت هنا للعسر
وظاهر جماعة تحتم إيقاعها ليلا. ولعله لتعذر المقارنة، فإن الطلوع لا يعلم إلا بعد الوقوع، فتقع النية [7] بعده، وذلك غير المقارنة المعتبرة فيها،
وظاهر الأصحاب أن النية للفعل المستغرق للزمان المعين يكون بعد تحققه [8]، لا قبله لتعذره كما ذكرناه، وممن صرح به المصنف في الدروس في نيات أعمال الحج، كالوقوف بعرفة، فإنه جعلها مقارنة لما بعد الزوال فيكون هنا کذلک
وإن كان الأحوط جعلها ليلا، للاتفاق على جوازها فيه
والناسي لها) ليلا (يجددها إلى الزوال) بمعنى أن وقتها يمتد إليه
ولكن يجب الفور بها عند ذكرها، فلو أخرها عنه عامدا بطل الصوم
هذا في شهر رمضان، والصوم المعين، أما غيره كالقضاء والكفارة والنذر المطلق فيجوز تجديدها قبل الزوال وإن تركها قبله عامدا [3]، بل ولو نوى الإفطار
وأما صوم النافلة فالمشهور أنه كذلك،
وقيل: بامتدادها فيه إلى الغروب، وهو حسن، وخيرة المصنف في الدروس
، (أو شهادة عدلين) برؤيته مطلقا
لا) بالشاهد (الواحد في أوله)، خلافا لسلار رحمه الله حيث اكتفى به فيه بالنسبة إلى الصوم خاصة [6]، فلا يثبت لو كان منتهى
والمحبوس) بحيث غمت عليه الشهور (يتوخى) أي يتحرى شهرا يغلب [4] (على ظنه) أنه هو، فيجب عليه صومه
فإن وافق)، أو ظهر متأخرا، أو استمر الاشتباه (أجزأ
وإن ظهر التقدم أعاد
)، ويلحق [حکم الشهر] ما ظنه حكم الشهر في وجوب الكفارة في إفساد يوم منه، ووجوب متابعته وإكماله ثلاثين، لو لم ير الهلال وأحكام العيد بعده من الصلاة والفطرة،
ولو لم يظن شهرا تخير في كل سنة شهرا مراعيا للمطابقة بين الشهرين
(فيكفر من لم يكف) عن أحد هذه السبعة اختيارا في صوم واجب متعين، أو في شهر رمضان مع وجوبه بقرينة المقام
ودخل في المتعمد الجاهل بتحريمها وإفسادها
وفي وجوب الكفارة عليه خلاف. والذي قواه المصنف في الدروس عدمه وهو المروي
وخرج الناسي فلا قضاء عليه، ولا كفارة
و المکره عليه ولو بالتخويف فباشر بنفسه على الأقوى
(لَوْ عَادَ) الْجُنُبُ إلَی النَّوْمِ نَاوِیا لِلْغُسْلِ لَیلًا (بَعْدَ انْتِبَاهَةٍ) وَاحِدَةً فَأَصْبَحَ جُنُبًا، وَ لَا بُدَّ مَعَ ذَلِک مِنْ احْتِمَالِهِ لِلِانْتِبَاهِ عَادَةً،
فَلَوْ لَمْ یکنْ مِنْ عَادَتِهِ ذَلِک، وَ لَا احْتِمَالِهِ کانَ مِنْ أَوَّلِ نَوْمِهِ کمُتَعَمِّدِ الْبَقَاءِ عَلَیهَا،
و أمّا النَّوْمَةُ الْأُولَی فَلَا شَیءَ فِیهَا، و إن طَلَعَ الْفَجْرُ بِشَرْطَیهِ،
حَقَنْتُ المريض: إذا أوصلت الدواء إلى باطنه من مخرجه‏ مجمع البحرین ج 6 ص 238
(أَوْ احْتَقَنَ بِالْمَائِعِ) فِی قَوْلٍ، وَ الْأَقْوَی عَدَمُ الْقَضَاءِ بِهَا، و أن حَرُمَتْ،
أَمَّا بِالْجَامِدِ کالْفَتَائِلِ فَلَا عَلَی الْأَقْوَی،
(أَوْ ارْتَمَسَ) بِأَنْ غَمَسَ رَأْسَهُ أَجْمَعَ فِی الْمَاءِ دُفْعَةً وَاحِدَةً عُرْفِیةً،
دفعه واحده عرفی است
و إن بَقِی الْبَدَنُ (مُتَعَمِّدًا)،
(أَوْ تَنَاوَلَ) الْمُفْطِرَ (مِنْ دُونِ مُرَاعَاةٍ مُمْکنَةٍ) لِلْفَجْرِ، أَوْ اللَّیلِ، ظَانًّا حُصُولَهُ [به لیل خورده] (فَأَخْطَأَ) بِأَنْ ظَهَرَ تَنَاوُلُهُ نَهَارًا.
وظاهر القائلين [1] أنه لا كفارة مطلقا [2]، ويشكل عدم الكفارة مع إمكان المراعاة، و القدرة على تحصيل العلم في القسم الثاني [3] لتحريم التناول على هذا الوجه [4]، ووقوعه في نهار يجب صومه عمدا [5] وذلك يقتضي بحسب الأصول الشرعية وجوب الكفارة [6]، بل ينبغي وجوبها وإن لم يظهر الخطأ، بل استمر الاشتباه لأصالة عدم الدخول، مع النهي [7] عن الإفطار [8].
وأما وجوب الكفارة على القول المحكي [1] فأوضح [2] وقد اتفق لكثير من الأصحاب في هذه المسألة عبارات قاصرة عن تحقيق الحال جدا فتأملها، وعبارة المصنف هنا جيدة لولا إطلاق عدم الكفارة.
وأما في القسم الأول [9] فوجوب القضاء خاصة مع ظهور الخطأ متوجه، لتبين إفطاره في النهار، وللأخبار [10]. لكن لا كفارة عليه، لجواز تناوله حينئذ بناء على أصالة عدم الدخول، ولولا النص على القضاء لأمكن القول بعدمه، للإذن المذكور،
في الدروس استقرب القضاء في الثاني [5]، دون الأول، فارقا بينهما باعتضاد ظنه بالأصل في الأول وبخلافه في الثاني
(وقيل) والقائل الشيخ والفاضلان: (لو أفطر لظلمة موهمة) أي موجبة لظن دخول الليل (ظانا) دخوله من غير مراعاة، [بل استنادا إلى مجرد الظلمة المثيرة للظن] (فلا قضاء)، استنادا إلى أخبار
تقصر عن الدلالة، مع تقصيره في المراعاة، فلذلك نسبه إلى القيل
واعلم أن المصنف نقل القول المذكور جامعا بين توهم الدخول بالظلمة وظنه. مع أن المشهور لغة واصطلاحا أن الوهم اعتقاد مرجوح، وراجحه الظن [3] وعباراتهم وقعت أنه لو أفطر للظلمة الموهمة وجب القضاء ولو ظن لم يفطر أي لم يفسد صومه،
فجعلوا الظن قسيما للوهم. فجمعه هنا بين الوهم والظن، في نقل كلامهم، إشارة إلى أن المراد من الوهم في كلامهم أيضا الظن، إذ لا يجوز الإفطار مع ظن عدم الدخول قطعا، واللازم منه وجوب الكفارة، وإنما يقتصر على القضاء لو حصل الظن ثم ظهرت المخالفة، وإطلاق الوهم على الظن صحيح أيضا، لأنه أحد معانيه لغة، لكن يبقى في كلامهم سؤال الفرق بين المسألتين [4] حيث حكموا مع الظن بأنه لا إفساد، إلا أن يفرق بين مراتب الظن فيراد من الوهم أول مراتبه، ومن الظن قوة الرجحان، وبهذا المعنى صرح بعضهم،
وفي بعض تحقيقات المصنف على كلامهم أن المراد من الوهم ترجيح أحد الطرفين لأمارة غير شرعية، ومن الظن الترجيح لأمارة شرعية، فشرك بينهما في الرجحان، وفرق بما ذكره،
وهو مع غرابته
لا يتم، لأن الظن المجوز للإفطار لا يفرق فيه بين الأسباب المثيرة له. وإنما ذكرنا ذلك [2] للتنبيه على فائدة جمعه هنا بين الوهم والظن، تفسيرا لقولهم.
(سواء كان مستصحب الليل) بأن تناول آخر الليل من غير مراعاة بناء على أصالة عدم طلوع الفجر، (أو النهار) بأن أكل آخر النهار ظنا أن الليل دخل فظهر عدمه
واحترز بالمراعاة الممكنة عمن تناول كذلك [2] مع عدم إمكان المراعاة كغيم، أو حبس، أو عمى، حيث لا يجد من يقلده [3] فإنه لا يقضي، لأنه متعبد بظنه،
ويفهم من ذلك أنه لو راعى فظن فلا قضاء فيهما [4] وإن أخطأ ظنه
من حيث عدم اشتراطه بالطهارة من الأكبر إلا مع العلم
ومن ثم لو نام جنبا أولا فأصبح يصح صومه، وإن تعمد تركه طول النهار فهنا أولى
ووجه القضاء فيه صحيحة الحلبي [1] عن الصادق عليه السلام وغيرها
ومقتضى الإطلاق [3] عدم الفرق بين اليوم والأيام وجميع الشهر،
وفي حكم الجنابة الحيض والنفاس لو نسيت غسلهما بعد الانقطاع
وفي حكم رمضان المنذور المعين
ويشكل الفرق على هذا بينه [4]، وبين ما ذكر من عدم قضاء ما نام فيه وأصبح
ويتخير قاضي[قضا کننده] شهر (رمضان) بين البقاء عليه، والإفطار (ما بينه) الضمير يعود إلى [الف] الزمان الذي هو ظرف المكلف المخير، وما ظرفية زمانية أي: يتخير في المدة التي بينه حال حكمنا عليه بالتخيير، (وبين الزوال) حتى لو لم يكن هناك بينة. بأن كان فيه، أو بعده فلا تخيير، إذ لا مدة [برای تخییر شارع مدت معلوم کرده و در این دو حالت یعنی زوال و بعد آن مدت وجود ندارد] ويمكن عوده إلى الفجر بدلالة الظاهر [4] بمعنى تخييره ما بين الفجر والزوال هذا مع سعة وقت القضاء.
يعني أنّ تحقّق التكرار إنّما هو بإعادة آلة الرجل الى فرج المرأة بعد إخراجه منه، فالنزع بمعنى الإخراج. فهذه هي الصورة الاولى من الصور التي تتكرّر فيها الكفّارة بإيجاد تكرار موجبها
الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهية، ج‌3، ص: 204
ويتحمل عن الزوجة المكرهة على الجماع الكفارة والتعزير المقدر على الوطي (بخمسة وعشرين) سوطا فيعزر خمسين، ولا تحمل في غير ذلك، كإكراه الأمة، والأجنبية، والأجنبي لهما [3]، والزوجة له [4]، والإكراه على غير الجماع ولو للزوجة، وقوفا مع النص، [5] وكون الحكم في الأجنبية أفحش؛ (اشکال) لا يفيد أولوية التحمل، لأن الكفارة مخففة للذنب، فقد لا يثبت في الأقوى كتكرار الصيد (فی حال الاحرام) عمدا [6] نعم لا فرق في الزوجة بين الدائم والمستمتع بها [7]، وقد يجتمع في حالة واحدة الإكراه والمطاوعة، ابتداء واستدامة، فيلزمه (الزوج) حكمه،(اکراه) ويلزمها حكمها (المطاوعه) [8] ولا فرق كون كل واحد منها مفسدا للصوم فلا فرق أيضا.
في الإكراه بين المجبورة، والمضروبة ضربا مضرا حتى مكنت على الأقوى [1] وكما ينتفي عنها الكفارة ينتفي القضاء مطلقا [2]، (ولو طاوعته فعليها)الكفارة والتعزير مثله
ويُمَرَن (تمرین داده شود) الصبي)، وكذا الصبية على الصوم (لسبع) ليعتاده فلا يثقل عليه عند البلوغ، وأطلق جماعة تمرينه قبل السبع وجعلوه بعد السبع مشدد
وقال ابنا بابويه والشيخ) في النهاية يمرن (لتسع
)، والأول أجود ولكن يشدد للتسع،
ولو أطاق بعض النهار خاصة فعل، ويتخير بين نية الوجوب والندب، لأن الغرض التمرين على فعل الواجب، [3] ذكره المصنف وغيره، وإن كان الندب أولى.