Sheet 1
المقصد الثاني الملازمات العقليّ
  بسم الله الرحمن الرحیم
    المثتغاث بک یا صاحب الزمان عج الله تعالی
    بدنه اصلی این نمودار از جزوه ی استاد بزرگوار علائی نژاد استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
    حقیر در این سال تحصیلی مفتخر به شاگردی استاد عزیزم محمدی هستم که ویرایش و تویب و توضیح بخش های زیادی از نمودار حاصل درس ایشان است
    این اثر حقیرتر از آن است که بخواهد دانش اساتید بزرگوارم را به نمایش بگذارد لذا ضعف های موجود را به حساب حقیر ثبت بفرمایید
    این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
    این اثر جهت استفاده طلاب و نشر آن در بین مومنین تهیه شده است لذا هرگونه استفاده مالی جهت کسب درآمد از این اثر را جایز نمی دانم
    ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت 5 صلوات محمدی پسند
      حقیر را از دعای خیر فراموش نفرمایید
    توضیحات
      متن اصول مظفر با این رنگ مشخص شده
      قسمت های اصلی جهت مرور سریع و پیگیری خط اصلی بحث با این رنگ مشخص شده اند
  مقدمه ورود به بحث
    مباحث عقلیه(ملازمات عقلیه) شامل صغری و کبری است
      صغری: آیا عقل میتواند حسن شرعی فعلی را درک کند؛
        یعنی ایا عقل بعد از درک حسن و قبح فعلی میتواند حکم کند که نزد شارع هم این فعل حسن است یا قبیح؟
      کبری: آیا حکم عقل حجت شرعی است؟ (باب رابع حجج و امارات بحث میشود)
        امامیه قائل اند عقل یک دلیل مستقل در عرض ایات و روایات است، بخلاف عامه.
    استدلال
      مقدمه1
        العدل حسن عقلا
      مقدمه2
        کل ماحکم به العقل حکم به الشرع
        هرچه حسن عقلی دارد ، حسن شرعی دارد
      نتیجه
        العدل حسن شرعا
          عدل که حسن عقلی دارد، حسن شرعی هم دارد
      صغری
    خلاصه
      در مقصد دوم بحث صغرویست
        آیا عقل علاوه بر ادراك حسن و قبح شیء ملازمه بین حکم عقل و حکم شرع را ادراك میکند یا خیر
      در مقصد سوم بحث کبرویست
        آیـا حکم و ادراك و یقین عقل به وجود ملازمه، حجیت دارد یا خیر؟
    شبهه رایج
      اگر کسی بگوید عقل من میگوید با این خانم رابطه داشته باش بر اساس روایت بالا مگر درست نیست
      جواب
        اولا
          حکم عقلی ملاک ست که منشای آن هوای و هوس یا ظن و گمان نباشد
            بلکه عقل از آن جهت که ادراک کننده واقع است، ملاک است
        ثانیاً
          قاعده تلازم یک مصداق دارد
            و آن هم در اثبات دلیل عدالت خداوند است.
              یعنی چون عدل حسن ذاتی دارد، خدا کار حسن را ترک نمیکند
              پس عادلانه رفتار میکند
      مطالعه آزاد
  تمهید
    أقسام الدليل العقليّ
      تعریف دلیل عقلی
        انچه که عقل به آن حکم میکند و از طریق این حکم عقل، حکم شرع کشف میشود.
      مستقلات
        مقدمه
          برای اثبات حکم شرعی نیاز به یک دلیل عقلی داریم
            این دلیل باید در قالب یک قیاس منطقی باشد
              صغری و کبری عقلی باشند
                مستقلات عقلیه
                یعنی آن احکام عقلی که بدیهی(ضروری) است در مقابل آنچه نظری
                مثال
                  العدل حسن عقلا
                  کل ماحکم به العقل حکم به الشرع
                  العدل حسن شرعا
              صغری شرعی و کبری عقلی ست
                غیر مستقلات عقلیه
                مثال
                  نماز واجب ست شرعا
                  مقدمه نماز نیز واجب ست
                  پس وضو واجب ست
          نکته مهم
            وقتی در اصول حرف از عقل میشود به دو معناست
              عقل ابزاری
                که ما با آن سراغ کتاب و ظواهرِ سنت میرویم و دلیل را از آنها بیرون می کشیم
              عقل تاسیسی
                به معنا عقل در عرض کتاب و سنت است
                  در این حالت عقل به صورت موجبه جزئیه میتواند یک ملازماتی را درک کند
                  نیازی به صدور حکم از سمت شارع نیست بلکه اگر هم بیان کرد ارشادی ست
                محل بحث
            دلیل عقلی از سه صورت خارج نیست
              برهان
                قیاس منطقی
              استقرا
                ملاک ها دست مانیست نمیدانیم چرا نماز صبح 2 رکعت
              تمثیل
                نزد ما حجت نمی باشد
              نزد امامیه مردود ست
      غیر مستقلات
        اجزاء
        مقدمه واجب
        ضد - ترتّب (از اینجا اصول 3)
        اجتماع امر و نهی
        اقتضاء نهی للفساد
    لماذا سمّيت هذه المباحثُ بالملازمات العقليّة؟
      چون ما در اینجا میخواهیم تلازم بین آنچه که عقل درک میکند و شرع درک میکند، بررسی کنیم.
        و تلازم نیز یک فرآیند عقلی است
      مثال
        مولا بگوید: اشتر اللحم.
          عقل به ما میگوید: که باید تا مغازه قصابی برویم و گوشت بخریم
            سوال اینجاست
              مولا وجوب رفتن به مغازه را از من عبد طلب کرده است؟
              رفتن به مغازه وجوب عقلی دارد اما آیا وجوب شرعی نیز دارد؟
        نتیجه
          مصنف میخواهد بگوید
            در مستقلات عقلی
              از نظر مولوی و شرعی واجب نیست
                زیرا شرع جز عفل محسوب میشود
            در غیر مستقلات
              نیز ملازمه ایی نیست
      مصنف
        العدل حسن جزء ارا محموده است
          یعنی العدل حسن هیچ واقعیتی به جزء ارا عقلا نیست
            یعنی باید واقعیتی باشد که توسط عقلا درک میشود
      الخلاصة
        صغری
          صغری همیشه مسئله غیر اصولی است
            در علم اصول فقط با تلازم کار داریم
            صغری ما گاهی عقلی است در مستقلات عقلیه
            گاهی غیر عقلی(فقهی) است در غیر مستقلات عقلیه
        کبری
          هم در مستقلات عقلیه و هم در غیر مستقلات
            قاعده تلازم است.
        نتیجه
          این صغری و کبری، صغری یک قیاس دیگر میشود
            کبری آن قیاس بحث حجیت عقل است.
  الباب الأوّل المستقلّات العقليّة
    مقدمه
      مستقلات عقلیه
        یک مصداق بیشتر ندارد و آن حسن قبح عقلی ست
          مهم
      مصنف
        عقل را خدا داده که فایده ای برای ما داشته باشد
          لذا اگر خداوند چیزی بگوید ارشاد به حکم عقل است
            پس این احکام موید حکم عقلی است
    بررسی 4 سوال
      1
        آیا افعال اختیاری انسان با قطع نظر از بیان شارع حسن و قبح ذاتی داریم؟
          بیان ادعا اشاعره جنبی بر اتکای حسن و قبح ذاتی و ادله آنها
          بیان ادعا عدلیه مبنی بر وجود حسن و قبح ذاتی داریم در بعض افعال و ادله
        نکته
          تمام اوامر و نواهی شرع، تابع مفسده و مصلحت واقعی است.
          چرا عدلیه را عدلیه نامیدند؟
            چون حسن عدل را ذاتی میدانند.
              و عقل درک میکند خدایی حکیم است کار حسن را هیچ گاه ترک نمیکند
      2
        آیا عقل میتواند حسن و قبح ذاتی برای بعض افعال را در ک کند؟
          نکته: در واقع سوال دوم همان سوال اول است
            پس چرا مصنف آنها را از هم جدا کرد؟
          جواب
            چون برخی اخباری سوال اول را قبول دارند اما سوال دوم را قبول ندارند.
              ان دین الله لا یصاب بالعقول الناقصة
                یعنی با عقل به دین خدا نمی رسید
            نمیخواهد بگوید که همه احکام را با عقل متوجه نمیشود. بلکه دلیل برخی کاهار مثل اینکه نماز صبح دو رکعت است، روزه واجب ماه رمضان و ... عقل درک نمیکند
      3
        بین درک عقل و حکم شرعی آیا ملازمه ایی وجود دارد
          جواب
            برخی اخباری ها و صاحب فصول منکر، این ملازمه هستند.
            اما مشهور اصولی ها قائل اند: چنین ملازمه ای وجود دارد.
          بعد از پذیرش درک حسن و قبح ذاتی افعال توسط عقل
        مسئله اصولی
      4
        آیا این قطع عقلی به ملازمه از حجج شرعی است تا بتواند کبری قیاس استنباط باشد
          سیأتی هذا المبحث فی المقصد الثالث - باب رابع - حجیت دلیل عقل
    محل بحث
      حسن قبح
        ثبوتی
          آیا افعال فی حد ذاته متصف به حسن قبح میشوند یا نه ؟
            آری
              حسن و قبح ذاتی ست
            خیر
              حسن قبح غیر ذاتی ست
            مثلا سرقت؟
              آیا دزدی متصف به حسن قبح میشود
              آیاذاتا متصف به خوبی یا بدی میشود
          آیا راستی چون ذاتا خوب ست خداوند به آن امر کرده
            یا چون خدا به آن امر کرده خوب ست
        اثباتی
          آیا عقل میتواند حسن قبح افعال را درک و کشف کند
            آری
              عقلی
            خیر
              شرعی
        نکته
          مصنف این مبحث را خلط میکند
  المبحث الأوّل:‏
    تمهيد
      خلاصه بحث
        از نظر اصولیین امامی عقل و درك آن، یکی از ادلّه اربعه اسـتنباط احکام شرعی بحساب میرود
        اشاعره کسانی هستند که حکم عقل{به عنوان یکی از ادله استنباط} را به عنوان دلیل شرعی نمیپذیرند
    التحسين و التقبيح العقليّان
      ایا حسن و قبح ذاتی برای افعال قابل لحاظ است؟
        اشاعره: خیر؛ منکر حسن و قبح ذاتی افعال هستند و میگویند: الحسن ما حسّنه الشارع
        عدلیه (امامیه و معتزله)
          بله؛ بعض از افعال حسن و قبح ذاتی دارند.
      سوال سر این است که ایا صدق چون حسن است خدا به آن امر کرده است یا برعکس؟
        عدلیه میگویند: چون صدق حسن است خدا به آن امر کرده
          موید عدلیه: اگر خدا نهی نکند از معصیت ها لیتجنبه العاقل.
        اما اشعری میگوید: چون خدا به آن امر کرده، حسن است.
    معنى الحسن و القبح و تصوير النزاع فيهما
      مقدمه
        معانی حسن و قبح
          کمال و نقص
            مثل علم که حسن است چون کمال است
            مثل جهل که قبیح است چون نقص است
          ملائمت و منافرت با نفس
            هر آنچه ملائم با نفس است، حسن است. مثلا از ان رنگ و مزه ای که خوشش می آید، حسن میشود
              همراه و همسو
            هر آنچه منافر با نفس است، قبیح است. مثلا ان رنگ و بویی که از آن بدش می آید ، قبیح است
            لذت و الم
              از جنس ادراک ست
                ادراکی که ملائم طبع ست میشود لذت
                ادراک منافر طبع میشود الم
          استحقاق مدح و ذمّ
            حسن: فعلی که فاعل آن نزد عقلای عالم مستحق مدح است (مثل: العدل حسن/ الصدق حسن/ ...)
            قبیح: فعلی که فاعل آن نزد عقلای عالم مستحق ذم است. (مثل: الظلم قبیح/ الکذب قبیح/ ...)
            محل بحث
        توجه
          اشعری ها معنی اول و دوم را قبول دارند و فقط نزاع عدلیه با اشاعره بر سر معنا سوم است
            دعوی ما با اشعری ها بر سر افعال و کارها است نه اعیان خارجه
      بنابراین نسبت افعال به حسن و قبح از 3حالت زیر خارج نیست
        ذاتی
          مثل: حسن عدل و قبح ظلم ( یعنی عدل همیشه خوب است و ظلم نیز همیشه بد است.)
        اقتضایی
          مثل حسن صدق و قبح کذب (یعنی در حالت عادی صدق خوب و کذب بد است اما ممکن است در برخی موارد مصلحتی باشد که راستگو نباشیم.)
          و اگر راست بگوییم مورد مذمت واقع شویم. یعنی صدق گاهی اقتضای حسن دارد و گاهی اقتضای ذمّ
        عرضی
          عَرَضی ¬مثل: ضرب ، قیام و أکل ... (مثلا: ضرب اگر جهتش تأدیب باشد، حسن است اما اگر بغضا لأبیه باشد، قبیح است)
    واقعيّة الحسن و القبح في معانيهما و رأى الأشاعرة
      محل بحث
        1
          کدام یک از این 3 معنا ما به ازای خارجی دارد؟
            مصنف میخواهد با این سوال معنا مورد نظر خودش از حسن و قبح را اثبات کند
        2
          معنای اول
            کمال ونقص
            حسن و قبح به معنا کمال و نقص، واقعیت خارجی دارد.
          معنای دوم
            ملائمت و منافرت
            حسن و قبح به معنا ملائمت و منافرت، متوقف بر وجود مُدرِک (هر نفسی خودش این حسن و قبح را درک میکند) است
            یعنی ملائمت یک امر خارجی نیست بلکه درونی می باشد مثلا خوش آمدن ما از یک صدا
            نتیجه
              حسن به معنی ملائم
                یک صفت واقعی برای اشیا نیست مثل کمال
                این صفات واقعیت ندارند مگر برای ادراک انسان باذوق
              یعنی خود این اشیاء به نفسه حسن و قبح ندارند
              مثال دیگر مصنف
                در جایی که نور نیست، رنگ های موجوده بالفعل نیست.
                  این جسم صفتی دارد و من و شما آن را در تاریکی نمی بینیم. پس نمی خواهد بگوید اگر نور نباشد، چیزی وجود ندارد.
          معنای سوم
            مدح و ذم
            حسن و قبح به معنا استحقاق مدح و ذم، متوقف بر وجود عقلاست
      توجه
        در واقع مصنف «العدل حسن» را جزء آراء محموده یعنی مشهورات بالمعنی الاخص میداند
        بالمعنی الاخص: یعنی وراء تطابق آراء عقلاء، ما به ازائی ندارد. اما بالمعنی الاعم یعنی وراء شهرت یک واقعیتی دارد
      نکته
        اما مشهور معنا سوم (عقلا آن را مدح کنند یا ذم کنند) را مثل معنی اولی(کمال و نقصان) میدانند
        یعنی میگویند: عدل چه عقلاء چیزی بگویند و چه نگویند، حسن/ قبیح است. به عبارت دیگر،مشهور جزء مشهورات بالمعنی الاعم میگیرند.
        بخلاف مصنف و استاد مصنف (شیخ محمد حسین غروی) که جزء مشهورات بالمعنی الاخص میگیرند، لذا متوقف بر وجود مُدرِک است
    العقل العمليّ و النظريّ‏
      مقدمه
        انواع عقل به لحاظ مدرکات
          عقل عملی
            ما ینبغی أن یفعل او لا یفعل
              درک آنچه سزوار است انجام بشود یا نشود)(بکن یا نکن ها)
            مثال
              مثل «حسن العدل و قبح الظلم
          عقل نظری
            ما ینبغی أن یُعلَم او لا یُعلَم
              هستها و نیستها
            مثال
              اجتماع نقیضین محال است/ الکلّ اعظم من الجزء
        نکته
          چند تا عقل نداریم، بلکه یک عقل داریم که ساحت های مختلف دارد.
          معنای حکم عقل
            ليس إلّا إدراك أنّ الشي‏ء ممّا ينبغي}شایسته ست} أن يفعل أو يترك
        توجه
          چرا این تقسیم عقل را بیان کردیم؟
            اشعری عقل عملی را رد میکند. و لذا این تقسیم برای عقل را قبول نداریم
      محل بحث
        حالا میخواهیم ببینم این 3 معنایی که برای حسن و قبح بیان شد، کدام یک مربوط به عقل عملی و کدام مربوط به عقل نظری است؟
        مصنف
          معنا اول مربوط به عقل نظری است.
            یعنی عقل نظری درک میکند کمال علم را، بعد دستور به یاد گرفتن علم میدهد
            یعنی بعد اینکه عقل نظری اهمیت آن را درک کرد، عقل عملی حکم به وجوب طلب علم میدهد
          معنا دوم مربوط به عقل نظری است
            مثال: این رنگ زیباست پس حالا که این رنگ زیباست
            برای مثال عقل عملی حکم میکند که از این رنگ در کار خود استفاده کنیم
          معنا سوم مربوط به عقل عملی است
            یعنی عقل عملی است که میگوید: باید اینگونه رفتار کرد
        محل بحث ما
          آیا عقل انسان میتواند حسن یک عملی را درک کند
            قبل از اینکه شرع حکم کند، تا بگوییم شارع هم این را حسن میداند؟
          اشاعره میگویند
            حسن و قبح فقط آنی است که شارع بگوید (چون اشاعر عقل عملی را قبول نکردند
          اما عدلیه میگوید
            بعضی افعال که خودِ عنوانِ فعل در آن حَسَن است یا برعکس قبیح است
              عقل آنها را درک میکند
            مثل عدل و ظلم. لذا تمام نظام های دنیا (ولو ظالم هستند)، ادعا میکنند قوانین ما عادلانه است
    أسباب حكم العقل العمليّ بالحسن و القبح
      مقدمه
        از اینجا به بعد با حسن و قبح به معنا سوم (عندالعقلا) که حیطه اش عقل عملی بود، سبب هایی دارد
        از اسباب آن کمال ، نقص و ملائمت و منافرست
          در مبحث قبل یکی از معانی حسن قبح این دو مورد بود اینجا سبب حسن و قبح هست
      محل بحث
        اسباب حکم عقلی به حسن و قبح چیست؟
          کمال و نقص
          ملائمت و منافرت
          خلقیات
          انفعالیات
          عادیات
      1
        کمال و نقص
          به دو صورت محقق میشود
            جزئی
              کمال و نقص شخصی
                مثلا برای یک فوتبالیست، هد زدن و شوت زدن خوب کمال است اما برای یک کشتی گیر خیر
              ادراک جزئیه از طریق حس وهم و خیال صورت میگیرد لذا عاطفی ست نه عقلی
            کلی
              کمال و نقص کلی عمومی (عقلاء بما هم عقلاء)
                یعنی حکم عقلایی که منشاء آن عقل ست
                  کمال برای نوع انسان
              إدراك قبح الشي‏ء
                باعتبار كونه نقصا للنفس
                  كالجهل
                لكونه فيه مفسدة نوعيّة
                  كالظلم
          به عنوان اسباب حسن و قبح
      2
        ملائمت و منافرت
          به عنوان اسباب حسن و قبح
          به دو صورت محقق میشود
            جزئی
              ملائمت و منافرت شخصی یا مصلحت شخصیه
                روشن است که امور شخصی ملازم با حکم شرع نیست. مثلا کسی یک تیم فوتبال را خیلی دوست دارد
              ادراک جزئیه از طریق حس وهم و خیال صورت میگیرد لذا عاطفی ست نه عقلی
            کلی
              ملائمت و منافرت عمومی (عقلاء بما هم عقلاء)یا مصلحت نوعیه
                كمصلحة العدل لحفظ النظام و بقاء النوع الإنسانيّ
              یعنی حکم عقلایی که منشاء آن عقل ست
      نتیجه
        1
          ملاک سبب واقع شدن
            کمال و نقص
            ملائمت و منافرت
            در حسن و قبح
              ادراک آن (عقلاء به ما هم عقلا) کلی باشد
              یا در بر گیرنده مصلحت نوعیه باشد
          چون ما به دنبال اثبات قاعده تلازم هستیم و این قاعده بر جزئی حمل نمیشود
        2
          مصنف در اینجا مجدد به محل نزاع بین اشاعره و عدلیه اشاره میکند و جواب اشکال آنها را زودتر میدهد
            اشاعره حکم عقلا بما هم عقلا را پیش از حکم شارع قبول نداشتند
            و با استفاده از معنای منطقی حکم عقلی که شامل بدیهیات نیز میشود اشکال میکنند
          جواب مصنف
            احکام عقلیه عامه مد نظر ما از این دو تشکیل شده ست
              آرای محموده
                العدلُ حسنٌ
                  حُسنِ فعل قوامش به نظام عقلا است
                    این قضیه واقعیتی وراء کلام عقلا ندارد
                مشهورات بالمعنی الاخص
              تادیبات صلاحیه
            در مقابل معنای منطقی حکم عقلی که بدیهیات را نیز شامل میشود
              الکلّ اعظم من الجزء
                همیشه صحیح است چه ما بگوییم و چه نگوییم
            و يكفينا شاهد
              الشيخ الرّئيس
              الخواجه نصير الدين الطوسي
      3
        خلقیات
          مقدمه
            تعریف خلق
              رفتاری که در انسان ملک شده و بدون درنگ انجام میشود
                مثل رانندگی راننده.
          محل بحث
            در چه صورت خلقیات داخل اسباب حکم میشوند
              اولا
                عمومیت این خلق بین جمیع عقلا
              ثانیا
                بازگشت دارد به کمال نفس یا مصلحت نوعی عام دارد
              آنچه که خلق می ستاید عقلی ست ؟
      4
        انفعالیات
          مقدمه
            چیزهایی که انسان ها از آنها تحت تأثیر قرار میدهد.
              نحو الرقّة[دل نازکی] و الرحمة و الشفقة و الحياء و الأنفة[کراهت/ ننگ و عار] و الحميّة[مروت، غیرت]
              مثل ناراحت شدن از آزار به حیوان که همه از آن ناراحت میشوند
          محل بحث
            1
              آیا انفعالیات جزء اسباب حکم عقل عملی محسوب میشود
                خیر محسوب نمیشود
                  با اینکه انسان بما هو موجودی که دارای این عواطف انسانی ست و این عواطف مشترک سبب میشود
                  به حکم دادن نسبت به بدی کلام رکیک
              دلیل
                منشا این حسن و قبح عقلی نیست بلکه عاطفه وانفعال می باشد
                این عاطفه در معرض تغییر و تدریج ست
                این مورد نمیتواند تلازمی با حکم شارع داشته باشد
            2
              سوال
                آیا اگر عقلاء بما هم عقلاء درکی داشتند، شارع هم چیزی نگفته باشد. این درک هم سوء و هم جهت با درک شارع است؟
              جواب
                بله اینجا کبری کلی است
            3
              سوال
                اگر عقلا بما هم دارای عواطف بشری و نفسانی اتفاق نظر بر موضوعی داشتند.
                  مثل قبح تعذیب حیوان
                    ایا حتما تلازمی بین این و حکم شارع وجود دارد؟
              جواب
                اینجا الزاما تلازم بین این دو حکم نیست
                  ممکن ست در بعضی موارد این دو حکم متلازم باشند اما در موارد دیگر خیر
                    مثل قبح تعذیب حیوان
                    یا قصاص قاتل
      5
        عادیات
          مقدمه
            مثل عادت به بلند شدن جلو بزرگتر به عنوان احترام، مراسم نوروز،...
          محل بحث
            سوال
              آیا این قسم در محل نزاع واقع میشود
            جواب
              لا يدخل أيضا هذا الحسن و القبح في محلّ النزاع
                این حسن و قبح عقلی نیست بلکه از روی عادات و رسوم می باشد
              اگر در برخی از موارد حکم شارع با حکم بشر یکسان بود به نحو موجبه جزئیه می باشد
                که بازهم سبب تلازم نمی باشد
      نتیجه
        مصنف معتقد ست
          این سه مورد پایانی از محل بحث خارج ست
            در این صورت، شارع را نمیتوانیم، دارای خلق و انفعال و عادات بدانیم
          در ما نحن فیه هم ما به دنبال آن صفاتی هستیم که عقلاء بما هم ذوا العقل، آنها را ادراک میکنند
            نه اینکه عقلا بما هم دارای عاطفه، خلق و عادات آنها را ادراک میکنند.
        نکته مهم
          مصنف اصرار دارد به محدود کردن بحث قاعده تلازم به مستقلات عقلیه آن هم در تنها مصداقش که عدل و ظلم باشد
          نشان دهنده عدم پذیریش دیگر تلازم های عقلی و شرعی ست
        خلاصه بحث
          منظور مصنف از بیان این قسم شفاف کردن محل نزاع با اشاعره در معنای سوم مدح و ذم بود
          به این صورت که اسباب حکم عقلی فقط در دو مورد اول می باشد آنهم با شرایطی
            به نحوه کلی باشد و عمومیت داشته باشد
            مطابق با مصلحت نوعیه و مفسده نوعیه باشد
          در این صورت ادعای عدلیه این ست که
            در اینجا شارع مقدس تابع حکم عقلاء بما هم عقلاء است.
    معنى الحسن و القبح الذاتيّين‏
      مقدمه
        حسن و قبح به معنای سوم تقسیم میشود به
          ذاتی
          عرضی(اقتضایی)
          نه ذاتی و نه عرضی (اعتباری)
      محل بحث
        سوال اصلی
          آیا موضوع و عنوان میتواند به تنهایی و لو خلّی، وصفی به نام حسن و قبح را بطلبد
            در اینجا نیز مصنف به دنبال واضح کردن محل نزاع بین عدلیه و اشاعره ست
        ذاتی
          مقدمه
            صرف آن عنوان کافی است برای اتصاف به حسن/ قبح.
              مثال: العدل حسن/ الظلم قبیح.
            یعنی هرجا که عنوان عدل صدق میکند، لو خلی و طبعه المستقل فاعل او نزد عقلاء قابلیت مدح دارد
            یعنی تمامِ علتِ حسن بودن عدل، خود عنوان عدل است.
          نکته
            در اینجا رابطه بین موضوع و محمول ذاتی ست
              مثلا تا میگوییم: انسان، حیوان ناطق می آید و نیاز به واسطه ای ندارد
              نه مثل الانسان کاتبٌ که نیاز به واسطه دارد
                لذا در ذات خود انسان قرار ندارد
          محل بحث
        اقتضایی
          علت تامه نیست اما اقتضاء حسن یا قبح را دارد
            یعنی مقتضی موجود است اما موانعی وجود دارد
              گر آن موانع برطرف شود اقتضای حسن یا قبح را خواهد داشت.
          مثال: الصدق حسن/ الکذب قبیحٌ
          نکته
            عنوان صدق لو خلی و طبعه المستقل به عنوان ذاتش قابلیت مدح یا ذم ندارد
              بلکه اقتضای اولیه صدق این است که فاعل آن استحقاق ذم یا مدح را دارد.
            اما در هنگام خطر جان نبی از انبیا این صدق ،قبیح می شود
        اعتباری
          علت تامه نیست
            اقتضای حسن یا قبح را ندارد
              در صورتی که اعتبار شود امکان دارد
          مثال
            الضرب
              حسن للتأدیب
                چون از مصادیق عدل میباشد
              قبیحُ لتشفّی الخاطر
                از مصادیق ظلم می باشد
            ضرب خود نه علت تامه و نه اقتضا حسن یا قبح را ندارد
              بلکه بستگی به جهت ضرب دارد
        نکته مهم
          ثمره این تقسیم چیست؟
            روشن تر شدن محل نزاع بین اشاعره و عدلیه
            اشکال اشاعره به صدق و اقتضای حسن یا قبیح بودن آن در رد قاعده تلازم
            جواب عدلیه با واضح کردن محل نزاع و بیان منظور خود از حسن و قبح به معنای ذاتی آن
          آن مواردی که فقط حسن و قبحش ذاتی است(مثل العدل حسن و الظلم قبیح)، محل بحث ما است
            و قاعده ملازمه فقط در مورد آن صادق است نه هر حسن و قبحی.
    أدلّة الطرفين‏
      مقدمه
        در این بحث مصنف بعد از بیان مقدمات که گذشت وارد محل نزاع و بیان ادله اشاعره و عدلیه میشود
          مقدماتی که گذشت
            معنای حسن قبح
            حسن قبح چطور درک میشود
            اسباب حکم عقلی
            تقسیمات حسن و قبح
        اشاعره از خواستگاه کلامی حسن و قبح و بحث روی صفات الهی به این مسئله ورود میکنند
          اهم ادله قدرت و مالکیت خداوند ست که با حسن و قبح حد زده میشود لذا اشاعره آن را نمی پذیرند
      دلائل اشاعره
        1
          دلیل اول
            مقدم p
              اگر حسن قبح بخواهد عقلی باشد باید مثل بقیه قضایای عقلیه تخلف ناپذیر باشد
            تالی q
              یعنی نباید هیچ تفاوتی بین آن و (اجتماع نقضیین محال ست) وجود داشته باشد
                لکن تفاوت وجود دارد
            نتیجه
              پس حسن و قبح در این افعال ذاتی نیست
                از نقیض تالی نقیض مقدم را نتیجه بگیرد
              نکته
                در این استدلال دو رکن اصلی داریم
                  اثبات ملازمه
                  پرداختن به تالی
            تفاوت بین مدرکات عقلی و نظری
          جواب مصنف
            این تشبیه شما تشبیه غلطی است(قیاس مع الفارغ است)
              چون کل اعظم من الجزء از مدرکات عقل نظری است.
              اما حسن و قبح افعال از مدرکات عقل عملی است.
            آنچیزی که نباید اختلاف داشته باشد مدرکات عقلی نظری ست مثلا الکل اعظم من الجزء
              مدرکات عقل عملی هیچ واقعیتی ورای آرای عقلا ندارد و تابع مصلحت و مفسده است
                دروغ که ممکن است در آن یک مصلحت بالاتری باشد
              لذا در این مدرکات عقل به تنهایی نمی تواند با تصور طرفین به تصدیق برسد بر خلاف عقل نظری
        2
          دلیل دوم
            اگر حسن و قبح عقلی بود، اختلافی نمیشد، لکن اختلافی است
              پس عقلی نیست
            مثل صدق که در برخی موارد حسن است
              در بعض موارد قبیح است
            وجه تمایز
          جواب مصنف
            حسن و قبح 3 قسم است: ذاتی/ اقتضایی/ عرضی
              و مقصود ما فقط حسن و قبح ذاتی است نه بقیه موارد که اختلافی است (به تبع مصلحت و مفسده)
            فرق ست بین ذاتی بودن و عقلی بودن
              بدیهی بودن مساوی با عقلی بودن نیست
                بدیهی بودن مساوی با اولیه بودن نیست
          نکته
            در تزاحم حسن صدق از بین نمی رود بلکه در همه زمان ها هست لکن چون یک مصلحت اخلاق وجود دارد در مقام عمل دیگری ر اعمل می کنیم
          خلاصه
            مصنف فقط از العدل حسن و الظلم قبیح حرف می زند
            عدلیه هم قائل نسیتند که همه افعال مدح یا ذم دارد. بلکه معتقدند: بعض افعال این طور است
      دلائل عدلیه
        1
          دلیل اول عدلیه
            بدیهی بودن حسن و قبح در مواردی مثل عدل و ظلم
              اگر کسی نپذیرید دارد جهالت می ورزد
          اشکال اشاعره به دلیل
            امر بر یک مسئله نشان دهنده حسن بودن آن نزد خداوند ست
            نهی از یک مسئله نشان دهنده قبیح بودن آن ست
          جواب مصنف به اشکال اشاعره
            اشعری ها بین منشا وسبب حسن قبح با اصل معنای آن خلط کرده اند.
        2
          دلیل دوم عدلیه
            علامه حلی در کشف المراد
              اثبات حسن قبح با شرع نیاز به رسیدن به عقل دارد
                اگر بخواهیم حسن قبح با شرع اثبات کنیم لازمه اش این ست که به عقل برگردانیم
            اگر حسن قبح عقلی پذیرفته نشه شرعی نیز پذیرفته نمی شود
              در این حالت هیچ حسن قبحی نخواهیم داشت
                اگر بخواهیم حسن بودن اوامر شرعی را بپذیریم
              باید اثبات کنیم این اوامر دروغ نیست
                در این حالت اگر حسن قبح عقلی را نپذیریم نمیتوانیم قبح دروغ گویی بر خدا را نفی کنیم
            در این حالت معرفتی نسبت به خدا نمیتوان پیدا کرد
              چون نتواسته کذب را از خداوند بر دارد
            علاوه بر امر خداوند ما نیاز به فهم مدح و ذم داریم
              در غیر اینصورت باید برویم دنبال
                دلیل شرعی
                  از کجا میتوانیم به آیات اعتماد کنیم ممکن ست کذب باشد
                دلیل عقلی
                  اگر پذیرفته نشود به هیچ کدام از اوامر نمی توان اعتماد کرد
            مستلزم دور ست
          اشکال اشاعره به دلیل
            احتیاج به ثبوت مدح یا ذم از طرف شارع نیست و همین که مولا امر کند یا نهی کند
              برای حسن یا قبح آن کافی است
          جواب مصنف به اشکال اشاعره
            دلیل
              اگر حسن و قبح عقلی نباشد، به هیچ وجه حتی توسط شرع هم حسن و قبح ثابت نمیشود
            اثبات دلیل
              اشاعره و عدلیه هر دو قبول دارند، اطاعت از اوامر و نواهی شرع و شناخت خدا واجب است
              حال از اشاعره می پرسیم، چرا اطاعت از شارع واجب است
                اگر بگوید
                  عقل اطاعت از شرع را واجب میداند
                    ثبت المطلوب
                  دلیل وجوب اطاعت از این امر، امر دیگری است از ناحیه شارع
                    نقل کلام میکنیم به امر دوم و هکذا
                    و اگر وچوب اطاعت از امر سوم امر چهارمی باشد
                    مستلزم تسلسل و محال
        نکته
          خلاصه بیان عدلیه
            [اثبات یک چیزی با خودش محال است
              لذا اگر عقل را در تشخیص حسن و قبح افعال دخالت ندهیم، دور پیش می آید
            ما حسن ذاتی صدق را عقلا می پذیریم
              حالا که صداقت ذاتا خوب است
                پس پروردگار عالم با ما صادقانه صحبت میکند
    عدلیه#اشاعره
  المبحث الثاني: إدراك العقل للحسن و القبح‏
    مقدمه1
      در مستقلات عقلیه با چهار سوال اصلی مواجه هستیم
        هر کدام از این سوالات یک مبحث را در مقصد ثانی به خود اختصاص دادن
      در مبحث اول
        آیا حسن قبح ذاتی می باشد
          که محل نزاع بین عدلیه و اشاعره بود
      در مبحث دوم
        آیا حسن قبح با عقل قابل درک ست؟
          محل نزاع بین اخباریها و اشاعره
        بیان مرحوم مظفر در نسبت دادن این مطلب به اخباری ها دقیق نیست
          فقد نَسَبَ بعضُهم إلى جماعة من الأخباريّين على ما يُظهِر مِن كلمات بعضهم
          اخبار ها طیف اند بعضی عقل را معتبر می دانند و برخی معتبر نمی دانند
    محل بحث
      آیا عقل میتواند این حسن و قبح ذاتی را درک کند؟
        اخباری ها: خیر
          سه احتمال دارد
      احتمالات جواب اخباری ها
        انکار ادراک عقل
          در مبحث اول بحث شد
        انکار ملازمه بین حکم عقلی و شرعی
          در مبحث ثالث بحث میشود
        انکار حجیت حکم عقلی
          در مباحث حجج سال بعد بحث میشود
    اخباری# اشعری
  المبحث الثالث: ثبوت الملازمة العقليّة بين حكم العقل و حكم الشرع‏
    بحث اصولی
    مقدمه
      همه اصولیون موافق ملازمه هستند الا صاحب فصول
    خلاصه کلام
      مقدمه 1
        بحث ما در تأدبیات صلاحیه است. مثل: العدل حسن ، و الظلم قبیح
      مقدمه 2
        تأدبیات صلاحیه را همه عقلاء بما هم عقلاء تصدیق میکنند (و ماوراء کلام عقلاء چیزی نیست)
      مقدمه 3
        این حکم به خاطر تطابق اراء عقلاء است جمیعا به خاطر حفظ نظام بشر
      مقدمه 4
        شارع هم من العقلاء است بلکه ریئس العقلاست.
      نتیجه: شارع هم به آن چه عقلاء بما هم العقلاء حکم میکنند، حکم میکند. بنابراین ملازمه بین حکم شرع و عقل در مستقلات عقلیه وجود دارد
    محل بحث
      سوال مهم
        امر شارع در مستقلات عقلیه مولوی ست یا ارشادی
        نکته
          امر مولوی یا تاسیسی
            مولا از حیث مولویت خود که میخواهد دستوری انشا کند بیان میکند
          امر ارشادی یا تاکیدی
            مولا از حیث اینکه که عاقل ست امر میکند
          نتیجه بحث
            تفاوت در تعداد حکم و حاکم
      بعد از اثبات ملازمه بین حکم عقل و شرع
        اگر یک چیزی را با دلیل عقلی فهمیدیم
          امر شارعی آمد و همین مطلب را بیان کرد
        سوال
          این امر دوم تاکیدی ست یا تاسیسی
            ما با عقل به لزوم اطاعت الهی و وجوب معرفت اوامر الهی رسیدیم
              آیه می آید اطیعوا الله و الرسول
        مصنف
          ارشادی یا همان تاکیدی ست قطعا
            حال اگر عقل لزوم اطاعت از مولا را فهمید ولو حکمت آن را نداند حال امر مولا مولوی ست یا ارشادی ؟
            اگر امر دوم مولوی باشد کاری عبث و لغو ست
              تحصیل و حاصل از مولای حکیم سر نمی زند
                مثال کبریتی که روشن ست آیا میشود دوباره روشن شود
            در این موارد حکم شرع، قطعا ارشادی و برای تأکیید به حکم و درک عقل است.
              جون مولا داعی جدایی برای صدور حکم مولوی ندارد
            در این مثال
        نکته
          در مثال هایی غیر وجوب اطاعت از امر الهی و معرفت به آن مصنف کوتاه می آید و میپذیرد
        اشکال
          مولویست قطعا
            م1
              درست ست که حسن قبح(مدح و ذم) عقلی همان ثواب عقاب شرعی ست
                یعنی مدح و ذم عقلایی،دنیایی نشان دهنده یک امر اوخروی ست
            م2
              اما عده ایی معتقدند که همه مردم مستغنی از امر مولا نیستند
                و فقط اوحدین از مردم مثل معصومین علیهم السلام میتوانند
            ن
              لذا عموم مردم نیاز دارند به امر مولا
                موافقت با آن ثواب دارد
                مخالفت با آن عقاب دارد
              نکته
                یکی از عوامل مولوی بودن وجوب ثواب و عقاب ست
          در این حالت
            وجوب اطاعت امر الهی را محال ست با امر مولوی خدا اثبات کنیم
              زیرا مستلزم دور یا تسلسل میشود
                پس امر مولا ارشادی ست
            زیرا
              لأنّه لا يترتّب على موافقته غيرُ ما يترتّب على متعلّق المأمور به، نظير الأمر بالاحتياط
              امر ارشادی را اگر اطاعت نکنی، چوبش را خودت میخوری
            مثال
              فرهان مقبوضة
                قران میگوید اگر قرض دادی مکتوب کن
                  (متعلق مامور به = مکتوب کردن)، این امر ارشادی است
                اینجا اگر انجام ندادیم، گناه نکردیم اما اگر بعدا مشکلی پیش آمد، خودت مقصر هستی
              احتیاط
                دو لیوان مقابل شماست میدانی یکی از آنها نجس ست اما نمیدانی کدام یک
                اگر احتیاط نکردیم و یک لیوان را استفاده کردیم
                  گناه نکردیم اما تبعات بعدی آن به عهده ی ماست
      توضيح و تعقيب‏
        مقدمه
          بعد از اثبات ملازمه بین حکم عقلی و شرعی و اشکالات مطرح شده
        مصنف
          1
            تلازم بین حسن و قبح عقلی عین تلازم حسن و قبح شرعی ست
              لذا این دو نه تنها تلازم ندارند بلکه عین هم هستند
            دلیل
              وِفقاً لحُكمِ العُقلاء
                چون شارع از عقلاست
          2
            پس نه تنها ملازمه بین این دو حکم شرعی و عقلی نیست بلکه عینیت ست
            دلیل دیگر
              به خاطر همین عینیت اکثر اصولیین و کلامیین این مسئله را به یک عنوان بیان کرده اند
                «التحسين و التقبيح العقليّين»
        نکته
          عده ایی این مساله ملازمه را بیان کردند که محل بحث و اختلاف بین مرحوم مصنف و آنها مثل صاحب فصول شده ست
        اشکال مصنف به صاحب فصول
          تعجب ست ایشان حسن قبح عقلی را قبول دارد اما
            گمان کرده است که همه آنچیزی که عقل درک میکند داخل در این مسئله اند
        جواب مصنف به اشکال صاحب فصول
          اما آنهایی که ملازمه را عینینت میدانند
            قضایا حسن قبح عقلی فقط شامل مواردی میشود که مطابقت داشته باشد با آرای عقلابما هم عقلا
            یعنی یعنی کمال ونقص و ملائمت منافرت عام عقلایی نه انفعالیات، خلقیات و...
            لذا در همه اسباب پنجگانه قائل به ملازمه نیستیم فقط در جایی که عقلا بما هم عقلا درک میکنند
      و نزيد هذا بيانا و توضيحا هنا، فنقول:
        عقل توان درک ملاکات احکام شرعی مولوی را ندارد
          زیرا احکام توقیفی و متوقف بر بیان شارع است
        پس عقل بما هو عقل راهی به درک تمام ملاکات احکام شارع ندارد