Sheet 1
المقصد الأوّل مباحث الألفاظ
  بسم الله الرحمن الرحیم
    المثتغاث بک یا صاحب الزمان عج الله تعالی
    توضیحات
      بدنه اصلی این نمودار از جزوه ی استاد بزرگوار"علائی نژاد" استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
      حقیر در این سال تحصیلی مفتخر به شاگردی استاد عزیزم "محمدی" هستم که ویرایش و تویب و توضیح بخش های زیادی از نمودار حاصل درس ایشان است
      این اثر حقیرتر از آن است که بخواهد دانش اساتید بزرگوارم را به نمایش بگذارد لذا ضعف های موجود را به حساب حقیر ثبت بفرمایید
      این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
      این اثر برای استفاده آموزشی می باشد و هرگونه استفاده مالی از آن شرعا مجاز نمی باشد
      ثواب این اثر را هدیه میکنم به مادر سادات "حضرت زهرا سلام الله علیها"به برکت "5 صلوات" بر محمد و آل محمد
        حقیر را از دعای خیر فراموش نفرمایید
    توجه
      متن کتاب شریف اصول مظفر در این قالب می آید
      خط اصلی درس و نکات مهم نیز در این قالب می آید
  تمهيد
    المقصود من «مباحث الألفاظ»
      تشخيص ظهور الألفاظ من ناحية عامّة
        إمّا بالوضع[کل وضع شده بر عموم] أو بإطلاق الكلام
    مباحث الفاظ صغری باب حجج و امارات است
      ص: امر ظهور در وجوب دارد
      ک: هر ظاهری حجت دارد
      ن: پس ظهور امر در وجوب حجت است.
    «مباحث الألفاظ» في سبعة أبواب
      المجمل و المبيّن
      العامّ و الخاصّ‏
      المطلق و المقيّد
      المفاهيم‏
      النواهي‏
      الأوامر
      المشتق‏
  الباب الأوّل المشتقّ‏
    محل بحث
      آیا زید بعد از انقضاء از مبدا یعنی بعد از زمانی که ضربش تمام شد اطلاق ضارب به زید الان اطلاق حقیقی است یا مجازی؟
    اقوال
      اخصی ها
        مشتقات وضع شده برای خصوص متلبس بالمبدا بالحال
          در این صورت استعمالش در ممّا انقضی عنه المبدا مجازی است.
        مجازی
      اعمی ها
        مشتقات وضع شده برای اعم از متلبس بالمبدا بالحال و من قضی عنه المبدا
          استعمال در من قضی عنه المبدا حقیقی است.
        حقیقی
      به زید بگوییم ضارب
        زمان حال
          الان که ذات (زید) در حال زدن است..
            همه اتفاق دارند حقیقت است
        زمان مستقبل
          می خواهد بزند
            همه اتفاق دارند مجاز است
        زمان ماضی
          دیروز که زده تمام شده اختلافی (محل بحث)
            قدماء (محقق کرکی و اکثر معتزله) حقیقت
            مظفر مجاز
    نکته
      منظور از مبدا اینجا همان مصدر (مثلا ضَرب) است که زید آن را ایجاد میکند لذا ضارب میشود
        و میگوییم: زید ضارب.
      چرا اصولیون (اخوند و ...) بحث الفاظ را از اوامر شروع کردند
        مشتق را در مقدمات اورده اند اما مرحوم مظفر بحث مشتق را داخل در بحث الفاظ اورده اند؟
        جواب
          1
            مبنا این اقایان این است که مشتق از متفرعات بحث وضع است
              لذا قبل از اینکه وارد مباحث الفاظ بشویم باید تکلیف ان را معین کنیم.
          2
            اما مبنا مصنف و اعتقاد ایشان این است که در مشتقات با هیات مشتقات کار داریم
              همان طور که در اوامر، نواهی و ... با هیئت اش کار داریم اینجا هم همین طور است.
    مثال
      می گویند :وضو و غسل با آب مسخن بالشمس کراهت دارد
        جواب
          مَن قال بالأوّل[خصوص تلبس فی المبدأ فی الحال]
            در این حالت بعد از اینکه آب سرد شد کراهت نیز زائل میشود
          من قال بالثاني[اعم از تلبس فی الحال + انقضا از تلبس]
            حتی بعد از سرد شدن آب نیز باز هم کراهت باقی مانده ست
    ما المراد من المشتقّ المبحوث عنه؟
      مقدمه
        سوالات مهم این قسمت
          منظور از مشتق در ما نحن فیه چیست؟
          مشتق نحوی چیست؟
            مشتق نحوی مقابل جامد است
          مشتق اصولی چیست؟
            صفت که قابلیت حمل بر ذات را داشته باشد و با رفتنش ذات از بین نرود
          رابطه مشتق اصولی با مشتق نحوی
            عام و خاص من وجه
        خلاصه
          هم مشتق اصولی و هم نحوی: ضارب
          فقط مشتق نحوی: ضرب، یضرب
          فقط مشتق اصولی: اخ، رِق، عبد، زوج
      ملاک مشتق اصولی
        جاری و قابل حمل بر ذات باشد. (قابلیت عنوان شدن برای ذاتی دارد)
          مثال: زید عبدٌ
          بخلاف مشتق نحوی که نمی توانیم بگوییم: زید ضَرَبَ
        با رفتن مشتق ذات باقی بماند. (یعنی مشتق از ذاتیات موضوع نباشد)
          مثال: زیدٌ عبدٌ/ زید زوجٌ
            در اینجا اگر عبدیت یا زوجیت برود باز هم اقای زید باقی است.
            بخلاف زید ناطق
              اگر منظور از ناطق همان الانسان حیوان ناطق باشد؛
          مصنف
            اگر ذات شانیت تلبس نداشته باشد، از محل بحث ما خارج است
              مثلا اگر از درخت یک تنه درختی بریدیم به این تنه بریده شده دیگر نمیتوانیم اطلاق شجر کنیم.
          مثال
            کراهت دارد تخلی تحت شجره مثمره
              اگر زائل شده باشد صفت میوه دادن از درخت زائل شده باشد
            سوال
              آیا مثمره بودن حقیقتا در این حالت بر آن درخت صدق میکند
                و در این حالت تخلی کراهت دارد یا خیر ؟
            جواب
              اگر درخت از حقیقت شجره بودن در آمده باشد و تبدیل به تکه چوبی شود
                قابل تصور نیست بقای وصف شجره مثمره
                  لا حقيقة و لا مجازا.
      ثمره فقهی بحث
        اگر خانمی قبلا زوجی داشته است و بعد طلاق گرفته است.
        ایا بعد از ازدواج با مرد دیگری هنوز به زوج قبلی اش محرم است و جواز غسل همسر سابق خود را دارد؟
        اگر اخصی بشویم:
          عدم جواز غسل
        اگر اعمی بشویم
          جواز غسل
      فرق بین امور اعتباری و انتزاعی
        امور اعتباری قوامش به ید معتبر است
          (یعنی میتوانیم بگوییم اگر پول دادی مالک این هستی اما اگر ندادی مالک نیستی)
          اما امور انتزاعی از حقائق است و ميتوانيم در خارج نشان دهیم.
      نکته
        مفهوم
          کلی
            ماهوی
              انتزاع نمی خواهد مثلا این حیوان گربه است
            انتزاعی
              فلسفی
                یک وصف خارجی وجود دارد که یک رابطه وجود دارد که ذهن من از طریق این رابطه تشخیص میدهد
                  مثل رابطه بین حرارت و آتش
            منطقی
              رابطه فوقیت و تحتیت که انسان انتزاع میکند
              به کسی که این چنین ارتباطی را پس از عقد پیدا کرده میشود زن وشوهر
              زوجیت و ملکیت مفاهیم انتزاعی اند اما انتزاعیات چند دسته اند
          جزئی
        اوصاف سه گونه اند
          مفاهیمی مثل رنگ یک ماهیت است یک میز یک ماهیت سفیدی که روی آن نشسته است
            کیف که نفسانی و محسوس است یا حرارت
          گاهی اوصاف یک ما به ازای خارجی دارند حقیقتاً
          گاهی یک مابه ازای خارجی ندارد بلکه یک انتزاع عقلی در آن است
    جريان النزاع في اسم الزمان‏
      محل بحث
        سوال
          آیا اسم زمان در بحث مشتق اصولی و نزاع در این باب داخل است؟ مثلا مَضرَب، مَقتَل مشتق اصولی است؟
        جواب
          مرحوم مظفر
            خیر؛ زیرا زمان ذات متصرم و گذرایی دارد
              یعنی ذات زمان ماندگار نیست تا در بحث مشتق اصولی داخل شود
      مقدمه
        هیئات وزنِ اسم زمان با هیئات وزن اسم مکان مشترک است
          ما از اصل این هیئات مشترک بحث میکنیم
        سوال این است چرا اسم زمان همچون اسم مکان نمیتواند به عنوان مشتق مطرح شود
        مثال
          کلمه مَقتَل [زمان کشتن] الحسین فی الساعة الثالثة فی سنة 61هجری
            حال بعد از گذشت 1400 سال میتوان به روز عاشورا ساعت 3 همچنان مقتل الحسین بگوییم حقیقتا؟ یا مجاز ست؟
          جواب این است که زمان یک موضوع گذرا است و ناپایدار است و لذا نمیتوانیم بحث کنیم «مقتل» الان حقیقی است یا مجازی.
            شما نمیتوانید زمان را متوقف کنید باید آنی برود و آنی بیاید
          نکته
            الا اینکه زمان را به معنا عرفی بگیریم
              مثل اقا سبحانی و برخی - مثلا بگوییم روز 10 ماه محرم هر سال تکرار میشود
                در این حالت میتوانیم سوال کنیم از حقیقت یا مجاز بودن این مشتق اصولی
    اختلاف المشتقّات من جهة المبادئ‏
      توهم
        بعضی اشتباه فهمیدن که نزاع مشتق اصولی در بعضی مشتقات که حمل بر ذات میشود جاری نمی شود
          مثل نجار خیاط طبیب
            همه اتفاق دارند که مشتق در این موارد برای اعم از متلبس و منقضی وضع شده است
        منشا این توهم این است که ما می بینیم این مشتقات برکسی که تلبس به مبدا از او منقضی شده حقیقتا صادق است
        مثلا این اوصاف بر کسی که خوابیده است صدق میکند با اینکه آدم خوابیده در حال خواب متلبس به نجاری یا خیاطی نیست
          اما در زمان گذشته قبل از خوابیدن متلبس بوده است
      دفع توهم
        منشا این توهم غفلت از معنای مبدا است چرا که مبدا در مشتقات مختلف فرق میکند
          گاهی از فعلیات
            زید قائمُ
          گاهی از ملکات
            قاضی
              ملکه قضاوت یا علم نحو را دارد {نه اینکه بالفعل باید قاضی یا عالم نحو باشد}
              او دارای ملکه علم نحو است یا دارای منصب قضاوت
          گاهی از حرفه ها و صناعات
            نجاری و خیاطی
    استعمال المشتقّ بلحاظ حال التلبّس حقيقة
      مقدمه بحث
        1
          این بحث اشاره به یک دفع توهم دارد
            آيا حقيقت هستند در خصوص ما تلبس بالمبدا فى الحال
            يا در اعم از ما تلبس و ما انقضى عنه التلبس نیز حقیقت اند
          صحیح این ست که كليه مشتقات اصولى، حقيقت هستند در اعم.
        منشأ اين توهم
          اين عده مى‏ گويند مشتقاتى كه مورد بحث ماست. همه اسم‏ اند
            مانند: اسم فاعل، مفعول، آلت، مكان
          از طرفی اسم یعنی آنچه که دلالت كند بر معناى مستقل و لم يقترن باحدى الازمنة الثلاثة.
          پس در این حالت که اسم بر زمان صدق نمیکند عنوان عالم بر زید صدق میکند
            خواه این زید بالفعل عالم باشد یا در گذشته عالم بوده یا در آینده
          پس اين اطلاق اگر به لحاظ حال تلبس به مبدأ باشد، هميشه و همه جا اسناد حقيقت است
          خلاصه در این حالت دیگر جای بحثی نمی ماند که آیا در خصوص ماتلبس یا اعم از ماتلبس مشتق حقیقت ست
        جواب ما
          1
            «ما تلبس فى الحال». بايد ديد كه مراد از اين حال چيست و كدام يك محل نزاع است؟
              زمان در مشتق داریم
                حال تلبس (اتصاف ذات به مبدا اشتقاق)
                حال اسناد و نسبت (که مشتق را به ذات نسبت میدهیم)
                حال اطلاق و تکلم (زمان نطق)
              لذا یک خلط مبحث بین حال تلبس را با حال اسناد و نسبت رخ داده ست
          2
            اما بحث ما در مشتقات، به لحاظ حال اسناد و نسبت است
              پس سوال نسبت به اسناد مشتق به ذات ست که آیا حقیقت ست یا مجاز
      محل بحث
        زید در ساعت 10 نشسته بود؛ الان که زید در ساعت 11 زید ایستاده است، ایا میتوانیم هنوز به او اطلاق جالس کنیم حقیقتا؟
          به اعتبار ساعت 10 که نشسته بود : همه میگویند حقیقت و اختلاف نیست
          به اعتبار الان که ساعت 11 است و دیگر ننشسته
            محل بحث
      اقوال
        إنّ إطلاق المشتقّ بلحاظ حال التلبّس حقيقة مطلقا
        إنّ إطلاقه على الذات فعلا بلحاظ حال النسبة و الإسناد قبل زمان التلبّس
          لأنّه سيتلبّس به فيما بعد مجاز بلا اشكال
        إنّ إطلاقه على الذات فعلا- أي بلحاظ حال النسبة و الإسناد- لأنّه كان متّصفا به سابقا هو محلّ الخلاف
          فقال قوم بأنّه حقيقة
          قال آخرون بأنّه مجاز
      خلاصه
        زمان تلبس
          اگر لحاظ تلبس شود در همه حالات (گذشته، حال، آینده) اطلاق حقیقت است
        زمان اسناد
          بحث در مشتق ناظر به اسناد است، که اگر تلبس ذات به مبدا تمام شده است
          ولی ما آن را اسناد می دهیم در اینجا بحث میشود، که ایا این اسناد حقیقت است یا مجاز
            فقال قوم بأنّه حقيقة
            قال آخرون بأنّه مجاز
    المختار
      الحقّ أنّ المشتق حقيقة في خصوص المتلبّس بالمبدإ، و مجاز في غيره.
      نظر مصنف
        هیئت مشتق وضع شده برای خصوص ذات متلبس بالمبدأ فی الحال (نه برای مما انقضی عنه التلبس)
      دلیل مصنف
        صحت سلب
          مثلا برای کسی که یک دقیقه پیش نشسته بود و الان ایستاد و بگوییم فلانی نشسته نیست.
        تبادر
          یعنی تا شما ضارب میگویید اولین چیزی که به ذهن ما خطور میکند، کسی است که الان میزند
  الباب الثاني الأوامر
    المبحث الأوّل: مادّة الأمر
      مقدمه
        اگر از ما بپرسند در «صَلِّ» ماده و هیئت چیست، میگوییم:
          ماده: صلاة
          هیئت: فَعِّل
          در حالیکه مرحوم مظفر میگوید، ماده آن همان أ - م - ر است
      محل بحث در ماده امر
        موضوع له لفظ امر چیست؟
          به صورت مشترک لفظی دو موضوع له دارد:
            طلب عالی از دانی [جمع آن اوامر است] [مشتق]
            شئ یا همان چیز. مثلا: جئتُک لامرٍ
              [جمع آن امور] [جامد]
      سوالات مهم
        موضوع له هیئت امر؟
          مرحوم مظفر: نسبت طلبیه
          وجوب (نسبت اسمی است)
          مطلق طلب
          مشترک بین ندب و وجوب
        ظهور این نسبت طلبیه در چی است؟
          وجوب
        منشا ظهور در چی است؟
          عقل
      معنى كلمة[لفظ] «الأمر»
        ا م ر
          شی
            ذوات:انسان
            حالات
              غم شادی علم
            افعال
              خوردن گفتن
            شامل افعال و صفات میشود آن به معنا اسم مصدری اش نه به معنا مصدری
          طلب
            إظهار الإرادة و الرغبة بالقول أو الكتابة أو الإشارة أو نحو هذه
            طلبی که از عالی به دانی و همراه با یک مبرز و مظهری باشد
        موضوع له لفظ «امر» چیست؟
          به صورت مشترک لفظی دو موضوع له دارد:
            طلب عالی از دانی [جمع آن اوامر است] [مشتق]
            شئ یا همان چیز در فارسی. [جمع آن امور] [جامد]
          چرا به صورت مشترک لفظی؟ زیرا:
            جمع این دو معنی متفاوت است.
            یکی مشتق است و دیگری جامد
        امر یک طلب مشروط است
          اظهار رغبت و اراده با یک مبرز
          طلب از عالی به دانی باشد
        نظر مصنف
          لفظ امر مشترک لفظی است بین این دو معنا بخلاف برخی که تصور کردند لفظ امر مشترک معنوی است
      اعتبار العلوّ في معنى الأمر
        مقدمه
          علو یعنی بزرگ بودن تکوینا[مثل پدر و مادر و فرزند] یا اعتبارا[مثل مدیر و کارمند].
          استعلاء: یعنی لحاظ بزرگی کردن . در لحن و چهره آن علو باید اظهار شود
        اقوال
          مرحوم مظفر
            مرحوم مظفر از کسانی است که قائل است در معنی امر علو شرط است
          برخی دیگر میگویند استعلاء شرط است.
        دلیل مصنف
          التبادر
          صحّة سلب الأمر عن طلب غير العالي
            یعنی اگر کسی واقعا علو نداشته باشد و چیزی را امر کند در عرف نمیگویند امر میکند بلکه میگویند خواهش میکند.
        نکته
          عدم صحت حمل با صحت سلب دو چیز است اما یک معنی دارد
      دلالة لفظ الأمر على الوجوب‏
        امر به معنا طلب، ظهور و دلالت بر چه چیزی دارد؟
        اقوال
          فقيل[شیخ اعظم، آخوند، صاحب قوانین]
            إنّه موضوع لخصوص الطلب الوجوبيّ
          و قيل[محقق عراقی در نهایه الافکار]
            للأعمّ منه [ه: طلب وجوبی] و من الطلب الندبيّ
          و قيل[ منصوب به سید مرتضی]
            مشترك بينهما [هما: وجوب+ ندب] اشتراكا لفظيّا
          و قيل
            غير ذلك
          مصنف
            ظهور در وجوب دارد به شرط اینکه از قرینه استحباب(ترخیص در ترک) خالی باشد
              اما موضوع له امر طلب است
            نکته
              منشأ این ظهور؟
                این منشأ به اعتقاد مصنف -بالتبع استادشان محقق اصفهانی- عقل است که حکم میکند
                عبد باید هرچه مولی طلب کرده است، حتما انجام دهد
            مثال
              مثلا مولا به هیئت افعل گفت: اغتسل للجمعة و الجنابة.
                در نگاه اول اغتسل میگوید: غسل رزو جمعه واجب است
              اما
                در جای دیگر میگوید: لا بإس بترک الجمعه. لذا قرینه میشود که غسل روز جمعه واجب نیست.
        نتیجه
          طلب حاصل از لفظ امر، صِرف طلب (لیسده طلب) است نه مطلق طلب -که شامل طلب ندب،و وجوب و طلب ها دیگر شود-
          ندب و وجوب بعد از استعمال در موضوع له است
            لذا قید استحباب و وجوب در مقام وضع نمیتواند اخذ شود
          به عبارت دیگر استعمال بعد وضع است و لذا نمیتوانیم چیزی که در استعمال قرار دارد را در مقام وضع وارد کنیم.
          نکته
            با این حرف مصنف دلیل مرحوم آخوند برای منشأ این ظهور را رد کرده است
        هویت حرفی را باید حرفی معنا کرد نه اسمی لذا نسبت باید به همان شکل باشد
    المبحث الثاني: صيغة الأمر
      مباحث هیئت امر و ملحقاتش (مثل جمله اسمیه، جمله فعلیه در مقام انشاء)
        موضوع له: نسبت طلبیه
          برخی تا 15 موضوع له برای آن شمردند. مصنف جواب میدهد که همه این ها مصادیق نسبت طلبیه دارند
        ظهور: در وجوب
        منشأ: عقل
      معنى صيغة الأمر
        کاربردهای هیئت افعل
          بعث
            فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ، أَوْفُوا بِالْعُقُودِ
          تهدید
            اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ
          تعجیز
            فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ‏
          تسخیر
            و الإنذار و الترجّي و التمنّي
        هیئت افعل
          یعنی نسبت طلبیه یا بعثیه
            اما گاهی نسبت طلبیه را به یک انگیزه متفاوت به کار میبریم
            که معنا در آن تغییر نمیکند مثل بعث تهدید و..
        نکته
          چرا مرحوم مظفر میگوید نسبت طلبیه آیا دلیل خاصی دارد که این واژه را به کار می برد
            هیئت ملحق به حروف است لذا موضوع له آن جزعی ست
      ظهور الصيغة في الوجوب
        مقدمه
          عرف از صیغه افعل معنای وجوبی میفهمد
            اگر کسی اطاعت نکند ملامت میشود .
          اگر در امر گفتیم وجوب ست .به حکم عقل
            هیات افعل به طریق اولی به حکم عقل دال بر وجوب ست
        ظهور ابتدایی {و لو خُلّی و طَبعُه المستقل} هیئت افعل در چی است؟
          وضع شده برای وجوب
            چرا
              چون طلب یا بر ندب یا بر وجوب حمل میشود که اکمل افراد آن وجوب است
              مولا امر میکند اگر انجام نداد همه شماتت میکنند
          ظهور در قدر جامع بین ندب و وجوب
            مشترک معنوی ست
              یعنی یک معنای جامع داریم بین وجوب و استحباب که برای آن وضع شده ست
                قرنیه باید داشته باشد
            مشترک لفظی
              اعم از وجوب و ندب
          والحق
            أنّها ظاهرة في الوجوب
              نه به خاطر اینکه موضوعی ست برای وجوب و نه به خاطر اینکه موضوعی برای طلب ست
              أنّ الوجوب أظهر أفراده
        مرحوم مظفر
          ظهور در وجوب را
            نه از ماده فهمیدیم که از نحو ظهورات لفظی باشد
            و نه از هیئت افعل که از نحو دلالت های کلامی باشد.
        فرق هیئت افعل با لفظ افعل(یعنی بین نسبت طلبیه وخود طلب فرق دارد)؟
          1
            انجا که امر خودش اسم و لفظ بود [أ م ر]، موضوع له اش «طلب» بود که معنا اسمی است،
            در این حالت وجوب و ندب را داخل در موضوع له اش نکردیم
          2
            اینجا که هیئت أمر است و اسم نیست و موضوع له اش «نسبت طلبیه است که معنا جزئی مثل حروف دارد
            به طریق اولی نمی توانیم، وجوب و ندب را داخل در موضوع له اش بکنیم.
        نکته مهم
          موضوع له هیئت أمر نسبت طلبیه است و ظهور در وجوب دارد به شرطی که داعی این امر بعث باشد و لا غیر
            یعنی اگر دواعی دیگری مثل تعجیز و.. باشد، دیگر ظهور در وجوب ندارد.
        اغتسل للجمعه و اغتسل للجنابه و اغتسل للزیاره
          اشکال در فهم روایات
            راه اول
              از دو حال خارج نیست یا دلالت بر نسبت طلبیه میکند یا دلالت بر وجوب میکند
                اگر بگویید دلالت وجوب میکند در جمعه گیر میکنید
            راه دوم
              وحدت سیاق که در جملات ست دلالت میکند ان لفظ در همان معنی باشد
            راه سوم
              معنی طلب بگیریم
                دوباره همان مشکل معنای اسمی و حرفی پیش میآید
                ما در روایات نداریم هیئت دلالت بر طلب باشد
                  بلکه یا دال بر وجوب است یا استحباب
            راه چهارم
              ظهور در وجوب دارد یا استحباب
                اغتسل للجمعه و اغتسل للجنابه و اغتسل للزیاره واغتسل للعید و الغتسل للتوبه
                هیئت نصب شده برای نسبت ارسالی
          ظهور در اکثر معنا
            مولا یک لفظ عین بگوید و تمامی معانی عین را اراده کند.
              اگر کسی قائل شد که موضوع له هیئت افعل قدر جامع است،
              مولا یک لفظ عین بگوید و تمامی معانی عین را اراده کند.
      تنبيهان‏
        ظهور الجملة الخبريّة الدالّة على الطلب في الوجوب
          جمله خبری مثل صیغه افعل دلالت بر وجوب میکند .
            میری نون بگیری یا برو نون بگیر
          در امر شما فقط طلب میکنی
          وقتی جمله مضارع بکار میبرم محقق وقوع فرض کردم
        ظهور الأمر بعد الحظر [= نهی] أو توهّمه
          مقدمه
            مولا بگوید
              [در حالت عادی صید کردن مباح است] اگر مُحرم شدید، صید نکنید.
                سپس بگوید: وقتی از احرام بیرون امدید، صید کنید(فاذا حللتم فاصطادوا).
          محل بحث
            اگر امر بعد از حظر و نهی بود، ایا این امر عقیب الحضر
              به داعی ترخیص (اباحه بالمعنی الاعم) از حکم قبلی است؟ یا نه به داعی وجوب یا به داعی استحباب آمده است؟
            مرحوم مظفر: بهترین اقوال: دلالت بر ترخیص
          اقوال
            اهل سنت
              ظاهر في الوجوب
            میرزای شیرازی در قوانین
              ظاهر في الإباحة
                یک حکم در مقابل احکام دیگر ست مثل واجب مستحب
            مختار مصنف
              الترخيص[= اباحه به معنی الاعم. حرام نیست] فقط
                یعنی مجاز ست
            شیخ طوسی و سید مرتضی
              يرجع إلى ما كان عليه سابقا قبل المنع
                عنی به حکم اولیه آن برمیگردیم. یعنی قبل از احرام و در حالت عادی صید کردن مباح بود.
          توضیح
            قبلا گفتیم وقتی هیئت امر ظهور در وجوب دارد که داعی بعث باشد
              اما در مثل: فأتو بسورة با اینکه هیت امر داریم اما چون داعی تعجیز است، ظهور در وجوب ندارد
            اینجا هم این چنین است. یعنی داعی اینجا ترخیص از نهیی است که قبلا به آن خورده است
              لذا تنها چیزی که میتواند این امر به آن دلالت کند فقط ترخیص است و بس.
          وجه طریق اولویت
            چون وجوب که ظهور اصلی صیغه امر بود را به علت انگیزه متفاوت رد کردیم
              لذا اباحه که در مرتبه های بعد است به طریق اولی ردش میکنیم.
      التعبّديّ و التوصّليّ‏
        مقدمه
          انواع واجب
            تعبدی
              قدما
                آنچه که حکمت (داعی مولا نسبت به امر آن) برای ما روشن نیست و ما باید تعبدا انجام دهیم
              متاخرین
                در آن قصد قربت شرط [شرط صحت] شده است. مثل: صلاة، صوم
            توصلی
              قدما
                آنچه که حکمت (داعی مولا نسبت به امر آن) آن برای ما روشن است. مثل: دفن به میت، تطهیر ثوب
              متاخرین
                در آن قصد قربت شرط نشده است. مثل: اداء دین، طهارت ثوب
            نکته
              منظور از قصد قربت در اینجا قصد قربتی است که اگر نباشد، اصلا عمل صحیح نیست و نیاز به اعاده دارد
              اشکال به قدما
                اگر حکمت را نیز بدانیم میتوانیم به خاطر اطاعت اوامر الهی ان را انجام دهیم. لذا هر توصلی میتواند تعبدی نیز بشود
        محل بحث
          همان تعریف متاخرین است نه متقدمین.
          سوالات مهم
            در جایی که شک داریم یک واجب تعبدی ست یا توصلی باید چه کنیم
              (مثل جواب سلام، امر به معروف و ...)
                یعنی مولا فقط گفته جواب سلام واجب است و لا غیر)، جز واجبات تعبدی است یا توصلی است؟
            مقتضی اطلاق صیغه امر کدام یک از این دو است؟
              اطلاق یعنی جایی که قید بر لحاظ قصد قربت نداریم.
            اصل اولیه در واجبات چیست؟ ایا اصل اولیه در واجبات تعبدی است یا بالعکس توصلی است؟
        اقوال
          1
            قید باید لحاظ شود لذا باید اصل تعبدی است.
          عده ای از مشهور(شیخ اعظم)
            اصل توصلی بودن ست
              زیرا مولا در مقام بیان بود و اگر قیدی مهم بود، باید میگفت و چون چیزی نگفته است
        منشا خلاف
          سوال
            آیا قصد قربت میتواند به عنوان قید وجوب لحاظ شود؟
              به این معنی که این قید را از خود صیغه و هیئت امر بفهمیم.
          جواب
            بله میتواند باشد
              پس هنگامی که قیدی نیامد بر اساس اصلات اطلاق اصل توصلی بودن است. (یعنی مولا میتوانست قید قصد قربت را بیاورد اما نیاورد پس توصلی اصل است
                اصل توصلی ست
              دلیل
                چون قابلیت قابل هست. یعنی ان الله علی کل شئ قدیر.
            خیر نمیشود مولا چنین قیدی بیاورد
              به دلیل استحاله دور (زیرا چیزی که موخر از چیز دیگری است، نمیتواند بر آن مقدم شود یعنی قصد قربت که موخر از وجوب است، نمیتواند بر وجوب مقدم شود)
              دلیل
                چون تقابل اطلاق و تقیید ، تقابل ملکه و عدم ملکه است
                  (خاصیت ملکه و عدم ملکه این است که جایی که تقیید وجود ندارد، اطلاق نیز وجود ندارد) پس اطلاق به کار نمی آید
            مرحوم آخوند
              چون دلیل اجتهادی نداریم، و مجری اصالت احتیاط است
                (یعنی در جایی که میدانی چیزی بر ذمه تو است، لذا اشتغال یقینی فراغ یقینی را میطلبد)
                  لذا قائلند احتیاط تعبدی بودن را میرساند.
                اصل تعبدی ست
              به عبارت دیگر
                میدانیم چیزی واجب است و علم اجمالی به این داریم که شرط صحت برخی واجبات قصد قربت است، لذا شک میکنیم و باید احتیاط کنیم
            عده ای (مثل: نائیینی، شیخ انصاری و مصنف) دیگر میگویند
              اطلاق مقامی توصلی بودن را میرساند. یعنی مولا در مقام بیان است، میتوانست با یک متمّم جَعلی بگوید
              یعنی مولا در دو بیان مجزا میتوانسته این را بیان کند یک بار بگوید:
                سلام کنید و یک بار دیگر بگوید قصد قربت هم در این سلام شرط است
                  و نگفت پس مقام اقتضا توصلی دارد
              به عبارت دیگر
                قصد قربت بیان زائد میخواهد و مادامیکه نگفته چیزی از ما نخواسته است و لذا عقابی در کار نیست.
              این گروه اعتقاد دارندکه ادله اجتهادی ما گویا است. لذا سراغ اصول عملیه نمیروند.]
            برخی دیگر (خوئی):
              اصل توصلی بودن است به خاطر برائت. اینجا شک در اصل تکلیف و قید داریم، لذا مجری برائت است
          امکان اخذ قصد قربت در مامور به
        محلّ الخلاف من وجوه قصد القربة
          مقدمه
            علت بیان این بحث چیست
              در بحث قبل فرمودند: که قید قصد قربت نمیتوان در وجوب اخذ کرد
              ممکن است کسی به ایشان اشکال کند که منظور شما از این قصد قربتی که در بالا گفتید کدام معنا است
              اگر مراد از قصد قربت قصد امتثال است وجوه دیگری نیز مورد نظر ست
            وجوه قصد قربت
              قصد امتثال
              قصد محبوبیت
              قصد رفتن به بهشت
              قصد نرفتن به بهشت
            اگر به معنای امتثال امر باشد پس دور پیش می آید
              از طرفی چرا باید فقط همین معنا را گرفت
              ایا واقعا یک دوگانه امتثال یک طرف و بقیه معانی یک طرف دیگر
              اگر همه اش به امتثال برگردد یعنی همه اینها در مقابل هم نیستند
              آیا باید به دنبال یک معنای جدید باشیم
            مصنف میگوید: منظور من از قصد قربت همین قصد امتثال است.
              اما قصد قربت به این معنا را نمیتوان در هیئت امر که ظهور در وجوب دارد، لحاظ کرد
              دلیل
                باید وجوبی باشد تا در این وجوب قصد امتثال لحاظ شود.)
          در ما نحن فیه قصد امتثال
        الإطلاق و التقييد في التقسيمات الأوّليّة للواجب‏
          تقسیم اولیه
            لحاظ شی ء قبل از امر
              لحاظ مقام ثبوت
                در نفس الامر چطور بوده ست
              لحاظ مقام اثبات
                نگاه به دلیل میکنیم
            در ذات شی بود لذا فی حد نفسه تقسیم میشود
          مقدمه یک
            میخواهد بگوید امتثال امر کدام است
            در تقسیمات اولیه میتوانیم یک فعل به شرط شی کنیم
              مقید کنیم نماز به شرط طهارت
            امکان اطلاق گیری فرع بر امکان تقیید است
          مقدمه دو
            امتثال امر متوقف بر وجود امر ست
            تحقق امر متوقف بر وجود موضوع و مقید در متعلقات آن ست
            در این حالت دور پیش می آید یا خلف
              امر مقید بشود به قید امتثال
              تحقق امر متوقف بر امتثال امر ست
            حالت 2
              اگر امتثال امر متوقف بر وجود امر است
                یعنی امتثال متاخر و امر متقدم
              تحقق امر متوقف بر امتثال امر ست
                امتثال مقدم ست امر متاخر
          مدعی
            مقید ساختن امر به قید امتثال امر محال است
          نکته
            ابطال دلیل دال بر ابطال مدعی نیست
            محال در جایی ست که همزمان صل به معنای امر و قصد قربت شود
            اینکه معلوم ست که یک بار امر کند در جای دیگر با قرینه امتثال را نیز شرط بداند
          تقسیماتی که بدون جعل حکم میتوان از انها صحبت کرد مثل رکوع و سجود
        عدم إمكان الإطلاق و التقييد في التقسيمات الثانويّة للواجب
          تقسیم ثانویه
            لحاظ شی بعد از تعلق امر
              امکان تغییر وجود ندارد لذا امکان اطلاق گیری ست
              مقید ساختن ممکن نیست لذا اطلاق نیز نمی توان گرفت
              امتثال الامر
            چرا مقید سازی محال ست
          تقسیماتی که بعد از جعل حکم میتوان از انها صحبت کرد مثل قصد قربت
        جمع بندی
          کسانی که مقید ساختن امر به قید امتثال را ممکن می دانند
            اطلاق گیری را هم ممکن میدانند
            مولا امر کرده قصد قربت نیز شرط نیست
            پس توصلی ست
          کسانی که مقید ساختن امر به قید امتقال را غیرممکن می دانند
            اطلاق گیری غیر ممکن ست
            اصالت اشتغال یقینی برائت یقینی می خواهد
            پس تعبدی ست
          مصنف با اینکه مقید ساختن را غیر ممکن میداند
            اما خودش توصلی ست
            دلیل
              اطلاق مقامی
                همان لفظی ست یعنی لفظ مقید نشده
                  پس مولا اراده نکرده ست
                اگر مولا خواست بگوید قصد قربت برای من مهم ست اگر یک روزی بخواهد این کار را بکند چه جور باید میگفت
                در اطلاق مقامی به لفظ کاری نداریم بلکه به مقام خطاب کار داریم
      جمع بندی اطلاق و تقیید درصیغ امر
        واجب تعبدی / توصلی
          واجب توصلی اصل است به دلیل اطلاق مقامی
        واجب عینی / کفایی
          اصل عینی بودن زیرا کفایی بودن بیان زائد (به حکم عقل) میخواهد
        تعینی / تخیری
          اصل تعینی است زیرا تخییری بیان زائد میخواهد
        نفسی/ غیری
          اصل نفسی بودن است. زیرا غیری بیان زائد میخواهد
      الواجب العينيّ و إطلاق الصيغة
        تعریف
          واجب عینی
            ما يتعلّق بكلّ مكلّف و لا يسقط بفعل الغير
              كالصلاة اليوميّة و الصوم
          واجب کفایی
            المطلوب فيه وجود[ایجاد] الفعل[یعنی ایجاد طبیعت] مِن أيّ مكلّف كان
              فيسقط بفعل بعض المكلّفين عن الباقي، كالصلاة على الميّت
              یک بحث عرفی است
        محل بحث
          سوال: اصل در واجبات عینی است یا کفایی؟
            اصل در واجبات عینی است
            دلیل: حکم اطلاق
          همیشه واجب کفایی نیاز به قرینه خاص بر اراده این معنا دارد
        عینیت یک واجب را میتوان
          از راه عقل فهمید
            چون رابطه عبد و مولا به گونه ای است که عقل این را برداشت میکند.
          از را صیغه امر فهمید
            فإنّ إطلاقَ صيغة افعل يقتضي أن يكون عينيّا،
              سواء أتى بذلك العمل شخص آخر أم لم يأت به
        نکته
          موارد مشکوک ملحق میشود به عینی زیرا ظهور اولیه هیئت افعل در وجوب (عینی) است.
      الواجب التعيينيّ و إطلاق الصيغة
        تعریف
          واجب تعیینی
            الواجب بلا واجبٍ آخرَ يكون عِدلا[جایگزین چیزی در عرض] له و بديلا عنه في عَرضه
              كالصلاة اليوميّة
            نکته
              بدل را مصنف با مسامحه به کار برد زیرا بدل در جایی به کار میرود که در طول هم دیگر باشند
                مثل تیمم که اگر آب نبود باید سراغ تیمم برویم) نه در عرض هم.
          واجب تخییری
            كخصال كفّارة الإفطار العمديّ في صوم شهر رمضان، المخيّرة بين إطعام ستّين مسكينا، و صوم شهرين متتابعين، و عتق رقبة.
        محل بحث
          سوال
            اصل در واجبات تعیینی است یا تخییری؟
              اصل واجب تعیینی است.
          دلیل
            زیرا واجب تخییری بیان زائد میخواهد. و صیغه امر مطلق است.(به حکم عقل)
      الواجب النفسيّ و إطلاق الصيغة
        تعریف
          واجب نفسی
            الواجب لنفسه لا لأجل واجب آخر»، كالصلاة اليوميّة.
          واجب غیری
            كالوضوء، فإنّه إنّما يجب مقدّمةً للصلاة الواجبة، لا لنفسه؛ إذ لو لم تجب الصلاة، لما وجب الوضوء.
        محل بحث
          سوال
            اصل در واجبات نفسی است یا غیری؟
          جواب
            اصل: واجب نفسی
          دلیل
            به بیان دیگر واجب غیری بیان زائد میخواهد (یعنی همان اصالت الاطلاق به حکم عقل)
        نکته
          مقدمه واجب، واجب عقلی است یا شرعی؟
            2قول وجود دارد. (در حالت عادی 2 صورت بیشتر ندارد، یعنی یا عقلی است یا شرعی
      الفور و التراخي‏
        محل بحث
          آیا هیئت افعل غیر از وجوب، دال (ظهور یا موضوع له) بر فور و تراخی نیز هست؟
          اقوال
            شیخ طوسی:
              إنّها موضوعة للفور
            اشاعره و جُبّائیان
              إنّها موضوعة للتراخي
            واقفی ها:
              إنّها موضوعة لهما على نحو الاشتراك اللفظي
            مشهور و مصنف: ظهور در هیچ کدام ندارد.
              إنّها غير موضوعة لا للفور، و لا للتراخي، و لا للأعمّ منهما
                بل لا دلالة لها على أحدهما بوجه من الوجوه.
          دلیل مرحوم مصنف
            زیرا امر
              صورت دارد
                صورت نیز دال بر نسبت طلبیه است
                صورت: اِفعل
              ماده دارد
                ماده دال بر حدث است
                ماده: صلاة
              بنابراین دلالت بر فور و تراخی وجود نخواهد داشت.
        دلایل اقوال و جواب مصنف
          قول وجوب فور
            دلایل
              اول
                قوله (تعالى): وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ‏
                جواب مصنف
                  مغفرت کاری است که برای خدا است و معنا ندارد که بدوید دنبال کار مولا
                  لذا باید قائل به مجاز شویم. بنابراین آیه را طوری توجیه کنیم که مرتبط به امر ما بندگان شود
                جواب الموجز
                  این اسباب منحصر در واجبات نیستند مستحبات هم از اسباب مغفرت است ولی وجوب فوری ندارند.
                  ممکن نیست اگر اصل کاری مستحب باشد سرعت گرفتن به سوی آن واجب باشد
              ثانی
                فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ (8) فإنّ الاستباق بالخيرات عبارة أخرى عن الإتيان بها فورا.
                جواب مصنف
                  مقدمه یک
                    کار خیر اعم از واجبات و مستحبات میشود.
                  مقدمه دو
                    میدانیم مستحبات انجامش سرعت بردار نیست و حتی میتوان اصلا آنها را انجام نداد(مستحبات را ترک کرد)
                جواب الموجز
                  مقصود اصلی آیه بعث بندگان برای انجام عمل خیر است و پیش گرفتن از یکدیگر
                  مسابقه در جایست که دو یا چند نفر در یک امر مشخص انجام میدهند
                    قوله سبحانه: وَ اسْتَبَقَا الْبابَ‏ (يوسف/ 25)
                  پس شامل واجبات شخصی نمیشود
                    حال آنکه می خواستیم فور را در همه واجبات اثبات کنیم
            نتیجه
              یک
                بر فرض هم که قبول کنیم این دو ایه اختصاص به واجبات دارد و شامل مستحبات نمیشود،
              دو
                اما ناچاریم از ظهور صیغه افعل در وجوب در این دو ایه دست بکشیم
                  زیرا ما دلیل خاص داریم که خیلی از واجبات فوری نیست
              سه
                لذا اگر این دو ایه را حمل بر وجوب کنیم ناچاریم شروع کنیم به تخصیص زدن واجبات
                  این کار مستلزم تخصیص اکثر است که عند العقلا قبیح است.
              الموجز
                ظهور ایه در فور مشکوک است و اگر بخواهیم به آن استناد کنیم میشود تمسک به اطلاق در شبهه مصداقیه دلیل
      المرّة و التكرار
        محل بحث اول
          ایا صیغه افعل ظهور در مره و تکرار دارد(علاوه بر وجوب)؟
          مصنف
            خیر؛ ظهور وضعی در هیچ کدام ندارد؛ زیرا امر به ماده و صیغه اش دلالت بر مره و تکرار نمیکند
            زیرا ظهور ماده امر، حدث یا طبیعت است. و ظهور صیغه امر، در نسبت طلبیه است.
            مثال: صلّ
              ماده: صلاة (طبیعت نماز)
              صیغه: نسبت طلبیه
              از اطلاق یک بار فهمیده میشود
            ولی ظهور اطلاقی (یعنی با مقدمات حکمت) در مرّه دارد
              زیرا امر به طبیعت تعلق میگیرد و «طبیعت یُوجَد بوجود فرد واحد فی الخارج».
          تحقق مطلوب مولا
            یک
              مطلق طبیعت ¬ مثل: نماز صبح
                تحقق فردی از آن طبیعت
            دو
              مشروط و مقید به عدم تکرار¬ تکبیرة الاحرام
                تحقق فرد از طبیعت + با قید وحدت
            سه
              تحقق فرد از طبیعت + با قید کثرت
                مقید به تکرار:
                  مثل: رکعات نماز
                    به نحوه انسجام پیوستگی یا عام مجموعی
                  روزه ماه رمضان
                    به نحوه عام استغراقی بدون شرط انسجام و پیوستگی
            نتیجه
              حالت دوم و سوم بیان زائد یا قید میخواهند و اگر منظور مولا باشد باید بیان کند
              لذا حالا که بیان نکرده است، منظور مولا مطلق طبیعت است و بنابراین فرد دومش لغو میشود
              یعنی اگر یک بار نماز صبح را خواندیم، برای بار دوم هم خواندیم این کار لغوی است.
          تفاوت ظهور وضعی و ظهور اطلاقی؟
            ظهور وضعی
              یعنی در موضوع له و معنا آن اخذ شده باشد. مثلا مرة اخد شده باشد در موضوع له هیئت افعل
            ظهور اطلاقی
              یعنی از مقدمات حکمت به این ظهور برسیم. یعنی عقل متوجه میشود که این هئیت ظهور در مرّة دارد.
        محل بحث دوم
          منظور از مره و تکرار چیست؟
            دفعه و دفعات باشد (یک مرتبه یا چند مرتبه عتق رقبه کنم)؟
              یک فرد در یک دفعه محقق شود
              چند فرد را یک دفعه محقق شود
              مختار مصنف
            یا فرد و افراد باشد (یک یا چند رقبه را عتق کنم)؟
            اقوال
              آخوند خراسانی اعم از هر دو است.
              نظر مصنف
                مره و تکرار منظور دفعه و دفعات باشد (نه فرد و افراد باشد)..
                  لذا شما میتوانید در دفعه اول چندین برده را آزاد کنید
          ثمره این اختلاف:
            مثال: تصدّق علی المسکین.
              طبق نظر مصنف:
                حداقل یک دفعه باید به مسکین صدقه بدهی.
                  حالا میتوانی در این صدقه یک مسکین صدقه بدهی یا 100 مسکین هیچ کدام فرقی ندارد
              آخوند میگوید: اعم است.
      هل يدلّ نسخ [= رفع الحکم] الوجوب على الجواز؟
        مقدمه
          امری بیان شده ست ناسخی می آید در این حالت وجوب چه میشود
          مثال
            ای اهل ایمان هرگاه بخواهید با رسول خدا سخن سری گویید صدقه دهد
              آیه بعد این حکم وجوب صدقه را نسخ میکند
          محل بحث
            آیا جواز صدقه دادن از آن آیه ناسخ استفاده میشود یا خیر؟
        مختار مصنف
          اقوال از منظر مرحوم مظفر
            قدما
              وجوب امریست
                مرکب
                  جواز + الزام
                    بعد نسخ
                      بقا جواز
                      الزام نسخ میشود
            متاخرین
              وجوب امریست
                بسیط یا همان الزام
                  اگر ناسخ آمد
                    کل حکم می رود لذا سراغ اصول عملیه می رویم
              مختار مصنف
        فرق نهی و نسخ
          در نهی حکم منع از انجام فعل ست
          اما در نسخ کلا آن حکم از بین میرود
      الأمر بشي‏ء مرّتين‏
        مقدمه
          محل بحث
            امر به شئ مرتین، تأسیسی است یا تأکیدی است؟
              مولا دو امر کرد یکبار امتثال کنیم یا دوبار باید 1نجام دهیم
          نکته
            طبیعیت مامور به
              تحقق مامور به + قید وحدت
                امر چیزی بیش از یک فرد را در بر نمی گیرد
              تحقق مامور به + قید کثرت
            امر تاکیدی
              یک امتثال میخواهد
            امر تاسیسی
              دو امتثال میخواهد
          قاعده
            اصل و بیان عقلا بر تاسیس ست نه تاکید
              اگر مولا امتثال جدید میخواست بیان می کرد
        تعدد امر
          امر دوم بعد از امتثال امر اول باشد
            بدون اختلاف نیازمند امتثال جدید ست
              تاسیسی ست
            (یعنی این امر دوم با امر اول تفاوت داشته است که بعد از انجام امر دوم، دوباره مولا به آن دستور داده است)
          امر دوم قبل از امتثال امر اول باشد
            هر دو امر غیر معلق به شرط هستند
              تاکید
                امتثال واحد
            هر دو امر معلق به شرط هستند
              شرط ها مساوی هستند
                معلق به شرط واحدند
                  تاکید
                    امتثال واحد
              شرط ها مساوی نیستند
                معلق به شرط واحد نیستند
                  تاسیس
                    ضرورت امتثال
                مثال
                  اگر جنب شدی غسل کن
                  اگر مس میت کری غسل کن
            یکی معلق به شرط ست و یکی غیر معلق به شرط
              تاکید حمل مقید و مطلق
          خلاصه
            کجا ها تاکید می شویم
              هر دو امر غیر معلق به شرط هستند
                تاکید
                  امتثال واحد
              هر دو امر معلق به شرط هستند
                شرط ها مساوی هستند
                  معلق به شرط واحدند
                    تاکید
                      امتثال واحد
              یکی معلق به شرط ست و یکی غیر معلق به شرط
                تاکید حمل مقید و مطلق
            کجا تاسیسی می شویم
              هر دو امر معلق به شرط هستند
                شرط ها مساوی نیستند
                  معلق به شرط واحد نیستند
                    تاسیس
                      ضرورت امتثال
                  مثال
                    اگر جنب شدی غسل کن
                    اگر مس میت کری غسل کن
      دلالة الأمر بالأمر على الوجوب‏
        محل بحث
          اگر مولا به پدر بگوید که بچه نماز بخواند، اینجا آیا این امر به خود بچه هم خورده است
          مولا به پدر بگوید مرو صبیانکم بالصلاة
            در اینجا امر به پدر شده ست
            یا امر به صلاه کودک ست
              یعنی امتثالش هم برای بچه واجب است فلذا نماز بچه مشروع است
              توجه
                مشروعیت غیر از وجوب است. به عبارت دیگر رابطه بین آنها اعم و اخص مطلق است
                  یعنی هر مشروعی واجب نیست، اما هر واجبی مشروع است
                  یعنی ثواب دارد اما ترک آن عقاب ندارد
              در این حالت
                آیا میشود به بچه اقتدا کرد ؟
                بچه نماز استیجاری میتواند بخواند؟
        حالت امر مولا به عبد
          بی واسطه توسط مولی به عبد میرسد.
          با واسطه یک آمر دیگر (غیر مستقیم)
            واسطه به نحو مبلِّغ است
              یعنی آمر ثانی فقط بیان کننده و رساننده است
                امتثال لازم است و ظهور در وجوب دارد
            صرفا تبلیغی نیست(استقلالی)
              طریقی
                یعنی از این طریق به امر مولا رسیدیم
                امتثال دارد و ظهور در وجوب دارد
              موضوعی
                غایت مولی تمرین کردن آمر ثانی است
                یا به عبارت دیگر یادگیری بر امر کردن مراد مولا است.¬ امثتال ندارد
                در فضای شرعی ثمری ندارد اما در فضا عرف ثمره دارد.
              مشکوک الطریقیة و الموضوعیة
                ملحق به طریقی است. (به خاطر اقتضا ظهور عرفی امر نه به خاطر اصالت احتیاط
              محل بحث
    الخاتمة: في تقسيمات الواجب‏
      المطلق و المشروط
        به اعتبار متوقف بودن وجوب آن بر چیز معینی
        انواع واجب
          مشروط: واجبی که وجوبش متوقف بر چیز معینی است.
            مثلا: وجوب حج که متوقف است بر حصول استطاعت.
          مطلق: واجبی که وجوبش متوقف بر چیز معینی نیست
            مثلا: وجوب صلاة نسبت به طهارت که مطلق ست متوقف بر آن نیست. بلکه شرط صحت صلاة است.
        توضیح
          شیعه میگوید
            علم به شرط تنجّز تکلیف است. یعنی امتثال وقتی واجب است که علم به آن حکم پیدا کند
              یعنی اگر علم نباشد، و به تبع آن واجب را انجام ندادیم، عقابی در کار نیست.
          اما علم و جهل ما ربطی به صدور حکم و جعل حکم و ثبوت حکم ندارد
            یعنی چه بدانیم و ندانیم نماز بر هر فردی واجب است.
          اشعریون میگویند
            علم شرط صدور حکم است. لذا تا زمانی که جهل داشته باشیم، نماز اصلا واجب نیست
      المعلّق و المنجّز
        به اعتبار فعلیت تکلیف
        مقدمه
          منجّز: اگر فعلیت تکلیف، متوقف بر چیزی نباشد.
            مثال: صلاة بعد دخول وقت که هم خود واجب (نماز) زمانش رسیده و هم الان صلاة واجب شده است (حکم وجوب نماز)
              حکم وجوب بر نماز بار شده است اما وقتی وقت آذان میشود امتثال این نماز واجب میشود
            زمان واجب و وجوب با هم یکسان ست
          معلّق: اگر فعلیت تکلیف، متوقف بر چیزی باشد.
            مثال: معلق بودن حج بعد حصول استطاعت. که الان حکم وجوب حج آمده است اما هنوز موسم مناسک حج نرسیده است(زمان واجب نرسیده)
            نکته: واجب معلّق اختراع صاحب فصول است برای حل شبهه مقدمات مفوّته
            اقول
              واجب معلق ممکن نیست
                زمانی میتوانیم مقدمه واجب را واجب بدانیم که ذل مقدمه واجب باشد
                چند مسئله فقهی هست که خلاف این مطلب است مثال حج
                  اگر در ذی الحجه مقدماتش واجب میشود اما اگر آن موقع بخواهد پیگیر باشد به حج آن سال نمی رسد
              صاحب فصول
                حج واجب شده به خاطر همین باید مقدماتش را انجام دهد هر چند زمان امتثال امر چند ماه دیگر ست
            معلق ست بر رسیدن زمان
        توضیح
          واجب معلق یعنی واجبی که زمان وجوبش الان تحقق یافته است اما زمان واجب الان تحقق نیافته است
            یعنی واجبی است که الان وجوبش بر گردن مکلف آمده است
            فعلیت یافته، اما مناسک آن واجب هنوز فعلیت نیافته است.
          مثال: کسی که مستطیع شده است حج برای او واجب است. حالا سوال میشود که قطع طریق واجب است شرعا یا خیر؟
            یعنی مقدمه واجب واجب است؟
          امکان واجب معلق
            اکثریت و مصنف میگویند: نمیشود بین وقت واجب و وقت وجوب وقفه بیفتد. لذا واجب معلق استحاله دارد.
            بخلاف صاحب فصول و امام خمینی ره و محقق عراقی: که امکان و وقوع آن را پذیرفته است
        نکات مهم
          تفاوت وجوب و واجب
            وجوب
              وجوب نماز وقتی وقت داخل شد یعنی نماز واجب میشود
            واجب
              امتثال واجب کنید
          معنی معلق و منجز
            معلق
              معلق ست بر رسیدن زمان
            منجز
              زمان واجب و وجوب با هم یکسان ست
          فرق هیئت و ماده در این باب
            هیئت
              دلالت بر وجوب
            ماده
              دلالت بر امتثال میکرد
        محل بحث
          این شرط[مثلا: اذا دخل الوقت فصل] قید واجب است یا قید وجوب است؟
            شرط
              دخول وقت
            جزا
              وجوب
                وجوب نماز زمان دخول وقت ست یعنی نماز واجب میشود
              واجب
                امتثال واجب کنید
          اقوال
            قول اول (شیخ اعظم): قید ماده (صلاة) قید واجب.
              طبق قول شیخ، تا زمانی که وقت نماز ظهر نیامده باشد، نماز ظهر هم هنوز واجب نشده است. و چیزی بر گردن ما فعلا نیست.
            مشهور
              قید هیئات (هیئت افعل که ظهور در وجوب دارد) ¬ قید وجوب
                با اینکه الان وقت نماز ظهر نیامده اما وجوبش بر گردن ما است. اما زمان مناسک آن هنوز نیامده است
        مثال: اذا تطهرت(وضو گرفتی) فصلّ:
          قید طهارت برای ماده یا همان نماز خواندن (قید واجب) باشد:
            یعنی الان که وضو نگرفتم، نیز نماز واجب است. وجوب نماز مطلق است، نسبت به طهارت.
            (یعنی چه وضو گرفته باشی و چه گرفته نباشیم، نماز واجب است)
          قید طهارت برای هئیت که دال بر وجوب یک فعل ست(قید وجوب) باشد:
            یعنی الان که وضو گرفتیم، وجوب نماز بر گردن ما می آید. یعنی وجوب نماز مشروط به طهارت است.
          ثمره فقهی
            اکثریت فقها میگویند: الان نمیتوانی به نیت نماز ظهر وضو بگیری.
              (اما میتوانید به نیت مطلق وضو بگیرد و اشکالی ندارد با آن نیز نماز بخوانید)
            اما اقا خویی میگوید:
              همین الان میتوانی به نیت نماز ظهر وضو بگیری. (چون اقا خویی تطهرت را قید ماده میداند نه قید هیئت
      الأصليّ و التبعيّ
        واجب اصلی
          یعنی واجبی که اعتبار قصد افاده وجوب مستقلا شده است
          مثل: اقیموا الصلاة .که فقط با همین کلام، وجوب اقامه نماز را می فهمیم.
        واجب تبعی
          یعنی واجبی که اعتبار قصد افاده وجوب مستقلا نشده است
            مثل: اشتر اللحم. که اینجا وجوب خرید گوشت را مولا خواسته.
          ولی این وجوب به تنهایی محقق نمیشود و باید عبد برود بازار و آن را تهیه کند. لذا این رفتن به بازار به تبع آن امر مولا واجب شد
        نکات
          وقتی میگویم مدلول وجوب اصلی و تبعی بحث روی دلالت است
            وجوب اصلی
              اگر جایی مدلول مطابقی
              اگر جایی مدلول التزامی بامعنی الاخص باشد
            وجوب تبعی
          در تقسیمات قبلی خواندیم
            وجوب نفسی
              آیا وجوب نفسی همان اصلی ست
            وجوب غیری
              آیا وجوب تبعی همان غیری ست
            در کلمه یا جمله آیا به صراحت اشاره شده ست
              حال این اصلی میتواند نفسی باشد یا غیری
        به اعتبار مدلول تکلیف ست چون صراحتا در جمله بیان نشده
      التخييريّ و التعيينيّ‏
        تعیینی
          واجبی است که خصوص خودش مد نظر است و عدل و نظیر در عرض ندارد و اگر داشته باشد در طول اوست نه درعرض،
          یعنی هیچ چیزدر عرض جای وضو را نمیگیرد
            مثلا وضو که اگر امکان دسترسی به اب نبود، سراغ تیمم میرفتیم.
              یعنی تیمم در طول وضو قرار دارد
          عدل نظیردر عرض خود ندارد بلکه درطول خود جایگیزین دارد
        تخییری
          واجبی است که خصوص خود واجب مد نظر نیست بلکه بدیل و نظیر در عرض خود دارد
            مکلف مختار است هر یک از آنها را بخواهد انجام دهد.
          مثال: خصال ثلاث کفارات که مکلف مخیر است هر یک از آن 3 کفاره(عتق رقبه/ 60 روز روزه/اطعام 60 مسکین) را انجام دهد.
          شبهه
            چرا در واجب تخییری میگوید یجوز ترکه و تبدیله؟
              زیرا واجب یعنی لا یجوز ترکه
              و تخییر یعنی یجوز ترکه
                یعنی متعلّق طلب مولی در واجب تخییری معلوم نیست.
            مثلا می گویند: در خصال ثلاث کفارات (عتق رقبه/صیام ستین/ اطعام ستین)
              بالاخره کدام یکی از این ها را مولا طلب کرده است.
            اگر بگوییم یکی از این ها را مولا طلب کرده، در خارج نمیتوانیم نشان دهیم
              بالاخره «أحدهم» کدام یک از این 3تا است ؟! معلوم نیست
          جواب
            اگر مولا در خارج مطلبی را مشخص کرده بود که میشد همان تعیینی
              چه بسیار که غایت برطرف شدن غرض مولاست با یکی از آن اشیا که مولا تعیین نکرده ست
            دراین موارد هر کدام از امور غرض مولا را حاصل میکند
              لذا فرقی بین امتثال هر کدام ندارد
          اقسام
            عقلی
              می توان یک جامع ماهوی بین اینها پیدا کرد و برای برآوردن آن جامع هر کدام از ابعاد را انجام دهیم به امر مولا عمل کردیم
              مثالا
                طلب مولا به طبیعت صلاة که کلی و دارای مصادیق و افرادی می باشد تعلق گرفته ست
                  مکلف به حکم عقل مخیر ست متعلق طلب ضمن یکی از افراد آن انجام دهد
                  مثل: نماز در مسجد یا در حمام یا در صحرا با، جماعت بدون جماعت در اول وقت و...
                در این مثال طلب شارع به یک شی معین و کلی طبیعی تعلق گرفته ست لذا از نظر شرعی واجب تعیینی ست
                  اما واجب تخییری عقلی نیز می باشد
                  همه واجبات تعیینی نسبت به افراد طولی واجب تخییری عقلی خواهند بود
            شرعی
              نمیتوانیم یک جامع ماهوی بین اطراف تصور کرد.
                تخییر از ناحیه شرع می باشد
              مانند
                خصال کفاره که عتق صوم و اطعام اطراف تخییر هستند
                  و قدر جامع ندارند و مکلف از نظر شرعی مخیر ست
                    عقل در این تخییر نقشی ندارد
              اقسام
                متباین
                  خصال کفاره بین عتق اطعام و صوم
                اقل و اکثر
                  تخییر بین
                    تسبیحات اربعه بین 3و1 بار گفتن
                      تسبیحات یک مرتبه
                        به شرط لا
                      تسبیحات سه مرتبه
                        یک مرتبه لا به شرط
            در ما نحن فیه منظور ما مراد واجب تخییر شرعی است نه واجب عقلی
            شبهه
              بعضی از اصولیین معتقدند واجب تخییری بین اقل و اکثر امکان پذیر نمی باشد
              مقدمه 1
                همان طوری که اکثر محصل غرض مولی خواهد بود اقل نیز چنین ست
                  یعنی هم با سه بار تسبیحات گفتن مراد مولا انجام میشود هم با یک بار گفتن
              مقدمه2
                رمز عدم امکان این است اگر مکلّف تصمیم بگیرد
                  اکثر را انجام بدهد به محض گفتن یک بار تسبیح، به عنوان یک فرد از «اکثر» غرض مولی حاصل می‌شود
                  و گفتن بار دوّم و سوّم بی‌اثر بوده و لذا وجوب بار دوّم و سوّم لغو محض است
                  و از شخص حکیم قبیح خواهد بود
                از اینجا است که واجب تخییری بین «اقلّ» و «اکثر» غیر ممکن است
            جواب
              اگر مکلف بخواهد غرض مولا را انجام دهد
                در اینجا غرض مولا مطلق اقل نیست تا شامل اقل در ضمن اکثر شود
                  بلکه مراد اقلی ست که بحده و به شرط لا باشد
                  یعنی یک بار تسبیج گفتن به شرط عدم زیاده
                یعنی
                  دراقل
                    باید یکبار تسبیح را بگوید
                      به شرط اینکه دومی و سومی را اضافه نکند
                  در اکثر
                    باید یک بار تسبیح را بگوید
                      به شرط اینکه دومی و سومی را اضافه کند
          وجوب در عرض خود جایگزین دارد
        نکته
          محمول
            داخل ذات
            خارج ذات
              عرض مفارق
                سیاه سفید برای انسان
                  ممکنه به انسان ملحق بشود
              عرض لازم
                بین
                  بالمعنی الاخص
                    آتش و حرارت
                غیر بین
                  بالمعنی الاعم
                    نماز و وضو
              عرض
      العينيّ و الكفائيّ
        العینی
          ما يتعلّق بكلّ مكلّف و لا يسقط بفعل الغير
        الکفایی
          المطلوب فيه وجود الفعل من أيّ مكلّف كان
        شبهه در واجب کفایی
          این چه واجبی است که عدّه ای می توانند ترک کنند
            مگر واجب همیشه همراه منع از ترک نیست
          به عبارت دیگر «واجب» یعنی عدم جواز ترک و از طرفی «کفایی» یعنی جواز ترک بر بعض
          نکته
            در واجب تخییری بحث سر این بود که متعلق واجب چه چیزی است
          محل بحث
            این جا این شبهه این است که مکلَّف در این واجب چه کسی است
              زید یا عمرو یا همه مردم؟
        جواب
          مکلف در واجب کفایی جمیع مکلفین هستند، ولی چون مطلوب مولا تحقق طبیعت متعلّق امر است
          با اقدام عده ای مطلوب مولا محقق میشود لذا امری نمی ماند تا ترک آن موجب عقاب باشد
          مثال های واجب کفایی
            تجهيز الميّت و الصلاة عليه؛
            و منها: إنقاذ الغريق و نحوه من التهلكة؛
            و منها: إزالة النجاسة عن المسجد؛ [در بحث ضد می آید.] و
            و منها: الحِرَف [ج حرفة] و المِهَن[ج مهنة] و الصناعات التي بها نظام معايش الناس[کارهایی که اگر انجام نشود، معیشت مردم مختل میشود.]؛
            منها: طلب الاجتهاد؛ [مثال طلبه شدن]
            و منها: الأمر بالمعروف‏ و النهي عن المنكر
          مطلوب مولااین است که بار روی زمین نماند
        الأصل[دفع دخل مقدر میکند ریشه و منشأ] في هذا التقسيم
          منشا تقسیم
          گاهی مصلحت مطلوب مولا مستقلا به تک تک افراد امتثال میشود
            كالصوم و الصلاة و أكثرِ التكاليف الشرعيّة
              واجب عینی
          گاهی مصلحت مطلوب مولا لازم نیست مستقلا به تک تک افراد امتثال کنند بلکه میشود
            اگر با امتثال چند نفر یا حتی یک نفر حاصل شد وجوب از دوش دیگر مکلفین برداشته میشود
      الموسّع و المضيّق‏
        مقدمه1
          انواع واجب
            به لحاظ وسعت یا ضیق وقت
            موقت
              موقت مضیق
                یعنی زمان لازم برای انجام این واجب مساوی با زمان معین شده است
                  مثل: روزه ماه رمضان
                  مناسک حج
              موقت موسع
                یعنی زمان لازم برای انجام این فعل واجب بیشتر از زمان معین شده است
                  نماز آیات
                مثل: نمازهای یومیه. مثلا: نماز صبح که مقدار لازم برای انجام آن واجب حدودا 5 دقیقه ولی وقت معین شده یک و نیم ساعت است.
              شرعا وقت خاص معین شده
            غیر موقت
              فوری
                جواب سلام، امر به معروف
              غیر فوری
                نماز قضا، زکاة و خمس، نماز بر میت
              شرعا وقت خاص معین نشده
          اشکال به واجب موسع
            واجب یعنی منع ترک
            از طرفی موسع یعنی جواز ترک دراوقاتی ؟
            این دو با هم تناقض دارند.
          جواب
            وجوب = منع من ترک بر طبیعت صلاه حمل میشود
            موسع = جواز ترک افراد صلوةدر زمانهای مختلف به جز زمان آخر
            مثال
              مثال نماز واجب ست سوال نوع لباسش چی باشد
              یامکان نماز می توانستی در خانه حچره یا خیابان نماز بخوانی
        مقدمه2
          آیا وجوب قضا نیازمند دلیل دیگری هستیم یا همان دلیل اداءوجوب قضا را هم می فهماند
            1
              تبعیت دلیل قضا از اداء مطلقا
                چه دلیل توقیت ما.منفصل باشد چه متصل
                در جایی که توقیت ما منفصل باشد تبعیت میکند
            2
              عدم تبعیت دلیل قضا از اداء مطلقا
                در جایی که توقیت متصل باشد تبعیت نمیکند
          خلاصه
            اگر منفصل باشد
              دلیل وجوب صم
              زمان روزه روز جمعه ست
              تبعیت
            اگر متصل باشد
              تبعیت نمیکند
          مطلوب مولا
            مطلوب مولا انجام واجب مقید به این زمان ست
              یک مصلحت
                عدم تبعیت
            انجام واجب + تحقق واجب درزمان خاص
              دو مصلحت
                تبعیت قضا از ادا
                یعنی صم یوم الجمعه
                یک مصلحت برای واجب و یکی برای زمان
  الباب الثالث النواهي‏
    مادّة النهي‏
      ماده
        همان کلمه و لفظ نهی است از ریشه ی ن ه ی
        موضوع له
          قدما: طلب ترک (باید انجام ندهی)
          متاخرین: زجر یا همان نسبت زجریه (نباید انجام دهی)
        ظهور در
          حرمت
        منشا ظهور
          عقل
      صیغه یا هیات
        هیأت لا تفعل و ملحقات
          تحذیر
            جمله فعلیه
              مثل: احذّرکم الله فلان
            جمله اسمیه.
              مثل: هذا ممنوع لک
        موضوع له: نسبت زجریه
          چون هئیت معنایش جزئی است لذا باید موضوع له اش نیز جزئی باشد.نسبت زجریه معنایش جزعی ست
      مطلوب و غرض در نهی:
        اقوال
          مشهور و مختار مصنف
            مجرد ترک
          اشکال اهل سنت
            ترک امر عدمی است و نمیتواند مطالبه شود زیرا خارج از قدرت انسان است
              لذا باید یک امر وجودی باشد.
            لذا مطلوب مولا در این اینجا مجردِ ترک است
          جواب مصنف
            مولا ابقاءِ این ترک را از ما خواسته است. لذا یک امر وجودی شد و هیچ مشکلی نداریم
          برخی اهل سنت
            کفّ (خودداری) نفس
      آیا صیغه نهی دال بر مرة و تکرار و فور و تراخی دارد؟
        خیر؛ در «امر» مرة اقتضای طبیعت کلّی یوجد بوجود فردٍ فهمیده میشد
        ولی در «نهی» چون اعدام طبیعت به ترک جمیع افراد است، تکرار فهمیده میشود.
        مثلا امروز هم غیبت نکن، فردا هم غیبت نکن و ... و این یعنی تکرار.
    صيغة النهي
      منع از فعل
        امر وجودی
          لا تشرب الخمر{شرب خمر}
            برمبنای مرحوم مظفر
              دلالت بر زجر و منع از فعل شرب خمر دارد
        امر عدمی
          لا تترک الصلاة{ترک نماز}
            برمبنای مرحوم مظفر
              دلالت بر زجر و منع از فعل ترک نماز دارد
      ملاک تشخیص صیغه نهی از امر
        مدلول مطابقی صیغه نهی و امر معیار تشخیص ست
          نه مدلول التزامی چه آنکه مدلول التزامی امر، نهی باشد
            و بعلکس
        صیغه نهی و امر هر کدام یک مدلول مطابقی و یک مدلول التزامی دارند
          مثال
            لا تترک الصلاة{ترک نماز}
              مدلول مطابقی
                لا تترك ال ّصلاة زجر و منع از ترك صلاة است
              مدلول التزامی
                آن اتیان و انجام دادن صـلاة است
              در این حالت مدلول صیغه همان چیزی ست که صیغه امر افاده میکند
            اترك شـرب الخمر
              مدلول مطابقی
                بعث و تحریک به جانب ترك شـرب است
              مدلول التزامی
                زجر و منع از شرب خواهد بود
        نتبجه
          مـدلول التزامی صـیغه امر مفاد نهی است و مـدلول التزامی صـیغه نهی مفاد امر میباشد
            پس معیار تشخیص همان مدلول مطابقی ست
    ظهور صيغة النهي في التحريم‏
      مقدمه
        ظهور صیغه نهی در تحریم همچون صیغه امر در وجوب ست
          که منشا این ظهور حکم عقل ست
        كذلك صيغة لا تفعل
          یک هیئت ست و هیئت برای معنای حرفی که نسبت باشد وضع شده
            لذا موضوع له این نسبت همان نسبت زجریه ست
          نسبت قوامش به طرفین است. پس باید دو طرف در میان باشد
            ناهی و منهی و منهی عنه باید باشد تا یک حدثی نهی شده باشد.
          در این حالت معنای اسمی تحریم نمیتواند ظهور صیغه نهی باشد
            پس به حکم عقل از ظهور اطلاقی این صیغه ظهور در حرمت دارد
      لم ینصب قرینة علی الجواز
        اگر جایی قرینه باشد آن را حمل بر کراهت میکنیم
          مثال در یک روایت می بینیم: لا تصل فی الحمام بعد در روایت دیگر می بینیم: لا بأس به (ه: الصلاة فی الحمام)
        نتبجه
          این دستور دوم ظهور در این دارد که صلاة در حمام حرام نیست
      نکته
        مفهوم اسمی(حرمت) نمیتواند موضوع له صیغه نهی که هیات و معنای آن حرفی ست قرار بگیرد
    ما المطلوب في النهي؟
      مطلوب مولا در صیغه نهی چیست؟
        کف نفس از فعل
          امر وجودی ست
        مجرد ترک
          امر عـدمی محض است
        ؟
      محل بحث
        شبهه
          آیا نهی طلب ترک میکند یا کف نفس؟
            قیل
              عده ایی گفته اند طلب ترک مقدور نیست
                چون ترک یک مفهوم عدمی ست و عدم از ازل هست
                  اشیا معدوم اند و برای ایجاد دلیل میخواهیم
                قبل از آنکه تو مکلف شوی از ازل عدم شرب خمر بوده
                  در اختیار تو نیست عدم شرب خمر
                لذا
                  خداوند امر به غیر مقدور نمیکند
                    تکلیف خداوند ما لا یطاق نیست
            قیل
              با توجه به شرایط بالا کف نفس پیدا شد
        جواب مصنف
          عدم ازلی دو مرحله دارد
            احداث
              که از ازل بوده و مقدور مکلف نمیباشـد
            ابقا
              بـا مراجعه به وجـدان خود درمییـابیم که ابقـاي عـدم شـرب مثلا در اختیار مکلف است
              پس همانطور که مکلف قدرت بر شرب خمر دارد بر عدم شرب نیز قدرت دارد
        نتیجه
          متعلق طلب درصیغه نهی مجرد ترك است و هیچ اشکالی لازم نمیآید
      مختار مصنف
        معنی و موضوع له صـیغه نهی همان منع و زجر است
          بنابراین در مورد صـیغه نهی اصـلا طلبی در کار نمیباشـد تا مطلوبی در میان باشـد
          تا اختلاف پیش بیاید
            مطلوب در صیغه نهی کف نفس است و یا مجرد ترك فعل؟
    دلالة صيغة النهي على الدوام و التكرار
      مقدمه
        اختلافی که در صیغه نهی است در مره و تکرار همانند اختلافی ست که در صیغه امر وجود دارد
        صیغه لا تفعل
          نه از طریق هیئت
          نه از طریق ماده
          نه بر مره و نه بر تکرار دلالت میکند
        صیغه نهی بر صرف طبیعتش باز می دارد از چیزی
      فرق بین صیغه امر و نهی
        فرق عقلی در ناحیه امتثال این حکم ست
          فإنّ امتثال النهي بالانزجار عن فعل الطبيعة
            لا يكون ذلك[انزجار و ترک طبیعت] إلّا بترك جميع أفرادها
          أمّا امتثال الأمر فيتحقّق بإيجاد أوّل وجود من أفراد الطبيعة
            لا تتوقّف طبيعة الامتثال على أكثر من فعل المأمور به مرّة واحدة.
        در نتیجه
          عقل همان طور که میفهمد در امر طبیعتش با یک بار(مرّة) محقق میشود
          در اینجا نیز با عقل درک میکنیم که در نهی طبیعتش با یک بار محقق نمیشود
            و باید استمرار داشته باشد(تکرار)
  الباب الرابع المفاهيم‏
    تمهيد
      مقدمه
        معانی مختلف مفهوم
          مفهوم به معنای مدلول لفظ
            مفهوم به معنا لغوی و عرفی
            مثلا انسان که مدلولش حیوان ناطق است
          مفهوم به معنای آنچه در برابر مصداق ست
            مفهوم در منطق
            مثلا انسان در مقابل زید
          محل بحث
            ما یدل علیه اللفظ لا فی حد ذاته
              آنچه که به صورت التزامی دلالت میکند بر لفظ به صورت غیر مستقیم
              لا فی حد ذاته یعنی
                یعنی یک مفهوم بیش از منطوق ذاتی یک جمله را بیان میکند
              مفهوم منطقی اعم از مفهوم لغوی اعم از مفهوم اصولی ست
              در مقابل منطوق
        معنای منطوق
          آنچه که لفظ بر آن به صورت مستقیم دلالت میکند
            یعنی اگر ما باشیم و خود لفظ که بخواهیم تحت لفظی معنا کنیم
          در این حالت لفظ اختصاص دارد به مدلول مطابقی خود
        توجه
          مفهوم یعنی انتفاء الحکم عند انتفاء الشرط
            یعنی اگر کر بودن منتفی شد، عدم نجاست نیز منتفی میشود
          این مفهومی که در مقابل منطوق است دلالت تطابقی ندارد بر لفط بلکه دلالت التزامی دارد
            این دلالت التزامی بین بالمعنی الاخص است.
        سوال
          ایا تعریف لا فی حد ذاته شامل مفهوم مخالف میشود؟
            خیر؛ نه گاهی شامل مفهوم موافق میشود
        مثال
          الماء اذا بلغ قدر کرّ، لم ینجّسه الشئ
          منطوق: آب به قدر کر با ملاقات با نجس ، نجس نمیشود.
          مفهوم: اگر آب به قدر کر نباشد، با ملاقات نجس نجس میشود
        نکته
          مفهوم اصولی ولو اینکه وصف است اما باید وصف به صورت مرکب (در جمله) باشد
            نه اینکه به صورت مفرد بیاید
              زیرا میخواهیم در اصول حکم را بدست آوریم
      اقوال
        حاجبی
          المنطوق «هو حكم دلّ عليه اللفظ في محلّ النطق[= مستقیما با زبان و لسان بیان شود
          المفهوم «هو حكم دلّ عليه اللفظ لا في محلّ النطق[غیر مستقیم]
            المراد من الحكم الحكم بالمعنى الأعمّ
        حاجبی و مصنف
          منطوق: «ما یدل علیه اللفظ فی حد ذاته»
          مفهوم: «ما یدل علیه اللفظ لا فی حد ذاته»
        آخوند
          منطوق: حکم مذکور
          مفهوم: حکم غیر مذکور
        عضدی
          منطوق: حکم لمذکور
          مفهوم: حکم لغیر مذکور
      أقسام المفهوم‏
        مفهوم موافق
          َحوی الخطاب[= لسان اولیه دلیل]
          مثال: لا تقل لهما اف
            مفهوم: لا تضربهما
          حکم هر دو منطوق و مفهوم موافق هم هستند
        مفهوم مخالف
          دلیل الخطاب[الخطاب المنطوق]
          مثال: ان جاء زید فأکرمه.
            مفهوم: اگر نیامد ، اکرام واجب نیست
          حکم هر دو منطوق و مفهوم با هم مخاف هستند
      النزاع في حجّيّة المفهوم‏
        بحث صغروی
          یعنی نزاع در اصل مفهوم داشتن شرط و وصف و لقب و حصر و غایت است
        بحث کبروی
          در مفاهیم حجت بودن مفهوم است
            که در باب حجج امارات بحث خواهد شد
    الأوّل: مفهوم الشرط
      مقدمه
        شرط
          آیا مفاهیم جمله ها و هیئت های ترکیبی حجت هستند؟
            آیا ظهور جملات در حجت هست؟
          آیا این جملات مفهوم دارد؟
            آیا سنخ جمله شرطیه مفهوم دارد؟
        حقیقت شرط تعلیق ست
          اساسا در همه مفاهیم محل نزاع در این ست این جمله مفهوم دارد یا خیر نه اینکه حجت ست یا نه
        نکته
          ملاک خبری یا انشائی بودن جمله شرطیه ، جزاء است
          اقسام جملات شرطیه
            مثال های تکلیفی:
              به انشاء: ان جاء زید، فاکرمه
              به خبر: ان جاء زید، فاکرامه واجب علیک
            مثال های وضعی:
              الماء اذا بلغ قدر کرا، لم ینجسه شیئا.
      محل بحث
        آیا جمله شرطیه دلالت بر انتفاء جزاء عند انتفاء شرط دارد؟
          گروه اول
            دلالت دارد لذا جملیه شرطیه مفهوم دارد به شرط احراز سه شرط
              بین مقدم و تالی تلازم باشد
                نکات
                  قضایای شرطیه اتفاقیه خارج میشود
                  دلیل تبادر ست
              این تلازم عِلیة باشد
                نکات
                  یعنی تالی معلول مقدم باشد
                  دلیل تبادر ست
              احراز انحصاری باشد
                شرط علت منحصره جزاء باشد
          گروه دوم
            دلالت ندارد. فلذا جمله شرطیه مفهوم ندارد
              جایی که مقدم ما خود موضوع باشد
                ان رزقت الولد فاختنه
                  تحقق ختان بدون تحقق ولد عقلا محال ست
                  حال موضوع ختان که ولد باشد یک جا از بین رفته ست
                  سالبه به انتفاع موضوع
              جایی که مقدم ما خود موضوع نباشد
                ان جاء زید فاکرمه
                  کدام متوقف بر مجی زید ست
                  میشود وقتی که نیامده نیز اکرامش کرد
        گاهی اوقات جمله شرطیه بیانگر این نکته ست که تحقق جزا متوقف ست بر وجود شرط
          تحقق جزا بدون شرط عقلا ناممکن ست
            وجود خارجی جزا متوقف بر وجود خارجی شرط ست
      المناط في مفهوم الشرط
        محل بحث
          آیا جمله شرطیه مفهوم دارد؟
            آیا دلالت بر انتفا جزا یعنی اگر شرط نباشد جزا نیز نیست؟
              انتفاء شرط،انتفاء سنخ حکم را به دنبال دارد
          جواب
            بله ولی مناط آن احراز این 3مطلب است
              شرطیه لزومیه باشد نه اتفاقیه
                این تلازم بالوضع فهمیده میشود
              ترتب و سببیت
                اقسام
                  ترتب
                    شرط سبب برای جزا ست
                      اگر خورشید طلوع کند هوا روشن میشود
                    جزا سبب برای شرط ست
                      اگر هوا روشن باشد خورشید طلوع کرده ست
                    شرط و جزا هر دو معلول علت واحد هستند
                      اگر نور باشد حرارت و روشنی هم هست
                    تضایف
                      امران وجودیان که تصور یکی متوقف بر تصور دیگری است
                        اگر علی پسر حسن باشد حسن پدر علی ست
                    ترتب فقط تلازم علّی است
                  سبب یا تلازم
                    عام
                      سبب در علم اصول هر نوع علت ناقصه، شرط مقتضی، عدم مانع
                    خاص
                      علت تامه
                    نکته
                      انتفاء شرط به انتفاء جزا منتهی میشود
                        به شرط اینکه سبب باشد ....
                    تلازم هر نحوه ارتباط است اعم از اینکه علّی باشد یا نباشد
                اقسام تعلیق
                  تکوینی
                    اولا اعتباری نیست
                      ثانیا اگر شرط بیایید حتما جزا محقق میشود
                        ان طلعت الشمس ، فالنهار موجودة
                  اعتباری
                    به دست ما اعتبار داده میشود
                      إن جاء زید فأکرمه
                    اگر فتیات اراده پاکدامنی داشتند آنها را مجبور به گناه نکنید
                      شرط اراده پاکدامنی
                      جزا
                        اجبار به گناه
                      تحقق جزا بدون تحقق شرط عقلا ناممکن ست
                      تحقق اجبار به گناه بدون اراده پاکدامنی عقلا ممکن نیست
                این تلازم بالوضع فهمیده میشود
              علت منحصره
                انحصار با اطلاق مشخص میشود
                  یعنی مولی در مقام بیان بوده است و میتوانست قید دیگری برای تحقق جزاء در شرط بیان کند و نیاورده باشد
                    انحصار با مقدمات حکمت به دست می آید
                یعنی اکرام زید واجب است اما میتواند علتش فرستادن نامه، فرستادن غلام و ... باشد
                محل بحث ونظر مصنف
        محل نزاع در جمله شرطیه
          با انتفاء شرط
            سنخ حکم در جزا منتفی ست
              طرفداران مفهوم شرط
                با عدم مجی ء زید سنخ اکرام زید منتفی میشود
            شخص حکم در جزا منتفی ست
              مخالفان مفهوم شرط
                شرط با عدم مجی زید متفی نمیشود
                  بلکه میشود در حالت های دیگر اکرامش کرد
                اگر زید نیامد اکرامش در خونه رستوران و مسجد متفاوت میشود
              مثال
                اکرام زید در مکان یا زمان دیگر که حالت های مختلف میشود
        کدام جمله شرطیه مفهوم دارد
          جمله شرطیه متصله لزومیه باشد
            گاهی اوقات در جمله شرطیه بین جملات رابطه اتفاقیه ست نه لزومیه
              ان کان زید ناطقا فالحمار ناهقاء
              شرط محقق و جزا نیز محقق ست
              دراز گوش چه من ناطق باشم یا نباشم ناحق ست
              لذا وابستگی لزومی ندارد
            در این حالت نمیشود مفهوم گیری کرد
              باید یک پیوستگی بین این دو باشد
        مقدمه مفهوم شرط را با تفصیل بیان میکند
      إذا تعدّد الشرط و اتّحد الجزاء
        اقسام تعدد شرط
          متصله
            مولا بیان کرده با أو یا واو لذا حکم واضح است
            یعنی ادات عطف در شرط قرار دارد
          منفصله
            جزاء قابل تکرار
              تکرار امتثال
            جزاء غیر قابل تکرار
              با تأویل أو
              با تأویل واو
            محل بحث
        محل بحث
          در جایی که برای یک جزاء دو شرط جداگانه آورده است
          منطوق
            اذا خفی الاذان فقَصّر
              مفهوم: اگر اذان را شنیدی، تمام بخوان
          منطوق
            اذا خفیت الجدران فقَصّر
              مفهوم: اگر دیوار را دیدی، نمازت را تمام بخوان
          آیا با تعدد شرط ها چند وجوب بر مکلف عارض میشود یا یک وجوب؟
        تعارض
          اینجا مفهوم اولی با منطوق دومی تعارض دارد و بالعکس
          اگر جایی اذان را شنیدیم اما دیوار را ندیدیم چه کنیم؟
          در امتثال غیر قابل تکرار تعارض محقق میشود
        نکته
          در صورتی که جزاء قابلیت تکرار نداشته باشد این تعارض رخ میدهد مثل: نماز
          اما اگر قابلیت تکرار داشته باشد
            ظهور جمله دراین ست که هر کدام امتثال جداگانه دارد و تناقضی باهم ندارد
            در جایی که قابلیت تکرار داشته باشد، نوبت به رفع تعارض نمیرسد
        حل تعارض
          حال در هر جمله شرطیه این دو ظهور را داریم
            دلالت بر علت تامه می کند
            دلالت بر انحصار دارند
            مثلا
              1
                خفاء اذان علت تامه نیست
                خفی ء جداران علت تامه نیست
                هر دو باهم شرط هستند
          به تأویل واو
            هر دو شرط برای تحقق جزاء لازم است
            یعنی اگر دیوار را ندیدیم و اذان را نیز ندیدیم
              در اینجا باید نماز را شکسته بخوانیم.
            سببیت تامه می شکند
          به تأویل أو
            تحقق یکی از دو شرط برای تحقق جزاء کافی است
            به محض اینکه یکی از این دو شرط محقق شد، نماز را باید قصر بخوانیم.
            یعنی یک جامعی بین این دو دلیل فرض میکنیم که مصداق ش باشد البته در صورتی که بتوان جامعی پیدا کنیم
              مثلاحد ترخص
                در این حالت تعارض نیز پیش نمی آید
            این حصر حصر اضافی ست به این دلیل که تاجایی که دلیل داریماز آن دست بکشیم
            انحصار می شکند
          نظر مصنف
            ادعا ما عدم تداخل است
            چون در جایی که تعدد شرط و اتحاد جزاء داریم دو نوع نگاه داریم
              ظهور به جزاء را بگیریم
                در این صورت باید قائل به تداخل بشویم
              ظهور به شرط را بگیریم
                در این صورت باید قائل به عدم تداخل بشویم
            حال اگر ظهور شرط را بگیریم نوبت به ظهور جزاء نمیرسد
              یعنی جزاء اگر بخواهد تحقق پیدا کند، وابسته به شرط است
        کدام روش اولویت دارد
          اگر انحصارشکسته شود بهتر ست
        نکته
          ظهور منطوق اقوی از ظهور مفهوم ست
      تنبیهان
        تداخل المسبّبات‏
          انواع مسببات
            مختلفند اسما و حقیقتا. مثل صوم و صلاة.¬ اصل عدم تداخل مسببات است.
            اسما مشترکند و کیفیتا(حقیقتا) مختلفند. مثل صلاة یومیة و آیات ¬ اصل عدم تداخل مسببات است
            اسما و کیفیتا مشترکند. مثل: انواع غسلها (غسل مس میت، جمعه و ..)
          نکته
            اگر دلیل خاص داشتیم¬ دلالت بر تداخل میکند
            اگر دلیل خاص نداشته باشیم¬ دلالت بر عدم تداخل میکند.
          محل بحث
            ایا مسببات میتوانند با هم جمع شوند؟
            آیا در صورتی که چند وجوب بر گردن ما باشد بایک امتثال واحد میتوانتد تکلیف را ساقط کرد
              یا به ازای هر وجوب یک امتثال خاص لازم ست ؟
          جمله شرطیه دو ظهور دارد
            ظهور در ناحیه شرط ست
              اگر فلان آنگاه فلان
                این دو علیت تامه دارند
                  و ظهور در سببیت مستقل ست
                    یعنی به تعداد شرط وجوب دارم
                      عدم تداخل
            ظهور در ناحیه جزا
              جمله شرطیه در مطلوبیت، تحقق طبیعت می کند
                طبیعت با وجود یک فرد محقق میشود
                  یک وجوب می اید
                    تداخل
            نکته
              همیشه جزا تابع شرط ست
        الأصل العمليّ في المسألتين‏
          محل بحث
            در اصل عملی باید قائل به تداخل بشویم یا عدم تداخل؟
          تداخل اسباب
            تداخل و به دلیل برائت نسبت به تکلیف زائد
              اصالت برائت
            مثال
              شک داریم نسبت به اصل تکلیف.
                فرض اول
                  میدانیم نماز در دو صورت زیر واجب است
                    نماز به خاطر دخول وقت.
                    و نماز به خاطر نذر
                  میدانیم یک نمازی بر گردن ما است اما نمیدانیم سببش چه بوده است
                فرض دوم
                  حالا شک میکنیم که این نمازی که مثلا به خاطر دخول وقت خواندیم کفایت از نماز نذری نیز میکند
              جواب
                اصل عملی میگوید یک قدر متیقن داریم و ان خواندن یک بار نماز است
          تداخل مسببات
            عدم تداخل به دلیل احتیاط
              اصالت احتیاط
            مثال
              شک نداریم نسبت به اصل تکلیف و همه سبب ها آمده است و محقق شده
                شک میکنیم که این نمازی که مسبب است برای هر 3 سبب(دخول وقت - نذر- توبه) حساب میشود
              جواب
                اینجا احتیاط به کمک ما می اید که اشتغال یقینی شما به آنچه بر ذمه شما آمده است
                  باعث میشود که شما همه 3 نماز را انجام دهید
      خلاصه
        مسببات
          عدم تداخل
            تعدد شرط
              با تعدد شرط چند وجوب بر مکلف مستقر شدن
                چند امتثال لازم ست
          تداخل
            با تعدد شرط یک وجوب بر مکلف مستقر میشود
              یک امتثال برای همه وجوب ها کافی ست
    الثاني: مفهوم الوصف‏
      مقدمه
        مفهوم وصف
          انتفاء سنخ حکم با انتفاء وصف
        منظور از وصف در مانحن فیه
          هرگونه قیدی است که میتواند برای موضوع حاصل شود
        فرق وصف نحوی و اصولی
          وصف در اینجا اعم از وصف در نحو است. لذا شامل حال و تمییز و هر قید دیگری میشود.
          رابطه وصف اصولی و نحوی عام و خاص من وجه است
        محل بحث
          ما میخواهیم جمله وصفیه بما هی هی مفهوم دارد یا ندارد.
      حالات وصف و موصوف
        موصوف مساوی صفت
          انسان و متعجب
            اکرم انسانا متعجبا
          از محل بحث خارج ست
        موصوف اعم از صفت
          انسان و عالم
            اکرم انسانا عالما
          از محل بحث خارج ست
        موصوف ما اخص از صفت
          انسان و ماشیاً
            اکرم انساناً ماشیاً
          از محل بحث خارج ست
        موصوف وصف من وجه باشند
          فی الغنم السائمه زکاة
            سائمه غیر غنم نیز داریم مثل شتر و گاو
            غنم غیر سائمه نیز داریم مثل غنم معلوفه
        موصوف را مقید نمیکند
      محل بحث
        انواع وصف
          وصف قید برای حکم
            اجماعا مفهوم دارد.
              عند انتفاء آن قید حکم هم میرود
            مثال
              فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ
              حکم
                حلیت اکل
                اینجا حکم حلیت متوقف بر اسم خدا را بردن است. لذا حکم مقید به وصف است.
              موضوع
                آنچه (حیوان) ذکر خدا برده شده است
              وصف
                ذکر خدا برده شود
            مفهوم دارد
          وصف قید برای موضوع
            مثال: اکرم رجلا عالما.
              حکم: وجوب
              متعلق حکم: اکرام
              موضوع: رجل
            توضیح
              اینجا مولا فقط گفته است رجل عالم باید اکرام شود امادر مورد بقیه افراد ساکت است.
              در چه صورتی می توانیم بگوییم در مورد بقیه افراد نیز وجوب اکرام وجود دارد؟
                ایا میتوان گفت که اگر عالم رفت، حکم وجوب اکرام هم میرود؟
              جواب خیر؛ پس وصف مفهوم ندارد
                یعنی انتفاء سنخ حکم عند انتفاء قید را ندارد.
            نکته
              مفهوم نداشتن وصف یعنی
                بلکه معنایش این است که موضوع حکمش مطلق نیست.
                آنچه که مولا خواسته اکرام مطلق رجل نیست.
            مفهوم ندارد
          جایی که قرینه داریم که وصف مفهوم ندارد
            مثال
              حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُم...وَ رَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ
              آیا وصف فی حجورکم مفهوم دارد تا بگوییم حکم ازدواج مقید ست یا خیر؟
              نص و دلیل خاص داریم که ربائبی که در حجور نیستن نیز حکم حرمت دارد
            مفهوم ندارد
          وصف علت منحصره
            وصف مشعر به علیت ست
              وصف مفهوم دارد
                مشعر بودن مساوی نیست باظهور داشتن
          جایی که قرینه داریم که وصف مفهوم دارد
            مثال
              مولا بیاید بگوید اکرم رجلا عالما
              بعد خود مولا بگوید: عالمیت موضوعیت دارد و غیر عالم را لازم نیست اکرام کنی.
            مفهوم دارد
      خلاصه
        وصف در این حالات مفهوم دارد
          یک
            حالت وصف وموصوف من وجهه باشد
          دو
            وصف قید برای حکم باشد
          سه
            وصف علت منحصره باشد
          چهار
            جایی که قرینه داریم
    الثالث: مفهوم الغاية
      مقدمه
        ارکان
          مُغیی
            همیشه «مغیی» قبل ادات و «غایت» بعد ادات غایت است
          ادات غایت
          غایت
        مثال
          سرت من البصرة الی الکوفة.
            مغیی: سیر کردن
            الی: ادات غایت
            کوفة: غایت
          فاغسلوا وجوهکم و ایدکم الی المرافق
            مغیی:ایدیکم
            ادات غایت
              الی
            غایت
              المرافق
            حکم
              فاغسلوا
            اگر غایت داخل در مغیی باشد
            اگر غایت داخل در مغیی نباشد
      محل اختلاف
        سوال: غایت داخل در مغیی است؟
          اقوال
            قول اول
              مطلقا داخل در مغیی است
            قول دوم
              ملطقا داخل در مغیی نیست.
              (اخوند در کفایه، امام و شیخ طوسی)
            قول سوم
              اگر هم جنس باشند، داخل است
                صمتُ[مغیی] النهار إلى الليل[غایت
                  زمان یک حقیقت مستمر است چه روز باشد چه شب پس لیل و نهار از یک جنس هستند
              اگر هم جنس نباشند، داخل نیست
                كلّ شي‏ء لك حلال حتی تعلم انّه حرام
                  احکام تباین به ذات دارند چون احکام چیزهای جعلی و اعتباری هستند لذا از یک جنس نیستند
            قول چهارم
              تفصیل بین حتی و الی:
                اگر بعد از إلی باشد، داخل است.
                  سِر من البصرة الی الکوفة
                    اینجا کوفه داخل در غایت نمیشود
                اگر بعد از حتی باشد، داخل است
                  كل السمكةَ حتّى رأسَها
            مصنف
              ظهور در هیچ چیز ندارد
                ظاهر آن ست که نفس تقیید به وسیله غایت ظهور در دخولش بر مغیی ندارد یا عدم دخولش ندارد
                  بلکه بستگی به قرائن کلام دارد
        ادات غایت
          حتی
            عطف
              دخول مغیی در غایت
                لأنّ العاطفة يجب دخول ما بعدها في حكم ما قبلها
              مثال
                مات الناس حتّى الأنبياء
                  فإنّ معناه أنّ الأنبياء ماتوا أيضا
            حرف جر
              بیان میکند غایت فرد برتری نسبت به سائرافراد قبل ازحتی ست
                قدم الحجّاج حتی مُشاة
                  یعنی پیاده ضعیف تر از سواره ها هستد و آنها هم آمدند
        آیا غایت مفهوم دارد؟
          اگر قید برای حکم باشد مفهوم دارد
            مثل: کل شئ لک حلال، حتی [ادات غایت] تعرف انّه حرام[غایت]
              یعنی انتفاء سنخ حلّیت از آنچه معلوم الحرمة است.
          اگر قید موضوع یا محمول باشد مفهوم ندارد
            مثال: فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الی المرافق
              «الی المرافق» قید «ید» است که خود ید مجمل است
                عرب به کل دست ید اطلاق میکند
              اقوال
                شیعه
                  «الی» بیان حد است و جهت شستن را از روایت در می آوریم.
                اهل سنت
                  «الی» ظهور وضعی اش در جهت است. اما ما میگوییم همیشه این طور نیست.
          أتموا الصیام الی الیل
            1
              حکم: وجوب
              متعلق حکم: اتمام
              متعلق متعلق حکم(موضوع): صیام
            2
              اگر صیام را فعل مکلف بدانیم، در این صورت «الی الیل» که غایت است
              قید برای «صیام» میشود که خود «صیام» متعلق به «فعل مکلَّف» (موضوع) میشود
              لذا اینجا غایت قید برای متعلق موضوع میشود نه خود موضوع.
          نکته
            مثال برای جایی که قید برای موضوع باشد
              اکرم انسانا عالماً
                حکم: وجوب
                متعلق حکم: اکرام
                متعلق متعلق حکم (موضوع): انسان
                وصف: عالم
                اینجا عالم صفت خود موضوع است
                چون موضوع ما انسان است و متعلق انسان عالم است.
            برای محمول(متعلق موضوع)
              اکرم انسانا عالما هاشمیا
                اینجا صفت قید متعلق موضوع است.
                هاشمیا تعلق گرفته به عالم که خود عالم تعلق گرفته به انسان
                حکم: وجوب
                متعلق حکم: اکرام
                متعلق متعلق (موضوع): انسان
                متعلق موضوع: عالم
                اینجا صفت (هاشمیا) قید برای متعلق موضوع(عالم) است.
          خلاصه
            طبق نظر مصنف
              غایت مفهوم دارد فی الجمله
                در جایی که شک داشته باشیم
                  اگر دلیل قطعی نداشته باشیم که غایت قید حکم است یا موضوع
                  اصل این است که غایت قید حکم است
                در جایی که قرینه داشته باشیم
                  كلّ شي‏ء طاهر حتّى تعلم أنّه نجس
            به خلاف مفهوم وصف که در جایی که شک داشتیم قید کدام ست قید برای موضوع ست
              لذا مفهوم ندارد
          مع قطع النظر عن القرائن الخاصّة- هل يدلّ على انتفاء سنخ الحكم
    الرابع: مفهوم الحصر
      مقدمه
        معانی حصر
          معنا اخص
            تخصیص شئ بشئ به طریق خاص (قصر در بلاغت)
          معنا اعم
            مطلق اموری که مفید حصر است ولو به واسطه دلالت التزامی
        انواع حصر
          حقیقی
            صفت در موصوف.
              لا رازق الا الله. (رازق بودن را در الله حصر کردیم)
              هو الرزاق ذو القوة المتین
            موصوف در صفت
              ما الله الا الکامل الجامع
                اینجا موصوف که خدا باشد را منحصر در کامل بودن و جامع بودن کردیم
          اضافی و نسبی
            صفت در موصوف
              لا زعیمَ الا زید
              لا فتی الا علیّ (صفت جوانمردی را در امام علی علیه اسلام منحصر کرده است اما معنایش این نیست که پیامبر و بقیه معصومین جوانمردی نیست اما نسبت به بقیه رزمنده ها جوانمرد دانسته است)
            موصف در صفت
              ما محمد الا الرسول (محمد صلی الله علیه و اله را در صفت حصر کرده است اما معنایش این نیست که فقط ایشان رسول باشد و چیز دیگری نیست، نه اینکه أب نباشد، نه اینکه امام جماعت نیست و...)
      اختلاف مفهوم الحصر باختلاف أدواته‏
        بستگی دارد با چه اداتی حصر شده باشد.
          الّا
            اقسام
              صفت به معنا غیر¬ مفهوم ندارد.
              استثنائیه¬ مفهوم دارد.
              ادات حصر بعد از نفی¬ مفهوم دارد.
          انّما
            یک قسم داریم که مفید حصر است، لذا طبق نظر مصنف مفهوم دارد.
            انما ولیکم الله و رسوله و اولی الامر منکم
              ولایت حصر در خدا و رسولش و اولی الامر
          بل
            اضراب از خطا و غلطی که قبل «بل» رخ داده¬ حصر ندارد پس مفهوم ندارد.
              هو حسن بل حسین.
            اضراب به معنا تأکید و ترقی¬ حصر ندارد پس مفهوم ندارد
              هو عالم بل شاعر.
            اضراب به معنا ابطال ما قبل و اثبات ما بعد ¬ حصر دارد، پس مفهوم دارد
              ام یقولون به جنة بل جاء هم بالحق
            معنا اصلی ان اضراب
        هیئات مفید حصر
          مثل تقدیم ماحقه التاخیر.
            مثال: ایاک نعبد و ایاک نستعین
          و مثل تقدیم مسند الیه و تعریف او با لام جنس
            مثال: الامام علیٌّ علیه السلام
          اینها ظاهر در حصر بوده فلذا مفهوم دارند.
      نکته مهم
        مفهوم گیری در این ادات حصر مثل: انّما، بل و ... دائر و مدار و متوقف بر احراز حصر است. یعنی اگر احراز شد که ادات حصر است، مفهوم دارد و الا فلا.
    الخامس: مفهوم العدد
      مقدمه
        سوال
          چرا مفهوم عدد را ذیل مفهوم وصف نمی آورید؟ مگر نگفتید وصف اعم از هر قیدی و قیودی است
        جواب
          به خاطر ویژگی خاص عدد که باعث شد از بقیه وصف ها جدا شود
        نکته
          همه قیود اصل اولیه اش این است که قید موضوع باشد. بخلاف مفهوم غایت که اصل اولیه این بود که قید حکم باشد
      محل بحث
        در چه صورت عدد مفهوم دارد
          حکم وجوبی باشد.
          عدد حد اعلی حکم را بیان کند
          همراه با قرینه خارجیه
        مثال
          صم ثلاثین یوما من شهر رمضان
            چون دو شرط بالا وجود دارد،
            قرینه خارجیه و دلیل خاص هم داریم که روزه ماه رمضان واجب است
            لذا مفهومش این است که در غیر ماه رمضان واجب نیست
            عدد مفهوم دارد.
        فالحق
          عدد بدون قرینه باز هم مفهوم ندارد
            یعنی حتی در این حالت آخر که این شرایط باشد باز هم بدون قرینه مفهوم ندارد
      مفهوم ندارد
    السادس: مفهوم اللقب‏
      مقدمه
        اسم: انچه وضع شده برای مسمی
        کنیه: انچه مصدر به أب، ام و ....
        لقب: انچه اشعار به مدح و ذم دارد.
      تعریف
        هر اسمی چه جامد باشد چه مشتق که موضوع برای حکم قرار بگیرید
          أطعم الفقير
            هیئات: حکم وجوب
            ماده: متعلق حکم (اطعام)
            متعلق متعلق حکم: موضوع یا فقیر
          اسمی که در مقابل وصف باشد
        نکته
          اسم مشتق زمانی میتواند لقب واقع شود که
            از معنای وصفی خود عاری شده باشد و مثلا برای اشخاصی علم شوند
            مانند صاق و باقر که از معنای وصفی خود خارج شده و برای شخصی علم شده اند
      محل بحث
        اگر لقب در کلامی موضع حکم واقع شود آیا مفهوم دارد؟
          مثلا مولی فرموده اطعم الفقیر فقیر لقب است و موضوع حکم وجوب اطعام واقع شده است
          مفهوم لقب داشتن یعنی
            وجوب اطعـام منحصـر بر فقیر است و از غنی نفی شـده است
      خلاصه
        مفهوم داشتن جمله مشتمل بر لقب
          یعنی انتفاء حکم از موضوعی که لقب شامل آن نمیشود
        مفهوم نداشتن جمله مشتمل بر لقب
          جمله مـذکور تنهـا حکم وجوب اطعـام را در مورد فقیر ثـابت میکنـد
          نسبت به فرد غنی ساکت ست
            وجوب اطعام ثابت ست یا نفی شده ست؟
      مختار مصنف
        : مـا در سـابق راجـع به دلاـلت وصـف بر مفهـوم اشـکال نمودیم
          درعین حـال که وصف لااقـل اشـعار به علیت و وابسـتگی حکم بر وصف داشت
        در لقب به طریق اولی نباید دلالت بر مفهوم داشته باشد
          در صورتی که لقب حتی اشعار به تعلیق حکم، بر لقب ندارد
            چون خود لقب موضوع حکم قرار گرفته در صورتی که باید موضوع حکم وابسته به لقب بود
        لذا حکم تعلیق به لقب ندارد چه رسد به اینکه بخواهد علت منحصره برای حکم باشد
      نکته
        أطعم الفقير
          وقتی مفهوم دارد که نوع و سـنخ وجوب اطعام را از غنی نفی نماید
      مفهوم ندارد
    خاتمة: في دلالة الاقتضاء و التنبيه و الإشارة
      مقدمه
        اقسام دلالات
          عقلی
            دلالت صیغه افعل بر وجوب
          لفظی
            منطوقی
              از خود لفظ فهمیده میشود
                مدلول مطابقی
            مفهومی
              مدلول التزامی بیّن به معنی الاخص برای جملات
            سیاقیه
              دلالتی که مدلول مطابقی و مدلول التزامی بیّن به معنی الاخص ندارد
                مجموع لفظ و معناي یک کلام اگر دلالت بر چیزي داشـته باشـد، دلالت سیـاقیه نـام دارد
              سوال اینجاست دیگر مدلولات که یا التزامی نیستند و یا التزامی به معنی الاعم هستند چه؟
              هم بر معنای مفرد هم مرکب و هم الفاظ دلالت میکند
                مثل اقتضا ، تنبیه و اشاره
      محل بحث
        دلالت سیاقیه
          اقتضا
            به دو شرط
              مورد قصد مولا باشد
              کلام ما بدون این دلالت صحیح نیست
                یا اشکال عقلی شرعی لغتا عادتا
            مثال
              عقلی
                لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام
                  ضرر دیدن و ضرر رساندنی در اسلام نیست
                  توضیح
                    ایا واقعا در دنیا هیچ ضرر و ضراری وجود ندارد؟!
                    واضح است که وجود دارد. پس باید برای صحت این کلام باید کلمه احکام شرعیه تقدیرگرفته شود.
                رفع عن امتی ما لا یعلمون
                  برداشته شده است از امت پیامبر انچه نمیدانند
                  توضیح
                    ایا واقعا این امت خطا و ندانستن وجود ندارد؟!
                    بنابراین باید به تقدیر «آثار» گرفت. یعنی اگر کسی ندانسته خمر خورد، اثر 80 ضربه تازیانه را اسلام برداشته است.
                لا صلاة لمن جاره المسجد إلّا في المسجد
                  توضیح
                    فإنّ صدق الكلام و صحّته تتوقّف على تقدير كلمة «كاملة»[فضیلت بیشتر] محذوفة
                    ليكون المنفيُّ [آنچه نفی شده] كمالَ الصلاة، لا أصل الصلاة
                وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ
                  اهل محذوف ست
                  مجاز در اسناد دارد
                    معنای اهل اینجا محذوف ست
                      اونی که من باید به اهالی اسناد میدادم به محلشان اسناد میدهم
                نکته اقسام مجاز
                  مجاز در اسناد: اسناد شئ علی ما هو له
                    مثال: جری المیزاب (ناودان راه افتاد. اب راه می افتد نه خود ناودان)/
                      گاهی
                        یک کلمه را محذوف میگیریم
                          ماء
                        یک معنا را محذوف میگیریم
                          حرکتی که برای مظروف بود اسناد میدهم برای ظرف که مجاز در اسناد میگویم
                    جالس السفینه متحرک (خود جالس که حرکت نمیکند بلکه به خاطر حرکت سفینه حرکت میکند)
                    جنات تجری من تحت الانهار
                  مجاز در حذف
                    جاء ربک (یعنی جا امر ربک)
                    واسئل القریة (یعنی واسئل اهل قریه)
                  مجاز در کلمه
                    صَریع الشهوات (صریع ای:مصروع)
              عرفی
                رأيت أسدا في الحمّام
              شرعی
                أعتق عبدك عنّي [از طرف من] على[در مقابل] ألف
                  شرعا میدانیم عبدی که حق دیگری است را نمیتوانیم ازاد کنیم. لذا باید به من بفروشی و بعد از اینکه فروختی از طرف من آزاد کن
              لغتاً
                نحن بما عندنا و أنت بما // عندك راض و الرأي مختلف
                  ترجمه
                    ما به آنچه داریم راضی هستیم و شما به انچه دارید، راضی هستید.
                  توضیح
                    نحن: مبتدا
                    بما عندنا: جار و مجرور و متعلق به خبر محذوف
                    انت: مبتدا
                    بما عندک: جار و مجرور و متعلق به راضٍ
                    راض: خبر برای انت.
                    نتیجه
                      خبر باید با مبتدا مطابق باشد. لذا به قرینه «راض» باید بگوییم: راضون خبر برای نحن است که حذف شده است.
          تنبیه
            مهمترین دلالت تنبهی ست
              1
                ما إذا أراد المتكلّم بيان أمر فنبّه عليه بذكر ما يلازمه عقلا أو عرفا
                  «طلعت الشمس»
                    لبيان فوات وقت أداء صلاة الغِداة[نماز صبح].
                  «إنّي عطشان»
                    للدلالة على طلب الماء
                  هوا گرم است
                    یعنی کولر را روشن کن.
                من هذا الباب أيضا
                  الكنايات
                    إذا كان المراد الحقيقيّ مقصودا بالإفادة من اللفظ، ثمّ كنّى به عن شي‏ء آخر.
              2
                ما إذا اقترن الكلام بشي‏ء يفيد كونه
                  علّة للحكم، أو شرطا، أو مانعا، أو جزءا، أو عدم هذه الأمور
          اشاره
            بر خلاف دو دلالت بالا
              فحجيّتها من باب حجّية الظواهر محلّ نظر و شكّ
                دلیل
                  لأنّ تسميتها بالدلالة من باب المسامحة؛
                    إذا المفروض أنّها غير مقصودة
                    و الدلالة تابعة للإرادة
              مثال
                کسی در مورد زنی صحبت میکند و زید میگوید ایشان زوجه ما است
                  با همین حرف نفقه بر زید واجب میشود و این زوجه حق ازدواج ندارد
                    (حرمت ازدواج با غیر)
            نکته
              مصنف قبلا گفت: دلالت تابع اراده است. اینجا این هم این مبنا را حفظ میکند لذا اینجا میگوید دلات اشاره اصلا دلالت نیست
  الباب الخامس العامّ و الخاص‏
    نقشه کلی بحث
      تمهید
        عام
          تعریف عام
            لفظی که صلاحیت دارد که شامل هر آن چیزی بشود که این لفظ بر آن انطباق دارد
          اقسام
            به اعتبار حکم
              موضوع
                کل شئ(موضوع) لک طاهر(حکم).
              متعلق حکم
                اکرم العلما
              مکلف
                یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیام
            به اعتبار تعلق حکم
              استغرلقی
                أکرم کل عالم
                  فرد فرد را شامل میشود
                  نسبت به هر فرد یک اطاعتت یک عصیان می باشد
              مجموعی
                ایمان به ائمه سلام الله علیه
              بدلی
                موضوع، یک فرد واحد علی البدل باشد.
        خاص
          تعریف
            حکمی است که تنها شامل بعض افراد موضوعش یا متعلق یا مکلف میشود یا لفظی است که چنین دلالت میکند
          اقسام
            تخصیص
              مثال: اکرم العلماء الا الفُسّاق
                خروج حکمی
            تخصص
              جاء القوم الا الحمار
                خروج موضوعی
        1
          ألفاظ العموم‏
            الفاظ دال بر عموم
              بالوضع
                مفرد
                  کل و مانند آن
                هیات
                  جمع محلی به آل
              دلیل عقل یا مقدمات حکمت
                نکره در سیاق نفی
                مقرد محلی به آل
        2
          المخصّص المتّصل و المنفصل
            انواع مخصّص
              لبّی(عقلی)
                از قرائن و شواهد متوجه میشویم
              نقلی یا لفظی
                آنچه در لفظ آمده است
                  متصل
                  منفصل
            شباهت
              هر دو قرینه است بر مراد جدی متلکم
            تفاوت
              از جهت تعریف
                متصل
                  در یک کلام واحد(وحدت عرفی) ذکر شود
                منفصل
                  در 2کلام بیان شود. (یعنی عام در یک کلام آمده و خاص در بیان دیگر)
              از جهت انعقاد ظهور
                متصل
                  ظهور عام منقعد نمیشود
                    الّا در خصوص
                منفصل
                  ظهور عام منعقد میشود
                    امّا چون ظهور خاص، اقوی است، بر ظهور عام مقدم می‌شود
                    از باب تقدیم اظهر بر ظاهر و یا تقدیم نص بر ظاهر است
              ثمره عملی این تفاوت
                در استنباطات فقهی
                در مسئله تسرّی اجمال دلیل خاص به عام خودش را نشان میدهد
        3
          هل استعمال العامّ في المخصَّص مجاز؟
            مثال: اکرم العلماء الا الفُساق.
              ایا در این جمله العلماء به معنا جمیع علماء است یا بعض علماء؟
            اقوال
              1
                حقیقت است مطلقا (متصل یا منفصل)
                  قول آخوند و مصنف و مشهور
              2
                مجاز است مطلقا
              3
                تفصیل
                  مخصص متصل
                    مجاز
                  مخصص منفصل
                    حقیقت
              4
                عکس تفصیل سوم
                  مخصص متصل
                    حقیقت
                  مخصص منفصل
                    مجاز
        4
          حجيّة العامّ المخصَّص في الباقي
            سوال
              در موارد مشکوک باقی مانده بعد از تخصیص نیز آیا حجیت عام باقی ست؟
            جواب
              قائلین به
                حقیقت مطلقا
                  بله باقی ست
                    یعنی صرف یک تخصیص سبب نمیشود تمام موارد مشکوک دیگر از ذیل حکم قبلی خارج شوند
                مجاز مطلقا
                  گروه اول
                    کلام عام مجمل + قرینه مجمل = کلام مجمل ست
                      عمل به
                        دلیل خاص
                        اصول عملیه
                  گروه دوم
                    بله باقی ست
                      «اذا تعذّرت الحقیقة، فأقرب المجازات اَولی بِارادة المتکلم»
                        قاعده: همان مواردی که خارج شده صرفا قبول ست باقی موارد ذیل عام می ماند
        5
          هل يسري إجمال المخصّص إلى العامّ؟
            اگر دلیل خاص ما اجمال داشت این اجمال به دلیل عام ما سرایت میکند؟
              چه در ناحیه مفهوم و چه در ناحیه مصداق
              اگر سرایت کند باعث مجمل شدن دلیل عام و ساقط شدن آن در طریق استنباط حکم مورد مشکوک میشود
            کل حالات مخصص در یک نگاه
              مخصّص
                لفظی
                  متصل
                    شبهه مصداقیه
                      قدما
                        تمسک به عام در شبهه مصداقیه ممکن ست
                      متاخرین
                        تمسک به عام در شبهه مصداقیه نمیتوان کرد
                  شبهه مفهومیه
                    متصل
                      اقل و اکثر
                        اجمال خاص به عام سرایت میکند
                          نمیتوانیم به عام تمسک کنیم
                      متباینین
                        اجمال خاص به عام سرایت میکند
                          نمیتوانیم به عام تمسک کنیم
                    منفصل
                      اقل و اکثر
                        اجمال خاص به دلیل عام سرایت نمیکند
                          به عام میتوانیم تمسک کنیم
                      متباینین
                        اجمال خاص به عام سرایت میکند
                          نمیتوانیم به عام تمسک کنیم
                  شبهه مصداقیه
                    متصل
                      متاخرین
                        تمسک به عام در شبهه مصداقیه نمیتوان کرد
                    منفصل
                      متاخرین
                        تمسک به عام در شبهه مصداقیه نمیتوان کرد
                لُبّی
                  از نوع الفاظ نیست بلکه از جمله ادله مانند عقل و اجماع می باشد
                  اقوال
                    شیخ انصاری
                      در مخصص لبی
                        تمسک به عام جایز ست مطلقا
                      در مخصص لفظی
                        تمسک به عام جایز نیست
                    صاحب کفایه
                      قائل به تفصیل شده
                        1
                          مخصص بیّن باشد = بتوان به آن اعتماد کرد
                            تمسک به عام جایز نیست
                            یعنی از ضروریات عقلی(بدیهی) باشد
                        2
                          مخصص بیّن نباشد = نتوان به آن اعتماد کرد
                            تمسک به عام جایز ست
                            یعنی عقل نظری و غیر بدیهی
                      مرحوم آخوند خراسانی
                    نظر مرحوم نائینی
                      اگر مخصص لبی
                        کاشف از تقیید موضوع حکم در عام باشد
                          تمسک به عام جایز نیست
                          مثل مخصص لفظی
                        کاشف از ملاک حکم شارع باشد
                          تمسک به عام جایز ست
                      نظر به تفصیل
                    مصنف
                      تمسک را جایز میداند مطلقا
                    في جواز التمسّك بالعامّ في الشبهة المصداقيّة إذا كان المخصّص لبّيّا
        6
          لا يجوز العمل بالعامّ قبل الفحص عن المخصّص‏
            عام بر دو نوع است
              عمومات عقلی
                به هیچ وجه تخصیص نمیخورد
                  مثل: ان الله علی کل شئ قدیر.
              عمومات شرعیة و عرفیه
                بعد از فحص و یأس از یافتن مخصّصات به عام عمل میکنیم
                محل بحث
            نتیجه
              اگر احراز کردیم
                1
                  که مخصّص، کاشف از تقیید موضوع عام است
                    تمسک به عام جایز نیست
                2
                  که مخصّص، فقط کاشف از ملاک حکم است
                    و تمسک به عام جایز است
                    بدون اینکه تقییدی در کار باشد
              تردید و عدم احراز
                که مخصص آیا قید است یا ملاک است
                  در صورتی که حکم عقل ضروری باشد
                    تمسک به عام جایز نیست
                      یعنی به منزله تقیید است
                  و اگر خاص، مطلبی نظری و یا اجمالی بود
                    و تمسک به عام جایز است
                      یعنی کاشف از ملاک است
              در شبهه مصداقیه
        7
          تعقيب العامّ بضمير يرجع إلى بعض أفراده‏
            عامی داریم که بعد از آن ضمیری می آید که به آن عام برمیگردد
              +
                ما از قرینه میدانیم که ضمیر به همه آن عام برنمیگردد بلکه به بعض از آن برمیگردد
                  اینجا باید چه کنیم؟
            جواب
              دوران بین دو خلاف ظاهر
                دست از ظهور عام برداریم
                  یعنی بگوییم مطلقات به واسطه معنای ضمیر تخصیص خورده
                قائل به استخدامی شویم که خلاف اصل ست
                  یعنی ضمیر به بعض عام برمیگردد
                    یعنی دلیل می خواهد
              اقوال
                اصاله العموم مقدم است
                اصاله عدم استخدام اولی است
                هیچ یک از اصلها جاری نمی شود
                  و به اصول عملیه رجوع می کنیم
                مختار مصنف
                  اصاله العموم جاری میشود و مانعی ندارد
                    و عود ضمیر به بعض افراد عام قرینه بر تخصیص عام نیست
        8
          تعقيب الاستثناء لجمل متعدّدة
            محل بحث
              استثنا یا تخصیصی که بعد از چند عام متوالی می آید
                آیا استثناء از همه عمومات است؟
                یا فقط مورد اخیر را استثناء میکند؟
            اقوال
              1
                به خصوص جمله اخیر رجوع می‌کند
                  رجوع به جملات قبلی با قرینه ممکن ست
              2
                ظهور در تخصیص همه ی جمل ماقبل دارد
                  رجوع به جمله اخیر با قرینه ممکن ست
              3
                کلام در هیچ‌یک ظهور ندارد
              4
                تفصیل
                  موضوع واحد باشد و تکرار نشده باشد
                    ظهور در همه دارد
                  موضوع در هر جمله تکرار شده باشد مطلقا
                    ظهور در رجوع به اخیره دارد
                      وَ اولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ الا الَّذینَ تابُوا
                      پس اینجا استثناء فقط از فسق است
                    ولو اینکه موضوع از لحاظ معنا واحد باشد یا نباشد
                نظر مرحوم مظفر
                  قول به تفصیل ارجح است
                    جمع بین اقوال
        9
          تخصيص العامّ بالمفهوم‏
            محل بحث
              اگر مولا یک عامی گفت و بعد آن را تخصیص نزد
                آیا مفهومی که گرفتیم قدرت این را دارد که عام منطوقی ما را تخصیص بزند؟
                اما از کلام دیگر مولا مفهوم (موافق/ مخالف) گرفتیم.
            انواع مفهوم
              موافق
                بدون شک تخصیص عام جایز است.
                  زیرا مفهوم موافق مانند نص است
                  یعنی اینجا اختلافی وجود ندارد
              مخالف
                اقوال
                  1
                    عام مقدم است؛
                      یعنی این مفهوم مخالف قدرت ندارد این عام را تخصیص بزند
                      یعنی تخصیص نمیخورد به واسطه مفهوم مخالف
                  2
                    مفهوم مخالف مقدم است
                      همیشه قرینه اراده جدی متکلم(خاص) بر ذو القرینه(عام) مقدم است.
                      قائلین: مصنف
                  3
                    کلام مجمل است
                      هیچ کدام بر دیگری مقدم نمیشود
        10
          تخصيص الكتاب العزيز بخبر الواحد
            ایا یک چیز قطعی الصدور را میتوانیم با یک چیز ظنی الصدور است، تخصیص بزنیم؟
            مصنف
              همه قبول دارند که تخصیص میزند
      فصول
        دوران بين التخصيص و النسخ
    تمهید
      عام
        تعریف
          مفهوم روشن و بدیهی است و تعریف حقیقی ندارد، فقط تعریف شرح الاسمی(مثلا برای معنا لفظ اسد رجوع به لغتنامه کنیم) و لفظی دارد
        مقصود از عام
          وصف لفظ است
            اکرم العلماء(جمع محلی به ال مفید عموم)
              ثبوت دارد وجوب حکم اکرام برای جمیع مصادیقی که عنوان عالم برای آن صدق میکند
            خلاصه
              لفظی که صلاحیت دارد که شامل هر آن چیزی بشود که این لفظ بر آن انطباق دارد
                حکم
                متعلق حکم
                مکلف
          وصف حکم است
            حکم شامل همه افراد میشود
              مثال: کلّ شئ لک طاهر (حکم طهارت شامل همه اشیاء میشود)
        اقسام عام
          عموم استغراقی
            فرد فرد آن شامل حکم بشود و مربوط به هرکدام یک اطاعت و عصیان خاص باشد
              أکرم کل عالم
          عموم مجموعی
            حکم برای مجموع که موضوع واحد است ثابت باشد
              وجوب ایمان بالأئمة علیهم السلام
          عموم بدلی
            موضوع، یک فرد واحد علی البدل باشد.
              پس امتثال همان یکی موجب سقوط تکلیف گردد: أعتق أیة رقبة شئت
          نکته
            اینطور نیست که بدلیت بدلیل وحدت متعلق یا موضوع حکم منافات با عموم داشته باشد
              چون عمومِ بدلیت بمعنای شأنیت هر فردی است که متعلق یا موضوع حکم باشد
              مقام موضوع تکلیف با مقام امتثال تکلیف فرق دارد.
                البته اگر عمومیت این قسم به اقتضای اطلاق باشد داخل در اطلاق میگردد نه عام. مثل: أعتق رقبة
            عمومیت متعلق حکم بلحاظ افراد و احوال وقتی است که متعلق امر، وجوبی یا استحبابی باشد و از نوع عموم بدلی خواهد بود
          به اعتبار تعلق حکم به آن
            :اشکال امام: اصلا این تقسیم قبل از تعلق حکم بوده مربوط به وضع میشود
        اقسام عام
          افراد موضوع
            کل شئ(موضوع) لک طاهر(حکم)
          افراد متعلق حکم
            اکرم العلماء
              حکم: وجوب
              متعلق حکم: اکرام
              متعلق متعلق حکم(موضوع): العلماء
            یعنی همه انواع اکرام برای علماء واجب است
          افراد مکلف
            مثال
              طلب العلم فریضة علی کل مسلم و مسلمة
              یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیام
          به اعتبار حکم
      خاص
        مقصود از خاص
          حکمی است که تنها شامل بعض افراد موضوعش یا متعلق یا مکلف میشود یا لفظی است که چنین دلالت میکند
        تخصیص
          خروج بعض افراد از تحت حکم
            اخراج بعض افراد از شمول حکم عام، بعد ازینکه اگر تخصیص نبود لفظ درون خودش شامل آن بعض بود
          مثال: اکرم العلماء الا الفُسّاق
            فاسق از تحت حکم وجوب اکرام خارج شده گرچه لفظ علماء بعض از فاسق را شامل شود
        تخصّص
          لفظ از همان اول بدون اینکه تخصیصی رخ داده باشد شامل فردِ غیرِ مشمول حکم نباشد
            جاء القوم الا الحمار
              حمار از افراد قوم محسوب نمیشود و تخصصا از بحث خارج است
            الماء طاهر و الخمر نجس
              خمر حکم طهارت اصلا شاملش نمیشود و تخصصا از بحث خارج است
          خروج موضوعی
    فصول
      ألفاظ العموم‏
        الفاظ دال بر عموم
          بالوضع
            یا مفردند
              کُلّ و آنچه به معنا کل است
                (جمیع، کافّة، ابتع، اکتع، و... یا عموم زمانی مثل ابدا، دائماً
              نکته
                کل و مانند آن به سبب وضع بر عمومیت مدخولشان دلالت می‌کنند
                  خواه عمومیت، استغراقی باشد و یا مجموعی
                شباهت ، تفاوت استغراق در جمع و مفرد
                  استغراق جمع از این جهت مثل استغراق مفرد است که معنایش عدم وقوف بر حدّ خاص است و لذا تا آخر افراد را فرامی‌گیرد
                  فرق بین مفرد و جمع در عدم استغراق و شمول است
                    . یعنی عدم شمول مفرد موجب می‌شود که بر یک فرد اکتفا کنیم ولی عدم استغراق جمع موجب می‌شود که بر اقل جمع یعنی سه نفر اکتفا کنیم
            یا هیئات لفظی
              مثال
                هیأت نکره در سیاق نفی (لا رجل فی الدار)
                  به حکم عقل دلالت بر عمومیت بر سلب میکند
                و یا اینکه لفظ، جنس همراه با الف و لام باشد خواه به صورت جمع و یا مفرد
                  خواه به صورت جمع و یا مفرد
              نکته
                دلیل (بر اینکه به حکم عقلی این را درک میکنیم)
                  چون عقل درک میکند که معدوم شدن طبیعت به انعدام جمیع افراد آن طبیعت است
                  مشابه امر مولا در بحث مره و تکرار
                    انجام یکی از افراد طبیعت کافی ست
                در نهی نیز شبیه همین را داریم که مثلا اگر نهی از غیبت داشتیم، باید جمیع افراد غیبت را ترک کنیم
                  تا به آن نهی عمل کرده باشیم. زیرا که عقل میفهمد که معدوم شدن طبیعت، به معدوم شدن جمیع افراد ان طبیعت است
            دلالت بر عمومیت مدخولشان دارند
              مدخول: آنچه لفظ کل و جمیع بر سر آن می آید
          به واسطه اطلاق و مقدمات حکمت
        نکته اضافی استاد
          کل و ملحقات همه قبول دارند
            بالوضع دلالت بر افاده عموم میکنند
          نسبت به جمع محلی به ال و مفرد محلی به ال اختلاف است
            برخی گفتند
              جمع محلی به ال
                بالوضع دال بر عموم است
              مفرد محلی به ال
                به واسطه مقدمات حکمت
        جمع بندی بحث
          افاده عموم مختلف است
            کل و ملحقات آن
              بالوضع مادته
            هیأت نکره در سیاق نفی
              به دلالت عقل
            جمع محلی به ال
              بالوضع هیأته
            مفرد محلی به ال
              به واسطه مقدمات حکمت
          فرق مقدمات حکمت با دلالت عقل؟
            جواب استاد
              مقدمات حکمت در جایی است که شک میکنیم مولا در مقام بیان است
              اما به دلالت عقلی جایی برای شک نیست
            مگر مقدمات حکمت یک نوع دلالت عقلی نبود؟
        سوال پیش می آید که این الفاظی که اینجا نام بردید بالاخره چه هستند؟ عام هستند یا مطلق؟
      المخصّص المتّصل و المنفصل
        انواع مخصّص
          لبّی(عقلی)
            از قرائن و شواهد متوجه میشویم
              مثلا زید دشمن مولا بوده است و مولا گفت:اکرم الجیران.
                در اینجا چون میدانیم زید دشمن مولا است، نباید اکرام شود. علم به عداوت زید میشود
                قرینه حالیه برای ما که منظور مولا از الجیران همه همسایه ها غیر از زید بوده است
          نقلی یا لفظی
            آنچه در لفظ آمده است
              متصل
                مخصّصی که بلافاصله بعد از عام و در کلام واحد بیاید
                  مثال: اکرم العلماء الا الفسّاق
                  نکته: مخصص لزوما با «الّا» نمی آید و ممکن است هر نوع قیدی باشد (مثلا جمله حالیه و...)
              منفصل
                مخصصی که بعد یا قبل از عام بیان شود و در کلام مستقلی بیاید
                  مثال
                    اول مولا بگوید: اکرم العلماء
                    بعد بگوید: لا تکرم الفسّاق
                  نکته
                    انفصال باید عرفی باشد یعنی عرف بگوید دو تا حرف است
        شباهت مخصص متصل و منفصل
          هر دو قرینه است بر مراد جدی متلکم
        تفاوت مخصص متصل و منفصل
          از جهت تعریف
            متصل
              در یک کلام واحد(وحدت عرفی) ذکر شود
            منفصل
              در 2کلام بیان شود. (یعنی عام در یک کلام آمده و خاص در بیان دیگر)
          از جهت انعقاد ظهور
            متصل
              عام ظهورش منعقد نمیشود(در جمیع افراد) زیرا ظهور کلام بعد از بیان تمام قیود کلام و فارغ شدن متکلم از تکلّم است
                «بگذار کلام منعقد بشود، بعد اشکال کن» این جمله بیانگر همین است که ممکن است در این کلام مخصص متصلی باشد فلذا حق اخذ به عمومیت کلام را نداریم.
            منفصل
              ظهور عام در عمومیت منعقد میشود و آن مقداری که مخصص منفصل خارج میکند ما از عام خارج میکنیم
                و ظهور عام در ما بقی حقیقت است و حجت و قابل اتخاذ عند العقلاء می باشد
            در یک کلام واحد(وحدت عرفی) ذکر شود
          توجه
            ثمره عملی این تفاوت در استنباطات فقهی
              مثلا مولا بگوید
                اکرم العلماء و لا تکرم الفساق
                اینجا اکرم العلماء با اینکه «العلماء» جمع محلّی به «ال» مفید عموم است(ظهورش در عموم است)، ..
                  اما چون قرینه متصل است، نمی توانیم عام را به ظهورش منعقد کنیم
                  ولو ظهور بدوی و ابتدایی هم در جمیع علماء منعقد نمیشود. و ظهور در علماء غیر فاسق دارد
              مثلا مولا بگوید
                اکرم العلماء / لا تکرم الفساق
                  عام(العلماء) ظهور بدوی در عمومیت پیدا میکند اما با آمدن جمله دوم(لا تکرم الفساق) این ظهور مستقر نمیشود.
                  لذا ظهور بدوی شکسته شد و مورد تخصیص خورده از تحت عام خارج میشود.
              در مسئله تسرّی اجمال دلیل خاص به عام خودش را نشان میدهد
        نکته
          در اصول 3 میخوانیم که ظهور انواعی دارد
            ظهور
              تصوری (تداعی معانی)
              تصدیقی
                مراد استعمالی
                مراد جدّی
                  در بحث حجیت ظواهر این نوع ظهور ملاک است
                    این مراد وقتی کشف میشود که تمام مخصصات و قرائن و قیود در کلام لحاظ شود.
          یاد آوری
            قبلا خواندیم مصنف دلالت را تابع اراده متکلم میدانست لذا دلالت تصوری را دلالت نمی دانست و میگفت صرفا تداعی معانی است. لذا دلالت فقط دلالت تصدیقی است
      هل استعمال العامّ في المخصَّص مجاز؟
        استعمال عام در مخصص حقیقت است یا مجاز؟
          مثال: اکرم العلماء الا الفُساق.
            توضیح
              ایا در این جمله العلماء به معنا جمیع علماء است یا بعض علماء؟
              همه قبول دارند که الفاظ عموم [مثل: کل، جمع محلی به ال و...] موضوع له اش مفید عموم است
              اختلاف فقط در استعمال است که در ما وضع له استعمال شده یا نشده
        اقوال
          1
            قول آخوند و مصنف و مشهور
              حقیقت است مطلقا (متصل یا منفصل)
            توضیح
              الف
                در مخصص منفصل
                  ظهور هنوز معلق ست به قرینه صارفه یا همان مخصص منفصل
                    قرینه ایی که کاشف از مراد جدی ست
                در مخصص متصل بحثی مطرح نیست
                  زیرا ظهور عام محقق شده
              ب
                حال اگر قائل شویم عام در مخصص منفصل در باقی جمله نیز باقی ست
                  یعنی قرینه آمده اما استفاده نشده
                  این احتمال را با ظاهر عموم عامّ در جمیع باقی‌مانده طرد می‌کنیم
                  و به طهارت آب قلیل ملاقی با نجاست که تغییری پیدا نکرده، حکم می‌کنیم
                و امّا اگر قائل به حجّیّت عام در باقیمانده نشدیم
                  این احتمال همچنان معلّق مانده، دلیلی از عام برای آن نداریم
                    یعنی کلام مجمل ست
                  و لذا باید دنبال دلیل دیگری باشیم که طهارت یا نجاست آن را بیان کند
              ج
                خلاصه
                  کلام عام مجمل + قرینه هم مجمل
                    کلام مجمل ست
                      یعنی ظهور شکل نمیگیرد
                  کلام عام مجمل + قرینه منفصل معیّن
                    کلام عامی که تخصیص خورده
                  کلام عام مجمل + قرینه منفصل
                    کلام عامی که با وجود قرینه تخصیص نمیخورد
          2
            قول شیخ طوسی و معتزلی ها و صاحب معالم
              مجاز است مطلقا
                استدلال
                  ص
                    کل برا افاده عموم وضع شده است
                  ک
                    اما اینجا ما قطعا و جزما میدانیم افاده عموم نمیکند
                  ن
                    پس کلّ در غیر ما وضع له استعمال شده و استعمال لفظی در غیر ما وضع له، مجاز است
            اشکال
              توهم اینکه مدخول«کل» قبل و بعد تخصیص متفاوت است
                یعنی اگر بگوییم اکرم «کل عالم» کل اینجا به معنا همه است
                اما اگر بگوییم «اکرم کل عالم الا زیدا» «کل» اینجا به معنا بعض است.
            جواب مصنف
              صرف تفاوت باعث نمیشود که استعمال در غیر ما وضع له بشود. یعنی «کل» و همه الفاظ عموم همیشه در معنا حقیقی خودشان به کار میروند
                برای مثال در «اکرم کل عالم الا زیدا» همچنان «کل» افاده عموم میکند و جاهایی که تخصیص میخورد، نسبت به ما بقی باز هم افاده عموم را میکند
              ولی مدخول آن الفاظ عموم گاهی یک قیدی دارد و گاهی هم ندارد. به عبارت دیگر فرق در محدوده مدخول کل و ادات عموم است نه در استعمال ادات عموم در غیر ما وضع له
          3
            تفصیل
              مخصص متصل
                مجاز
              مخصص منفصل
                حقیقت
          4
            عکس تفصیل سوم
              مخصص متصل
                حقیقت
              مخصص منفصل
                مجاز
        تفاوت بین اینکه مجاز بگیریم یا حقیقت
          اگر در اینجا قائل به مجاز بشویم
            مجاز همیشه در استعمال نیازمند قرینه است
            پس هرجا قرینه نداشته باشیم، مجمل خواهد بود
          و دست ما در خیلی موارد در استفاده از نصوص بسته میشود.
            زیرا استعمال فی ما وضع له است
          برای همین هم هست که امثال سکاکی رفتند به سمت این نظریه در مجاز.
      حجيّة العامّ المخصَّص في الباقي
        محل بحث
          اگر شک کنیم عام مخصص نسبت به بقیه افرادی که تحت عام باقی ماندند بعد تخصیص حجیت دارد یا نه؟
          مثال
            حرّم الله الربا (جمیع رباها حرام است)
              +
                صحیحه مذکوره «لا ربا بین الولد و الوالد»
                  یعنی یقین داریم ربا بین فرزند و پدر، از تحت این حرمت ربا خارج شده است
                  (یعنی «حرم الله ربا» اراده جدی مولا نیست بلکه اراده استعمالی مولا است).
            سوال
              حالا شک میکنیم ربا بین دو برادر یا بین ولد و والده از تحت ربا خارج شده است(مورد مشکوک)؟
            جواب
              به اطلاق ایه تمسک میکنیم لذا ایه در این مورد مشکوک حجیت شرعی دارد. لذا غیر از پدر و فرزند(بخش تخصیص خورده) عام ما حجت است در ما بقی عام
          مثال
            احل الله البیع (همه بیعها حلال است)
              نهی النبی عن بیع الربویّ
            سوال
              اینجا شک میکنیم غیر از بیع ربوی، بیع ها دیگر هم از ذیل عموم حلیت خارج میشود؟
            جواب
              اینجا تمسک به اطلاق آیه میکنیم و میگوییم ما بقی تحت عموم باقی می ماند و همچنان حلال است
          توجه
            اینجا با منشأ شک کاری نداریم که شباهت بین دو موضوع باشد یا یک روایت ضعیف باشد
              بلکه
                معمولا با خارج شدن یک مورد از تحت عموم این ارتکاز ذهنی به ذهن انسان خطور میکند
            مهم این است که
              اگر شک کردیم غیر از این خاص موارد دیگری از عام خارج شدند به همان مقدار خاص اکتفاء میکنیم و در بقیه عام همچنان حجیت باقی است.
        نکته
          کسانی که در مسئله قبلی معتقد شدند که استعمال عام در مخصص مجاز است مطلقا (مثل شیخ طوسی) اینجا دست شان بسته است
          و در حرم الله الربا میگوید حرم الله بعض الربا. این بعض الربا دیگر تطبیقش بر ربا بین دو برادر یا دو خواهر تام نیست
            چون معلوم نیست «بعض» این مورد مشکوک را میگیرد یا خیر؟
          ثمره قبول قول مجاز
        ایا تمام کسانی که در مسئله قبل قائل به مجاز بودن شدند، عام را در اینجا حجت نمی دانند؟
          مصنف
            خیر دو گروه میشوند
              گروه 1
                چون عام به معنا مجاز است و بعض مبهم است، دیگر به درد نمی خورد.
                  چون دلیلِ عام مجمل میشود لذا نمی توان به آن تمسک کرد
                    کلام عام مجمل + قرینه مجمل = کلام مجمل ست
                بنابراین
                  اگر دلیل خاص داشتیم باید به همان دلیل خاص عمل کنیم
                  و اگر پیدا نکردیم باید برویم سراغ اصول عملیه
                    (حالت سابقه داشته باشد استصحاب است
                    و اگر حالت سابق نداشته باشد ، شک بدوی در اصل تکلیف است که مجری اصالت برائت است
                    اما اگر شک بدوی نباشد، و بتوان احتیاط کرد، مجری اصالت احتیاط است
                    و اگر احیتاط امکان نداشته باشد، اصالت تخییر
              گروه 2
                «اذا تعذّرت الحقیقة، فأقرب المجازات اَولی بِارادة المتکلم»
                  اگر حقیقت متعذر باشد، نزدیک ترین مجازات سزاورتر به اراده است)
                    جیت عام مخصص در ما بقی را می پذیرند
                یعنی حال که یقین ربا در آیه مجاز ست
                  اما شک داریم که فقط بین پدر و پسر را در بر نمیگیرد یا برادر و برادر نیز شامل آن ست
                پس
                  اقرب مجازات (99تایی که به معنا حقیقی یعنی 100نزدیک تر است)، اولی است به اراده متکلم. بنابراین حرّم الله ربا نسبت به مورد مشکوک نیز حجت است و ربا بین دو برادر نیز حرام خواهد بود
                نکته
                  این قاعده
                    قاعده ای است که طبع سلیم هر فردی آن را قبول میکند
                      . اگر کسی طبع سلیم را قبول نکند، اعجاز بلاغی قرآن زیر سوال میرود
                      یعنی این قواعد متخذ از محاورات عرفی است که بین عقلا رایج است. مثل: الکنایة ابلغ من التصریح
        بسیار کاربردی در فقه است
      هل يسري إجمال المخصّص إلى العامّ؟
        مهمترین بحث
        مرور گذشته
          دو سوال قبلی در مورد خود عام بود اما اینجا با مخصّص کار داریم
            1
              آیا عام بعد از تخصیص، استعمالش در بقیه افراد مَجاز میشود یا خیر؟
                خیر
                  فقط دایره مدلول ضیق میشود و الا هیچ مجازی نداریم
            2
              آیا عام تخصیص خورده در ما بقی خودش حجت است؟
                حجت است
                  برخی هم قبول نکردند چون در سوال قبلی گفتند مجاز است
            در اینجا خاص مبیّن ست
        محل بحث
          مقدمه
            دو سوال اول در جایی بود که خاص هم از ناحیه مفهوم و مصداق روشن بود
              بخلاف سوال سوم که در خاص ما ابهامی وجود دارد
          3
            اگر دلیل خاص ما اجمال داشت این اجمال به دلیل عام ما سرایت میکند؟
              چه در ناحیه مفهوم و چه در ناحیه مصداق
              اگر سرایت کند باعث مجمل شدن دلیل عام و ساقط شدن آن در طریق استنباط حکم مورد مشکوک میشود
            مثال
              اکرم العلماء الا زیدا
                اینجا حکم عالم غیر زید مشخص است (وجوب اکرام)
                اما زید عالم وجوب اکرام ندارد
                  اجمال مخصص در ناحیه مفهوم
                    زید ابن عمرو» و «زید ابن بکر» را می شناسیم
                      اما نمی دانیم مولا کدام یک از این دو زید را اراده کرده است
                  اجمال مخصص در ناحیه مصداق
                    می‌دانیم زید در کلامِ مولا «زید ابن عمرو» است نه زید ابن بکر
                      اما نمی‌دانیم «زید ابن عمرو» فرد شماره 1 است یا فرد شماره 2
                      یعنی در تطبیق خارجی نمیدانیم کدام یک «زید ابن عمرو» است
        مقدمات
          تعریف
            شبهه مفهومیه
              و هي في فرض الشكّ في نفس مفهوم الخاصّ بأن كان مجملا
                اینجا نمیدانیم این فرد به عنوان خاص متصف است تا از حکم عام خارج باشد
                یا متصف به عنوان خاص نیسـت، تا تحت حکم عام باقی بماند
              مثال
                كلّ ماء طاهر إلّا ما تغيّر طعمه أو لونه أو ريحه
                  اینجا نمیدانیم حیطه تغیر حسی است(رنگ ، بو و مزه با حواس5گانه درک کند) یا تقدیری(در آزمایشگاه معلوم شود)
                  دوران بین اقل و اکثر
                أحسِنِ الظنَّ إلّا بخالدٍ
                  مفهوم خالد مجمل است بین خالد بن عمرو و خالد بن بکر
            شبهه مصداقیه
              هي في فرض الشكّ في دخول فرد من أفراد العامّ في الخاصّ مع وضوح مفهوم الخاصّ، بأن كان مبيّنا لا إجمال فيه
                در این شبهه مفهوم خاص روشن و مبین است، اجمال به مصداق تعلق گرفته است
              مثال
                أحسِنِ الظنَّ إلّا بخالدٍ
                  مفهوم خالد برای ما روشن است منظور مولا خالد بن بکر ست
                  اما در تطبیق خارجی نمیدانیم نفر اول یا نفر دوم ست ؟
                علی الید ما أخذت حتی تؤدّی الّا الید الامانیّ
                  . ما نمیدانیم این فرد که شئ اش را به فلان آقا داد،
                    از باب امانت گذاشت تا بگوییم ضامن نیست
                    یا از باب دیگر(مثلا غصب کرده) تا بگوییم ضامن است
                  علی الید: یعنی ضامن ست
          مخصص
            متصل
              ظهور عام بعد از سرایت خاص محقق میشود
                یعنی قبل از سرایت تخصیص عام ظهوری ندارد
            منفصل
              ظهور عام محقق میشود
                جمله خاص هم می آید
          فرق بین تباین با اقل و اکثر؟
            جایی که بتوان قدر متیقن، درست کرد
              اقل و اکثر
                مثل جایی که نمیدانیم ادم بی موالات هم فاسق محسوب میشود
            جایی که نتوان قدر متیقن درست کرد
              تباین است
                مثل: زید ابن عمرو و زید ابن بکر
          وجوه تقدیم خاص بر عام (اقوی بودن)
            خاص اظهر است و عام ظاهر
              و همیشه اظهر را بر ظاهر ترجیح میدهند
            خاص نص است و عام ظاهر
              و جایی که نص باشد دیگر به ظاهر اعتنایی نمیکنیم
            خاص قرینه کاشف مرادی جدّی متکلم است از عام
            در دوران اقل و اکثر
        4حالت در شبهه مفهومیه
          مخصص متصل
            شک بین اقل و اکثر
              مثال
                اکرم العلماء الا الفسّاق
                  مفهوم فسق بین اکثر[اکثر اعم از کیبره و صغیره](مثلا علاوه بر کبیره، خلاف مروت هم فسق است)/ اقل(فقط کبیره)
              حکم
                اجمال خاص به دلیل عام در این مورد مشکوک سرایت میکند(یعنی دلیل ما مجمل است و یعنی عام در مورد خاص حجت نیست)
              توضیح
                در این مثال اگر مفهوم فسق مجمل بود
                  یعنی وقتی ندانیم که خلاف مروت انجام میدهد فاسق است تا از تحت عموم خارج شده باشد یا فاسق نیست تا خارج نشده باشد
                    نمی توانیم در مورد این فرد مشکوک به دلیل عام تمسک کنیم
                  یعنی شبهه مفهومیه جلوی ما را میگیرد و تا میرویم او را اکرام کنیم، می ترسیم که فاسق باشد و اکرام او نزد مولا اشکال داشته باشد
              مثلا نمیدانیم نماز 11جزء دارد یا 10جزء
            شک بین متباینین
              مثال
                اکرم العلماء الا خالدا
                  مفهوم خالد مجمل است بین خالد بن عمرو و خالد بن بکر.
              حکم
                اجمال خاص به دلیل عام در این مورد مشکوک سرایت میکند
                  نمی توانیم در مورد این فرد مشکوک به دلیل عام تمسک کنیم
              توضیح
                تا می آییم خالد را اکرام کنیم، اجمال در مفهوم خالد جلوی ما را میگیرد
                مخصص متصل
                  جلوی انعقاد عام را از همان ابتدا میگرفت؛ لذا مورد مشکوک ما از ابتدا شامل عام نمیشد
                    خاص مجمل ست
                    سوای خاص نیز معلوم نیست
                مخصص منفصل
                  ابتدائا عمومیت عام همه افراد را فرا می گرفت و سپس با مخصص آن فرد خاص از ذیل عام خارج میشد
              مثلا نمیدانیم نذر 40 روز زیارت عاشورا کردیم یا 3 روز روزه مستحبی؟
                قدر متیقن مطرح نیست
          مخصص منفصل
            شک بین اقل و اکثر
              مولا بگوید: اکرم العلماء
                بعد بگوید: لا تکرم الفسّاق
              حکم
                اجمال خاص به دلیل عام در این مورد مشکوک سرایت نمیکند
                  به اصالت عموم میتوان تمسک کرد
              اینجا میتوانیم بگوییم عام در مورد مشکوک حجت است؛
                یعنی جایی که خلاف مروت عمل کند، داخل در عموم عالم میشود و اکرام میشود
            شک بین متباینین
              مولا بگوید: اکرم جیرانی
                بعد بگوید: لا تکرم زیدا
              حکم
                اجمال خاص به دلیل عام در این مورد مشکوک سرایت میکند
                  نمی توانیم در مورد این فرد مشکوک به دلیل عام تمسک کنیم
              توضیح
                در اینجا نمی دانیم کدام زید منظور است(زید ابن عمرو یا زید ابن بکر)
                  لذا چون مفهوم زید برای ما مبهم است
                  ممکن است هر کدام از اینها همان موردی باشد که مولا خارج کرده است اما میدانیم یکی از این دو زید اکرامش حرام است
          بنابراین
            در شبهه مفهومیه مخصص لفظی متصل و منفصل مطلقا
              اجمال خاص به دلیل عام سرایت میکند و عام مورد مشکوک را در برنمیگیرد
              الا در مخصص منفصل در جایی که شک بین اقل و اکثر باشد، که اینجا اجمال خاص به دلیل عام سرایت نمیکند؛
                لذا عام مورد مشکوک را در برمیگیرد
              شک بین متباینین و بین اقل و اکثر
          تفصیلی
        مخصّص
          لفظی
            متصل
              اجمال در ناحیه مفهوم
                شبهه مفهومیه
                  اقل و اکثر
                    وقتی بتوانیم عام خاص برقرار کنیم
                    اگر یکی ابهام داشت به دیگری منتقل میشود
                    مثال
                      کل ماء لک طاهر الا ما تغیّر اوصافه
                  شک بین متابنین
                    عام خاص برقرار نمیشود
                    ابهامی که وجود دارد به اولی نیز سرایت میکند
                اجمال در مخصص به عام تسری می یابد
                  نمیتوانیم به عام تمسک کنیم
              اجمال در ناحیه مصداق
                شبهه مصداقیه
                  جایی که در تعریف اشکال نداریم میدانیم فسق یعنی چه
                    ولی در تطبیق در شرایط خارجی شک داریم
                      نمیتوانیم تمسک به عام کنیم
                  قدما
                    تمسک به عام در شبهه مصداقیه ممکن ست
                      در اکرم علما
                        همه عناوین را شامل میشود
                      لاتکرم الفساق
                        انهایی که یقین داری که جدا میشود
                        اما آنهایی که نمیدانیم چه
                      علی الید ما أخذت حتی تؤدّی الّا الید الامانیّ
                        در ید مشکوک ضامن ست
                      در این حالت اکرم علما مقدم میشود
                  متاخرین
                    تمسک به عام در شبهه مصداقیه نمیتوان کرد
                      زیرا
                        حجیت مخصص نسبت به عام اقوی ست پس سبب تقدم بر عام میشود
                    پس چرا قدماء در قاعده ید این طور فتوی دادند؟
                      چه بسا فتوای فقها به خاطر وجوه دیگری باشد
                    منهم مصنف
            منفصل
              اجمال در ناحیه مفهوم
                شبهه مفهومیه
                  اقل و اکثر
                    اکرم کل عالم
                      شامل عالمان عادل عالمان فاسق یا عالمان مرتکب صغیره
                      عالمان مرتکب صغیره چه طور آیا شامل حکم اکرام میشود
                    لا تکرم الفساق منهم
                      عالمان مرتکب کبیره یا فاسق چه
                  شک بین متابنین
                    احسن الظن بالناس
                    لا تحسن الظن بالخالد
                      کدام خالد را میگوید پسر زید یا عمرو
                    توضیح
                      علم اجمالی به تخصیص و متباینین
                        علم داریم که عام شامل یکی از دو طرف نمی شود
                        ترجیحی برای هیچ طرفی وجود ندارد
                      اجمال خاص به عام سرایت می کند.
                        نمیتوانیم به عام تمسک کنیم
                  اجمال در مخصص به عام سرایت نمیکند
                    به عام میتوانیم تمسک کنیم
              اجمال در ناحیه مصداق
                شبهه مصداقیه
                  متاخرین
                    تمسک به عام در شبهه مصداقیه نمیتوان کرد
                      زیرا
                        حجیت مخصص نسبت به عام اقوی ست پس سبب تقدم بر عام میشود
                    منهم مصنف
          نکته
            فرق بین مخصص منفصل و متصل؟
              مخصص متصل
                ظهور عموم راسا رفع می شود
              مخصص منفصل
                حجیت ظهور برداشته میشود.
                  -هر چند ظهور بدوی باقی است- و لذا نمی شود به اصاله العموم تمسک کرد
                در این حالت
                  امکان دارد بگویم نسبت به یکی از طرفین اصالت عموم جاری شود
                  اما امکان ندارد هم زمان نسبت به هر دو طرف جاری شود
                    چون قطعا یکی از متباینین از عام خارج ست و در فرض همزمانی تعارض پیش می آید
                حق این است که
                  نفس وجود علم اجمالی از همان اول مانع جریان اصاله العموم در دو طرف می شود
                  نه اینکه در هر دو طرف جاری می شود و سپس تعارض می کنند و تساقط می کنند
              در متباینین
            فرق بین شبهه مصداقیه و شبهه مفهومیه بین اقل و اکثر(مخصص منفصل) چیست؟
              ایشان میفرماید قیاست مع الفارق است. با این بیاناتی که کردیم مشخص شد اینجا از آنجا جداست
              الحاصل در شبهه مصداقیه
                این فرد مردد، مردد است بین دو حجت معلومه
                  یکی عام که حجت است در ما عدا الخاص
                  و یکی هم خاص که حجت است در مدلول خودش
                  پس
                    نمیدانیم این فرد مشکوک وارد عام است یا خاص؟
                در این حالت
                  شک در حجیت مساوی است با عدم حجیت. لازم نیست علم به عدم حجیت داشته باشیم
                پس
                  عالم مرتکب صغیره شامل موضوع دلیل خاص نمیشود
                    و تحت همان اکرام علما می ماند
                      اجمالی خاص به عام سرایت نمیکند
                        میتوان تمسک به عام کرد
              الحاصل در شبهه مفهومیه
                زید ابن عمرو» و «زید ابن بکر» را می شناسیم
                  اما نمی دانیم مولا کدام یک از این دو زید را اراده کرده است
                از یک طرف این دوران بین اقل و اکثر بود
                  اقل
                    قدر متیقین فاسق مرتکب کبیره هست
                      این مرتکب کبیره در مدلول دلیل خاص وارد میشد
                  اکثر
                    یعنی آن مرتکب صغیره از مقوله شک بر زائد بر قدر متیقن بود
                      که دلیل خاص نداشت
                  پس
                    دلیل خاص را شک میکنیم آیا درمورد مرتکب صغیره حجت است تا اکرامش نکنیم؟
                  خاصیت این دوران این است که قدر متیقن دارد
                نتیجه
                  چون در حجیت اکثر شک وجود دارد
                    شک در حجیت مساوی است با عدم حجیت
                    بنابراین با حجیت عام تزاحم پیدا نمیکرد
                      پس اکثر تحت عام باقی می ماند
                        اجمالی خاص به عام سرایت نمیکند
                          میتوان تمسک به عام کرد
              خلاصه
                شبهه مفهومیه خاصیتش این بود که مفهوم در ناحیه خاص مجمل بود
                  این دلیل در حجیت خود باقی می ماند
                درحالی که در شبهه مصداقیه
                  از تحت خاص بیرون آمد چون شک در حجیت خاص نسبت به او داشتیم که شد عدم حجیت
              در هر دو نمیتوانیم تمسک به عام کنیم
          لُبّی
            تعریف
              مقصود از مخصص لبّی، مقابل مخصّص لفظی است
                نظیر اجماع و دلیل عقلی که از جمله ادلّه بوده و از نوع الفاظ نیستند
            نکته مهم
              ضابطه در حجیت دلیل لُبّی، اکتفا کردن به قدر متیقن است
                مثلا سیره علماء این است که به خبر ثقه عمل میکنند، اما اگر شک کردیم شخصی ثقه است یا خیر، اینجا حق نداریم به آن خبر عمل کنیم
            تنبیه
              في جواز التمسّك بالعامّ في الشبهة المصداقيّة إذا كان المخصّص لبّيّا
            اقوال
              شیخ انصاری
                جواز تمسک به عام نسبت داده شده است(مطلقا)
                  و جماعتی از متاخرین هم از ایشان تبعیت کرده اند
                توضیح دلیل
                  هرعامی متضمن دو ظهور است
                    ظهور در عدم منافات هر صفت یا عنوانی نسبت به حکم عام
                    ظهوردر عدم وجود منافی مطلقا
                    که ظهور در عموم دارد
                  مثال
                    معنای عمومیت ظهور "اکرم جیرانی" این است که
                      هیچ صفتی (مثل عدوات، فسق و ....} نیست که منافات با وجوب اکرام داشته باشدو
                      هیچ فردی از جیران نیست که دارای صفت یا عنوانی باشد که منافی وجوب اکرامش باشد
                    مخصص منفصل مانند "لا تکرم الاعداء من جیرانی"وقتی می اید
                      دو ظهور دارد
                        صفت عداوت منافی وجوب اکرام است
                        در جیرانی فرد یا افرادی هست یا خواهد بود که صفت عداوت داشته باشد}
                          و الا تخصیص زدن کار لغوی بود
                  نتیجه
                    در مخصص لفظی
                      مخصص لفظی، مزاحم هر دو ظهور عام می شود، و عام را در هر دو ظهور از حجیت می اندازد.
                        لذاوقتی در شبهه مصداقیه شک داریم
                          نمی توانیم به عام تمسک کنیم،
                            چون از حجیت در شمولیت افتاده
                    در مخصص لبی
                      مثلا عقل حکم کند که دشمنی منافی وجوب اکرام است
                        فقط ظهور اول را دارد
                        ظهور دوم را ندارد
                          یعنی متوقف بر وجود فرد یا افرادی (فعلا او استقبالا) که عدو باشند نیست. و سر از لغویت در نمی اورد
                          چون حکم عقل است(نه لفظ مولا) چون عقل می تواند مفروض الوجود حکم کند
                      لذامخصص لبی فقط با ظهور اول عام مزاحم است
                        لذا وقتی شک کردیم که ایا فردی از جیران عدو هست یا نه؟
                          تمسک به عام می کنیم
                        دلیل
                          چون مخصص لبی در فرد مشکوک حجت نیست
                        فرقی ندارد که مخصص لبی ضروری باشد یا غیر ضروری، یا کاشف از تقیید موضوع باشد یا کاشف از ملاک حکم
              صاحب کفایه
                قائل به تفصیل شده
                  1
                    اگر مخصص لبی "مما یصح ان یتکل علیه المتکلم فی بیان مراده" باشد
                      در این صورت مانند مخصص متصل است .
                        که عام ظهور در عمومیت پیدا نمی کند.لذا تمسک به عام در شبهه مصداقیه جایز نیست
                      یعنی از ضروریات عقلی(بدیهی) باشد
                  2
                    اگر لیس "مما یصح ان....
                      ظهور عام باقی است و تمسک به ان بلا مانع است
                      یعنی عقل نظری و غیر بدیهی
                    مثال
                      مولا امر کند: اکرم جیرانی
                        عبد: قطع دارد که مولا اکرام همسایه های دشمن را اراده نکرده
                      سوال
                        اگر شک کرد که فلان شخص دشمن مولا هست یا نه؟
                      جواب
                        نمی تواند او را اکرام نکند/اگر اکرام نکرد مولا می تواند او را مواخذه کند.
                          یعنی باید به عام تمسک میکرد
                        دلیل
                          چون ملاک حجیت ظهورات، بناء و سیره عقلاء است
                          و لذا ظهور عام در اینجا به بناء عقلاء حجت است.
                        علاوه بر این
                          با فراگیری عمومیت عام نسبت به فرد مشکوک مشخص میشود این فرد تخصصا خارج ست نه حکما یا تخصیصا
                      سیره مستمره مالوفه بین عقلاء
              نظر مرحوم نائینی
                اگر مخصص لبی
                  کاشف از تقیید موضوع حکم در عام باشد
                    چه عقلی بدیهی باشد به گونه‌ای که متکلّم در مقام تخاطب بتواند برآن اعتماد کند
                      مثل مخصص متصل خواهد بود
                    چه عقلی نظری (غیر بدیهی) یا اجماعی باشد که مخاطب در مقام تکلم نمیتواند به آن اعتماد کند
                    خلاصه
                      پس بدون هیچ فرقی بین لبّی و لفظی، جایی برای تمسک به عام در فرد مشکوک نیست
                      ، زیرا مانعی که برای تمسک به عام وجود دارد در هر دو (مخصص لبّی و لفظی) مشترک است
                    و لذا برای عام، ظهوری در عموم منعقد نمی‌شود
                      و در نتیجه مجالی برای تمسک به عام در شبهه مصداقیه نخواهد بود
                      همانند مخصص لفظی
                  کاشف از ملاک حکم شارع باشد
                    مثلا توسط عقل یا اجماع فهمیده شود که علت لعن بنی امیه، کفر انهاست،
                      در این صورت باعث تقیید موضوع نمی شود، بلکه از عمومیت کلام مولا (مانند لعن الله بنی امیه قاطبه) کشف می شود که ملاک در تمام افراد عام وجود دارد
                        لذا اگر شک شود که آیا در فردی این ملاک وجود دارد یا نه؟ عمومیت حکم کاشف از وجود ملاک در ان فرد است
                نظر به تفصیل
            نکات
              اگر ندانیم مخصص، کاشف از وجود ملاک است یا مقید موضوع
                1
                  اگر عقل ضروری باشد(یعنی "مما یصح ان یتکل علیه.." باشد) : ملحق به دسته اول است{
                    چون مانند مخصص لفظی است
                2
                  اگر عقل نظری یا اجماع باشد(یعنی "مما لا یصح ان یتکل علیه... باشد
                    ملحق به قسم ثانی است.یعنی به عموم تمسک می کنیم،
                  دلیل
                    عمومیت کلام مولا ظاهر در این است که فرد مشکوک هم دارای ملاک هست
                    احتمال می دهیم که مخصص لبی، مقید موضوع باشد(که این صرف احتمال است)
                    لذا این احتمال نمی تواند در برابر ظهور مقاومت کند
                میشود همان تفصیل صاحب کفایه
          کل حالات مخصص در یک نگاه
      لا يجوز العمل بالعامّ قبل الفحص عن المخصّص‏
        آیا تا عام را شنیدیم، باید به آن عمل کنیم؟
          عمل عام بعد از فحص و بررسی از مخصصات است.
            اگر گشتیم و مخصصی پیدا نکردیم
              آنگاه جواز عمل به عام را داریم
          خلاصه
            اصالت ظهور حجّت نیست مگر بعد از جستجو و یأس از قرینه
        نکته
          بررسی فقیه باید بررسی عالمانه باشد نه با نرم افزار و ...، یعنی فحص باید منجر به یأس و نا امیدی قطعی از وجود قرینه بشود
            اقا بروجرودی برای رفع اشکالات وسائل الشیعه، لَجنه و گروهی تشکیل داد و کتاب «جامع الاحادیث» را نوشت.
              ایشان روایات را کامل آورده است و عنوان هم نباید به روایات داد. چون عنوان دادن یک نوع القای معنا و مفهوم است
        قاعده
          ما من عام الّا و قد خُصّ
            منظور از این عام در این قاعده چیست؟
          عام بر دو نوع است
            عمومات عقلی
              به هیچ وجه تخصیص نمیخورد. (در واقع این ها ارشاد به حکم عقلی است)
                مثل: کل اجتماع النقیضین مُحال.
                مثل: ان الله علی کل شئ قدیر.
            عمومات شرعیة و عرفیه
              این سنخ از عمومات در مظان تخصیص است. لذا مخاطب حق عمل کردن ابتدایی به آنها را ندارد. بلکه باید بعد از فحص و یأس از یافتن مخصّصات به عام عمل کند
              نکته: «شرعی» منظور مجعولات شرعی است
                احلت لکم ما فی الارض جمیعا
                  عموم این ایه در برمیگیرد: میته، لحم و کلب و
                  ولی با مخصصی مثل: حرمت علیکم المیتة و الدم و لحم الخنزیر
                    این 3 مورد از ذیل عام خارج میشود
                کل ماء طاهر
                  مخصص: الا ما تغیّر اوصاف الثلاثة
                یوصیکم الله فی اولادکم للذکر مثل حظ الانثینن
                  مخصص: لا ارث للقاتل
                احل الله البیع
                  مخصص: نهی النبی عن البیغ الغرری
                حرم الله الربا
                  لا الربا بین الولد و الوالد
              نتیجه
                بنابراین در اینجا منظور عمومات شرعی و عرفی است.
                مخصصات همیشه کاشف از مراد جدی متکلم از بیان عام است.
              محل بحث
        نتیجه
          اگر احراز کردیم
            1
              که مخصّص، کاشف از تقیید موضوع عام است
                تمسک به عام جایز نیست
            2
              که مخصّص، فقط کاشف از ملاک حکم است
                عام کاشف از وجود ملاک در مشکوک خواهد بود
                  و تمسک به عام جایز است
                بدون اینکه تقییدی در کار باشد
          تردید و عدم احراز
            که مخصص آیا قید است یا ملاک است
              در صورتی که حکم عقل ضروری باشد
                تمسک به عام جایز نیست
                  یعنی به منزله تقیید است
                    ملحق به قسم اول می‌شود
                و بتوان در تفهیم برآن اعتماد کرد
              و اگر خاص، مطلبی نظری و یا اجمالی بود
                و تمسک به عام جایز است
                  یعنی کاشف از ملاک است
                    ملحق به قسم دوم می‌شود
                  چرا که ممکن است مولی در فرد مشکوک، وجود ملاک را احراز کرده باشد، البته با این احتمال که آنچه عقل درک کرده و یا اجماع برآن قائم شده از قبیل ملاکات باشد
                و نتوانستیم در مقام تفهیم برآن تکیه کنیم
          در شبهه مصداقیه
        مقدار فحص لازم، چقدر است؟
          1
            به مقداری است که موجب یأس قطعی از وجود قرینه شود
          2
            یا به مقداری است که موجب ظن غالب و اطمینان به عدم قرینه شود
          مختار مصنف
            اطمینان، کافی است
              در زمان ما علماء اخبار را جمع و در کتب روایی و فقهی تبویب و تنقیح کرده و کار را راحت کرده اند. به طوری که اگر فقیه به محل مناسبش رجوع کند و نیابد، غالبا قطع هم برایش حاصل می شود(هر چند از نظر ما اطمینان کافی است)
      تعقيب العامّ بضمير يرجع إلى بعض أفراده‏
        محل بحث
          سوال
            گاهی یک عامی می اید(که دارای حکم مستقل است)
              +
                و بعد ان جمله ای می اید که در ان جمله ضمیری است که به بعض افراد عام برمی گردد
                  اینجا باید چه کنیم؟
                  به دلیل وجود قرینه
        مثال
          و المطلقات یتربصّن بأنفهسنّ ...و بعولتهنّ احقّ بردهنّ فی ذلک
            اینجا المطلقات یک معنا عام دارد؛ شامل طلاق رجعی و هم طلاق غیر رجعی میشود
              ضمیر بعولتهن به کدام نوع از طلاق بر میگردد؟
          اما اینجا میدانیم ضمیر بعولتهن به خصوص طلاق رجعی بر میگردد
            چون از مسلمات فقهی این است که در طلاق رجعی، شوهر میتواند بدون اسباب عقد به زنش رجوع کند و نسبت به بقیه مردان در رجوع به آنها مستحق تر هستند
        نکته
          تعریف استخدام
            از لفظی که دارای چند معنا است در یک استعمال، به یک معنا و در برگشت ضمیر به آن لفظ ، معنا دیگری اراده شود
          مثال برای صنعت استخدام
            فمَن شَهِدَ منکم الشهر فلیصمه. (هرکس که ماه را رویت کند پس باید آن ماه [قمری] را روزه بگیرد.)
              شهر اول به معنا: ماه در آسمان
              ضمیری در فلیصمه که به شهر برمیگردد: ماه قمری
        جواب
          دوران بین دو خلاف ظاهر
            خلاف اصاله العموم
              یعنی بگوییم مطلقات به واسطه معنای ضمیر تخصیص خورده
                تطبیق در مثال
                  یعنی المطلقات در معنا عام به کار نرفته و فقط در معنا طلاق رجعی به کار رفته است. و صنعت استخدام خلاف اصل است
              دست از ظهور عام برداریم
            مخالف ظهور رجوع ضمیر به تمام مرجعش
              که خود استخدام خلاف اصل است
                یعنی دلیل می خواهد
                تطبیق در مثال
                  «مطلقات» در معنای عام خودش به کار رفته اما ضمیر به همه آن بر نمیگردد بلکه فقط به طلاق های رجعی میخورد
              قائل به استخدام شویم
        کدام خلاف ظاهر اَولی است؟
          اقوال
            اصاله العموم مقدم است
              لذا حالت 2 را می پذیریم
                اصاله عدم استخدام جاری نمی شود، چون محل جریان اصول لفظیه، هنگام شک در مراد متکلم است
                  ولی اینجا مراد معلوم است و شک در کیفیت استعمال ضمیر است
            اصاله عدم استخدام اولی است
              لذا حالت 1 را می پذیریم
                اصاله العموم جاری نمی شود چون "ما یصلح للقرینیه" داریم و ان عبارت است از: عود ضمیر به بعض عام
            هیچ یک از اصلها جاری نمی شود،.
              و به اصول عملیه رجوع می کنیم
            مختار مصنف
              اصاله العموم جاری میشود و مانعی ندارد
                و عود ضمیر به بعض افراد عام قرینه بر تخصیص عام نیست
          اختلاف است
        اقوال در مسئله
          1
            اصل عدم استخدام پس مخالفت با عام اَولی است
              (یعنی در مثال بگوییم المطلقات در ایه از همان اول به معنا طلاق رجعی است.)
              یعنی استخدام خلاف اصل است و دلیل میخواهد
          2
            اصل استخدام است لذا ظهور عام در عموم باقی می ماند
              یعنی هرکجا عامی به کار رود و در ادامه ضمیری به بعض آن برگشت از مصادیق استخدام است
          3
            هیچ کدام از این دو اصل بر دیگری مقدم نیست
              پس کلام ما مجمل میشود و باید به اصل عملی مراجعه شود
            تطبیق در مثال
              اصالة العموم در مطلقات جاری نمیشود
                چون قرینه (ضمیر در بعولتهن به بعض عام برمیگردد) داریم که عام المطلقات را تخصیص میزند
                پس بنابراین ما باید دست از ظهور عام برداریم و نمیتوانیم به عام تمسک کنیم
                  یعنی صنعت استخدام داریم
              و از طرفی اصل عدم استخدام را نمیتوانیم جاری کنیم
                این اصول در جایی است که مراد متکلم مشکوک باشد
                  (از قرینه خارجی میدانیم که قطعا طلاق رجعی است که شوهر حق رجوع به همسر را دارد نه همه را)
                و لکن در ما نحن فیه هیچ شکی نداریم که مراد نداریم که مراد متکلم چیست. لذا مجری برای هیچ کدام از این اصل ها نیست
          4
            مصنف
              عام به عمومیت خود باقی است
                و عود ضمیر به بعض افراد عام قرینه بر تخصیص عام نیست
              دلیل
                زیرا در اینجا دو کلام مستقل و مجزی وجود دارد و اینکه در کلام دوم حکم خاصی بیان شده است، دلیل بر کلام اول نیست
                  پس اصالة العموم در ما نحن فیه حجت است
              مثال
                العلماء یجب اکرامهم و هم یجوز التقلید منهم
                  در اینجا ضمیر در اکرامهم به العلماء برمیگردد اما ضمیر در منهم به همه علماء بر نمیگردد
                  یعنی العماء در جمله اول، عام است اما در جمله دوم قرینه خارجیه داریم که تقلید فقط از علماء اعلم جایز است
                  پس بنابراین نمیتوانیم بگوییم چون ضمیر در منهم به علمای اعلم بر میگردد، پس به عمومیت العلماء در جمله اول خدشه ای وارد میشود
                  یعنی اگر صد تا قید به عام بخورد ، باز هم عموم به عمومیت خود باقی است و حجت است در مابقی خودش است
                  عام یعنی وجوب اکرام حکم مستقل دارد
                    جواز تقلید هم حکم مستقل خود را دارد
                      اگر با ضمیر اراده بعض از عام نیز شده باشد به حکم عام خللی وارد نمیکند
              توجه
                در مسائل قبلی (مسئله 3و4) خواندیم که عام مخصص حقیقت است در ما بقی آن و حجت است در ما بقی آن. یعنی ایشان معتقد است: عام همیشه عام است اما در عمومیت خود دایره اش گاهی سعه و ضیق پیدا میکند. اینجا همین مبنا را أخذ کرده است
          تفصیلی
      تعقيب الاستثناء لجمل متعدّدة
        استثنایی(تخصیصی) که بعد از چند عام متوالی می آید، ظهور در تخصیص کدام یک از آنها را دارد؟
          مثال
            وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ [کنایه از تهمت زدن] الْمُحْصَناتِ[زنان شوهردار] ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانینَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً ابَدا وَ اولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ الا الَّذینَ تابُوا
              (کسانی که به زنان پاک دامن تهمت زنا میزنند و 4 شاهد برای مدعای خود نیاوردند، باید 80 ضربه شلاق بخورند و شهادت آنها در موضوعات قبول نیست و آنها همان فاسقان هستند به جز کسانی که توبه کردند)
          محل بحث
            آیا توبه کننده فقط فسق از او برداشته میشود (تا بتواند مثلا امام جماعت یا قاضی بشود) یا با توبه علاوه بر برداشتن فسق، 80 ضربه شلاق و رد شهادت آنها هم برداشته میشود؟
          اقوال
            1
              به خصوص جمله اخیر رجوع می‌کند
                رجوع به جملات قبلی با قرینه ممکن ست
            2
              عکس حالت بالا
                ظهور در تخصیص همه ی جمل ماقبل دارد
                  رجوع به جمله اخیر با قرینه ممکن ست
            3
              عدم ظهوره في واحد منهما
                و إن كان رجوعه إلى الأخيرة متيقّنا على كلّ حال
                  أمّا ما عدا الأخيرة فتبقى مجملة لوجود ما يصلح للقرينيّة
                    فلا ينعقد لها ظهور في العموم، فلا تجري أصالة العموم فيها
                      و لذا برای آن جملات، ظهوری در عموم منعقد نمی‌شود
                        در نتیجه اصالة العموم در آن‌ها جاری نمی‌گردد
                    و امّا جملات قبلی، مجمل باقی می‌مانند و دلیل می خواهد
                      زیرا چیزی که صلاحیت قرینه بودن دارد، در کار است
                  رجوع استثناء به جمله اخیر متیقن است
                کلام در هیچ‌یک ظهور ندارد
              نکته
                مناشی اجمال
                  اشتراک لفظی
                  مغالطه ممارات
                    عدم علم به مرجع ضمیر
                  ترکیب واضح نبود
                  ما یصلح للقرینه باشد
                فرق قرینه با ما یصلح للقرینه
                  قرینه
                    قطعی است و جمله ما را تخصیص میزند
                  اما ما یصلح للقرینه
                    کلام مجمل است و نمیشود به راحتی به آن کلام تمسک کنیم
            4
              تفصیل
                موضوع واحد باشد و تکرار نشده باشد
                  ظهور در همه دارد
                    مثال: احسن الی الناس و اقض حوائجهم و... الا الفاسقین
                      درتمام این جملات موضوع مردم ست
                      به مردم نیکی کن و به آنان احترام بگذار و حوائج آنها را برآور مگر فاسقین از مردم را
                    چون استثنا از موضوع ما افرادی را خارج می کند به اعتبار حکم و اصل عدم صنعت استخدام است لذا با تخصیص موضوع تمام جمل
                موضوع در هر جمله تکرار شده باشد مطلقا
                  ظهور در رجوع به اخیره دارد، چون موضوع مستقلا در ان ذکر شده تخصیص سایر جملات نیاز به قرینه دارد
                    چون استثناء محل خودش را پیدا کرده لذا دیگر صلاحیت قرینیت برای سایر جملات را ندارد
                    و اگر متکلم غیر از این را اراده کرده بود باید قرینه ای برای ان می اورد، و الا اخلال به بیان خودش کرده
                  خلاصه
                    چون در این آیه اولئک تکرار شده است، پس اینجا استثناء فقط از فسق است
                      وَ اولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ الا الَّذینَ تابُوا
                    در این مثال مناقشه وجود دارد. چون در این آیه ضمیر ذکر شده و خود موضوع بیان نشده است
                      پس تفصیل را باید به یک مثال دیگری درست کنید
                  مثال: همان آیه مذکور در بالا
                    چند مثال بیّن و آشکار برای مورد دوم که موضوع تکرار شده است (تا مناقشه ای در مثال نباشد)
                      مثال اول
                        اکرم العلماء و اکرم السادات و اکرم المساکین الا الفساق. (اینجا موضوعات مختلف اما حکم واحد است
                          اینجا استثناء فقط به آخری میخورد
                      مثال دوم
                        اکرم العلماء و جالس الفقراء و اطعم المساکین الا الفساق
                          اینجا حکم و موضوع مختلف است
                      مثال سوم
                        اکرم العلماء و اطعم المساکین الا الجُهال. (موضوعات مختلف اما حکم واحد)
                        اینجا دو موضوع دارد پس استثناء به اخری میخورد. اما در این مثال روی مناسبت دو موضوع معنا ندارد که مولا از یک طرف بگوید اکرم العلماء بعد جاهل را از عالم استثناء کند.(العلماء با جهال تباین دارد و این اسثناء معنا ندارد که برای مورد اول باشد.)
                    اما نسبت به سایر جمل اصاله العموم جاری می کنیم
                  ولو اینکه موضوع از لحاظ معنا واحد باشد یا نباشد
              اشکال
                شما در جملات قبلی متمسک به اصالت العموم شدید. ایا این احتمال را نمیدهید که استثناء به این موارد هم بخورد؟
                  یعنی مخصص، صلاحیت قرینه بودن برای تخصیص جملات قبلی را نیز دارد
                    ما یصلح للقرینه اینجا همان استثناء است
                  لذا اجمال داریم و نمی توانیم اصاله العموم جاری کنیم
                    (اصالت عموم زمانی جاری میشود که هیچ اراده ای مبنی بر خلاف عام بودن نباشد)
              پاسخ
                فرض ما به این است که متکلم موضوع را مکررا ذکر کرده و به یک استثناء اکتفا کرده است، و این استثناء نیز جای خود را با بازگشت به جمله آخری، پیدا کرده ست.
                  لذا اگر متکلم بخواهد استثناء(= ما یصلح للقرینه) را به تمامی جملات بزند، برای این اراده متکلم باید دنبال قرینه ای بگردیم
                  که در غیر این صورت متکلم با نصب نکردن قرینه، خلل به غرض خود وارد کرده است و حکیم وقتی حرف میزند مبهم صحبت نمیکند
                    یعنی انسان حکیم طوری صحبت نمیکند که ظهورش یک چیز باشد و خلاف ظاهر را اراده کند
                      .(فرض ما هم این است که متکلم حکیم است و کار عبث نمیکند)
              دلیل
                اگر کلام (موضوع واحد) باشد
                  در اینجا کلام ظهور در این دارد که استثناء به همه میخورد و همه جملات را تخصیص میزند
                    چون استثناء فقط از موضوع ما افرادی را خارج میکند که حکم روی این افراد نمی آید
                      چون موضوع تنها در ابتدا کلام ذکر شده است، پس استثناء به صدر کلام میخورد
                  از نوع تفصیل اول
                اما اگر کلام (موضوع متعدد) باشد
                  ظهور در این دارد که استثناء فقط به آخرین مورد میخورد. چون موضوع در جمله آخر به صورت مستقل آمده است
                    در باقی جملات نیاز به قرینه و دلیل ست
                      فرض اینست که دلیلی نداریم
                    لذا نسبت به جملات قبل اصل لفظی اصالة العموم جاری میشود
                  از نوع تفصیل دوم
            نظر مرحوم مظفر
              قول به تفصیل ارجح است و بدین وسیله میخواهد بین اقوال آقایان جمع کند. بدین صورت که
                قول 1
                  به جمله آخر میخورد ، مظنورشان مثالهایی است که موضوع در آنها تکرار شده
                قول 2
                  به همه میخورد. منظورشان مثالهایی است که موضوع فقط در صدر جمله آمده است
                قول3
                  ظهور در چیزی ندارد و با آن کار نداریم
                قول 4
                  قائلین به رجوع به جمیع موضوع
                    براساس مثال هایی که موضوع در صدر کلام ذکر شده است.
                  قائلین رجوع به قید اخیر
                    مثال هایی را دیده اند که موضوع در انها تکرار شده است
                  لذا نزاع می شود لفظی
          آیا استثناء از همه عمومات است؟یا فقط مورد اخیر را استثناء میکند؟
      تخصيص العامّ بالمفهوم‏
        محل بحث
          اگر مولا یک عامی گفت و بعد آن را تخصیص نزد
            آیا مفهومی که گرفتیم قدرت این را دارد که عام منطوقی ما را تخصیص بزند؟
            اما از کلام دیگر مولا مفهوم (موافق/ مخالف) گرفتیم.
        انواع مفهوم
          موافق
            بدون شک تخصیص عام جایز است.(یعنی اینجا اختلافی وجود ندارد)
            دلیل
              زیرا مفهوم موافق مانند نص است
                و همانطور که نص میتواند عام را تخصیص بزند، مفهوم موافق هم تخصیص میزند
                چون مفهوم موافق اقوی از عام است. زیرا مفهوم موافق یک نحوه قیاس اولویت است
            مثال اول
              اول مولا بگوید: اضرب کلَّ فاسق. بعد مولا در کلام دیگر میگوید: و لا تقل لهما اف
                و ما از این کلام مفهوم (موافق) میگیریم که به طریق اولی: لا تضرب الوالدین.
              حالا با این مفهوم میتوانیم آن عام (اضرب کل فاسق) را تخصیص بزنیم و بگوییم اگر پدر و مادر فاسق بودند، نباید آنها را کتک زد؟
            مثال دوم
              قرآن میگوید: اوفوا بالعقود. (یعنی همه عقد ها باید به آن وفا شود). روایت میگوید: صیغه عقد باید ماضی و عربی باشد و مضارع عربی کافی نیست
                مفهوم موافق این روایت میگوید: به طریق اولی مضارع غیر عربی هم کافی نیست.
                این مفهوم، عموم را تخصیص میزند زیرا این مفهوم موافق یا مانند نص است یا اظهر از عام(ظاهر) است.
                  چون مفهوم موافق یک نحوه قیاس اولویت دارد
          مخالف
            اینجا دو ایه داریم
              مفهوم آیه: انّ الظن لا یغنی من الحق شیئا. (هیچ ظنی اعتبار ندارد)
              ان جاءکم فاسق بنبإ فتبیّنوا (اگر فاسقی خبر اورد، بررسی کن)
                از ایه نبأ مفهوم مخالف میگیریم (اگر غیر فاسق(= عادل) خبر نیاورد، لازم نیست بررسی کنید).
                لذا این مفهوم میگوید: خبر واحدِ ثقه، ظن معتبر است. و عام را تخصیص میزند که میگفت هر ظنی حجیت و اعتبار ندارد.
            اقوال در مسئله
              1
                عام مقدم است؛
                  قائلین: ابن ادریس (صاحب سرائر)
                    زیرا ظهور مفهوم مخالف به اندازه منطوق یا مفهوم موافق نیست(به عبارت دیگر ظهور مفهوم اضعف از ظهور منطوق است.)
                    یعنی این مفهوم مخالف قدرت ندارد این عام را تخصیص بزند. زیرا در ایات قران مکررا از ظن و خَرس نهی شده است. (لا تقفوا ما لیس لک به علم)
                  یعنی تخصیص نمیخورد به واسطه مفهوم مخالف
              2
                مفهوم مخالف مقدم است
                  دلیل
                    چون خاص(مفهوم خالف) همیشه قرینه برای اراده جدی متکلم از عام است
                      مفهوم مخالف قرینه است بر عام.
                    همیشه قرینه(خاص) بر ذو القرینه(عام) مقدم است.
                      لذا مفهوم مخالف بر عام مقدم است.
                  قائلین: مصنف
              3
                هیچ کدام بر دیگری مقدم نمیشود، پس کلام مجمل است
                  دلیل: هر دو در مظان این هستند که حجت باشند لذا تعارض پیش بیاید.
      تخصيص الكتاب العزيز بخبر الواحد
        مقدمات
          ما مطئمن هستیم قرآن همه اش قطعی الصدور است و همه اش از سمت خدا متعال است.
          از طرف دیگر روایات قطعی الصدور نیست مثل خبر واحد(خبر واحد یعنی احتمال میدهیم که چون فلانی مورد وثوق است حرف معصوم است.)
        محل بحث
          ایا یک چیز قطعی الصدور را میتوانیم با یک چیز ظنی الصدور است، تخصیص بزنیم؟
        مثال
          قرآن
            احل لکم الصید البحر
          روایت
            آنچه از دریا صید میشود، فقط سمک دارای فلس و روبیان (میگو یا اِربیان) حلال است.
          سوال
            آیا روایت میتواند عام را تخصیص بزند تا بگوییم این دو مورد مذکور حلال است یا خیر تا بگوییم هرچه از دریا بگیریم، حلال است؟
          مصنف
            همه قبول دارند که تخصیص میزند
        نکته خارج از درس
          قائلین به حجیت یا عدم حجیت خبر واحد ادعا میکنند قولشان اجماعی ست
          ولی هر دو گروه در اینجا حکم میدهند که خوردن همه آبزیان جایز نیست
          پس از این متوجه میشویم آن گروهی که میگویند: خبر واحد حجت نیست، منظورشان خبر واحد غیر ثقه است
            در سال بعد میخوانیم
        مثال دیگر
          ص: نهی النبی عن بیع الغرری.
          ک: احل الله البیع
      دوران بين التخصيص و النسخ
        مقدمه
          تفاوت های نسخ و تخصیص
            در نسخ ثبوت واقعی است ولی در تخصیص ثبوت ظاهری است (ثبوت بدوی است).
              مثلا اکرم العلماء الا الفساق؛ این مخصص متصل نشان میدهد که ظهور در همه افراد علماء ندارد و این ظهور شکسته شد. لذا میگوییم ثبوت ظاهری یا بدوی دارد.
            در تخصیص، خاص باید قبل از عمل به عام بیان شود. اما در نسخ، عمل به دلیل ناسخ بعد از عملِ به دلیل منسوخ لازم می آید.
              یعنی اگر مولا اول بگوید: اکرم العلماء؛ و بعد بگوید: لا تکرم الفساق. و منظور مولا همه اکرام همه علماء نبوده است. این تأخیر بیان از موضع حاجت است و این کار از حکیم قبیح است.
        استاد
          این بحث چندان کاربردی نیست و جزء مباحث علم اصول نیست چون نسخ از مباحث علم کلام و قرآن است
        تعریف مصنف
          نسخ بر وزن فسخ در لغت
            از روى نوشته‏اى دوباره نوشتن
            نقل
            از بين بردن است
              برداشتن حكم شرعى سابق به‏وسيله دليل شرعى ديگر پس از به اتمام رسيدن مدت آن و منتفى شدن مصلحت و ملاك در آن
              به‏گونه‏اى كه اگر ناسخ وجود نداشت آن حكم همچنان به حال خود باقى مى‏ماند
              محل بحث
          النسخ اصطلاحا
            رفع ما هو ثابت في الشريعة من الأحكام و نحوها
          علّامه حلّى مى‏گويد
            اكثر مسلمين قائل به جواز نسخ هستند، زيرا احكام تابع مصالح و مفاسد است. بنابراين پذيرفتنى است كه عملى در يك زمان داراى مصلحت بوده، و در زمان ديگر داراى مفسده باشد.
            بنابراين اگر تكليف ادامه داشته باشد در مفسده خواهد افتاد. به همين دليل نسخ مى‏گردد.
        ادله وقوع نسخ
          قران
            وقوع نسخ در قرآن خود دليل ديگرى بر مدعاست، و به اصطلاح بهترين و روشن‏ترين دليل بر ممكن بودن هر چيزى وقوع آن چيز است.‏
            مثال های دیگر
              «ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها»، سوره مباركه بقره، آيه 105.
                خداوند مى‏فرمايد: هرچه از آيات قرآن را نسخ كنيم يا حكم آن را متروك سازيم بهتر از آن يا مانند آن بياوريم‏[2] اين آيه نسخ را ثابت مى‏داند.
              «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً»، سوره مباركه مجادله، آيه 12.
              «أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ»، سوره مباركه مجادله، آيه 12.
          نکته مهم
            علامه طباطبايى مى‏گويد
              نسخ فقط در آيات احكام قابل تصوّر است. اما آياتى كه از حقايق ثابت غير قابل زوال بحث مى‏كند، هرگز قابل نسخ نمى‏باشد. زيرا واقعيات محوشدنى نيست
        خارج از درس
          آيا قرآن مى‏تواند ناسخ سنّت باشد يا خير؟
            سيد مرتضى مى‏گويد: جميع علما غير از شافعى قائل به جواز هستند. نمونه عينى آن جريان قبله اول مسلمين (مسجد الاقصى) است كه با سنت واجب شده ولى با قرآن نسخ گرديده است
        تفاوت نسخ و تخصیص
          نسخ
            1
              نسخ، جلوگيرى از امتداد زمانى قانون است
            2
              اما نسخ بايد پس از فرارسيدن زمان به كار بستن عام باشد.
            3
              ناسخ و منسوخ هر دو بايد شرعى باشند
            4
              ناسخ بايد منفصل و جداى از منسوخ باشد.
            5
              منسوخ نمى‏تواند موقّت به غايتى باشد. آن‏گونه كه آيه‏ «ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ» است،
          تخصیص
            1
              ولى تخصيص محدود كردن حكم قانون عام نسبت به برخى از افراد آن است.
            2
              تخصيص بايد پيش از فرارسيدن زمان عمل به عام باشد
            3
              ، برخلاف مخصّص (به صيغه اسم فاعل) و مخصص (به صيغه اسم مفعول) كه مى‏تواند هر دو يا يكى عقلى باشد
            4
              در حالى كه مخصّص مى‏تواند متّصل و يا منفصل باشد
            5
              به خلاف تخصیص
                مثلا مى‏تواند بگويد: تمام دانشمندان را در روز جمعه مهمانى بده.
          هر شماره مقابل یکدیگر
        جواز نسخ
          بدون شك نسخ در موارد زير جايز است
            قرآن به‏وسيله قرآن
            خبر متواتر به‏وسيله خبر متواتر
            خبر واحد به‏وسيله خبر واحد يا خبر متواتر؛
          آيا نسخ قرآن به‏وسيله سنّت متواتر جايز است يا خير؟
            تنها شافعيه قائل به عدم جواز بوده، اما بقيه علما قائل به جواز هستند. برخلاف سنّت غير متواتر كه فقط ظاهريه قائل به جواز نسخ هستند، ساير انديشمندان مى‏گويند نمى‏توان با سنّت غير متواتر قرآن را نسخ كرد.[11]
            مثال: رفع حکم وجوب صدقه قبل از نجوی با نبی.
        محل بحث
          اگر دو دلیل داشتیم و شک داشتیم نسخ رخ داده یا تخصیص؟
          هر دو دلیل عام و خاص معلوم التاریخ است+ و تقارن عرفی دارند
            چون هنوز به عام عمل نکردیم و چیزی که به آن عمل نکردیم اصلا نسخ در آن معنا ندارد.
              قطعا از موارد تخصیص است
          عام و خاص معلوم التاریخ هستند
            زمان عام مقدم بر زمان خاص است
              خاص قبل از عمل به عام صادر شده است
                چون هنوز به عام عمل نکردیم + تخصیص اَولی من نسخ است.
                از موارد تخصیص است
              خاص بعد از عمل به عام صادر شده است
                قول اول
                  حمل بر نسخ شود. (یعنی واجب است نسخ باشد
                  دلیل
                    در صورتی که وقت عمل به عام فرا رسیده باشد، اگر خاص بخواهد مخصص باشد چون تخصیص بیان برای عام است
                    لازم می آید تأخیر بیان از وقت حاجت و تأخیر بیان از وقت حاجت، برای مولا حکیم قبیح است
                قول دوم
                  حمل بر تخصیص میشود (یعنی تخصیص را جایز میدانند) که خودشان دو گروه هستند
                  نسخ را اولی میدانند.
                    یعنی بهتر این است که نسخ بگیریم هرچند تخصیص جایز است
                    دلیل: تأخیر عقاب از موضع بیان پیش می آید.
                  تخصیص را اولی میدانند
                    اشکال این گروه به کسانی که میگفتند حمل بر نسخ اولیت دارد
                      عام برای بیان حکم ظاهری آمده بود و در واقع خاص، حکم واقعی به مکلف میدهد
                      و در صورتی که مکلف عمل به عام کرده باشد، اشکال بیان از موضع حاجت لازم نمی آید
                      زیرا تأخیر بیان ممکن است به خاطر مصلحت تدریج باشد(مثل مصلحت تدریج همچون حرمت خمر که قرآن اول میفرماید این کار را نکنید، بهتر است
                      . و بعد دستور به حرمت میدهد.و به یک باره نمیگوید شراب حرام است چون در عرب جاهلیت رایج بوده است)
                    دلیل قائلین اولویت تخصیص نسبت به نسخ
                      زیرا اصالت العموم بیانگر حکم ظاهری است، چون پشتوانه اصالت عموم، اصالت الظهور است
                      لذا جایی که حکم ظاهری مطرح است، حمل بر تخصیص بعد از رسیدن خاص اولویت دارد
                      ( و دلیل خاص کاشف از مراد جدی متلکم از ان بیان عام میکند.) زیرا نسخ در جایی است که حکم اول، حکم واقعی باشد
                      (چون در تعریف نسخ گفتیم: رفت ما هو ثابت للشریعة)
                    یعنی بهتر این است که تخصیص بگیریم ولی لازم نیست حتما تخصیص بگیریم
            زمان خاص مقدم بر زمان عام است
              عام قبل از عمل به خاص صادر شده است.
                از موارد تخصیص است
                  چون هنوز به عام عمل نکردیم + تخصیص اَولی من نسخ است.
              عام بعد از عمل به خاص صادر شده است
                محل اختلاف است
                  برخی عام را به عنوان ناسخ خاص گرفتند.
                    دلیل
                      در اینجا اصالة العموم جاری است و هیچ مانعی هم برای اصالت العموم وجود ندارد.
                      مگر اینکه کسی بخواهد خاص را از باب قرینه مقدم کند
                        ولی با این حال غیر از احتمال گفته شده (خاص قرینه باشد)
                      احتمال دیگری نیز وجود دارد، آن هم این است که عام ما ناسخ خاص ما باشد.
                  برخی عام را به عنوان مخصص خاص گرفتند.
            دو حالت دارد
          یکی مجهول التاریخ است.
          هر دو دلیل مجهول التاریخ است.
          مصنف
            در این دو صورت اخیر تخصیص اولی از نسخ است
            دلائل
              چون نسخ مئونه بیشتری نیاز دارد و باید حکم واقعی احراز شود.
              چون در اکثر صورت های سابق حمل بر تخصیص میشود لذا در این دو صورت حمل بر تخصیص رجحان دارد.
                (یعنی چون موارد قبلی تخصیص شد پس اینجا هم که مشکوک است استصحاب تخصیص میکنیم.)
            نقد به دلیل دوم
              دلیل دوم ایشان گیر دارد، موارد قبل چه ربطی به این دو مورد اخیر دارد؟
            نکته: به نظر مصنف در جمیع صورتهای مذکور،حمل بر تخصیص شد.
  الباب السادس المطلق و المقيّد
    نقشه کلی فصل
      المسألة الأولى: معنى المطلق و المقيّد
        تعریف لفظی
          مطلق
            آن است که بر معنای شایعی در جنس خود دلالت کند
            یعنی اطلاق همان رها بودن
            عدم
          مقید
            نقطه مقابل تعریف مطلق
              و مقید همان محدود بودن ست
            رابطه ملکه یا تقییید، با عدم یا مطلق
            ملکه
          نظر مشهور که اشکالاتی دارد
            رابطه ملکه و عدم برقرار ست
      المسألة الثانية: الإطلاق و التقييد متلازمان
        تقابل بین اطلاق و تقیید، از قبیل تقابل ملکه و عدم ملکه است
        اطلاق
          عبارت است از عدم تقیید در چیزی که شأنیّت مقیّد شدن دارد
          و اگر تقیید محال باشد، اطلاق نیز ممتنع است
      المسألة الثالثة: الإطلاق في الجمل‏
        ایا اطلاق فقط در مفردات راه دارد یا در جمل نیز راه دارد؟
          مصنف
            اطلاق علاوه بر مفردات در جملات نیز هست
        اطلاق
          در مفردات
            اسم جنس و علم جنس و نکره را مثال زده‌اند
          در جملات
            صیغه افعل که مقتضی استفاده اقسام وجوب است
            جمله شرطیه است که می‌توان انحصار در شرط را از آن استفاده کرد
        چرا در اصول بیشتر از اطلاق مفردات بحث میشود نه جمله؟
          چون قاعده کلی برای اطلاق جمل وجود ندارد
      المسألة الرابعة: هل الإطلاق بالوضع [أو المقدمات الحکمت]؟
        اما اختلاف نظر در اینجاست که اطلاق در «اسم جنس» بالوضع است یا به مقدمات حکمت است؟
        اقوال
          مشهور از قدماء تا زمان سلطان العلماء
            اطلاق جزء موضوع له اسم جنس است
              استعمال لفظ مطلق در مقیّد مجاز است
          از زمان سلطان العلماء به بعد
            اطلاق را جزء موضوع له اسم جنس نمیدانند
              کشف از راه مقدمات حکمت
              استعمال لفظ مطلق در مقیّد، حقیقت است
          و نظر حق
            همان است که سلطان العلماء بدان گرایش دارد
            مصنف
        موضوع له اسم جنس چیست؟
          باید اعتبار ماهیت را معرفی کنیم
          انواع ماهیت
            مهمله
              به لحاظ ذات و ذاتیات
            لا به شرط مقسمی
              به شرط شئ
              به شرط لا
              لا به شرط
          تفاوت ماهیت مهمله با لا به شرط مقسمی
            ماهیت مهمله
              1
                با خارج از خود مقایسه نمیشود
              2
                یک اعتبار ذهنی است و وجود مستقلی دارد
            لا به شرط مقسمی
              1
                ولی لا به شرط مقسمی با 3اعتبار مقایسه میشود
              2
                ولی لا به شرط مقسمی غیر مستقل است زیرا وجود مَقسم در ضمن اقسام است
          تفاوت لا به شرط قسمی با مقسمی
            لا به شرط مقسمی حتی از قید اطلاق هم خالی است
              یعنی عام است
                و شامل لا به شرط قسمی هم میشود
            اما لا به شرط قسمی مقید به قید اطلاق است
              یعنی خاص است
        الأقوال في المسألة
          ربط این بحث با دو بحث قبلی چیست؟
            برای اینکه اختلاف در اقوال موضوع له اسم جنس روشن شود
              در بحث اول
                چون اسم جنس هم یک ماهیت است
              در بحث دوم
                اقوال ماهیت عند الحکم علمها
          محل بحث
            منظور از عام بودن موضوع له اسم جنس چیست؟
              وضع عام و موضوع له اش عام است
          نظر قدما
            اسم جنس برای معنا مطلق وضع شده
              دو نحوه بیان
                به نحو به شرط شئ (یعنی به شرط اطلاق)
                به نحو لا به شرط قِسمی
            و اگر برای مقید(غیر موضوع له) به کار میرود، مَجاز میشود
          قول متأخرین
            موضوع له اسم جنس ذات المعنا است نه معنا مطلق..
              لذا اگر اسم جنس در مقید به کار رود، مجاز نمیشود
            مرحوم مظفر
              نمیشودلا به شرط قِسمی موضوع له است و این اعتبار قید موضوع نیست بلکه مصحّح وضع (تصور موضوع له) است
                یعنی اگر در مقید استعمال شود دیگر مجاز
              مثلا
                الانسان یجب اکرامه. ایا انسان مقید به قید لا به شرط از زید بودن یا نبودن است
                این اعتبارات که زید باشد یا نباشد، جایگاهش فقط در ذهن است، پس اگر این طور باشد، همه قضایا ذهنی میشود
          در واقع متأخرین میخواهند بگویند
            اطلاق را با مقدمات حکمت میفهمیم/ اما قدماء میگویند: اطلاق را بالوضع می فهمیم
            مهم
      المسألة الخامسة: مقدّمات الحكمة
        محل بحث
          حال که -بنا بر مبنای متأخرین- موضوع له اسم جنس ذات المعنا شده نه اطلاق
            پس اطلاق را از کجا بفهمیم؟
              قرینه خاصی و یا قرینه عامی که موجب ظهور کلام در اراده اطلاق شود،
        انواع قرینه
          1
            خاصه
              به صراحت در کلام ذکر شده، یا شواهدی داریم که منظور مولا حتما همین مورد خاص است
          2
            عامّه
              مصنف
                امکان تقیید وجود داشته باشد
                  مثل: بحث تعبدی و توصلی که گفتیم اصل در عبادات توصلی بودن است
                قرینه ای برای تقیید نصب نشده باشد
                  متصل نباشد
                  منفصل نباشد
                متکلم در مقام بیان تمام المراد باشد.
                  نه اینکه فقط در مقام اصل جعل و تشریع حکم باشد
              همین مقدمات حکمت
        در نتیجه
          هرگاه این مقدمات سه‌گانه تمام باشد، کلام مجرد از قید، ظهور در اطلاق دارد
            کاشف از این است که متکلّم، مقیّد را قصد نکرده است
      المسألة السادسة: المطلق و المقيّد المتنافيان‏
        مقدمه
          اگر در لسان شارع، مطلق و مقیّدی که با هم تنافی دارند، وارد شوند
            ضرورتا بایستی بین آن‌ها جمع کرد
        محل بحث
          حال باید بحث کرد که کدام تصرّف اولی است؟
            یا با تصرف در ظهور مطلق و حمل آن بر مقیّد
            و یا با تصرف در مقیّد به گونه‌ای که با اطلاق تنافی پیدا نکند
        تصرف درکدام ظاهر اولویت دارد؟
          بستگی دارد به حالات مختلف مطلق و مقید. لذا لازم است حالات مختلف مطلق و مقید بررسی شود
        حالات مطلق و مقید
          در نفی و اثبات مختلف هستند
            لزوما مطلق بر مقید حمل میشود در همه حالات(بدلی یا شمولی)
            دلیل
              زیرا مقید قرینه ای برای اراده جدّی مولا از مطلق است
          در نفی و اثبات متفقند
            اگر اطلاق بدلی باشد
              بهتر است حمل مطلق بر مقید شود
                حمل بر استحباب
                حمل بر وجوب تخییری
            اگر اطلاق شمولی باشد
              تخییر
    المسألة الأولى: معنى المطلق و المقيّد
      مقدمه
        در خود متون دینی اصطلاحی به نام مطلق و مقید به کار نرفته است اما بقیه اصطلاحات مثل عام و خاص، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و ... آمده است
          البته جای بحث دارد آیا عام و خاصی که در متون دینی به کار رفته همین عام و خاصی که ما در اصول میخوانیم است یا بلکه مطلق و مقید را نیز در بر میگیرد
          اما در متون فقهی و اصولی ما این بحث از اول مطرح بوده است، هم چنین در متون فقه و اصول اهل تسنن.
        در کتب فقهی قدما حتی کتب متاخر گاها لفظ عام خاص به جای
      تعریف لفظی
        مطلق
          آن است که بر معنای شایعی در جنس خود دلالت کند
          یعنی اطلاق همان رها بودن
          عدم
        مقید
          نقطه مقابل تعریف مطلق
            و مقید همان محدود بودن ست
          رابطه ملکه یا تقییید، با عدم یا مطلق
          ملکه
        نظر مشهور که اشکالاتی دارد
          رابطه ملکه و عدم برقرار ست
      نکته
        اطلاق و تقیید دو وصف برای لفظ به اعتبار معنی هستند
        اعلام شخصیه و معرّف با «الف و لام» عهد دارای اطلاق‌اند
          گرچه به اعتبار معنای موضوع‌له‌اش، شیوعی ندارد
        نیز درست است که عام، مطلق نامیده نمی‌شود
          امّا نباید گمان کنیم که اصلا نمی‌توان عام را مطلق نامید
        در کتاب اولیه فقهی ما و حتی کتب متأخر لفظ عام وخاص را جای مطلق و مقید و بعکس استفاده می کنند
          مثال
            سید مرتضی در کتاب خود به نام الناصریات (ص86) بحثی دارد که سُعر الحِمار طاهرٌ
            «و لیس لهم أن یحملوا لَفظةُ الحُمر [ج حمار] علی الوحشیة لان ذلک تخصیص للعموم بغیر دلیل.»
            در اینجا عموم و تخصیص گفته است ولی منظور مطلق است نه عموم در مقابل خاص
      معنای مطلق در روایات
        به معنا لغوی استعمال شده است
          مثال
            کل شئ مطلق حتی ورد فیه نهی
          وسائل 4/ص375 : لباس قرمز (لباسی ابریشمی)
            5437- 7- «7» وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ «8» أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ ع- يَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْقِرْمِزِ- وَ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَتَوَقَّفُونَ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهِ- فَكَتَبَ لَا بَأْسَ مُطْلَقٌ [یعنی آزاد است و اشکال ندارد] وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ.
      انواع مطلق
        اطلاق افرادی و احوالی
          در عام احوالی نداریم
        اطلاق بدلی و استغراقی
          در عام وجود دارد
        لفظی و مقامی
          اینجا هم بحث عام را نداریم
        خارج از کتاب
    المسألة الثانية: الإطلاق و التقييد متلازمان
      مقدمه
        تقابل بین اطلاق و تقیید، از قبیل تقابل ملکه و عدم ملکه است
      اطلاق
        عبارت است از عدم تقیید در چیزی که شأنیّت مقیّد شدن دارد
          لذا از جهت امکان، اطلاق تابع تقیید است
        یعنی هرگاه در کلام و در لسان دلیل، تقیید ممکن باشد، اطلاق هم ممکن است
      قاعده
        و اگر تقیید محال باشد، اطلاق نیز ممتنع است
      پس
        در کلام متکلم، اگر تقیید صحیح و ممکن نباشد، کشف و اراده اطلاق نیز ممکن نخواهد بود
          بلکه مثل چنین کلامی نه مطلق است و نه مقیّد
          گرچه در واقع، متکلّم به ناچار باید یکی از آن دو را اراده کند
        مثال
          تقسیمات
            اولیه
              تقسیماتی که بدون جعل حکم میتوان از انها صحبت کرد
                مثل رکوع و سجود
            ثانویه
              تقسیماتی که بعد از جعل حکم میتوان از انها صحبت کرد
                مثل قصد قربت قصد امتثال
            یاد آوری
          در واجب تعبدی و توصلی هم اثر گذار بود
            مثلا در سلام کردن که شک داریم واجب تعبدی است یا توصلی؟
            گفتیم: اصل در واجبات، توصلی بودن است؛ چون تعبدیات بیان زائد میخواهد و مئونه بر است
          در آنجا هم چون نمیشد واجب را مقید کرد به قصد قربت، لذا از عدم قید، اطلاق در نمی آید
            چون در امکان، اطلاق تابع تقیید است
          توضیح بیشتر
            در آنجا گفتیم به اطلاق مقامی فهمیدیم. چون اطلاق لفظی در بحث ما راه ندارد
              چون قصد قید قربت اخذش در مقام جعل حکم وجوب محال است (چون مستلزم دور است)، پس به خاطر استحاله تقیید امکان اطلاق لفظی گرفتن هم محال است. فلذا از اطلاق مقامی استفاده میکنیم
          یعنی جایی که تقیید محال است
اطلاق نیز راه پیدا نمیکند
    المسألة الثالثة: الإطلاق في الجمل‏
      ایا اطلاق فقط در مفردات راه دارد یا در جمل نیز راه دارد؟
        مصنف
          اطلاق علاوه بر مفردات در جملات نیز هست
      اطلاق
        در مفردات
          اسم جنس و علم جنس و نکره را مثال زده‌اند
        در جملات
          صیغه افعل که مقتضی استفاده وجوب تعبدی یا توصلی / عینی یا کفایی/ تعیینی یا تخییری است
          جمله شرطیه است که می‌توان انحصار در شرط را از آن استفاده کرد
      چرا در اصول بیشتر از اطلاق مفردات بحث میشود نه جمله؟
        چون قاعده کلی برای اطلاق جمل وجود ندارد
          اما در مفردات با مقدمات حکمت درستش میکنیم
        چون بحث از اطلاق بعضی از جمل مثل صیغه افعل یا جمله شرطیه سر جای خودش آمده است
    المسألة الرابعة: هل الإطلاق بالوضع [أو المقدمات الحکمت]؟
      مهم ترین بحث در مباحث اطلاق
      در این دو مسئله اختلافی نیست
        اطلاق در «اعلام شخصی»، اطلاق احوالی است
          پس افراد نیست و از وضع ناشی نشده است
            مثلا اکرم زیدا فی المدرسة. این حکم به وجوب اکرام اطلاق دارد نسبت به اینکه زید راکبا باشد یا ماشیا
        اطلاق در «جمل» هم ناشی از مقدمات حکمت است و نه وضع
          مثال: ان جاء زید فأکرمه
            ترتب و علّی بودن را بالوضع از خود جمله شرطیه بدست می آمد
            اما انحصار را باید از اطلاقی که از مقدمات حکمت بدست می آمد، اخذ کرد
          نکته
            مقدمات حکمت؟
              مولا در مقام بیان تمام مقصود خودش و همه آنچه موثر در وجوب اکرام است، بوده + و میتوانست قید بزند و نزند + و قرینه هم بر خلاف ظاهر نباشد + و قدر متیقن در مقام تخاطب نباشد
        اجماع اصولیون
      محل بحث
        1
          اما اختلاف نظر در اینجاست که اطلاق در «اسم جنس» بالوضع است یا به مقدمات حکمت است؟
            محل بحث
          اقوال در مسئله
            1
              مشهور از قدماء تا زمان سلطان العلماء
                اطلاق جزء موضوع له اسم جنس است
                  مثل: رجل (وضع عام، موضوع له عام)؛
              مثال
                واضع وقتی میخواست این اسم جنس را برای طبیعت رجل وضع کند
                  ایا اطلاق را داخل در موضوع له کرد یا جزء موضوع له قرار نداد
                وقتی مولا میخواست استعمال کند و در مقام بیان بود
                  و میتوانست آن را قید بزند و آن را قید نزد
                  و قدر متیقنی هم در مقام تخاطب نبود،
                پس اطلاق از ان استفاده میشود
              نتیجه
                استعمال لفظ مطلق در مقیّد مجاز است
            2
              از زمان سلطان العلماء به بعد
                اطلاق را جزء موضوع له اسم جنس نمیدانند، بلکه به لحاظ مقدمات حکمت اطلاقِ اسم جنس کشف میشود
                  این الفاظ -اطلاق- برای نفس معانی وضع شده‌اند
                نتیجه
                  استعمال لفظ مطلق در مقیّد، حقیقت است
            3
              و نظر حق
                همان است که سلطان العلماء بدان گرایش دارد
                  انتساب قول اوّل به مشهور، مورد تردید است
                مصنف
        2
          برای کشف این اختلاف نظر بین علما نیاز ست
            تا بفهمیم موضوع له اسم جنس چیست؟
              باید اعتبار ماهیت را معرفی کنیم
          اعتبار ماهیات
            ماهیت، وقتی که با خارج از ذات خودش مقایسه شود، سه اعتبار (لحاظ) دارد
              ماهیت به شرط شی‌ء
                عتق رقبه مؤمنه واجب شود یعنی به شرط اینکه رقبه، مؤمنه باشد
              ماهیت به شرط لا
                قصر نماز، مشروط به این است که شخص در سفرش، معصیت خدا را مرتکب نشود
                یعنی عدم عصیان به عنوان قید در موضوع حکم اخذ شده است
              ماهیت لا بشرط
                وجوب نماز بر انسان به اعتبار اینکه- مثلا- حرّ است
                یعنی حریّت نه وجودا و نه عدما در وجوب نماز شرط نیست
                قسمی
      مصنف
        انواع ماهیت
          مهمله
            ماهیت، خودش و بدون مقایسه با امری خارج از ذاتش در نظر گرفته می‌شود
              فقط با لحاظ ذات و من حیث هی هی. مثلا: ماهیت انسان (حیوان ناطق)
              به لحاظ ذات و ذاتیات
            یعنی اهمال دارد به هر قیدی
          لا به شرط مقسمی
            ماهیتی است که به نحو لا بشرط اخذ می‌شود و مقسم برای اعتبارات سه‌گانه می باشد
              به شرط شئ
              به شرط لا
              لا به شرط
              مثال: انسان ناطق میتواند زید باشد یا نباشد یا فرق نکند زید باشد یا نباشد
        تفاوت ماهیت مهمله با لا به شرط مقسمی
          ماهیت مهمله
            1
              با خارج از خود مقایسه نمیشود
            2
              یک اعتبار ذهنی است و وجود مستقلی دارد
          لا به شرط مقسمی
            1
              ولی لا به شرط مقسمی با 3اعتبار مقایسه میشود
            2
              ولی لا به شرط مقسمی غیر مستقل است زیرا وجود مَقسم در ضمن اقسام است
                [مثلا کلمه یا در قالب حرف یا در قالب اسم یا در قالب فعل است]
        اعتبارات ثلاث
          به شرط شئ(ماهیت مخلوطة)
            مثلا انسان به شرطی که زید باشد
          به شرط لا(ماهیت مجردة)
            مثلا انسان به شرطی که زید نباشد
          لا به شرط (ماهیت مطلقة)
            مثلا انسان فرقی نکند که زید باشد یا نباشد
            لا به شرط قسمی
          نکته: انواع به شرط لا
            به شرط لا از قیدی که در آن ماهیت لحاظ شده بود
              محل بحث
            به شرط لا از حمل
              ماده همان جنس به لحاظ به شرط «لا»ی از حمل. یعنی ماده حمل بر صورت نمیشود.
              و صورت همان فصل است به لحاظ به شرط «لا»ی از حمل.
              اما جنس همان ماده است«لا» به شرط حمل.
              مثال: الحیوان(جنس) ناطقٌ(فصل).
            واجب الوجود به شرط لا از ماهیت(بنابر نظر مشهو)
            به شرط لا مشترک لفظی است
          (مثلا مولا بگوید: جئنی بإنسانٍ!)
        نظر علما در اصطلاح لا به شرط
          ماهیت لا بشرط از هر چیزی
            که خارج از ماهیت و ذاتیاتش باشد
              و این همان ماهیت مهمله است
          ماهیت لا بشرط مقسمی
            که در مقایسه با امر خارج از ذاتش لحاظ می‌شود
              همان ماهیتی است که مقسم برای اعتبارات سه‌گانه است
          ماهیت لا بشرط قسمی
            که همان اعتبار سوم از اعتبارات ماهیت در مقایسه با امری خارج از ذات ماهیت است
        تفاوت لا به شرط قسمی با مقسمی
          لا به شرط مقسمی حتی از قید اطلاق هم خالی است
            یعنی عام است
              و شامل لا به شرط قسمی هم میشود
              «لا به شرط یَجتمع مع الف شرط» که منظورشان لا به شرط مقسمی است. زیرا لا به شرط قسمی قید اطلاق در آن لحاظ شده است
            لا بشرط مقسمی، نمی‌تواند از اعتبارات ماهیت محسوب گردد
              به گونه‌ای که به ملاحظه آن حکمی برای ماهیت ثابت شود و یا به لحاظ آن، لفظی برای ماهیت وضع شود
              دلیل
                لا بشرط مقسمی، مستقل نیست و وجودی جز وجود اقسامش ندارد
          اما لا به شرط قسمی مقید به قید اطلاق است
            یعنی خاص است
      اعتبارات الماهيّة عند الحكم عليها
        محل بحث
          حالاتی که حکم(محمول) را بر یک ماهیت (موضوع) حمل می کنیم
            فقط در حمل حکم به خارج از ذاتیات صورت میگرد
        وقتی بر ماهیت حکم می‌شود
          یا حکم به ذاتیات آن است
            به حمل اولی باشد
              و این، فقط در حدّ تام است (مثل: الانسان حیوان ناطق)
              اتحاد مفهومی بین موضوع و محمول
            به حمل شایع باشد
              بعضی از ذاتیات بر ماهیت حمل شود
                محمول جنس است
                  الانسان حیوانٌ
                محمول فصل است
                  الانسان ناطق
                نظر به ماهیت محدود به ذاتیات آن است و به خارج از ذاتیات، تجاوز نمی‌کند
              اتحاد مصداقی یا وجودی
          حکم به أمری خارج از ذات است
            حمل عرضیات
              ضرورتا بایستی ماهیت با امری خارج از ذات مقایسه شود
                مثل: الانسان عادلٌ
            ماهیت
              در این حالت
                چون قطع نظر کردن از همه ما سوای ماهیت
                با حکم کردن بر ماهیت با امری خارج از ذات
                قابل جمع نیست
                  تناقض
              پس فقط
                با لحاظ ماهیت به اعتبار ثلاثه میتوان به أمری خارج از ذات حکم شود
            امر خارج از ذات
              خودش محمول است
                1
                  متعینا بایستی ماهیت نسبت به آن، لا بشرط قسمی باشد
                    دو اعتبار دیگر صحیح نیست
                    عدالت برای مجتهد در قضیه المجتهد العادل جائز التقلید
                  نکته
                    کدام یک از انواع ماهیت میتواند موضوع برای یک محمول بشود؟
                      یوضع له لفظ بحسبه
                    اینجا مصنف میخواهد بگوید که لا به شرط مقسمی وجود مستقلی ندارد(مقسم وجودش به اقسامش است) لذا نمیتواند موضوع برای یک محمول واقع شود.
                2
                  اگر به شرط شی‌ء
                    چنین حملی به صورت دائم صحیح نیست
                      لازم می‌آید قضیه دائما ضروری باشد
                        زیرا انفکاک محمول از موضوع مشروط به محمول، محال است
                        و حال آنکه همیشه قضایای ما ضروریه نیست بلکه حینیه و وقتیه و ... هم داریم
                    اخذ محمول در موضوع
                      لازمه‌اش حمل شی‌ء بر خودش و تقدم شی‌ء بر خودش می‌باشد
                        و چنین امری محال است
                          مستلزم تقدیم متأخر میشود
                      توضیح
                        یعنی این که قید الموضوع است باید متأخر بشود تا در مقام محمول قرار بگیرد
                    مثال
                      اگر الف خود ب باشد، دیگر ب را نمیتوان از الف سلب کرد
                      انسان به شرط اینکه کاتب نباشد، کاتب است
                        که این جمله ضروری میشود و همیشه باید هر انسانی کاتب باشد
                        حال آنکه در خارج و واقع خلاف آن را می بینیم
                    یعنی به شرط محمول باشد
                3
                  اگر ماهیت بشرط لا
                    بشرط عدم محمول اخذ شود نادرست است
                      نمیشود حمل کرد و حال آنکه فرض ما حمل است
                      مستلزم تناقض است
                    مثال
                      اگر الف ب نباشد، لذا نمیشود ب را بر الف حمل کرد
                      انسان به شرط اینکه کاتب نباشد، کاتب است
                مثل کتابت برای انسان در قضیه: الانسان کاتب
              خودش محمول نیست
                در این حالت هر 3 اعتبار ممکن است + و هکذا مهمله بودن
                  به شرط شئ
                    مجتهد جائز التقلید است به شرط عدالت
                  به شرط لا
                    نماز جمعه واجب تخییری است پس به شرط لا از حضور امام معصوم علیه السلام (یعنی اگر امام معصوم علیه السلام نباشد نماز جمعه وجوب تخییری دارد)
                  لا به شرط
                    جواب سلام واجب است چه سلام کننده عالم وچه جاهل باشد
                  یعنی ماهیت مهمله میتواند موضوع له باشد در جایی که شما آن موضوع را با یک امر خارجی می سنجیم ولی آن امر خارجی را حمل نمیکنیم
                [مثال: اجتهاد که با عدالت که خارج از آن است لحاظ شود و جواز تقلید بر آن حمل میشود. یعنی اگر مجتهد عادل نباشد، نمیشود از آن تقلید کرد و برعکس.]: (از این جا
            اشکال
              در این حالت چون این اعتبارات ذهنی است
                لازم می آید همه قضایا ذهنی شود و امتثال تکلیف محال میشود
                زیرا مطلوب ایجاد مکلّف به(همان مأمور به. مثل: صلاة) است در خارج
                یعنی ماهیت امر ذهنی است و آنچه در خارج هست وجود است.
              مثال
                در عالم خارج انسانی هست که لا به شرط باشد و هیچ قیدی نداشته باشد.
                  هر انسانی یا زن است یا مرد است یا سفید است یا سیاه
                  تعینّ فقط در ذهن رخ میدهد و در عالم خارج منحصر و معین در چیزی نمیشود
            پاسخ
              این اعتبارات قید موضوع نیستند، بلکه مصحح حمل حکم هستند
              مثال
                زید قائمٌ. اینجا زید و قائم و نسبت بین آنها را تصور میکنیم تا حمل رخ بدهد
                  یعنی
                    این نسبت بین زید و قائم مصحّح وضع است نه جزء خود موضوع
                    هیچ وقت نمیگوییم زیدی که متصور به قائم بودن است، قائم است
                لذا برای اینکه حمل اتفاق بیفتد، این نسبت را لحاظ میکنیم
            محل بحث
          و حالت سوم در اینجا وجود ندارد
          اگر: الف ب است. آنوقت: الف با ب چه رابطه ای میتواند داشته باشد؟
      اقوال در اینکه موضوع له اسم جنس کدام یک از اقسام ماهیت است؟
        ربط این بحث با دو بحث قبلی چیست؟
          برای اینکه اختلاف در اقوال موضوع له اسم جنس روشن شود
            در بحث اول
              چون اسم جنس هم یک ماهیت است
            در بحث دوم
              اقوال ماهیت عند الحکم علمها
                حالت هایی که امکان دارد موضوع له اسم جنس باشد
                  به شرط شئ و به شرط لا مُحال است
                  و فقط ماهیت مهمله و لا به شرط قسمی و لا به شرط قسمی ماند که هر سه اینها قائل دارد
        محل بحث
          منظور از عام بودن موضوع له اسم جنس چیست؟
            اسم جنس که گفتیم [ أن يكون المتصوّر كلّيّا،]: وضع عام و موضوع له اش عام است
        نظر قدما
          اسم جنس برای معنا مطلق وضع شده و اگر برای مقید(غیر موضوع له) به کار میرود، مَجاز میشود.
            دو نحوه بیان
              به نحو به شرط شئ (یعنی به شرط اطلاق)
              به نحو لا به شرط قِسمی
        اشکال این قول
          لازم می آید
            همه قضایا ذهنی شود، چون موضوع له آنها مقید به قید ذهنی است و لذا در قضایای خارجی و حقیقی باید مجاز باشد
              و حال آنکه قضایای شرعی به صورت قضایا حقیقی است نه ذهنی
              مثلا: الخمر حرام یعنی در خارج هرجا خمری یافتیم حرام است نه اینکه مفهوم خود حمر حرام باشد
        جواب اشکال
          اگر این اعتبارات به صورت قید موضوع باشد بله اشکال وارد است ولی ما این اعتبارات را مصحّح حمل گرفتیم
          مصحح حمل باشد یعنی چه؟
            در زید قائم. منظورمان زید خارجی قائم است.نه اینکه زید المتصور قائم. و در ذهن ما این حمل باید صورت بگیرد
          یعنی ماهیت مجهول را نمیتوان چیزی برایش حمل کرد
            برای همین در ادبیات میگوییم: اصل در ابتدا این است که معرفه باشد زیرا چیزی که مجهول است نمیتواند چیزی بر آن حمل کرد.
        قول متأخرین
          موضوع له اسم جنس ذات المعنا است نه معنا مطلق. لذا اگر اسم جنس در مقید به کار رود، مجاز نمیشود.
          طرق بیان در اقوال متاخرین
            سید خوئی و آخوند:
              موضوع له ماهیت مهمله است یعنی ماهیت من حیث هی هی
                انسان وضع شده برای حیوان ناطق بدون هیچ قیدی
            سلطان العلماء
              موضوع له لا بشرط مقسمی است. لکن به نحو مستقل
            مرحوم نایینی
              مهمله و لا به شرط مقسمی یکی است.(یعنی فرق بین قول او و دوم نیست و هر دو اینها یک حقیقت است)
            مرحوم مظفر
              نمیشودلا به شرط قِسمی موضوع له است و این اعتبار قید موضوع نیست بلکه مصحّح وضع (تصور موضوع له) است
                یعنی اگر در مقید استعمال شود دیگر مجاز
              مثلا
                الانسان یجب اکرامه. ایا انسان مقید به قید لا به شرط از زید بودن یا نبودن است
                این اعتبارات که زید باشد یا نباشد، جایگاهش فقط در ذهن است، پس اگر این طور باشد، همه قضایا ذهنی میشود
        اشکالات مصنف به اقوال متأخرین
          قول آخوند
            ماهیت مهمله ذهنی است
          سلطان العلماء
            لا به شرط مقسمی وجود مستقل ندارد
          مرحوم ناییینی
            بین این دو قسم تفاوت است. ( و حال آنکه فرق به این است که ماهیت مهمله مقایسه با هیچ چیزی نمیشود اما لا به شرط مقسمی مقایسه با 3 چیز و در ضمن اقسام است
        سوال
          فرق بین قول مصنف با قول متقدمین چیست؟ ایا مصنف به قول قدما برگشته؟
          لا به شرط در نظر مصنف اگر در اسم جنس به کار برود، مجاز نیست. اما قدماء تصریح دارند
            اگر اسم جنس استعمال شد در مقید، مجاز میشود(مثلا اگر رقبه را قید مومنه بزنیم مجاز میشود و استعمال در غیر ما وضع له میشود) ولی مصنف میگوید: اگر اسم جنس در مقید به کار رود، مجاز نیست
        در واقع متأخرین میخواهند بگویند
          اطلاق را با مقدمات حکمت میفهمیم/ اما قدماء میگویند: اطلاق را بالوضع می فهمیم
          مهم
    المسألة الخامسة: مقدّمات الحكمة
      محل بحث
        حال که -بنا بر مبنای متأخرین- موضوع له اسم جنس ذات المعنا شده نه اطلاق
          پس اطلاق را از کجا بفهمیم؟
            قرینه خاصی و یا قرینه عامی که موجب ظهور کلام در اراده اطلاق شود،
      انواع قرینه
        1
          خاصه
            به صراحت در کلام ذکر شده، یا شواهدی داریم که منظور مولا حتما همین مورد خاص است
              نمیتوانیم به موارد دیگر تعمیم بدهیم بخلاف قرینه عامه
          مثلا
            یک نفر به ما به طور مستقیم بگوید: نان سنگک بگیر یا قبلا میدانستیم مولا از نان سنگک خیلی خوشش می آید، لذا وقتی میگوید: نان بگیر.
        2
          عامّه
            مصنف
              امکان تقیید وجود داشته باشد
                مثل: بحث تعبدی و توصلی که گفتیم: اصل در عبادات توصلی بودن است
                  زیرا اخذ قید قصد قربت مستلزم دور بود پس نمیشود قید را آورد حال که تقیید استحاله داشت، اطلاق نیز استحاله داشت.
                زیرا تقابل تقید و اطلاق تقابل ملکه و عدم ملکه است. لذا نمیتوانیم بگوییم مولا میتوانست قید بزند و نزد.(اطلاق مقامی)
              قرینه ای برای تقیید نصب نشده باشد
                متصل نباشد
                  زیرا (از همان ابتدا) جلو ظهور اطلاق را میگیرد
                  چرا که با وجود قرینه متصله، برای کلام ظهوری منعقد نمی‌شود الّا در مقیّد
                منفصل نباشد
                  برای کلام ظهور بدوی در اطلاق منعقد می‌شود
                    ولی با آمدن قرینه منفصل ظهور در اطلاق رفع میشود
                      دلالت تصدیقیه بر اراده تقیید خواهد بود
                نه قرینه متصل و نه منفصل
              متکلم در مقام بیان تمام المراد باشد.
                مانند
                  کلوا ممّا امسکن که در مقام جعل اصل حلّیت أکل شکار کلب معلّم است و در مقام بیان طهارت محل تماس دندان کلب نمی باشد
                توجه
                  مولا در مقام اهمال و اجمال و هزل (شوخی) و اصل تشریع نباشد
                  و اگر شک کنیم که آیا متکلّم در مقام بیان است یا اهمال، مقتضای اصل عقلایی این است که در مقام بیان می‌باشد
                نه اینکه فقط در مقام اصل جعل و تشریع حکم باشد
            اقوال دیگر خارج از کتاب
              مرحوم آخوند
                در مقام بیان بودن
                انتفاء تعیین (یعنی هیچ چیزی تعیین نشده باشد)
                انتفاء قدر متیقن در مقام تخاطب
              سید بروجردی و حضرت امام ره
                در مقام بیان بودن
              مرحوم نایینی
                انتفاء تعیین + انتفاء قدر متیقن در مقام تخاطب
            همین مقدمات حکمت
      در نتیجه
        هرگاه این مقدمات سه‌گانه تمام باشد، کلام مجرد از قید، ظهور در اطلاق دارد
          کاشف از این است که متکلّم، مقیّد را قصد نکرده است
        و فرض بر این است
          گوینده حکیم و ملتفت و جدّی است و شوخی نمی‌کند و در مقام بیان است و علی الفرض مانعی برای تقیید هم ندارد
      وجه تسمیه مقدمات حکمت
        حکیم یعنی کسی که عاقل است اگر قید خاصی مدنظرش نباشد، کلام را بدون آن قید می آورند.
        به عبارت دیگر مقدمات حکمت همان بناء و سیره عقلاست که اگر مراد خاصی داشته باشند، آن را در کلام خود لحاظ میکنند
        مثلا خانم بگوید
          رب بخر و اگر بدانیم همه شرایط هست برای خانم فرقی ندارد، چه ربّی بخریم
      تنبيهان‏
        این دو مقدمه را مصنف می اورد چون برخی پنداشتند این دو هم جزء مقدمات حکمت است. اما خود مصنف این دو را جزء مقدمات حکمت نمیداند.
        التنبيه الأوّل: القدر المتيقّن في مقام التخاطب‏
          نوع مقام بیان بودن داریم
            بیان تمام موضوع حکمش باشد
              غرض متکلّم متوقف بر این باشد که تمام موضوع را برای مخاطب تبیین کند
                به او بفماند که چیز دیگری باقی نمانده است
              نتیجه
                بدون شک وجود قدر متیقن در مقام محاوره ضرری به ظهور مطلق در اطلاقش نمی‌زند و لذا تمسک به اطلاق جائز است
                  چون اگر همان قدر متیقن مفروض، تمام موضوع است باید گوینده بیان کند
                  و ترک بیان به اتکاء وجود قدر متیقن، اخلال به غرض محسوب می‌شود
            موضوع نفس الامر را پوشش دهد
              شما مخاطب متوجه شوید و فقط امتثال حکم را از شما میخواهد
                یعنی متکلم کاری ندارد که سامع به موضوع منتقل بشود یا خیر
              نتیجه
                جائز است که برای بیان واقعی تمام موضوع، به وجود قدر متیقن در مقام تخاطب اکتفا کند، البته در صورتی که غرضی نداشته باشد
              ذات موضوع را تماما بیان کند
          مصنف برسی میکند
            صاحب کفایه قدّس سرّه
              مقدمات سه‌گانه حکمت
                +
                  قدر متیقن در مقام تخاطب و گفت‌وگو وجود نداشته باشد
                    =
                      اطلاق
                    وجود قدر متیقن در مقام محاوره به منزله قرینه لفظیه بر تقیید است
              نظر ایشان
            مثال
              اگر مولی بگوید: «گوشت بخر» و قدر متیقن در مقام محاوره، گوشت گوسفند باشد
                و در واقع تمام موضوع نیز همین گوشت گوسفند باشد
                  وجود همین‌قدر متیقن کافی است که مکلّف منبعث شود و برود گوشت گوسفند را بخرد
              1
                مولی غرضی بیشتر از انجام موضوع حکمش ندارد
                  جائز است برای تحقیق این غرض و بیان آن بر قدر متیقن اعتماد کند و نیاز ندارد که تبیین کند
              2
                غرضش این است که موضوع را با تمام حدودش به مکلّف بفهماند
                  جائز نیست که تنها بر قدر متیقن اعتماد کند و الّا مخلّ به غرضش خواهد بود
            تفاوت بین نظر محقق عراقی و اخوند
              آخوند: قدر متیقن در خارج اگر باشد، ضرری به کلام نمیزند.
                مثلا در عراق ماء انصراف به آب دجله دارد. درست است که در خارج اب مصداقی دارد که ذهن ها را به آن سمت می برد، اما این کلام اطلاق دارد. و وجود قدر متیقن خارجی باعث از بین رفتن اطلاق نمیشود
              محقق عراقی
                در جایی میتوان به اطلاق رجوع کرد، که قدر متیقن خارجی نباشد
            خلاصه حرف صاحب کفایه
              اگر قدر متیقن در مقام محاوره موجود باشد
                و در عین حال مولی کلامش را مطلق بیاورد و بیان نکند که مطلق، تمام موضوع است
                  معلوم می‌شود که موضوع مورد نظر مولی، همان قدر متیقن است
        التنبيه الثاني: الانصراف‏
          محل بحث
            مشهور این است که انصراف ذهن از یک لفظ به بعضی مصادیق معنایش و یا به بعضی اصناف معنایش، مانع از تمسک به اطلاق است گرچه مقدمات حکمت، تام باشد
            مثل انصراف مسح در دو آیه تیمّم و وضوء (مائده، 5) به مسح با دست و خصوصا باطن دست (نه پشت دست)
          انواع انصراف
            ظهوری
              منشأ انصراف ظهور خود لفظ است در آن فرد یا صنف خاص در اثر کثرت استعمال
              مثل:
                نهی از همراه داشتن اجزاء حیوان غیر مأکول لحمه که از انسان انصراف دارد: لا تصل فی ما لا یأکل لحمه
              توضیح مثال
                یعنی درست است که انسان خودش جزء ما لا یأکل لحمه است ، اما چون لفظ حیوان از اول در عرف و محاورات عقلایی برای انسان استفاده نشده است لذا کلمه حیوان از انسان منصرف است
            بدوی
              منشأ انصراف دلیل خارجی است
                مثل: لفظ ماء در عراق که منصرف به آب دجله و فرات است.
          نکته مهم
            انصراف بدوی مانع تمسک به اطلاق نمی باشد(زیرا این انصراف بدوی است، و با اندک تأملی از بین میرود) بخلاف انصراف ظهوری که مانع تمسک به اطلاق است
          سبب انصراف
            راهکار اصلی برای تشخیص انصراف وجود ندارد و قاعده مند نیست و نیاز به ذوق سلیم دارد.
            از اینجا نیاز به قدرت در علم لغات فهیده میشود برای تشخیص معنای حقیقی از مجازی
            مثل
              و امسحوا برؤسکم. لغت مسح انصراف دارد به مسح با ید اما انصراف به این ندارد که منظور کف دست است یا پشت دست.
              ظهور مسح با کف انصراف بدوی دارد یعنی چون راحتتر میشود مسح کرد اما اگر دقت کنیم ، می بینیم میشود با پشت دست هم مسح کرد لذا برخی اقایان فتوی دادند که میشود با پشت دست نیز مسح کرد و صحیح است
            اشکال
              مسح یعنی با دست(مسح انصراف ظهوری در ید دارد لذا نمیتوان با غیر ید مسح کرد)، ولی نسبت به مسح کردن با کف دست انصراف بدوی دارد و این انصراف مانع از تمسک به اطلاق نیست.
              پس چون به خاطر راحتی انصراف بدوی دارد، لذا میتوانیم متمسک به اطلاق شویم و بگوییم: هم با پشت و هم با کف دست صحیح است.
              پس فقهاء باید فتوی به این بدهند که در حالت عادی هم شخص میتواند با پشت دست مسح کند (و حال آنکه اقایان میگویند: در صورتی که تعذر داشتیم با پشت دست مسح کنیم)
            جواب
              این فتوی برای احتیاط است نه به خاطر انصراف لفظی
            اگر واقعا اینجا انصرافی نداریم، پس چرا فقهاء قائل به احتیاط شدند؟؟
            جواب استاد
              چون مشکوک الانصراف است. یعنی شک داریم انصرف بدوی هست یا بدوی نیست. و چون ادله شرعی اینجا نداریم لذا احتیاط حکم به کف دست میدهیم
    المسألة السادسة: المطلق و المقيّد المتنافيان‏
      مقدمه
        معنای تنافی بین مطلق و مقیّد
          تکلیف در مطلق با تکلیف در مقیّد به فرض حفظ ظهور هر دو با هم، قابل جمع نیست
            تقابل اطلاق و تقیید، تقابل ملکه و عدم ملکه است،
            یعنی این دو در ظهورشان یکدیگر را تکذیب می‌کنند
        همچنین اگر تکلیف در مطلق، الزامی و در مقیّد، استحبابی باشد
          ، بین آن دو تنافی نیست
      محل بحث
        اگر در لسان شارع، مطلق و مقیّدی که با هم تنافی دارند، وارد شوند
          چه متقدم باشد
          چه متاخر قبل یا بعد از عمل
          ضرورتا بایستی بین آن‌ها جمع کرد
        طرق جمع
          یا با تصرف در ظهور مطلق و حمل آن بر مقیّد
          و یا با تصرف در مقیّد به گونه‌ای که با اطلاق تنافی پیدا نکند
        حال باید بحث کرد که کدام تصرّف اولی است؟
      سوال:
        تصرف در ظهور کدام یک از مطلق و مقید اولی است؟
          مثال: مولی میگوید: بنده آزاد کن. و در جای دیگر میگوید: بنده مومن آزاد کن.
          این دو کلام با هم تنافی دارند
            چون کلام اول میگوید: هر بنده ای باشد ولو غیر مومن. یعنی غیر مومن را هم میتوانی آزاد کنی
            اما کلام دوم میگوید: بنده مومن آزاد کن، نه هر بنده ای. یعنی غیر مؤمن را نمیتوانی آزاد کنی
          انواع تصرف
            حمل مطلق بر مقید
              یعنی بگوییم مولا با جمله دوم، دارد تفسیر جمله اول را بیان کند و منظورش را به طور جزئی و دقیق در کلام دوم به مکلّف بیان کرده است
            مقید را به عنوان فرد اکمل یا مستحبی مطلق لحاظ کنیم
              یعنی کلام اول صحیح است و هر نوع بنده ای ازاد کنیم، صحیح است و مولا در کلام دوم، فرد اکمل را بیان میکند و الا بنده مومن خصوصیتی ندارد تا بگوییم حتما باید بنده مومن آزاد کنیم
        تصرف درکدام ظاهر اولویت دارد؟
          بستگی دارد به حالات مختلف مطلق و مقید. لذا لازم است حالات مختلف مطلق و مقید بررسی شود
      حالات مطلق و مقید
        در نفی و اثبات مختلف هستند
          لزوما مطلق بر مقید حمل میشود در همه حالات(بدلی یا شمولی)
          دلیل
            زیرا مقید قرینه ای برای اراده جدّی مولا از مطلق است
          مثال
            اشرب لبنا/ لا تشرب لبنا حامضا
            در این حالت فرقی بین
              اطلاق بدلی[اعتق رقبة (که این رقبة أیّ رقبة کانت را شامل میشود) / و لا تعتق رقبة غیر مومنة. پس منظور از مطلق رقبة مومنه است]
              و اطلاق شمولی.
                [فی الغنم زکاة (غنم شمول دارد یعنی هر غنمی را شامل میشود.)/ لیس فی الغتم المألوفة زکاة، پس زکاة در غیر مألوفة یعنی سائمه است.] نیست
        در نفی و اثبات متفقند
          بین بدلی و شمولی اینجا باید تفصیل قائل شویم
            اگر اطلاق بدلی باشد
              مخیریم بین تصرف در ظاهر مطلق یا مقید
                مثال:.
                  اعتق رقبة / اعتق رقبة مومنة
                مصنف و مشهور
                  بهتر است حمل مطلق بر مقید شود
                دلیل مصنف
                  زیرا مقید ظهور در وجوب تعیینی دارد، و وجوب تعیینی مقدم بر ظهور مطلق در اطلاق است
              حالات تصرف در مقید
                حمل بر استحباب
                  یعنی وجوب تعیینی باقی است اما مستحب است. پس امر به ازاد کردن بنده مومنه از باب این است که افضل افراد است) [نکته: قید هر وقت می آید، ظهور در تعیینی بودن دارد.]
                حمل بر وجوب تخییری
                  (یعنی میتوانیم بنده مؤمنه را آزاد کنیم و میتوانیم بنده غیر مؤمنه را آزاد کنیم، لذا امر به آزاد کردن بنده مومن از باب بیان یک مصداق است نه اینکه خصوصیتی داشته باشد)
                چون مخیر شدیم
            اگر اطلاق شمولی باشد
              اصلا تنافی بین مطلق و مقید وجود ندارد. لذا به هر دو میتوان عمل کرد
              مثال
                زوروا الحسین بعد بگوید: زوروا الحسین قرّةَ شعبان[= نیمه شعبان
                  اینجا میفهمیم که زیارت امام حسین همیشه جایز است و در نیمه شعبان استحباب دارد.
                فی الغنم زکاة / فی الغنم السائمة زکاة
                  اینجا اصلا تنافی وجود ندارد. زیرا کلام اول، کلام دوم را نیز در برمیگیرد.
              توضیح
                [توضیح: فی الغنم السائمة زکاة. فقط دارد حکم غنم سائمه را بیان میکند و نسبت به بقیه غنم ها ساکت است]
                  لذا وقتی ساکت است اعم از اینکه این حکم (وجوب زکاة) برای غیر سائمه هم هست یا نیست
                اگر بخواهیم بگوییم
                  این دو کلام با هم تنافی دارند در صورتی است که قائل شویم وصف، مفهوم دارد(مثلا اگر غنم سائمه بود، زکاة دارد و اگر سائمه نیست زکاة ندارد.)
                و اینجا هم مثل اطلاق بدلی میشود و مخیریم بین حمل مطلق بر مقید یا برعکس. و حال آنکه قبلا ثابت کردیم وصف، مفهوم ندارد
                چرا مولا باید فی الغنم السائمة زکاة را بیان کند
                  مگر کلام اول ، کلام دوم را در برنمیگیرد آیا این کار از مولای حکیم قبیح نیست؟
                جواب
                  مولا از باب راهنمایی یک مصداق را بیان میکند
      تذکر
        در جایی که دو کلام متفق هستند، بین اطلاق بدلی و شمولی فرق گذاشته اند:
          اطلاق بدلی
            استیعاب (در برگرفتن، شمول) یَثبُت لموضوعِ الحکم علی نحو یکتفی فیه ایجاد أحد الافراد محققا للامتثال
            مثال: صلّ که طبیعت صلاة یوجد بوجود احد افراده.
            مثال: اعتق رقبة که طبیعت رقبة یوجد بوجود احد افراده.
          اطلاق شمولی
            استیعاب یثبت لموضوع الحکم علی نحو یقتضی استیعاب تمام الافراد الطبیعة
            مثال: لا تکذب حرفا(یک کلمه هم دروغ نگو). اینجا بخواهیم نهی را امتثال کنیم باید تمام افراد طبیعت کذب را ترک کنیم.
            مثال: فی الغنم زکاة. (وجوب زکات روی جمیع افراد غنم رفته است)
  الباب السابع المجمل و المبيّن‏
    مقدمه ورود به بحث
      مصنف معتقد ست
        یکی از مواردی که در اصول زیاد به کار نمی آید همین بحث مجمل و مبین است
        زیرا در متون شرعی ما مجمل و مبین نداریم! چون همیشه راه فرار و حلّی برای اجمال داریم.
        اگر جایی به خاطر تعارض نصین یا اجمال نصی نتوانستیم حل کنیم، آن موقع سراغ اصول عملیه میرویم
        اما در نصوص شرعیه هیچ گاه این اتفاق نمی افتد
    تعریف
      مجمل
        آنچه دلالت آن واضح نباشد چه قول و چه فعل
        إنّ المجمل اصطلاحا
          مختصّ بالألفاظ
            لفظی
              ما جهل فيه مراد المتكلّم و مقصوده إذا كان لفظا
                ریشه جهل عدم ظهور در مقصود متکلم است
          و من باب التسامح يطلق على الفعل
            فعلی
              ما جهل فيه مراد الفاعل و مقصوده إذا كان فعلا
                مجمل بودن فعل یعنی ، علت وقوع آن مشخص نیست
          نظرمصنف و مشهور
        مثال برای فعل مجمل امام
          فعل معصوم بیانگر هیچ حکمی نیست الا بحث جواز
            یعنی نه استحباب و نه وجوب و نه کراهت از آن در نمی آید و فقط جواز را نشان میدهد
            دلیل
              میدانیم امام معصوم علیه السلام کار حرام انجام نمیدهد
          از شرایط تقریر فعل معصوم
            در محضر امام انجام شود و امام هم چیزی نگوید + امام در مقام تقیه نباشد.
          ما إذا فعل الإمام شيئا في الصلاة كجلسة الاستراحة
            نمیتوانیم بر وجوب یا استحباب حمل کنیم
              چون در این ناحیه مجمل ست
            مبین
              در ناحیه جواز فعل در مقابل حرام واضح و مبین ست
                دلیل: نقل. امام حرام مرتکب نمیشود
      مبین
        آنچه دلالت آن واضح است
          آنچه که برای آن ظاهری ست که دلالت می کند بر مقصود قائل یا فاعل
            ظاهر علی وجه یقین
              نص
            ظاهر علی وجه ظن
              ظاهر
    اسباب پیدایش اجمال در لفظ
      خلاصه اجمال لفظ
        در مفردات
          اشتراک لفظی + بدون قرینه
          لفظ + شک بین حقیقت یا مجاز + بدون قرینه
          ابهام در مرجع ضمیر
        اختلال در ترکیب جمله
          مقدم شدن خبر
        آنچه که صلاحیت قرینیّت دارد
        نمیدانیم متکلم در مقام اجمال ست یا اهمال
      فإذا كان مفردا
        لكونه لفظا مشتركا
          لا قرينة على أحد معانيه
            لفظ به کار رفته + نمی دانیم کدام معنا مدنظر ست
              قرینه هم نداریم
          مثال
            لفظ عين
              مثل: رأیت عینا.
            کلمه تضرب
              المشتركة بين المخاطب و الغائبة
            المختار
              المشترك بين اسم الفاعل و اسم المفعول
        لكونه مجازا
          لا قرینة علی المعنا الحقیقی
            لفظ به کار رفته + نمیدانیم معنا حقیقی مراد است یا مجازی + قرینه ای هم نداریم.
              مثل: رایتُ اسدا
        نکته
          وقتی بین دو مجاز مردد بودیم
            اصالت حقیقه
            همراه با قرینه
            از تردید خارج شویم
        لعدم معرفة عود الضمير فيه
          همان سخنان دو پهلو
            كقول عقيل: «أمرني معاوية أن أسبّ عليّا. ألا فالعنوه!
              لعنش کردم ابهام دارد میتواند به امیر المومنین علیه السلام یا به معاویه بخورد
            قول القائل لمّا سئل عن أفضل أصحاب النبيّ صلّى اللّه عليه و آله، فقال
              «من بنته في بيته
                منظور دختر پیامبر ست در خانه حضرت امیر علیه السلام یا دختر ابوبکر در خانه پیامبر
          مغالة ممارات
      لاختلال التركيب
        مثال
          و ما مثلُه في الناس إلّا مملَّكا// أبو أمّه حيٌّ أبوه يُقاربه‏
            اصل شعر برای فرزدق است و در مورد ابراهیم بن هشام دایی هشام بن عبد الملک است
          ترجمه
            نیست مانند آن ابراهیم در میان مردم مگر سلطنت داده شده ای
              (یعنی هشام)
            که پدر مادر آن سلطنت داده شده (که هشام باشد) پدر آن ابراهیم است
            یعنی
              یعنی ابراهیم ابن هشام در فضل از همه برتر است الا بر هشام که پسر خواهرش است.
          اختلالات نحوی
            بین مبتدا و خبر با کلمه «حیّ» فاصله شده است. (مبتدا: ابو امه/ خبر: ابوه)
            فاصله شدن بین صفت و موصوف با کلمه «أبوه». (موصوف: حیّ/ صفت: یقاربه)
            مقدم شدن مستثنی بر مستثنی منه (مستثنی: مملکا/ مستثنی منه: حیّ)
            ابهام در مرجع ضمایر
            فاصله شدن بین مبدل و مبدل منه (مبدل منه : مثل/ مبدل : حیّ)
      لوجود ما يَصلَحُ للقرينة
        مثال
          که برای ما روشن نیست آیا متکلم قرینه را لحاظ کرده یا نه.
            مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ
              یعنی همه افرادی که با پیامبر بودن عدالت و ایمان داشته اند
            وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً
              صلاحیت قرینه شدن برای آیه بالا را دارد
              یعنی برخی از اصحاب شامل (والذین معه) میشوند نه همه آنها
          مِنْهُمْ مَغْفِرَةً
            اگر مِن در انتهای آیه را من بعضیه بگیریم اجمال دارد
              از این جهت که نمدانیم ادامه ایه ناظر به ابتدا آیه است یا نیست
        فرق اجمال به خاطر ابهام در مرجع ضمیر با این مورد:
          در اولی
            اجمال از حیث مخاطب است یعنی مخاطب نمیداند کدام معنا مد نظر متکلم بوده است
          در دومی
            اجمال از حیث متکلم است
        آنچه که صلاحیت قرینیّت دارد
      لكون المتكلّم في مقام الإهمال و الإجمال
        متکلم در مقام اجمال بوده (یعنی متلکم عمدا مجمل صحبت میکند)
        مثال
          فکلوا ممّا امسکن
            بخورید از آنچه برای شما [سگ آموزش دیده] نگه داشته است
            مولا در مقام بیان وضعیت موضع برخورد کلب نبوده است
              بلکه در مقام حلیت کلب آموزش دیده است.
        فرق اجمال و اهمال
          اجمال مبهم ست در مقابل بیان ست
            عمدا میخواهد مطلب سر بسته بماند
          اهمال مبهم ست در مقابل بیان ست
            از روی سهو مطلب سر بسته می ماند
      نکته
        ثمّ اللفظ قد يكون مجملا عند شخص، مبيّنا عند شخص آخر
          مجمل و مبین نسبی اند ممکن ست مطلبی برای استاد مبین وبرای شاگرد مجمل باشد
            مجمل فقط به نفسه ست
            مبین هم
              به نفسه
              به غیره
    المواضع التي وقع الشكّ في إجمالها
      مواردی که ادعای اجمال شده
      خلاصه مواردی که ادعای اجمال شده
        السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما
          نظر مصنف
            فاقطعوا
              اجمال نداریم
            ایدیهما
              اجمال داریم
        لا نفی جنس
          اقسام نفی الفاظ
            شرعی
              صحیحی
                اجمال ندارد
              اعمی
                اجمال دارد
                  اقسام نفی
                    تکوینی
                      لا سهو لمَن كثر عليه السهو
                    تشریعی
                      لا جماعة في نافلة
                    عنوانی
                      لا حرج فی الدین
            غیر شرعی
              اجمال ندارد
          مصنف
            در لای نفی جنس اجمال پیش نمی آید
              چون با نسبت بین حکم و موضوع و قرینه و خبر محذوف موجود میشود از اجمال خارج شد
        مواردی که حکم به عین تعلق گرفته
          مثل قوله (تعالى): حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ
      السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما
        ابهامات اهل سنت
          فاقطعوا
            قطع هم به معنا بریدن و جرح است (مثل سوره یوسف: قطّعن ایدیهنّ)
            هم به معنا ابانه و جدا کردن است.
          ایدیهما
            کل این عضو
              (مثال: انکسر یدی؛ جایی که کل ید ما شکسته باشد)
            بخش از عضو
              تا اصول اصابع
                تا بیخ انگشتان
              تا مچ
              تا مرفق
            مشترک لفظی ست
        نظر مصنف
          فاقطعوا
            قطع» مشترک معنوی است و در مشترک معنوی اجمال راه ندارد..
              چون مشترک معنوی یک وضع بیشتر نداریم و لذا یک معنا بیشتر نیست هرچند مصادیق متعدد دارد
            در این حالت باز هم اجمال باقی میماند؛ زیرا نمیدانیم ایه چقدر از ابانه را بیان میکند؟ .
              ما این جا با خود لفظ قطع کار داریم نه با لفظ قطعی که در آیه آمده است. .
              و خود لفظ بذاته مجمل است. اما مبین است لغیره. یعنی با روایاتی که حدود را بیان کردند قطع از اجمال در آمد
            اجمال نداریم
          ایدیهما
            ید در لغت عرب استعمالات مختلفی دارد اما روایات حدود ید را تا اصول اصابع بیان کرده است
            ان المساجد لله (محل های سجده برای خداست) یعنی در سجده کف دست را روی زمین میگذاریم فلذا باید تا بیخ انگشتان قطع شود
            ید در خارج از آیه یعنی تمام عضو از طرفی اجماع داریم کل ید منظور نیست
              یا از راه روایات می فهمیم
            اجمال داریم
      لای نفی جنس
        مقدمه
          لا نفی جنس کثیرا خبرش حذف میشود لذا ابهام دارد.
            باید یک کلمه در تقدیر بگیریم
              یا اسم
              یا فعل
          الفاظ عبادات و معاملات براي اعم از صحیح و فاسد وضع شده باشد
        و اجاب بعضهم
          اگر الفاظ شرعی باشد
            صحیحی ها
              نفی ماهیت و حقیقت در مر ّکبات مورد بحث یعنی نماز و معامله صحیح ممکن ست
                چون صلاة بدون طهارت بنابر قول آنها صلاة نخواهد بود
                لذا مجازیت نیز به وجود نمی آید از اجمال نیز خبری نیست
                در اکثر موارد
                  مگر
                    لا صلاة لجار المسجد الّا فی المسجد
              مثال
                لا صلاة الا بفاتحة الکتاب
                لا صلاة الا بطهور
                اگر صحیح در تقدیر باشد
                  نفی حقیقت این نماز صحیح می باشد
              اجمال ندارد
            اعمی ها
              اجمال دارد
              نفی ماهیت و حقیقت در مر ّکبات مورد بحث غیر ممکن ست
                مثلا صـلاة بلا طهور، گرچه فاسـد است ولی در عین حال ماهیت و حقیقت صـلاة برآن صادق میباشـد
                پس در لا صلوة الا بطهور نفی حقیقت جایز نمی باشد
              در این حالت یک قرینه خاصه در تقدیر میگیریم
        و الّصحیح فی التوجیه
          اگر الفاظ غیر شرعی باشد
            مقدمه
              خبر لای نفی جنس غالبا محذوف ست
                یک لفظ «موجودٌ» یا شبه آن (مثل مستقرٌ، متحققٌ ...) خبر لا نفی جنس است.
            ج اول
              مجمل است
                با وجود قرینه اجمال را برطرف میکنیم
                راه حل استفاده از
                  قرینه عامه است
                    خبر لای نفی جنس محذوف ست
                      یک لفظ «موجودٌ» یا شبه آن (مثل مستقرٌ، متحققٌ ...) خبر لا نفی جنس است.
                    لفظ موجودُ
                  یا قرینه خاصه است
                    در مواردی که استفاده از موجود معنا نمی دهد
                      مثل لا علم الا مع العمل
                        لا علم النافع مع العمل
                    مناسبت موضوع و حکم
                لا، نفی حقیقت و ماهیت میکند
            ج دوم
              مجمل نیست
                چون همیشه یک موجودٌ در تقدیر ست
                  یعنی خبری حذف نشده ست
                ولی معنا حقیقی لا نفی جنس
                  گاهی نفی حقیقی است. مثل: لا رجل [موجود] فی الدار
                  و گاهی نفی ادّعایی است. مثل: لا علمَ [موجودٌ] الا مع العمل
            نکته ادبی
              ظروف غیر مستقر: ظروفی که متعلقش افعال غیر عموم باشد.
              ظروف مستقر: ظروفی که متعلقش افعال عموم است
                كون- ثبوت - استقرار - حصول
            جمع بندی نظر مصنف
              به نظر میرسد مصنف در جواب اول اجمال را می پذیرد اما با قرینه آن را حل میکند
              اما در پاسخ دوم قائل است که اصلا اجمالی وجود ندارد
                چون خبر همیشه موجود است.
            بحث صحیح و اعم معنا ندارد
          اقسام نفی
            إذا كان النفي مِن جهة تكوين الشي‏ء
              «لا إقرار لمن أقرّ بنفسه على الزنا»
                معناه أنّ إقرارَه كلا إقرار باعتبار عدم نفوذه[ه:اقرار] عليه[ه: این شخص]
              لا سهو لمَن كثر عليه السهو[مثل: لا شک لکثیر الشک]»
                معناه أنّ سهوه كلا سهو باعتبار عدم ترتّب آثار السهو عليه
            إذا كان النفي راجعا إلى عالم التشريع
              فإن كان النفي متعلّقا بالفعل، دلّ نفيه على عدم ثبوت حكمه في الشريعة،
                مثل «لا رهبانيّة[زهد الکی] في الإسلام (1)» فإنّ معنى عدم ثبوتها، عدمُ تشريع الرهبانيّة و أنّه غير مرخَّص بها[شارع اجازه نداده]،
              لا غِيبةَ لفاسق
                ، فإنّ معنى عدم ثبوتها، عدم حرمة غيبة الفاسق
              «لا نَجشَ في الإسلام»]
                [تعریف و تمجید در معاملات]
              «و لا غِشّ في الإسلام»
              و «لا عمل[فعل کثیر] في الصّلاة
              و «لا رَفثَ [جماع] و لا فسوق و لا جدال في الحجّ
              لا جماعة في نافلة
              فإنّ كلّ ذلك معناه عدم مشروعيّة هذه الأفعال
            إن كان النفيُ متعلّقا بعنوان[ای: بموضوع]
              يصحّ انطباقُه على الحكم
                یعنی بتوانیم بگوییم: لا حکمٌ ضرریٌ، لا حکمٌ حرجیٌ]
              كما في قوله صلّى اللّه عليه و آله: «لا حَرَج في الدين (5)» و «لا ضَرَر و لا ضرار في الإسلام
              لا حرج فی الدین؛ آثار تشریعی و جعلی آنها برداشته شده است
              ما در اسلام حکم شرعی که از مصادیق حرج باشد نداریم
                ضرر یک عنوان عام ست که استفاده میشود
              فيدلّ النفي على عدم تشريع‏ حكم ينطبق عليه هذا العنوان
          نکته
            فرق این دو حالت با هم «متعلقا بالفعل/ متعلقا بعنوان»
              لارهبانیة فی الاسلام: رهبانیت به طور کلی در اسلام نفی شده است
              لا حرج فی الدین: حرج عنوان است قابل انطباق بر یک حکم است که آن حکم نفی شده است
      جایی حکم روی ذات رفته باشد
        مقدمه
          حکم شرعی روی فعل مکلف می رود نه متعلق تکلیف یا اشیا یا اعیان خارجی
          در این حالت اگر حکم روی ذات رفته باشد
            باید یک فعل و کاری را در تقدیر بگیریم
        محل بحث
          سوال
            چه فعلی را در تقدیر بگیریم ؟
              مثل قوله (تعالى): حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ
              أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعام
              چون نمی دانیم چه فعلی را در تقدیر بگیریم مجمل میشود
          جواب
            مناسبت حکم موضوع
          مثال: الخمر حرام
            موضوع: الخمر
            حکم: حرام
            متعلق حکم: شرب خمر/ بیع خمر
          مثال: اکرم العالم
            موضوع: عالم
            حکم: وجوب
            متعلق حکم: اکرام (فعل انسان)
        نکته
          لذا تُسمَّى الأعيان «موضوعات للأحكام»، كما أنّ الأفعال تسمّى «متعلّقات»
          تمام این موارد با مناسبت حکم و موضوع از اجمال خارج میشود
    جمع بندی نظر مصنف در بحث اجمال
      مصنف قائل است لو خلیّ شاید خود این ها اجمال داشته باشد،.
      اما در مجموع برای هر کدام از اینها یک راه حل برای اجمال وجود دارد، و لذا در کل، در مباحث شرعی ما اجمال نداریم