Sheet 1
المقصد الثالث مباحث الحجّة
  بسم الله الرحمن الرحیم
    المستغاث بک یا صاحب الزمان
      توضیحات
        این تقریر برگفته از جزوه" استاد معظم عابدی" حفظه الله اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
        اگر در این اثر از حیث محتوی ایراد وارد باشدتماما متوجه این حقیر می باشد
        این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
        این اثر برای استفاده آموزشی می باشد و هرگونه استفاده مالی از آن شرعا مجاز نمی باشد
        ثواب این اثر را هدیه میکنم به مادر سادات "حضرت زهرا سلام الله علیها"به برکت "5 صلوات" بر محمد و آل محمد
          حقیر را از دعای خیر فراموش نفرمایید
      توجه
        متن کتاب شریف اصول مظفر در این قالب می آید
  تمهيد
    إنّ مقصودنا من هذا البحث- و هو «مباحث الحجّة»
      تنقيح ما يُصلَح أن يكون دليلا و حجّة على الأحكام الشرعيّة، لنتوصّل إلى الواقع من أحكام اللّه تعالى
      تنقیح آن چه صلاحیت دلیل و حجّت واقع شدن برای استنباط احکام شرعیّه و وصول به واقع و حکم واقعی الهی را دارند
    اگر به واقع و حکم الله رسیدیم که
      فذلك هو الغاية القصوى و المقصد الأعلى
    اگر خطا کردیم
      معذور هستیم و عقاب نخواهیم شد
      علت معذریت
        هو أنّنا قد بذلنا جُهدَنا و قصارى وُسعِنا في البحث عن الطرق الموصلة إلى الواقع من أحكام اللّه
          تلاش خود را برای رسیدن به واقع انجام دادیم
    مَوضُوع المقصد الثالث‏
      مصنف در ابتدا موضوع مقصد ثالث را اینطور بیان میکند
        كلّ شي‏ء يَصلح أن يُدّعى ثبوتُ الحكم الشرعيّ به، ليكون دليلا و حجّة عليه
          مقصود ما از بیان مباحث حجت تبین موضوع آن میباشد
          این تعریف اشکالاتی به همراه دارد لذا مصنف در ادامه تعریف حقیقی را ارائه میدهد
      موضوع علم اصول دلیل به ما هو دلیل ست
        اما موضوع مقصد ثالث در حقیقت
          هو «ذات الدليل» بما هو في نفسه، لا بما هو دليل
      در نهایت جمع بندی مصنف بعد از بیان اقوال
        و النتيجة أنّ الموضوع
          هو كلّ شي‏ء يصلح أن يدّعى أنّه دليل و حجّة
      نکته
        علت بحث از حجیت
          رسیدن به واقع و داشتن عذر نزد مولا تعالی
        این بحث نیز در موضوع مقصد سوم وارد میشود
          البحثَ عن مسألة التعادل و التراجيح
            لأنّ البحث فيها عن تعيين ما هو حجّة و دليل من بين المتعارضين
    معنى الحجّة
      لغوی
        كلُّ شي‏ءٍ يَصلح أن يُحتجّ به[الشئ] على الغير
          هر چیزی که به درد احتجاج در ظرف خصومت می خورد
        پیروزی بر دیگری به دوشکل می باشد
          معذر
            و إمّا بأن يلجئه إلى [قبول‏] عذر صاحب الحجّة، فتكون الحجّة معذِّرة له لدى الغير
            اگر حجت را دلیل حکم خود قرار دهد خصم ساکت میشود
            مثال
              بچه ای تو کوچه میرود، و پدر میگوید: چرا رفتی، میگوید
                مامان به من اجازه داد، این میشود جهت معذریت
          منجز
            إمّا بإسكاته و قطع عذره و إبطاله
            مثال
              بابا صبح به بچه بگوید: برو نان بخر. شب میشود و بچه میگوید: یادم رفت نان بخرم
                اینجا بابا به بچه میگوید: مگر من به تو نگفتم برو نان بخر!
                  یعنی قطع عذر از بچه. یعنی هیچ گونه عذری نداری
        مثال فقهی
          یک حدیثی صحیح سند باشد و بگوید: نماز جمعه در عصر غیبت حرام است. یعنی خبر ثقه باشد که همه قائل به حجیت آن هستند
          حجیت دارد یعنی
            نماز جمعه می خواند
              عمل به خبر واحد
              اگرخبر واحد مطابق واقع باشد
                در این صورت شما مطیع هستی و استحقاق ثواب داری
                نمازجمعه حرام است
              اگرخبر واحد مطابق واقع نباشد
                نمازجمعه واجب است
                تکلیفی صورت نگرفته
                  آیا مستحق عقاب ست ؟
                در این حالت عبد علی المولی احتجاج میکند و این روایت را حجت قرار میدهد
                  جهت معذریت
                    مثل همان جایی که بچه میگفت مامان به من گفته بود، اینجا میگوید: ضرارة به من گفته بود!
            نماز ظهر می خواند
              اگرخبر واحد مطابق واقع باشد
                مولا علی العبد احتجاج میکند و بر بنده حجت می آورد
                  جهت منجزیت
                  یعنی من گفتم: نماز جمعه نرو، چرا رفتی؟
                نمازجمعه حرام است
              اگرخبر واحد مطابق واقع نباشد
                نمازجمعه واجب است
                مثلا راوی بد فهمیده، یا شاید من فقیه فکر کردم این فرد ثقه است، یا ...
                  تجرّی
                    جرئت یافتن بر اینکه خلاف دستور مولا رفتار کنی
          معذریت و منجزیت
        خلاصه
          جهت منجزیت ¬ عند مصادفة الواقع پدید می اید
            اتفاقا نماز جمعه حرام باشد، و مکلف نماز جمعه رفته باشد
          جهت معذریت ¬ عند عدم مصادفة الواقع پدید می آید
            اگر در خانه نماز خواند، و اتفاقا مشخص شد، نماز جمعه واجب بوده است
        نکته
          حجت لغوی از این حیث که قابل احتجاج ست
            میتواند اماره قرار بگیرد
      اصطلاحی
        ما عند المناطقة
          كلّ ما يتألّف من قضايا تُنتِج مطلوبا
            مجموعه صغری و کبری یا همان استدلال
          گاهی نیز حجت اطلاق میشود به
            الحدّ الأوسط
        ما عند الأصوليّين
          كلّ شي‏ء يُثبِت متعلَّقَه و لا يَبلُغُ درجةَ القطع
            اولا خود حجت موضوعيت ندارد اثبات متعلق ميكند
            ثانيا قطعي نيست و ظني ست يعني كاشفيت ناقصه دارد
            آن طريقي ظني كاشف از حكم شرعي واقعي ست
          مثال
            زراره به عنوان ثقه این خبر را حکایت میکند «نماز جمعه در عصر غیبت حرام است»
              این خبر متعلق خود را که حرمت نماز جمعه در عصر غیبت باشد اثبات میکند
          فالحجّة بهذا الاصطلاح لا تشمل القطع
            أي: إنّ القطع لا يسمّى حجّة بهذا المعنى[اصولی]، بل بالمعنى اللغويّ
            و تكون الحجّةُ بهذا المعنى الأصوليّ مرادفةً لكلمة «الأمارة
              كما أنّ كلمةَ «الدليل»، و كلمةَ «الطريق
            نظر مصنف
              قطع حجت اصولی نیست. بلکه حجت لغوی
                جهت معذریت و منجزیت دارد
          خلاصه
            دو طريق داريم
              قطعي: حجيتش ذاتي ست نه قابل جعل ست نه قابل سلب ست
              ظن: اگر شارع طريق قرار داد ميتواند اثبات حكم كند
            حجت اصولي آن چيزي كه شارع ميتواند برايش جعل طريقيت كند
              پس به جاي حجت ميگويم اماره = طريق يا دليل ظني
              از طرفی اماره همانند حجت لغوی جهت معذریت و منجزیت دارد
                قابل احتجاج از جانب مولا
                قابل احتجاج از جانب مکلف نسبت به مولا
              کاشف ظنی معتبر را حجت اصولی گویند
            رابطه بین حجت لغوی و اصولی
              عام و خاص مطلق است
                عام
                  حجت لغوی
                    شامل اصول عملیه میشود
                خاص
                  حجت اصول
                    شامل اماره ایی که جهت منجزیت و معذریت دارد
      نکته
        فرق حجت اصولی با اصول عملیه
          حجت
            آن چيزي ست كه كاشف از حكم الله واقعي يا جعل شارع ست
          اصول عملیه
            آن چه كه با آن روشن ميشود حكم شرعي در ظرف تحير و عدم دسترسي به واقع ست
              خبری از اثبات متعلق یا کشف نیست
  المقدّمة
    مدلول كلمة «الأمارة» و «الظنّ المعتبر»
      مقدمه
        در قسمت قبلی گفتیم که
          حجت [اصولی] همان اماره است
        در این قسمت
          میخواهیم در مورد معانی گوناگون اماره صحبت کنیم
      متن کتاب
        در بسیاری از موارد اصولین واژه اماره را بر ظن اطلاق میکنن
          و يقصدون من الظنّ «الظنّ المعتبر»
            ظنی که از طرف شارع معتبر و حجت ست
            اماره و ظن معتبر جای هم استعمال میشود
            مثلا میگویند: خبر واحد ثقه، ظن معتبر است
        این استعمال سبب ایجاد توهم ترادف معنایی بین اماره وظن شده ست
          و في الحقيقة أنّ هذا تسامحٌ في التعبير منهم على نحو المجاز[به علاقه سبب و مسبب] في الاستعمال
            علت این تسامح و مجاز
              زیرا ظن حالت نفسانی است اما اماره و خبر واحد که حالت نفسانی نیست
              خبر واحد و اماره در واقع سبب ظن است، یعنی تولید این حالت نفسانی را در من میکند
        و إنّما مدلول الأمارة الحقيقي
          هو كلّ شي‏ء اعتبره الشارع لأجل
            أنّه يكون سببا للظنّ،
              به دلیل اینکه سبب ست برای ظن
              كخبر الواحد و الظواهر
            هر چیزی که شارع آن را معتبر ساخته
          مدلول حقیقی اماره
        در اینجا دو مجاز وجود دارد
          از جهت اطلاق
            السبب على مسبّبه
              ظنی که به سبب اماره پدید می آید اماره خوانده میشود
                يقولون
                  «الظنّ النوعيّ
              أنّ السِرّ في اعتبار الأمارة
                الذي يُفِيد الظنّ على الأغلب
              اماره بر ظن
            المسبّب على سببه
              ظن بر اماره
              اماره ایی که سبب ظن هست اماره خوانده میشود
                فيقولون
                  الظنّ المعتبر
                    یا الامارة المعتبرة
                    اعتبار و خصوصیت به سبب ظن تعلق دارد نه به خود ظن
                  الظنّ الخاصّ
                    یا الامارة الخاصة
              أنّ السِرّ في اعتبار الأمارة
                علت معتبر گشتن اماره و حجت و طریق شدنش همواره یا بیشتر اوقات افاده ظن میکند
      نتیجه
        پس اماره در واقع سبب ظن است
          لذا خبر واحد یکی از امارات است
            مثلا خبر زارة برای ما تولید ظن میکند نه اینکه خودش ظن باشد
    الظنّ النوعيّ‏
      تعریف
        اماره ایی که برای غالب افراد ایجاد ظن میکند
          مثل
            خبر واحد ثقة یا ظهورات کلام که عند غالب مردم تولید ظن میکند
        پس اگر برای شخصی ظن فعلی تولید نکند خللی در اعتبار و حجیت آن به وجود نمی آید
      سوال
        اگر مولا اماره ایی را به علت حصول ظن نوعی حجت قرار دهد
          اگر برای شخصی ارائه شد
            با مواجهه این اماره ظن حاصل نشد
              حجت ست یا نه؟
      جواب
        بله
          خصوصیت ظن نوعی ست که حتی اگر برای شما ظن نیاورد کفایت میکند و بر شمایی که ظن حاصل نشده حجت ست
            چون ملاک نوع و غالب افراد است
        مقتضی برای حجیت بخشی ظن شخصی یا فعلی نیست
          ظن فعلی یعنی فعلیت یافته برای فرد
      مقصود اصولین از به کار بردن
        «الظنّ الخاصّ»، أو «الظنّ المعتبر»، أو «الظنّ الحجّة»، و أمثال هذه التعبيرات
          سبب ظن یا اماره معتبره ست گرچه ظن فعلی تولید نکند
    الأمارة و الأصل العمليّ‏
      و اصطلاح الأمارة[= حجت اصولی] لا يشمل «الأصل العمليّ»،
        اماره
          برای کشف حکم الله واقعی به کار میرود
          کاشفیت دارد
        اصول عملیه
          جهل یا عدم دسترسی به حکم واقعی جهت رفع تحییر از اصول عملیه استفاده میکنیم
            جهل به واقع داریم و رفع تحیر
            كالبراءة، و الاحتياط، و التخيير، و الاستصحاب
          کاشفیت ندارد
      این دو متباین اند
        حجت هستند به معنای لغوی نه حجت به معنای اصولی
      چرا اصرار دارد اصول عملیه را معذر بداند نه منجز؟
        اگر استصحاب کردید
          مطابق با واقع بود
            وجود نماز جمعه در عصر غیبت به جهت واقع منجز ست نه استصحاب
              منجز بودن تطابق واقع با عمل ست
          مطابق با واقع نبود
            اگر اگر طبق استصحاب عمل نکردی تجری کردی در اینجا اختلاف مبنا ست لذا بازهم منجز نمیشود
        قدر متیقن : حجت لغوی و اصول عملیه صرفا معذر تکلیف اند
      نکته
        اصول عملیه هم حجت است اما حجت لغوی است نه اصولی؛
          در آنها کشف و حکایت واقع و اثبات متعلق نیست بلکه در ظرف جهل به واقع استفاده میشود
    المناط في إثبات حجّيّة الأمارة
      ملاک حجیت دلیل قطعی ست
        قطع به حجیت در موضوع امارت اخذ شده
      قبل از ورود به موضوع مقصد سوم باید روشن شود که
        [أنّ‏] المناط في إثبات حجّيّة الأمارة [ما هو؟]
        و أنّه بأيّ شي‏ء يُثبِت لنا أنّها[الاماره] حجّةٌ، يعوّل عليها[بر آن اعتماد کنی]؟
      إنّه لا شكّ في أنّ الظنّ بما هو ظنّ لا يصحّ أن يكون هو المناط في حجّيّة الأمارة
        و لا يجوز أن يعوّل عليه[ه: الظن بما هو ظن] في إثبات الواقع
        اصل اولیه در ظن
          عدم اعتبار وحجیت ست الا ما خرج به الدلیل
            مثل: مستثنیات ظن/ امارات/ ظن خاص/ ظن معتبر
      نتیجه
        فالقاعدة تقتضي أنّ الظنّ بما هو ظنّ لا يجوز العمل على مقتضاه
          صرف ظن داشتن مجوز عمل صادر نمیکند
        هر ظنی باید به علم ختم بشود؛ زیرا حجیت علم ذاتی و برای خودش است.
          پس
            مناط در حجیت یک اماره، قطع و علم است
      دلایل
        لقوله تعالى
          1
            إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً
          2
            اِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ‏
          3
            قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ
              اگر برای ظن اذنی بیاید میشود اذن الله اما اگر نیاد میشود افترا وحرام
        خلاصه ظنی از ذیل اصل اولیه ظنون خارج میشود که
          لا يكون(هو: هذا الظن الخاصّ) خَرصا، و تخمينا، ولا افتراء
            و لا یغنی من الحق شیئا
              آیه اول چون اختلافی ست مصنف بیان نکرده
      و خروجه من القاعدة
        يكون تخصيصا
          خروج حکمی
          بالنسبة إلى آية النهي عن اتّباع الظنّ
        يكون تخصّصا
          خروج موضوعی
          بالنسبة إلى آية الافتراء
        هر ظنی موجب ضلالت است الا مستثنیات
      خلاصه
        في الحقيقة أنّ الأخذ بالظنّ المعتبر
          به معنای عمل به هر ظنی نیست بلکه عمل به ظنی ست که در نهایت به یقین و قطع می رسد
            ذلك القطعُ الذي قام على اعتبار ذلك السبب المُحقِّق للظنّ
        و سيأتي أنّ القطعَ حجّةٌ بذاته، لا يَحتاج[قطع] إلى جعلٍ من أحدٍ
          مثل نمک که شوری اش برای خودش است و از چیزی نمیگیرد
      برای حجیت، علم میخواهیم
        قالوا: يكفي في طرح[رمی به، القاه] الأمارة أن يقع الشكّ في اعتبارها
          اگر شک در حجیت کنیم، شک در حجیت مساوق است با علم به عدم حجیت.
          مثال
            برای اثبات عدم حجیت شهرت فتواییه
              همین که علم به حجیت آن نداریم و شک در حجیت اش داریم، کافی است
    حجّية ذاتيّة
      فإنّ معناه أنّ حجّيّتَه منبعثةٌ مِن نفس طبيعة ذاته
        فليست مستفادةً من الغير
        و لا تحتاج إلى جعل من الشارع
        و لا إلى صدور أمر منه باتّباعه
        در این حالت عقل حکم به تبعیت میدهد
      ادعای شیخ انصاری
        لا إشكال في وجوب متابعة القطع و[واو تفسیر] العمل عليه ما دام موجودا
          وجود متابعت در قطع
        دلیل
          طریقیت در ذات قطع هست و شارع اثباتا ونفیا نمی تواند در آن دخالت کند
      فما المراد من كون القطع حجّة بذاته؟
        قطع حجت ست
          یعنی
            طریق ست و کاشفیت دارد
            وجوب عمل بر طبق آن
    موطن حجّيّة الأمارات‏
      محل بحث
        در جايي كه ميتوان تحصيل علم كرد آیا میشود به خبر ظني اعتنا كرد؟
          حجیت اماره در چه موضعی است؟
          یا
            آیا عمل به اماره فقط مخصوص زمان انسداد باب علم ست؟ یا درزمان انفتاح باب علم نیز میسر ست؟
      حجیت خبر واحد
        انسدادی ها
          باب علم چون بسته ست مطلق ظنون حجت ست.چون یک مرحله پایین تر ازعلم ست
        بحث ما اعم از باب انسداد و انفتاح ست
        لذا برای حجیت خبر واحد دلیل به خصوص می خواهیم
      انسداد کبیر
        کلا راهی به علم نداریم
      - انسداد صغیر: میتوان استدالال آورد بر
        در دایره علم اجمالی به مطابق ها بر ما منسد ست در نتیجه باید اطاعت بکنید
        یکی از شروط علم اجمالی اگر فرض شود علم تفصیلی به وقوع نجاست علم اجمالی بتواندیقیه ات را بگیرد
    الظنّ الخاصّ و الظنّ المطلق
      الظنّ الخاصّ
        كلّ ظنّ قام دليل قطعيّ على حجّيّته و اعتباره بخصوصه غيرُ دليل الانسداد الكبير
          ، فيكون المراد منه الأمارة التي هي حجّة مطلقا
        حتى مع انفتاح باب العلم، و يسمّى أيضا «الطريق العلميّ نسبةً إلى العلم باعتبار قيام العلم على حجّيّته
        یعنی ظنی [ای: سبب ظن] که برای حجیت اش، دلیل خاص از ادله وجود دارد. نه دلیل عام مقدمات انسداد
        مثل خبر واحد ثقه بنا بر نظر مشهور اقایان
          دلیل حجیت خبر وحد
            آیه نبأ (صاحب الموجز رد کرد، ولی مصنف تلقی به قبول میکند)
            آیه نفر (صاحب الموجز رد کرد، ولی مصنف تلقی به قبول میکند)
            روایات متواتره (صاحب الموجز و مظفر هر دو تلقی به قبول کردن؛ امام و استاد مددی نمی پذیرند)
            سیره (همه این را پذیرفتن، اقا سبحانی، امام، مظفر، اصفهانی و نایینی)
          لذا به خبر واحد ثقه، ظن خاص میگوییم
      الظنّ المطلق
        كلّ ظنّ قام دليلُ الانسداد الكبير
          ظنی[منظور سبب ظنی] که بعد از آنکه قائل به ظن معتبر، معتقد میشود باب علم و علمی منسد است
            همان ظن خاص، که پشتوانه اش علم به انسداد مقدمات است
        نکته
          باب علم منسد است
            به امام دسترسی وجود ندارد
          باب علمی منسد است
            یعنی تمام ادله ای که به عنوان دلیل خاص بر حجیت ظن (مثل سیره، ..) اقامه میشود، مخدوش است.
          قائلین به انسداد معتقد اند
            ظن مطلق حجت است یا مطلق ظن حجت است
              بامقدمات (باب علم وعلمی منسد و...) اثبات میکنند که تمام ظنون الا ما خرج بالقطع حجت است
      نتیجه بحث
        پس ما فقط از ظنون خاص بحث میکنیم
          و از ظنون مطلق بحث نمیکنیم
        دلیل
          چون اماراتی که برای ما حجیتش ثابت ست ما را از فرض انسداد باب علم و علمی بی نیاز می سازد
            یعنی با اثبات حجیت اماراتی مانند خبر واحد دیگر باب علمی منسد نیست
            پس بحث انسداد باب علم و علمی نادرست می باشد
    مقدّمات دليل الانسداد
      مقدمات انسداد
        مقدماتی که ثابت میکند انسداد راه علم و علمی را؛ و بالعرض راه تمام ظنون را باز میکند
          حجیت مطلق ظنون
      مقدمه اول
        دعوى انسداد باب العلم و العلميّ في معظم أبواب الفقه
          باب علم و علمی منسد است
            و هي دعوًى قد ثبت عندنا عدم صحّتها؛ لثبوت انفتاح باب الظنّ الخاصّ
        علم یا قطع منسد ست
          سند قطعی
            یعنی مستقیما از خود امام بشنود
              پای هیچ غیر معصومی وسط نیاید
                یعنی قران یا روایات متواتر باشد
          دلالت قطعی
            نص باشد نه ظهور
              جای هیچ شک و شبهه ای در کلام امام نباشد
          علم زمانی حاصل میشود که سند یا دلالت قطعی باشد
        علمی منسد ست
          یعنی اماره
            چون در تمام ادله حجیتِ یک ظن خاص، خدشه میکنند
              لذا نتیجه اش این میشود که باب علمی نیز منسد است
            مثلا برای حجیت خبر واحد 4 دلیل اقامه کردیم که در همه آنها خدشه میکنند
        پایه دیگر مقدمات همین مقدمه اول ست
      مقدمه دوم
        أنّه لا يجوز إهمال امتثال الأحكام الواقعيّة المعلومة إجمالا، و لا يجوز طرحها في مقام العمل
          و إهمالها و طرحها يقع بفرضين
            إمّا بأن نعتبر أنفسنا كالبهائم و الأطفال لا تكليف علينا
              خودمان را مکلف فرض نکنیم
            و إمّا بأن نرجع إلى أصالة البراءة، و أصالة عدم التكليف في كلّ موضع لا يعلم وجوبه و حرمته
              برائت یعنی تکلیفی به گردن نداریم استصحاب عدم تکلیف
            اهمال یعنی حرمت مخالفت قطعیه
            و كلا الفرضين ضروريّ البطلان
          علم اجمالی یعنی میدانیم مکلف هستیم و یک سری واجبات و محرمات داریم
        مقدمه دوم مورد قبول همه اقایان اصولی است
          چه انسدادی و چه انفتاحی
      مقدمه سوم
        بعد از فرض لزوم پرداختن و عمل کردن به احکامی که به آن علم اجمالی داریم برای برائت ذمه 4راه بیشتر وجود ندارد
          1
            تقليد من يرى انفتاح باب العلم
              از مجتهدی انفتاحی تفلید کنیم
          2
            الأخذ بالاحتياط في كلّ مسألة
              احتیاط در تمام موارد
          3
            الرجوع إلى الأصل العمليّ الجاري في كلّ مسألة
              با توجه به مسئله، از اصل عملی خاص ان مسئله استفاده کنیم
              مِن نحو
                البراءة، و الاحتياط، و التخيير و الاستصحاب، حسبما يقتضيه حالُ المسألة
          4
            الرجوع إلى الظنّ في كلّ مسألة فيها ظنّ بالحكم، و فيما عداها
              يرجع إلى الأصول العمليّة
              در هر مسئله ایی که ظن داریم طبق حکم شارع در باقی به اصول عملیه عمل کنیم
        و لا يصحّ الأخذ بالحالات الثلاث الأولى، فتتعيّن الرابعة
          دلیل بر رد
            جواب اول
              در حالتی که مکلف متعقد به بسته بودن باب علم ست
                فكيف يصحّ له الرجوع إلى مَن يعتقد بخطئه و أنّه على جهل؟
                  پس چگونه رجوع عالم به جاهل صحیح ست؟
              انسدادی میگوید: انفتاحی جاهل است و دارد اشتباه میکند
                عبارت دیگر میشود تقلید عالم از جاهل! تقلید عالم از عالم حرمت دارد
            جواب دوم
              و هي الأخذ بالاحتياط
                فإنّه يلزم منه العسر و الحرج الشديدان، بل يلزم اختلال النظام
                  این به عسر و حرج می انجامد نه تنها به عسر حرج، بلکه به اختلال در نظام می انجامد
              مثلا یک نماز اگر بخواهد بخواند و تمام اقوال را رعایت کند باید از صبح تا شب نماز بخواند
            جواب سوم
              و هي الأخذ بالأصل الجاري
                فلا يصحّ أيضا؛ لوجود العلم الإجماليّ‏ بالتكاليف
                  علم اجمالی جای هیچ گونه اصل عملی را نمیگیرد
                    چون مجری همه اصول عملیه شک است، خواه موافق باشد یا مخالف
                    اما احتیاط و استصحاب تکلیف هم باعث عسر و حرج میشود
              در مورد تخییر چطور؟
                تخییر تشکیل شده از دو برائت است
                  طرف ترک اش(یعنی هیچ کدام از طرفین را انجام دهیم) میشود علم اجمالی
                  طرف عدم ترک(یعنی همه طرفین را انجام دهیم) میشود عسر و حرج
          سه راه اولی درست نییست به دلایل زیر
      مقدمه چهارم
        بعد رد سه جواب بالا فقط یک راه می ماند
          و فيها يدور الأم
            ر بين الرجوع إلى الطرف الراجح في الظنّ
            و بين الرجوع إلى الطرف المرجوح- أي الموهوم
              و هو قبيح عقلا
          پس در مسائلی که ظن در آنها وجود دارد به این حالت رجوع میکنیم
          مثال زمانی که 70درصد(راجح) احتمال میدهیم نوشیدن شراب حرام ست و 30 درصد(مرجوح) حلال ست
        شکی نیست عمل به طرف مرجوح عقلا قبیح ست
          پس تعییناً باید طبق ظن عمل کنیم مگر آنکه قطع به عدم جواز تمسک به آن داشته باشیم
          مانند قیاس که دلیل قطعی بر عدم جواز به آن داریم
            این همان مطلوب ماست
        توضیح اضافی
          وقتی راه های قبلی زده شد، تنها راه همین راه چهارم است
            انسداد دلیل عقلی است برای همین است
              زیرا هیچ عاقلی طرف راجح را رها نمیکند به خاطر طرف مرجوح
            انسداد دو نوع است
              انسداد بالحکومه
                خود عقل حکم میکند به اخذ طرف راجح یعنی ظن. (حاکم بودن عقل
              انسداد کشفی
                این حکم عقلی(که در راه چهارم گفتیم) - با این مقدمات- کاشف از این است که شارع حکم به عمل به مطلق ظنون کرده است
            توجه: کسی نگوید بریم سراغ ایات و روایات، چون در مقدمه اول گفتیم ما انسدادی شدیم
          لذا ظن مطلق تنها راه رسیدن به واقع ست پس کسی که انسدادی بشود، مطلق ظنون برایش حجت خواهد
        اشکال مقدر
          یک نفر به مصنف میگوید: شما گفتی اگر ظن حاصل شد، یا در مورد مسئله ای ظن حاصل نشد، باید سراغ اصول عملیه برویم
            چطور پای اصول عملیه باز شد، مگر نگفتید علم اجمالی جلوی اصول عملیه را میگیرد؟
        مصنف جواب میدهد
          بعد از این است که از منابع محرمات و واجبات را فحص کردیم
            و لا ضيرَ حينئذ بالرجوع إلى الأصول العمليّة
              دلیل
                لانحلال العلم الإجماليّ بقيام الظنّ إلى
                  علمٍ تفصيليّ بالأحكام التي قامت عليها الحجّة،
                  و شكٍّ بدويّ في الموارد الأخرى، فتجري فيها الأصول
                    یعنی از اینجا دیگر نمیتوانی بگویی: علم دارم تا رجوع به اصول عملیه منتفی شود
                  اینجا علم اجمالی منحل میشود
              مشکلی برای رجوع دیگر وجود ندارد
      يتألّف من مقدّمات أربع
    اشتراك الأحكام بين العالم و الجاهل‏
      ادله اشتراک الاحکام
        دلیل اول: اجماع
          اجماع شیعه جاهل همانند عالم تکلیف دارد
            لذا علم از شرایط عامه تکلیف نیست.
            جاهل مثل مجنون و عاجز و صبی نیست
          بلکه علم شرط تنجز تکلیف است
            یعنی تا مکلّف علم به حکم نداشته باشد حکم بر او منجّز نمی‌شود به گونه‌ای که به خاطر مخالفت با آن مستحق عقوبت شود
          بنابراین برخلاف نظر صاحب کفایه
            علم و آنچه قائم مقام علم است- بنا بر نظر صحیح- شرط تنجز حکم می‌باشد، نه علت تامه آن
            یعنی
              هرگاه بعد از فحص علم به دست نیایید تکلیف واقعی منجّز نمی‌شود
                پس مخالفت باآن عقاب به همراه ندارد
            دلیل
              زیرا چنین عقوبتی مصداق قبح عذاب بلا بیان ست
          عده دیگر معتقدند
            حکم خدا فقط برای کسی که علم به آن یا حجّت برآن دارد ثابت می‌باشد
              . پس در حق کسی که علم به حکم ندارد و حجتی برآن نیز در اختیارش نیست
                در حقیقت و واقع حکمی ثابت نیست
            لذا به تصویب مجتهد معتقد اند
              و می‌گویند: همه مجتهدان در فتاوای خود بر صواب‌اند
            مصوبه
        دلیل دوم: خبر متواتر
          أنّ أخبارنا متواترةٌ معنًى في اشتراك الأحكام بين العالم و الجاهل
            روایات ما تواتر معنوی دارند در اینکه احکام خدا میان عالم و جاهل مشترک‌اند. و حق با ایشان است
        دلیل سوم: بیان عقلی
          و الدليل على هذا الاشتراك- مع قطع النظر عن الإجماع و تواتر الأخبار- واضح،
            و هو أن نقول:
          مقدمه اول
            إنّ الحكم لو لم يكن مشتركا لكان مختصّا بالعالم به؛ إذ لا يجوز أن يكون مختصّا بالجاهل به
              اگر قائل به اشتراک الاحکام بین العالم و الجاهل نشویم؛ میشود اختصاص الاحکام بالعالِمین
            و هو واضح
              پس بطلان این مطلب واضح ست
          مقدمه ثانیه
            و إذا ثبت أنّه مختصّ بالعالم به فإنّ معناه تعليق الحكم على العلم به
              حکم معلق بشود بر علم به حکم
              معنا اختصاص احکام بالعالِمین؛ یعنی علم در متعلق حکم أخذ میشود
                یعنی جاهل تکلیف ندارد
                يعني وجوب صلاه متوقف ست بر علم به وجوب صلاه ست
          مقدمه ثالثه
            و لكن تعليق الحكم على العلم به محال؛ لأنّه يلزم منه الخلف
              چو عده ایی گفتن محال ، عده ای تسلسل و عده ای خلف و عده ای هم لغویت تشریع گفتن و عده ای هم نبود هیچ گونه حکمی از اساس
                یعنی اگر محال میگفت: همه این اقوال را در برمیگیرد
              خلاصه
                علم نمیتواند در متعلق حکم أخذ شود. للزوم المحال
                ولی مصنف میگوید: للزوم الخلف؛ ایشان در بیان اول میگوید:خلف و در بیان دوم میگوید: هیچ گونه حکمی از اساس ندارد.
            نکته
              مقدمه اول و دوم، وجدانی است اما مقدمه سوم عقلی است و نیاز به بیان دارد
          بیان اول دلیل عقلی
            راه خلف
              ص
                فرض
                  حکم تعلق بگیرد به علم به حکم
              ک
                محال است اخذ علم در متعلق حکم
                  لزوم خلف فرض
                توضیح
                  در اثر اختصاص الاحکام بالعالمین
                    یعنی علمِ به حکم، متعلق ما بشود
                    یعنی فقط نماز بر کسانی واجب باشد که علم دارند نماز واجب است
                  سوال
                    منظور از این حکم چیست؟
                  جواب
                    از یک طرف فرض این است که حکم تعلق بگیرد، به حصه ای خاص از طبیعت (که همان حصه‌ی علم به حکم است)
                    از طرف دیگر حکم باید تعلق بگیرد به [کلِّ] طبیعت[مراد از طبیعت همان عنوان صلاة است؛ در مقابل معنون خارجی]
                      دلیل
                        چرا که علم به حکم حاصل نمیشود مگر اینکه حکم به طبیعت خورده باشد
              نتیجه
                حکم تعلق بگیرد به طبیعت نه به حصه
                  و این میشود هم فرض باشد و هم فرض نباشد
                    اجتماع نقیضین میشود که محال است
              خلاصه
                پس فرض ما باطل است، یعنی احکام تعلق نمیگیرد به علم به حکم. و بنابراین احکام فقط مختص به عالمین نیست بلکه شامل جاهلین نیز میشود
          بیان دوم
            و ببيان آخر في وجه استحالة تعليق الحكم على العلم
              بیان جدید نه آخر
              بافرض بالا هیچ حکمی در عالم طبیعت نباید باشد
                چون همه اول جاهل هستن؛ و جاهل هیچ وقت حکم ندارد
              لذا برای این که علم به حکم پیدا کنیم، باید مخاطب حکم قرار بگیرد
                در حالیکه مخاطب حکم نیست، چون حکم در مورد عالمان است
              مثل فیلمی که بیان میکند که برای بالای 13 سال است، اینجا بچه 12 ساله هیچ وقت خودش را مخاطب فیلم نمیداند
          نتیجه
            إذن يتعيّن أن يكون مشتركا بين العالم و الجاهل.
              این شد که احکام مختص به عالمین نیست. یعنی اشتراک الاحکام بین العالم و الجاهل.
        دلیل چهارم: ضروری دین
          در کتاب نیامده
      از مباحث مهم و کاربردی درفقه اصول
    تصحيح جعل الأمارة
      محل نزاع
        1
          بعد ما ثبت أنّ جعل الأمارة يشمل فرضُ انفتاح باب العلم
            اثبات حجیت امارات مختص به ظرف انسداد نیست
              یعنی
                اماره حتی در ظرف انفتاح باب علم نیز حجت است
          مع ما ثبت من اشتراك الأحكام بين العالم و الجاهل
            احکام بین عالم وجاهل مشترک هست پس تکالیف الهی نیز مشترک می باشند
              لذا جاهل نیز تکلیف دارد
          نتیجه
            تَنشَأ «شبهةٌ عويصة» في صحّة جعل الأمارة
        2
          و هي أنّه في فرض التمكّن من تحصيل الواقع و الوصول إليه كيف جاز أن يأذن الشارع باتّباع الأمارة الظنّية،
            در جایی که مکلف میتواند علم پیدا بکند چگونه شارع اذن میدهد به ظن عمل کنید
              زیرا ظن گاهی مطابق با واقع در نمی آید
            تحتمل الخطأَ المفوِّتَ للواقع، و الإذن في تفويته قبيح عقلا
            آیا از فرد حکیم چنین خطایی سر میزند؟
        3
          فإنّ الإذن باتّباع الأمارة- في هذا الفرض
            از دو حال خارج نیست
              تفویت واقع
                يكون إذنا بترك الواجب
                  مع أنّ الفعل لا يزال باقيا على وجوبه الواقعيّ
                در جایی که دوران امر بین اباحه و وجوب ست
                  تفویت مصلحت رخ میدهد
              الغای مفسده
                يكون إذنا بفعل الحرام، مع أنّ الفعل لا يزال باقيا على حرمته الواقعيّة
                درجایی که دوران امر بین اباحه و حرمت ست
                  کسب مفسده رخ میدهد
        خلاصه
          شارع مقدس چطور اماره را حجت قرار داده است
            در حالی که گاهی مطابق با واقع نمی باشد؟
            شبهةٌ عويصة
      پاسخ های موجود
        سببیت محضه
          اماره سبب و علت است برای واقع
            اگر مطابق با واقع باشد
              فهو المطلوب
            اگر مطابق با واقع نباشد
              این اماره مودَّی و مضمونش واقع سازی میکند
                نظر اهل تصویب
          نکته
            واقع سازی یعنی
              اگر 10 مجتهد 10 فتوی مختلف بدهند
                هر 10 فتوی در واقع و لوح محفوظ ساخته میشود.
            إذ عجزوا عن تصحيح جعل الأمارة على نحو الطريقيّة
              برخی علما زمانی که عاجز شدن از حل این شبهه با مکتب طریقیت رجوع کردن به مکتب سببیت و قبول قول تصویب
          خلاصه
            طبق این قول دیگر تفویت واقع و کسب مفسده ای رخ نمیدهد
              لذا شبهه عویصه را با واقع سازی جواب دادن!
        طریقیت محضه
          اماره یک راه است برای اینکه ما را به واقع برساند
            ولی ممکن است ما را برساند و ممکن است هم نرساند
      و الوجه في دفع الشبهة
        مقدمه
          الله تعالی و تبارک علیم و حکیم است. جامع صفات جلال و کمال است
          با قطع ثابت کردیم، فلان اماره مثل خبر واحد حجیت دارد.
          با توجه به اینکه گاهی ظن موجب تفویت واقع میشود
        جواب نقضی
          اگر قرار بود
            قطع تنها راه رسیدن به احکام باشد
              أن يكون قد علم بأنّ إصابة الأمارة للواقع
                مساويةٌ
                  لإصابة العلومِ التي تتّفق للمكلّفين
                    با مطابقت علومی که مکلفین تحصیل میکنند
                أو أكثر
                  منها
                موارد مطابقت اماره با واقع
              يعلم الشارعُ بأنّ خطأها سيكون مساويا لخطأ الأمارة المجعولة، أو أكثرَ خطأ منها
                شارع میداند در علومی که مکلف قادر به تحصیل ست به اندازه اماره مجعول و یا بیشتر خطا راه پیدا میکند
              نکته
                در این صورت ادعای علم زیاد خواهد شد و احتمال خطا بیشتر یا مساوی اماره خواهد شد
          توضیح اضافی
            انسان در روز اوامر مختلفی از پدر مادر استاد و....دریافت میکند آیا همه اینها از روی قطع ست؟
            از طرفی طبع بشر این ست اگر در فشار و تنگنا قرار گیرد مدام ادعای قطع میکند یعنی ادعای جهل مرکب میکند
            اما اگر شارع راهی را پیش روی بشر قرار دهد که مناسب طبع بشر است، دیگر اینجا ان فشار برداشته میشود
        جواب حلی
          أن يكون قد علم بأنّ في عدم جعل أمارات خاصّة[ظن خاص و معتبر] لتحصيل الأحكام
            تضييقا على المكلّفين و مشقّة عليهم
              عمل به احکام خیلی سخت میشود
            شارع اگر امارات خاصی را برای تحصیل علم جعل نکند
              و قطع تنها راه رسیدن به حکم الله باشد
          لا سيّما بعد أن كانت تلك الأمارات قد اعتادوا سلوكَها[امارات] و الأخذ بها
            مردم عادتا در زندگی روزمره به اماره عمل میکنند
            مصلحت تسهیل
              و بناء العقلاء كلّهم كان عليها
        مصلحت تسهیل
          أنّ الشارع إنّما رخّص في اتّباع الأمارات الخاصّة لغرض تسهيل الأخذ بأحكامه، و الوصول إليها
            خداوند دو راه به غرض تسهیل امضا کرده ست
            ظهورات + خبر واحد. دو راهی که کاملا موافق طبع بشری است
          و مصلحة التسهيل من المصالح النوعيّة المتقدّمة في نظر الشارع على المصالح الشخصيّة
            و هذا أمرٌ معلوم من طريقة الشريعة الإسلاميّة التي بُنِيت في تشريعها على التيسير و التسهيل
              [تقدم مصلحت نوعیه بر شخصیه]
          التي قد تفوت أحيانا على بعض المكلّفين عند العمل بالأمارة لو أخطأت
            حالا این وسط بخشی از واقع نیز فوت شود که بشود
            بله درست است؛ اگر تفویت واقع صورت بگیرد، تکلیف نیز انجام نشده است
            ولی این طبق اماره عمل کردن، منجر میشود به اینکه مکلف مستحق عقاب نباشد
          و على التقديرين و الاحتمالين
            فإنّ الشارع في إذنه باتّباع الأمارة- طريقا إلى الوصول إلى الواقع من أحكامه
              لا بدّ أن يَفرُضُ فيه[ه: اذن در اتباع اماره] أنّه قد تسامَحَ في التكاليف الواقعيّة عند خطأ الأمارة
                باید در نظر گرفت شارع در تکالیف واقعی خود تسامح کرده
              أي أنَّ الأمارة تكون معذِّرة للمكلّف،[تعریف تعذیر:] فلا يستحقّ العقاب في مخالفة الحكم
                در نتیجه اماره عذرآور ست و مخالفتش با حکم سبب عذاب نمیشود
              كما لا يستحقّ ذلك[عقاب] عند المخالفة في خطأ القطع
                همانطور که در صورت خطا بودن قطع مستحق کیفر نمیگردد
              لا أنّه بقيام الأمارة يَحدُث حكم آخر ثانويّ
                نه اینکه در اثر قیام اماره حکم دومی پدید آید
                نظر اهل تصویب
              بل شأنها في هذه الجهة شأن القطع، بلا فرق
                از جهت معذریت اماره همانند قطع ست
              قطع داریم که شارع اتباع از اماره را امضاء کرده است
            خلاصه
              لذا
                در این حالت مکلف معّذر ست
                  اما واقع سازی رخ نمیدهد
            فرض فقط اتباع از قطع و فرض اتباع از اماره
          نکته
            و لذا، إنّ الشارع- في الموارد التي يريد فيها المحافظة على تحصيل الواقع على كلّ حال- أمر باتّباع الاحتياط، و لم يكتف بالظنون فيها
              در مواردی که شارع میخواهد درهر حال و هر صورت واقع رعایت شود به احتیاط فرمان داده و به ظن بسنده نکرده
            علت عدم تسامح شارع در همه موارد
              قرینه اش این است که در برخی مباحث فقهی شارع احتیاط کرده
                و ذلك كموارد الدماء، و الفروج
                احتیاط یعنی تحصیل موافقت قطعیه
          مصلحتی نوعیه
        پاسخ مصنف
    الأمارة طريق أو سبب؟
      محل نزاع
        أنّ الأمارة هل هي حجّة مجعولة على نحو الطريقيّة؟
          «طريقا»
            أنّها مجعولة لتكون موصلةً فقط إلى الواقع
              للكشف عنه
            و المقصود من كونها
        أو أنّها حجّة مجعولة على نحو السببيّة، أي أنّها طريقٌ أو سبب؟
          «سببا»
            أنّها تكون[امارة] سببا لحدوث مصلحةٍ في مؤدَّاها
              تُقاوِمُ تفويتَ مصلحة الأحكام الواقعيّة على تقدير الخطأ
              فيُنشِئُ الشارعُ حكما ظاهريّا[حکما ثانویا] على طبق ما أدّت إليه الأمارة
            و المقصود من كونها
      نظر مصنف
        الحقّ أنها مأخوذةٌ على نحو «الطريقيّة»
          دلیل
            فإنّ القول بالسببيّة- كما قلنا- مُتَرتِّبٌ على القول بالطريقيّة
              منشا پذیریش مکتب سسبیت
                عجز از تصحیح جعل طریقیت ست
            إذا أمكن تصحيحُ الطريقيّة فلا يبقى دليل على السببيّة،
              تا زمانی که میشود با طریقیت اثبات کرد نوبت به سببیت نمیرسد
        و يتعيّن كون الأمارة طريقا محضا؛ لأنّ الطريقيّة هي الأصل فيها
          و معنى أنّ الطريقيّة هي الأصل أنّ طبع الأمارة- لو خُلّيت و نفسَها- يقتضي أن تكون طريقا محضا إلى مؤدّاها
            لو خلیت؛ یعنی مانع عقلی پیش نیاد که مجبور بشیم، دست برداریم از این طبیعت اولیه اماره
            اماره همان طریقیت و طریقیت همان اماره ست
        دو دلیل برای اینکه اصل در اماره طریقیت است
          لأنّ لسانها التعبيرُ عن الواقع، و الحكاية و الكشف عنه
            ذات امارات کاشفیت ست
          على أنّ العقلاء إنّما يعتبرونها، و يستقرّ بناؤهم عليها، لأجل كشفها عن الواقع
            عقلا از باب کاشفیت به آن استناد میکنند
            مهمترین دلیل حجیت امارت سیره عقلاست
            رفتار عقلا
              بناءُ العقلاء هو الأساس الأوّل في حجّيّة الأمارة
        چون اصالت اماره طریقیت ست لذا احتیاج به بیان دلیل نمی باشیم
      ادله قول به سببیت
        ص
          إنّ دليل الحجّيّة لا شكّ أنّه يدلّ على وجوب اتّباع الأمارة
            دلیل حجیت امارات مثل حجیت سیره و آیات است
              حجیت یعنی اماره مصحلت دارد حال که مصلحت دارد واجب ست تبعیت شود
                مصلحت مبدا حکم وجوب اتباع ست
        ک
          و لمّا كانت الأحكام تابعة لمصالحَ و مفاسدَ في متعلّقاتها فلا بدّ أن تكون في اتّباع الأمارة مصلحةٌ تقتضي وجوب اتّباعها و إن كانت على خطأ في الواقع. و هذه هي السببيّة بعينها
            احکام دائر مدار مصالح و مفاسد در متعلقاتشان است
            اینجا حکم وجوب خورد به اتباع و معنای اتباع یعنی مصلحت داشتن مودَّی.
      جواب مرحوم مظفر به ادله قائلین به سببیت
        فإنّا نسلّم أنّ الأحكام تابعة للمصالح و المفاسد، و لكن لا يلزم في المقام أن تكون في نفس اتّباع الأمارة مصلحة
          بل يكفي أن ينبعث الوجوبُ من نفس مصلحة الواقع
          فيكون جعلُ وجوب اتّباع الأمارة لغرض تحصيل مصلحة الواقع، بل يجب أن يكون الحال فيها كذلك
        توضیح
          احکام دائر مدار مصالح و مفاسد در متعلقاتشان است
            منظور از متعلق یعنی متعلق واقعی که با توجه به آن جعل حکم کرده است نه متعلق وهمی و خیالی
            و اگر اماره ای مطابق با واقع نباشد، متعلق اش خیالی است
          پس
            صرف تبیعت از اماره شما را به ان مصلحت نمیرساند بلکه ان اماره ای که شما را به واقع میرساند، تبیعت ازش مصلحت دارد.
        دلیل
          لأنّه لا شكّ أنّ الغرض مِن جعل الأمارة هو الوصول بها[اماره] إلى الواقع
            غرض از جعل اماره رسیدن به واقع ست
          فالمُحافَظَة على الواقع و الوصول إليه[ه: واقع] ،هو الباعث على جعل الأمارة؛ لغرض تنجيزه و تحصيله
            وصول به واقع، علم می اورد و علم نیز تنجیز می آورد
          فيكون الأمر باتّباع الأمارة طريقا إلى تحصيل الواقع
            یعنی صرف یک آدرس است بلکه راهی ست برای رسیدن به واقع
              یعنی اماره واقع ساز نیست بلکه به یک واقع منتهی میشود
        و لذا نقول
          إذا لم تُصِب الواقعَ لا تكليف هناك
            منظور تکلیف منجز است نه اینکه هیچ گونه تکلیف نداریم. چون ثابت کردیم: اشتراک الاحکام بین العالم و الجاهل؛ یعنی جاهل تکلیف دارد اما منجز نشده
          و لا تدارك لما فات من الواقع
            شیخ نیز میگوید: فوت واقع میشود اما فوت واقع، جبران میشود اما طریقیه میگویند: جبران واقع نمیشود
    المصلحة السلوكيّة
      فسلك طريقا وسطا
        فتكون الأمارة
          من ناحية لها شأن الطريقيّة إلى الواقع
            از یک حیث شبیه طریقیه محضه است
            چون اماره واقع نما است و طریق الی الواقع است. ممکن است به واقع اصابت بکند و ممکن است خطا کند
          و من ناحية أخرى لها شأن السببيّة
            از یک حیث شبیه سببیه محضه است
            چون یک مصلحتی را غیر از مصلحت واقع بیان میکند
            دلیل
              تنها و تنها مصلحت برای واقع است و در اتباع اماره لو خلی و نفسه، مصلحتی نخوابیده است
              لذا اگر اماره مطابق با واقع در نیاید، مصلحتی در کار نیست. فقط اتباع اماره سبب عذر است
        شیخ علاوه بر مصلحت واقع، یک مصلحت دیگری را بیان میکند
          لذا قول شیخ، قول وسطی است
        خلاصه قول شیخ
          سببیه غیر محضه و طریقیه غیر محضه
      تنها فرق طریقیت محضه و مصلحت سلوکیه
        طریقی ها میگویند
          چیزی گیرش نمی آید و فقط چوب نمیخورد(معذر است)
        اما شیخ میگوید
          واقع از دست میرود، ولی چیزی هم گیرش می آید اما نه به روش تصویبی ها! بلکه چون طبق اماره سلوک و رفتار کرده است
          این مصلحت از دست رفته واقعی جبران میشود
        نکته مهم
          شبهه
            لازمه حرف شیخ(قول به مصلحت سلوکیه) این است: اگر مطابق با واقع در بیاید، دو مصلحت باید برای مکلف حاصل شود
          جواب
            موضوع مصلحت سلوکیه عند الخطأ است، وقتی خطأیی نیست، دیگر مصلحت سلوکیه موضوعی ندارد
      تفاوت ها
        مصلحت سلوکیه
          فرق شیخ با قول مشهور چیست؟
            أنّ نفسَ سلوكِ طريقِ الأمارة و الاستناد إليها في العمل بمؤدّاها فيه مصلحة تعود لشخص المكلّف
              يتَدارك بها ما يفوته من مصلحة الواقع عند الخطأ
                من دون أن تَحدُث في نفس المؤدَّى مصلحة
              حتى تستلزم إنشاء حكم آخر غير الحكم الواقعيّ على طبق ما أدّت إليه الأمارة
            در سلوک طبق اماره، مصلحتی حاصل میشود که مصلحت از دست رفته واقع را جبران میکند
              در طریقیت مصلحت ایجاد نمیشود و صرفا مکلف معذر ست
          منظور از سلوک طبق اماره چیست؟
            از اماره تبعیت کن، فارغ از مودَّی اماره هرچه باشد میگویم: چشم
              در این چشم گفتن، مصلحتی است
            البته اگر اماره مطابق واقع در آید، مصلحت واقع حاصل میشود
            اگر اماره مطابق با واقع نشود، مصلحت واقع از دست میرود
            منتها مصلحت سلوکیه ان مصلحت از دست رفته را جبران میکند
          شیخ (ره) در رسائل
            و معنى وجوب العمل على طبق الأمارة وجوب ترتيب [تبعیت داشتن] أحكام الواقع على مؤدّاها
            مِن دون أن تَحدُثَ في الفعل مصلحة على تقدير مخالفة الواقع
        توهم شباهت مصلحت سلوكيه بايكي از وجوه تصحيح طريقيت محضه در فرض مصلحت تسهیل
          لأنّ الغرض من القول بالمصلحة السلوكيّة أن تَحدُث مصلحةٌ في سلوك الأمارة
            تعود تلك المصلحة لشخص المكلّف
            غرض از مصلحت سلوکیه ایجاد یک مصلحت شخصی ست
          أنّ غرضنا من مصلحة التسهيل مصلحة نوعيّة قد لا تعود لشخصٍ من قامت عنده الأمارة
            و تلك المصلحة النوعيّة مقدَّمةٌ في مقام المزاحمة عند الشارع
              که در مقام تزاحم بین فوت یک مصلحت، نوعی مقدم ست بر شخصی
            غرض از مصلحت تسهیل ایجاد یک مصلحت نوعی ست
      مصلحت سلوکیه در طول و متاخر از مصلحت تسهیل است
        أنّه إذا لم تثبت عندنا مصلحة التسهيل
          أو قلنا بعدم تقديم المصلحة النوعيّة على المصلحة الشخصيّة
          و لم يصح عندنا أيضا احتمال مساواة خطأ الأمارات للعلوم
          اگر مقدمات مصلحت تسهیل پذیرفته نشود
        فإذ ثبت عندنا أنّ هناك مصلحةَ التسهيل في جعل الأمارة
          تَفوُق المصالحُ الشخصيّة و مقدَّمةً عليها عند الشارع
            در صورتی که مصلحت تسهیل بر مصالح شخصیه برتری داشته باشد بر آنها مقدم میشود
          أصبحنا في غنى عن فرض المصلحة السلوكيّة
            در این حالت از فرض مصلحت سلوکیه بی نیاز خواهیم بود
        فإنّا نلتجئ إلى ما سلكه الشيخ من المصلحة السلوكيّة
          سراغ مصلحت سلوکیه میروم تا مبتلا به سسبیت نشویم
            اگر بتوانیم وجه صحیح پیدا کنیم
          دلیل
            فرارا من الوقوع في التصويب الباطل
      شروع اشکالات به شیخ
        حذفی
    الحجّيّة أمر اعتباريّ أو انتزاعيّ؟
      حذفی
  الباب الأوّل الكتاب العزيز
    نسخ الكتاب العزيز
      حقيقة النسخ
      إمكان نسخ القرآن
      وقوع نسخ القرآن، و أصالة عدم النسخ‏
  الباب الثاني السنّة
    تمهيد
      السنّة في اصطلاح الفقهاء: قول النبيّ أو فعله أو تقريره
        اعم از عامه و امامیه
        سنت شئٌ و خبر واحد شئٌ آخر
          یعنی سنت غیر از خبر واحد است
        اما خبر واحد حاکی از قول یا فعل و تقریر معصوم عیله السلام است
        لذا اگر به خبر واحد عمل کردیم از باب حجیت خبر واحد است، نه از باب سنة
        لذا سنت قطعی است و اصلا بحث سندی ندارد. چون خودم از معصوم دیدم یا شنیدم
      أمّا: فقهاء الإماميّة
        أنّ المعصوم من آل البيت عليهم السّلام يجري قولُه مجرى قول النبيّ صلّى اللّه عليه و آله
          «قولُ المعصوم أو فعلُه أو تقريره»
      بیان اشکال عامه
        سنت فقط اختصاص به نبی مکرم دارد
          چرا قول و ... ائمه را جاری مجری قول و ... نبی مکرم کردید؟
      علت اشکال انها
        چون ائمه را فقط در حدّ راوی قبول داشتند. البته راوی‌ای که ثقه است. راوی با منبع فرق دارد
        بهترین شاهد برای راوی بودن ائمه
          اقرار خود ائمه علیهم السلام
            قال الصادق علیه السلام: قال النبی صلی الله علیه و آله:.... ؛
      جواب اهل عامه
        در کلام اثبات کردیم، تمامی معصومین علیهم السلام عین المنبع هستند. صرف راوی نیستند
        راوی انی است که وقتی از زراره بپرسیم، لوح محفوظ را میدانی؟
        نه. اما ائمه معصومین علیهم السلام عین واقع و عین لوح محفوظ هستند. لذا ثقلین هستند؛ یعنی عِدل کتاب هستند.
      جواب نسبت به شاهدی که بیان شد
        از باب تبرّک و تیمّن بوده
        از باب زنده نگاه داشتن نام مقدس نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و اله
        ما مبیّن کلمات نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و اله هستیم
        حامل علم نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و اله ما هستیم
        احترام ما را نگه دارید، زیرا نبی مکرم صلی الله علیه و اله جدّ ما بوده است
        این حکم، حکم جدیدی نیست
        خارج از کتاب
      نکته
        و إذا ثبت أنّ السنّة- بما لها من المعنى الواسع الذي عندنا- هي مصدر من مصادر التشريع الإسلاميّ
          فإن حصل عليها الإنسان بنفسه بالسماع من نفس المعصوم و مشاهدته فقد أخذ الحكمَ الواقعيّ من مصدره الأصليّ على سبيل الجزم و اليقين من ناحية السند
        سنت وقتی قطعی است که قول و فعل و تقریر معصوم را می بینیم
          اما انی که ما با ان روبرو هستیم حاکی از سند است، هرجا که پای غیر معصوم وسط بیاید
        در نتیجه
          و على هذا، فالأحاديث ليست هي السنّة، بل هي الناقلة لها[ها: السنة]، و الحاكية عنها، و لكن قد تسمّى بالسنّة، توسّعا[مجازا(به علاقه سبب و مسبب)، عنایتا] مِن أجل كونها[ها: احادیث] مُثبِتةً لها[ها:سنة
    دلالة فعل المعصوم‏
      مقدمه
        مبانی فعل معصوم در علم کلام
          نظر اول
            لازمه عصمت، عدم ارتکاب حرام است. ولی هیچ اشکالی ندارد که معصوم فعل مباح و مکروه و مستحب هم علاوه بر واجب انجام دهد.
          نظر دوم
            معصوم فعل مکروه انجام نمیدهد. چون کراهت برخاسته از بغض خفی مولاست و مردم اگر اینها را از معصوم علیه السلام ببینند،
          نظر سوم
            معصوم مباح نیز انجام نمیدهد به خاطر اینکه معصوم هیچ وقت خلاف قول خودش هم عمل نمیکند
          نظر چهارم
            معصوم فقط واجب انجام میدهد
              هر کاری که معصوم انجام میدهد یقینا واجب است. و کار برای مکلفین خیلی سخت میشود
        ما 3 اباحه در فقه داریم
          اباحه بالمعنی الاخص
            یکی از احکام تکلیفیه در مقابل وجوب، حرمت، کراهت و مستحب
          اباحه بالمعنی الاعم
            یعنی نه واجب و نه حرام. و شامل استحباب و کراهت و اباحه بالمعنی الاخص میشود
          اباحة بالمعنی الاعم
            که با قبلی مشترک لفظی است که به معنا ترخیص در انجام است، یعنی فقط حرام نباشد
      لا شكّ في
        اگر قرینه نباشد
          أنّ فعل المعصوم- بحكم كونه معصوما- يدلّ على إباحة الفعل على الأقل
            كما أنّ تركه لفعل يدلّ على عدم وجوبه على الأقلّ
            [اباحة بالمعنی الاعم یعنی فقط حرام نیست]
              مظفر معتقد است معصوم علیه السلام کراهت نیز میتواند انجام دهد.
      إنّما وقع الكلام للقوم في موضعين
        ، في دلالة فعل المعصوم المجرّدِ عن القرائن على أكثر من إباحة الفعل
          فقد قال بعضهم[اهل عامه]: «إنّه يدلّ بمجرّده على وجوب الفعل بالنسبة إلينا»
          و قيل: «يدلّ على استحبابه»
          و قيل: «لا دلالة له على شي‏ء منهما، أي إنّه لا يدلّ على أكثر من إباحة الفعل في حقّنا»
          و الحقّ هو الأخير[اباحة]؛ لعدم ما يصلح أن يجعل له[ه: فعل] مثل هذه الدلالة
        في حجّيّة فعل المعصوم
          ان مواردی که مخصوص نبی مکرم است، برای ما چطور میشود؟ اگر یک فعلی نمیدانستیم اختصاصی است یا خیر، چه باید بکنیم؟
        درجایی که قرینه نباشد
      بنابراین مصنف میگوید
        حداقل و حداکثر از فعل معصوم اباحه میتواند باشد(در جایی که قرینه نباشد)
          فعلی را انجام دهند(در فرضی که قرینه بر بیشتر از اباحه نداریم)،
            حداکثر چیزی که میتوانیم بفهمیم، حرام نیست
          و اگر ترک کند، حداکثر چیزی که میتوانیم بفهمیم، واجب نیست
      واستدلال قائلین به وجوب
        يدلّ على وجوب التأسّي و الاقتداء برسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله في أفعاله
          و وجوب الاقتداء بفعله يلزم منه وجوب كلّ فعل يفعله في حقّنا و إن كان بالنسبة إليه لم يكن واجبا
          إلّا ما دلّ الدليل الخاصّ على عدم وجوبه في حقّنا
        اسوه کسی که افعالش الگوست برای دیگران
          اخر ایه شریفه میفرماید برای کسانی اسوه است که لمن کان یرجو الله... عکس نقیض گرفتند: کسی که پیامبر را اسوه نگیرد، ما کان یرجوا الله و الیوم الاخر
      و قيل: «إنّه إن لم تدلّ الآية على وجوب الاقتداء فعلى الأقلّ تدلّ على حسن الاقتداء، به و استحبابه»
        اشکال های مصنف به استدلال
          اشکال اول
            علامه: معنا الگو گرفتن پیامبر این است که اگر برای او استحبابی است ما نیز استحبابی انجام دهیم، یا اگر برای او واجب است، برای ما نیز واجب باشد
            الگو ان است که فعلی را که میخواهیم انجام دهیم به وجهی باشد که نبی مکرم اسلام انجام میدهد
            علامه حلی کراهت را بیان نمیکند. این نشان میدهد که علامه، قائل به این است که معصوم علیه السلام کراهت انجام نمیدهد
          جواب
            مباح: یعنی جائز الترک و جائز الفعل
              در «مباح» تمام موضوع روی اعتقاد به مباح بودن است.
            انجام میدهم چون نبی مکرم انجام داد؛ یعنی انچه که مباح را از واجب جدا میکند، چون مباح هست انجام میدهم
            لذا در عنصر مباح کار میکند. این اعتقاد است که مباح را از واجب و مباح را از حرام جدا میکند
            چون اباحه هر دو طرفش مساوی است اما مستحب معمولا حیثیت فعل اش قوی است
          اشکال دوم
            من اصلا قبول ندارم که ایه دلالت بر وجوب الگو گرفتن باشد. حداکثر استحباب را میرساند
          جواب
            وجوب را نیز قبول نمیکند بلکه میگوید حداکثر چیز استحباب است. با این بیان دوم مصنف همراه قیل میشود
          اشکال سوم
            فضای این ایه شریفه در ضمن ایات قبل و بعد آن، تأسی در حرب است. و این فقط راجع به یک مورد است
            نه برای تمام افعال. با این حرف قیل (به قول استحباب) را هم ز
      نتیجه کلام مصنف
        و الخلاصة أنّ دعوى دلالة هذه الآية الكريمة على وجوب فعل ما يفعله النبيّ صلّى اللّه عليه و آله مطلقا، أو استحبابه مطلقا، بالنسبة إلينا بعيدةٌ كلَّ البعد عن التحقيق
          اگر نبی مکرم صلی الله علیه و اله یا ائمه علیهم السلام فعلی را انجام دهند، حداکثر چیزی که میتوانیم بفهمیم، حرام نیست. و اگر ترک کند، حداکثر چیزی که میتوانیم بفهمیم، واجب نیست
            در فرضی که قرینه بر بیشتر از اباحه نداریم
    دلالة تقرير المعصوم
      فرد
        آگاه باشد
          بر معصوم واجب ست
            امر به معروف و نهی از منکر
        جاهل باشد
          بر معصوم واجب ست
            ارشاد جاهل
      المقصود من تقرير المعصوم
        أن يفعل شخصٌ بمشهد المعصوم و حضوره فعلا، فيسكت المعصوم عنه
          مع توجّهه إليه
            التفات و توجه نسبت به ان فعل داشته باشد (توجه و التفات مقدمه علم است.)
          علمه بفعله
            علم نسبت به ان داشته باشد.
          كان المعصوم بحالة يسعه تنبيه الفاعل لو كان مخطئا
            بتواند نسبت به ان تذکر بدهد(وسعت داشته باشد)
            مواردی که نمیتواند تذکر بدهد
              ضیق وقت داشته باشد.
              وجود مانع داشته باشد مثلا خوف، تقیه، یأس از قبول و..
        فإنّ سكوت المعصوم عن ردع الفاعل
          أو عن بيان شي‏ء حول الموضوع لتصحيحه
            يسمّى تقريرا للفعل
              أو إقرارا عليه
                أو إمضاء له
        تقریر معصوم زمانی کاشفیت دارد
      و يُلحق بتقرير الفعل تقريرُ بيان الحكم
    دلالت قول معصوم
      و «المتواتر»
        نکته
          مصنف میگوید
            تقسیم اصلی و رئیسی خبر به متواتر و واحد است
          برخی از اقایان گفتن
            خبر 3 قِسم اصلی دارد و یکی از انها خبر مستفیض است. مصنف با این عبارتش نشان میدهد که ظاهرا خبر مستفیض را ذیل خبر واحد میبرد.(کما فعل المشهور)
        ما أفاد سكونَ النفس سكونا يزول معه الشكّ
          و يحصل الجزم القاطع من أجل إخبار جماعة يمتنع تواطؤهم[تبانی] على الكذب
            خبر متواتر اقلّ ندارد، ملاک افاده علم است.
              ممکن است کسی 50 نفر به او خبر بدهند، علم برایش حاصل شود
              و برای شخص دیگری باید 1000 نفر بگویند تا متواتر بشود
          منظور اطمینان نیست بلکه قطع آور است
      و يقابله «خبر الواحد» في اصطلاح الأصوليّين
        و إن كان المخبر أكثر من واحد، و لكن لم يبلغ المخبرون حدّ التواتر
        خبر واحد مقارن به قرائن علم آور ¬ حجیت ذاتیه دارد؛ لذا از بحث ما خارج است
        خبر واحدی که مقارن به قرائن علم اور نباشد ¬ میشود ظن و بحث از این میشود که ایا استثناء شده(از اصل اولیه) یا نشده است؟
        محل بحث ما جایی است که خبر واحد محفوف به قرینه نباشد
  الباب الثالث الإجماع‏
    خلاصه کل فصل
      تعریف
        لغتا
          یکی از معانی اجماع در لغت، اتفاق است
        اصطلاحا
          اتفاق نظر کسانی که اجماع آنها در اثبات احکام شرع دارای ارزش است
      پیشینه
        نخستین اجماعی که به عنوان دلیل به حساب آمد
          اجماع بر بیعت با ابو بکر به عنوان خلیفه مسمانان ادعا شده است
            چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدن
      نزد عامه
        تعریف
          اجماع به ما هو اجماع معتبر ست
            یکی از ادله چهارگانه
        ادله حجیت
          قرآن
            مخالفت با رسول الله صل الله علیه و آله و عدم تبعیت از مومنین
              =
                جهنم
          سنت
            لا یجتمع أمّتی علی الخطأ
              ایشان مدّعی تواتر معنوی یعنی عصمت امت از خطا هستند
          عقل
            صحابه مستند به دلیل حکم قطعی میکنند
              اگر متواتر شد دیگر عادتا احتمال خطا در آن راه ندارد
      نزد شیعه
        تعریف
          صرف اجماع معتبر نیست بلکه اگر کاشف از قول معصوم باشد معتبر ست
          اجماع
            =
              خبر متواتر
                دلیل لفظی
                  عن کلام ثابت میشود
                  میتوانیم به عموم یا اطلاق عمل کنیم
            دلیل لبی
              محتوای کلام ثابت میشود
              فقط به قدر متیقن عمل میکنیم
      اقسام
        محصل
          تعریف
            خود فقیه شخصا تحقق اجماع را از طریق بررسی اقوال بدست آورد
          طرق کشف اجماع
            حس= دخولی= تضمنی
            قاعده لطف
            حدسی
            تقریر
            قطع آور نیست
        منقول
          تعریف
            تحقق اجماع از طریق نقل به ما برسد
              اگر این نقل به حد تواتر برسد حکمش از حجیت برابر با حکم اجماع محصّل است.
          اقسام
            یا علم داریم اجماع منقول دخولی است
              حجیت آن مانند خبر واحد است
            یا علم نداریم که اجماع منقول دخولی است
              اقوال
                عدم حجیت مطلقا
                  از مصادیق خبر واحد نمی باشد
                حجیت مطلقا
                  چون از مصادیق خبر واحد است
                تفصیل
                  بین نقل
                    اجماع حدسی
                      اجماع همه فقها در همه دوران ها
                        حجت ست
                    اجماع لطفی و مانند آن
                      حجت نیست
                  خلاصه
                    ناقل
                      منقول الیه
                        =
                          حجت ست
                    ناقل
                      منقول الیه
                        =
                          حجت نیست
                    ناقل
                      منقول الیه
                        =
                          حجت ست
                    ملاک کشف حکم معصوم ست
                  شیخ انصاری و مصنف
    تعریف
      لغت
        یکی از معانی اجماع در لغت، اتفاق است
      اصطلاح
        یک اتفاق خاص می‌باشد
          اتفاق فقهاء مسلمان بر یک حکم شرعی
          یا اتفاق اهل حلّ و عقد از مسلمانان بر حکم
          و یا اتفاق امّت محمد صلی اللّه علیه و سلم بر حکم
        مصنف
          اتفاق نظر کسانی که اجماع آنها در اثبات احکام شرع دارای ارزش است
            ازاین‌رو، مردم عادی و عوام را از جماعت مسلمانانی (که اتفاقشان اجماع نامیده می‌شود) استثنا کرده‌اند
              زیرا اجماعشان نقشی در شناخت حکم ندارد و پیرو علما هستند
            معنای جامع و مشترک
      با این تعریف
        اصولیون عامه
          اجماع را یکی از منابع چهارگانه یا سه گانه جهت کشف حکم شرعی می دانند
            قیاس، اجماع، قران و سنت
              یعنی عامه در منابعشان چیزی به نام عقل ندارند
              اما قیاس را تا به حدی بالا برده اند که اگر آیه ایی برخلاف آن باشد آن آیه را رد میکنند
                چون خدا حکم خلاف قیاس نمیدهد!
        اصولیون شیعه
          هرچند اجماع را یکی از ادله حکم شرعی دانسته‌اند
            از باب جنبه صوری و همراهی با روش درسی اهل سنت
          اما صرف اجماع را
            دلیل مستقلی در برابر کتاب و سنّت نمی‌دانند
              بلکه تنها در صورتی آن را دلیلی معتبر می‌دانند که کاشف از سنّت، یعنی قول معصوم، باشد
          در نتیجه
            حجیت و عصمت برای اجماع نیست بلکه برای قول معصوم ست
              که اجماع در شرایط خاصی کاشف از آن می‌باشد.
    مقدمه
      1
        منشأ پیدایش قول به اجماع نزد اصول‌دانان چه بود؟
          صرف اتفاق و اجماع همه مردم ارزش علمی برای پی بردن به حکم خدا ندارد
            دلیل
              زیرا ملازمه‌ای میان آن و میان حکم خدا نیست
              امور گوناگونی میتواند منشا اجماع باشد مانند باور و عادات مردم
            صرف اجماع ارزش علمی ندارد
          نکته
            تطابق آراء عقلا از آن جهت که عقلایند در قضایای مشهوره عملی مربوط به حفظ نظام و نوع انسان کاشف از حکم شرعی می باشد
              اما این تطابق از نوع اجماع مورد نظر در این بحث نیست
              مستقلات عقلیه
                زیرا شارع از عقلا بلکه رئیس ایشان و آفریننده عقل است
            نتیجه
              این همان دلیل عقلی از باب حسن قبح است که ما آن را در کنار کتاب و سنّت و اجماع، حجت می‌دانیم
                اما طرفداران حجیت اجماع منکر آنند
          خلاصه
            اگر این اجماع حجت باشد پس اجماع مردم دیگر بر اعتبار یهودیت و مسیحیت نیز باید حجت باشد
              که هیچ کس قبول ندارد
        پیشنینه
          نخستین اجماعی که به عنوان دلیل به حساب آمد
            اجماع بر بیعت با ابو بکر به عنوان خلیفه مسمانان ادعا شده است.
            لذا برای اثبات این بیعت به علت فقد مستند آیات و روایات و حتی عقل
              اجباراً برایش از راه اجماع مشروعیت درست کردند
            پس منظور از اجماع نزد ایشان
              خصوص فقها یا اهل حلّ و عقد در یک عصر خاص و مخصوص گروه خاص یا همان عامه هست
          در نتیجه
            پس از سقیقه و بعد از " اجماع ادعایی" بر بیعت با ابوبکر
              عامه وقتی دیدن اجماع اصل (خلافت) را میتواند ثابت بکند
                در دیگر فروعات نیز آن را توسعه دادن و اجماع را دلیل معتبری دانستن
                  و براى اثبات حجيت آن سه راه در پيش گرفتند: كتاب، سنّت و عقل
      2
        آیا اجماع همه مسلمین معتبر ست یا فقط بخش قابل توجهی از علما در یک دوره خاص ؟
        سنت
          مدعا
            لا یجتمع أمّتی علی الخطأ
              ایشان مدّعی تواتر معنوی این روایاتند
                و معصوم بودن امّت اسلامی از خطا و گمراهی را از آن استنباط کرده‌اند
            در نتیجه
              اجتماع امت مسلمان مانند سخن معصوم حجت و مصدر مستقلی برای شناخت حکم خدا خواهد بود
          جواب
            اولا
              برفرض پذیرش صحت آنها
                اینکه به خاطر تواتر معنویشان علم آورند
                  برای اثبات مدّعای ایشان سودمند نیست
              دلیل
                زیرا آنچه از «اجتماع امت» فهمیده می‌شود، اجتماع همه امت است،
                  نه بعض آن
                در حالی که منظور شان
                  اجماع خصوص فقها یا اهل حلّ و عقد در یک عصر خاص و آن هم گروه عامه می باشد
            ثانیا
              اجماع همه امت با افرادش در همه ی زمانها فقط در ضروریات دین تحقق می یابد
                و ضروریات دین از نوع اجماع مورد بحث نیست
                  مانند وجوب نماز و زکات و امثال آن
                ، و اثبات حکم به آن نیازی به باور به حجیت اجماع ندارد
            ثالثا
              اگر تعمد بر کذب در اینها راه پیدا نکند باز احتمال خطا و غفلت است.
      سوالاتی که مصنف در پاسخ به آن اجماع مقبول نزد عامه را نقد میکند
    نزد عامه
      اجماع در بین عامه
        دلیل مستقلی است در عرض کتاب و سنت. یعنی با اجماع چیزی که در قران و سنت نبوی نیست را میتوان اثبات کرد.
      ادله حجیت اجماع
        1
          قرآن
            ایه ای که مصنف به ان پرداخته است
              وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى‏ وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً (115/نساء)
                و هر كس، پس از آنكه راه هدايت براى او آشكار شد با پيامبر به مخالفت برخيزد، و [راهى‏] غير راه مؤمنان در پيش گيرد، وى را بدانچه روى خود را بدان سو كرده واگذاريم و به دوزخش كشانيم، و چه بازگشتگاه بدى است. (115)
            استدلال
              ص
                کسی که تابع مومنین نباشد، جهنمی است
              ک
                منکر اجماع تابع مومنین نیست
              ن
                پس منکر اجماع جنهمی است
              به بیان دیگر
                مخالفت با پیامبر جنم به دنبال دارد.
                متابعت با سبیل مومنین واجب است
                و تابع بودن از مومنین اطلاق دارد و شامل همه کارها مسلمین میشود.
                  لذا اگر دو مسلم هم کاری کردن و شما همراهی نکردی، مصداق «یتبع غیر سبیل المومنین» میشود که ثمره اش جهنم است
              بنابراین به دلالت التزامی متوجه میشویم که
                بنابر این پیروی از اجماع مسمانان بر حکم شرعی واجب است
                  اثبات حجیت اجماع
            اشکال به ایه
              ایه اطلاق ندارد که شامل هر سبیلی بشود
                بلکه به قرینه صدر ایه سبیل المومنین باید در نصرت رسول خدا باشد.
                کما اینکه خود اهل سنت مانند غزالی گفتند
            برخی ایات که در کتاب نیامده است
              کنتم خیر امة اخرجت للناس
                وقتی خدا بیان کرده بهترین امت هستید یعنی کارها ما را نیز تأیید کرده است. و این امت اسلام بود که اجماع کرد.
                اشکال
                  التزامی ندارد که هم کارهای بهترین امت تایید شده باشد زیرا ایشان معصوم نیستن
              واعتصوا بحبل الله و لا تفرقوا
                خدا امر کرده است به چنگ زدن و متفرق نشدن، یعنی اکر کسی اجماع را قبول نکند، ایه قران را قبول نکرده است
                اشکال
                  چه کسی گفته مراد از ریسمان الهی شامل اجماع ست
        2
          سنت
            استدلال عامه
              با استناد به کتب شیعه
                الخصال مرحوم صدوق (ج2 ص549)
                لا یجمع امّتی علی ضلالٍ
                  روایتی طولانی و خواندنی است
                  هر وقت ابوبکر نزد مولا علی ع میرفت، اقا او را تحویل نمیگرفتند. یک بار در باز بود و ابوبکر خودش را داخل خانه انداخت، این قدر نشست تا خلوت شد. بعد از حضرت سوال کرد چه این قدر از دست من ناراحت هستی؟ حضرت فرمودن: نمیدانی چرا؟! ملعون اول گفت: اگر به خاطر قصه خلافت، نه من اصلا به ان میلی داشتم و نه سوادی داشتم و نه مدیریتی.. فقط یاد این جمله از پیامبر ص افتادم: امت من بر ضلالت اجتماع نمیکنند. پس حتما این کار هم ضلالت نیست، و پذیرفتم.
                    خلاصه روایت
                استدلال عامه به این روایت
                  خود ابوبکر هم اجماع را یک دلیل مستقل میداند. یعنی اجماع امت را کاشف از حقانیت است.
                رد دلیل توسط امیر المومنین سلام الله علیه
                  به ابوبکر پاسخ میدهند که این امتی که میگویی: مقداد، ابوذر، سلمان، سعد ابن عباده و ... جزئش نیستند؟
                  سوال میپرسند
                    از ابوبکر سوال میکند که برترین این امت کیست؟ ابوبکر پشیمان شد و خواست فردا روی منبر اعلام کند که در کوچه دومی را می بیند و او را از تصمیم اش منصرف میکند.
              با استناد به کتب خودشان
                المُستَصفَی من علم الاصول (غزالی) ج1ص 174
                اشتهر من کلام الثقات من الصحابة کعمر و ابن مسعود و ابی هریرة و انس ابن مالک و
                  قال رسول الله: لا تجمع امتی علی الخطأ
                  ادعا میکنند شهرت دارد
                جواب به این دلیل
                  از نظر سندی ظلمات فوق بعض
                    ابوهریرة از زمانی که مسلمان بود دو سال از حیات پیامبر را درک کرد و تازه در ان دو سال هم پیامبر خیلی تحویلش نمیگرفت! ان قدر روایت نقل کرده است که کسانی که از اول تا اخر با پیامبر بودن نیز این مقدار نقل نکردن
                  اشکال برخی از علما اهل سنت
                    مثل فخر رازی (در کتاب المحصول) این خبر را اصلا متواتر هم نمی داند
                  سلمنا که سند تمام باشد
                    روایت میگوید: لا تجمع امتی علی الخطأ. ظهور امت در همه است یا گروه خاصی از مسلمین؟ و حال انکه شما اجماع را برای گروه خاص میدانید
                  خلاف عقل هم هست
                    مگر میشود مردمی که خودشان جایز الخطا هستند، با هم که جمع بشوند، دیگر خطا نکنند
        3
          عقل
            مقدمه 1
              اگر صحابه بر امری حکمی قطعی کنند، حتما قطعشان مستند به دلیلی بوده است.
                . و الا بدون دلیل چنین ادعایی نمیکنند
                در مورد تابعین نیز چنین نظری دارند
            مقدمه 2
              اگر به تعداد صحابه افزوده شود تا جایی که به حد تواتر برسد، عادتا نسبت کذب یا خطا به انها محال است
              زیرا عادتا محال است که حقیقت بر تمامی آنها پوشیده باشد
            رد دلیل
              اولا
                هیچ گاه عقل امکان اشتباه گروه غیر معصوم را محال نمیداند و نفی نمیکند
                  در صورتی که اجماع را دلیل مستقلی لحاظ کنیم
                  اگر تعمد بر کذب در اینها راه پیدا نکند باز احتمال خطا و غفلت است
              ثانیا
                اگر اجماع این افراد(صحابه و تابعین)موجب کشف قول معصوم ع شود، حجت است
              ثالثا
                لازمه حرف شما این است
                  که هر امتی بر هر امری اتفاق نظر داشتند، این امر نسل در نسل باید درست باشد
                  یعنی اتفاق یهودی ها و مسیحیان و .. بر حقانیت خودشان باید درست باشد
            اینکه عقل امکان اشتباه همه را در بیان یک حقیقت نمی پذیرد؛ یعنی عقلا و عادتا محال است که همه با هم اشتباه کنند.
        نتیجه
          از هیچ یک از این 3 دلیل اهل سنت نمیتوانند اجماع بما هو اجماع را منهای کاشفیت از سنت حجت بدانند
    تفاوت اجماع اهل سنت و امامیه
      اجماع در بین عامه
        دلیل مستقلی است در عرض کتاب و سنت. یعنی با اجماع چیزی که در قران و سنت نبوی نیست را میتوان اثبات کرد.
      اجماع در بین امامیه
        دلیل مستقلی نیست، بلکه کاشف از قول معصوم است. یعنی اگر کاشفیت داشت برای ما ارزش دارد
        توضیح جنبه کاشفیت
          وقتی می بینیم قدماء همه در مسئله ای یک نظر دارند
          و از طرفی می دانیم اهل رعایت تقوا بوده اند و از خود حرفی نمیزدند
          اینجا حدس میزنیم یک روایتی در کار بوده است که فقهاء چنین نظر داده اند که ان منبع یا روایت به دست ما نرسیده است.
      جمع بندی کلام مصنف
        اجماع مردم بما هم عقلاء کاشف از قول معصوم است
        اجماع به ما هو اجماع. کاشف از قول معصوم نیست
          در این حالت با باقی اجماع ها را نیز حجت بگیریم
            اجماعی که متناسب با مقتضای خصوصیات بشری است
            اجماع غیر مسلمانها ها مثلا یهود در حقانیتشان
            و حال انکه این طور نیست
    نزد امامیه
      تعریف اجماع
        اجماع از آن جهت که اجماع است تا وقتی کاشف از قول معصوم نباشد، فاقد ارزش علمی است
          پس
            و در این صورت، داخل در سنّت بوده، دلیل مستقلی در برابر سنّت به شمار نمی‌رود
              چون عصمت امت برای ما اثبات نشده تا کشف کننده باشد
      تعریف خبر متواتر
        خبر جماعة با دو شرط
          تواطی بر کذب نداشته باشند
          اتفاق بر خطأ در فهم نداشته باشند
          خبری که به نفسه مفید علم باشد متواتر گویند
            در خبر متواتر، رواة ملاک هستند
              رواة اینجا واسطه هستند، و نقل سنت (به معنا قول معصوم علیه السلام) میکنند
            اما در اجماع، فقهاء هستند که نقل فتوا میکنند.
              اما اینجا فقهاء نقل فتوا می کنند.
      اجماع و خبر متواتر
        شباهت ها
          خبر متواتر
            که به نحو قطعی قول معصوم را ثابت می‌کند
              همان گونه که خبر متواتر خودش بنفسه مستقیما دلیل بر حکم شرعی نیست
          اجماع
            که به نحو قطعی قول معصوم را ثابت می‌کند
              اجماع نیز خودش بنفسه دلیل برآن نیست بلکه دلیل بر دلیل حکم است
        تفاوت ها
          خبر متواتر
            خبر، در جایی که تواتر لفظی باشد، دلیل لفظی بر قول معصوم است
              یعنی توسط آن، نفس کلام معصوم و عین عبارت او ثابت می‌شود
          اجماع
            اجماع دلیل لفظی محسوب نمیشود
              یعنی قول مجزایی به ما نرسیده
                بلکه توسط اجماع (دلیل لبی) نفس معنا و محتوا ثابت می‌شود
              اجماع را دلیل لبّی می‌نامند
        نکته
          ادله لبی
            عقل
              سیره
                اجماع
        ثمره این تفاوت
          دلیل
            لبی
              چون لفظ نداریم، باید به قدر متیقن آن اکتفاء کرد
                یعنی حق نداریم اطلاق یا عموم بگیریم
              اجماع
            لفظی
              چون لفظ موجود ست عند الشک میتوانیم به عموم یا اطلاقش عمل کنیم
              متواتر
      طرق کاشف بودن اجماع از قول معصوم چیست
        طریق حسی
          تعریف
            به اجماعی اطلاق میشود که شخص اجمالا میداند، امام در میان مجمعین است ولی به عینه امام را نمیشناسد.
              نقد
                طریق حس و اجماع دخولی مخصوص زمان حضور است
          انواع اجماع دخولی
            اجماع محصل
              اجماعی که شخص خودش اراء فقهاء را در مسئله ای بررسی کرده است. و نتیجه گرفته علماء همه در این مسئله یک نظر دارند
                ارزشی در زمان غیبت ندارد
                پیدایش قطع به حکم از این طریق تقریبا نزدیک به صفر ست
            دلیل
              اجماع‌کنندگان
                یا بدون مستند و دلیل بر یک رأی اتفاق کردند
                  صحیح نیست
                    و اگر چنین چیزی در حق ایشان روا باشد دیگر ارزشی برای آراء ایشان باقی نمی‌ماند تا کاشف از حق باشد
                      زیرا عادتا محال ست
                یا با مستند و دلیل
                  مدرکی دارند که بر ما پوشیده مانده
                    کتاب
                      نزد ما موجود ست
                    دلیل عقلی
                      فهم فقها به تنهایی نمیتواند مستند حکم قرار بگیرد
                        دلیل عقلی از اموریست که آراء همه عقلا برآن توافق دارد
                    اجماع
                      اجماع روی فهم فقها نیز نمیتوانند مستند حکم قرار بگیرد
                    سنت
                      لذا فقط سنت ست که ممکن ست به دست ما نرسیده باشد
                    چون مدارک منحصر در 4 چیز هست
            اجماع منقول
              اجماعی که شخص دیگری آراء فقهاء را در مسئله ای بررسی کرده و برای دیگران نقل کرده است. این نوع اجماع برای فرد دوم منقول است.
                بعید به نظر میرسد
              به خبر واحد
            در زمان ما امکان حصولی ندارد
          ویژگی
            مخالفت
              معلوم النسب
                ضرری به اجماع نمیزند
                  مثلا میدانیم فلان عالم نظرش غیر از این گروه است
              مجهول النسب
                ضرری به اجماع میزند
                  چون شاید این شخص مجهول النسب همان امام معصوم علیه السلام باشد لذا صرف احتمالش نیز چنین اجماعی را زیر سوال میبرد
          اجماع دخولی یا طریقه تضمنیة
            راهی است که میان قدمای اصحاب رواج داشته. سید مرتضی و تابعانش این راه را برگزیده اند.
        طریق لطف
          تعریف قاعده لطف
            به بیان ساده
              لطف یعنی تدبیر و چاره اندیشی خداوند
                تا آنچه را که میخواهد به دست بندگان برسد
            به بیان دقیق و علمی
              ما یُقَرِّب العبدَ الی طاعة و یبعّده عن المعصیة و لا یبلغ حدّ الاجبار و الجاء
            در کتاب بدایة المعارف
              نبوت لطفٌ
                و اللطف واجب علی الله
                  نبوت (ارسال رُسُل) واجب علی الله.
          تقریر استدلال به اجماع لطفی
            اگر اجماع مخالف رأی معصوم باشد
              بر امام واجب است که بر اساس قاعده لطف جلو تحقق اجماع را بگیرد؛ مستقیما یا با واسطه
            والّا
              یا حکم الهی تعطیل میشود
              یا اینکه امام به بزرگترین وظیفه ای که دارد، یعنی بیان احکام خلل وارد کرده است
          مصنف
            اشکالات مصنف
              از کجا برای ما قطع حاصل می‌شود که امام باید در زمان غیبت خود، به هنگام حصول یک اجماع مخالف واقع، حق را اظهار کند؟
                یعنی سندی برای این حرف نداریم
              این قاعده اقتضا ندارد که امام حتی در صورت اختلاف هم حق را بیان کند؟
                چون در این صورت نباید هیچ اختلافی می ماند
              اگر اقتضاء قاعده لطف این است که اگر خلاف نظر شارع چیزی گفته شود، واجب است که امام دخول کند
                چرا امام نباید از پس غیبت در بیاید؟ ایا لطف اقتضاء ندارد که ریشه همه اختلافات را بکند؟!
              پس
                مثل مسئله غیبت و اشکال عدم روشن بودن این احکام متوجه امام نیست بلکه متوجه مامومین است
            خلاصه
              کبرای قاعده لطف را قبول دارد
                اما سرایت دادن قاعده لطف در اینجا(اجماع) را قبول نداریم؛
          ویژگی
            اختصاص به زمان حضور معصوم ندارد
              اولا
                صرف مخالفت علمای مجهول و معلوم النسب ضرر نمی زند
                  به دو شرط
                    بدانیم امام ع بینشان نیستند
                    و برهانی که دلالت بر درستی دلیلشان داشته باشد نداشته باشند
                دلیل
                  در این حالت امام علیه السلام نظر حق را از طریق یکی از این فقها یعنی معلوم یا مجهول بیان میکند
              ثانیا
                اگر آیه یا سنت قطعی بر خلاف قول مجمعین وجود داشته باشد که ایشان بدان توجه نکرده باشند
                  قول آن ها حجیتی ندارد
          این راه را شیخ طوسی و پیروانش برگزیده اند
            بلکه کشف قول امام از اجماع را منحصر در آن دانسته‌اند
        طریق حدس
          تعریف
            فقیه از طریق تحصیل آراء همه فقهاء در همه اعصار، حدس قوی بزند به اینکه رأی معصوم نیز همین بوده
              که در این حالت باید حکم در آن از ضروریات دین و یا مذهب، یا نزدیک به آن باشد
          ویژگی ها
            باید اتفاق همه علماء در همه زمان ها باشد؛ از زمان معصوم تا زمان ما.
            مخالفت
              معلوم النسبی که نظرش دارای اعتبار و قابل اعتناء است، به این اجماع ضرر میزند
                پس هر معلوم النسبی ضرر نمیزند
              مجهول النسب که به طریق اولی ضرر میزند
          نقد
            در کدام موضوع از صدر تا ذیل همه فقهاء یک فتوا داشته باشند؟
              بله در وجوب صلاة و صوم و... که همه اتفاق دارند، اما این ها هم اجماع نیست بلکه جزء ضروریات است
        مطلب خارج از درس
          متسالم علیه
            معمولا برای ضروریات دین است که همه قبول دارن نماز صبح دو رکعت است
          لا خلاف
            همه حرف نزدند، اما فتواهایی که موجود است یکسان است
          اجماع
            همه فتوی دادند و فتوی همه یکی است
          تمییز سه اصطلاح
        طریق تقریر
          تعریف
            اجماعی در حضور امام رخ دهد و ایشان درحالی که امکان ردع دارند ردعی نکنند
              با این شروط چنین سکوتی کاشف از امضاء و تقریر معصوم علیه السلام است
          نقد
            در عصر غیبت ممکن نیست
            در تقریر لازم نیست همه اجماع داشته باشند
              بلکه اگر صرفا تعدادی حکمی را در مرا و مسمع امام بیان کنند و حضرت سکوت کنند
                کاشف از قول معصوم علیه السلام ست
          به طریق حدسی ملحق میشود
        در اصل این موارد مربوط به اجماع محصل می باشد
          اجماع از هیچ یک از این طرق قطع آور نیست
      نظر مصنف
        و على كلّ حال، لم تبق لنا ثقةٌ بالإجماع فيما بعد عصر الإمام في استفادة قول الإمام على سبيل القطع و اليقين
          در هر حال، اطمینانی برای ما نسبت به اجماعی که پس از عصر ائمه منعقد شده در جهت استفاده قول امام به نحو قطع و یقین باقی نمی‌ماند
    ينقسم إلى قسمين
      الإجماع المحصّل
        تعریف
          و المقصود به الإجماع الذي يحصّله الفقيه بنفسه بتتبّع أقوال أهل الفتوى
            خود فقیه تحقق اجماع را از طریق بررسی اقوال بررسی کند
            مطالب پیشین در مورد این قسم بود
      الإجماع المنقول
        تعریف
          و المقصود به الإجماع الذي لم يُحَصِّلهُ الفقيه بنفسه، و إنّما ينقله له مَن حصّله من الفقهاء، سواء كان النقل له بواسطة، أم بوسائط
        اقسام
          یا علم داریم اجماع منقول دخولی است
            حجیت آن مانند خبر واحد است
          یا علم نداریم که اجماع منقول دخولی است
            اقوال
              مطلقا حجت است
                چون خبر واحد است
                دلیل
                  زیرا این اجماع به اعتقاد نقل‌کننده، کاشف و حاکی از قول معصوم است و در نتیجه مشمول ادله حجیت خبر می‌باشد
              تفصیل
                بین نقل
                  اجماع حدسی
                    اجماع همه فقها در همه دوران ها شامل حکم شارع
                      حجت ست
                  اجماع لطفی و مانند آن
                    حجت نیست
                شیخ انصاری
              مطلقا حجت نیست
                اگر ملاک حجیت خبر واحد حس باشد
                  لذا این ادله شامل فتوای مجتهد نمیشود
                دلیل
                  زیرا با دلالت مطابقی تنها از خود اقوال علما حکایت می‌کند
                    بنابراین، نقل اقوال علما از آن جهت که اقوال علماست نمی‌تواند مشمول ادله حجیت خبر واحد باشد
      جمع بندی نهایی مصنف قول به تفصیل
        1
          همه ادله خبر واحد، اعم از آیات و روایات و بناء عقلا، نهایت چیزی که برآن دلالت دارند وجوب تصدیق ثقه و بر صواب دانستن وی در نقلش است
            پس تعبد صحیح ست
          لکن دلالت ندارد بر اینکه وی را در اعتقادش نیز تصدیق کنیم
            پس تعبد صحیح نیست
              پس ادله حجیت خبر دلالت نمی‌کند بر آنکه ناقل در رأی و حدسش بر صواب است
        2
          سوال مهم
            اگر در نظر ناقل اجماع مستلزم حکم صادر از معصوم نباشد
            ولی در نظر منقول الیه مستلزم حکم صادر از معصوم باشد
            آیا چنین موردی نیز مشمول ادله حجیت خبر نخواهد بود؟
          جواب
            حق آن است که این مورد شایسته است که مشمول این ادله قرار گیرد
              دلیل
                1
                  زیرا پذیرش از جهت تصدیق ناقل در نقلش هست
                    نه تصدیق ناقل در رای اش
                2
                  پس آنچه نقل شده نظر کسی که برای وی نقل شده، مستلزم حکم صادر از معصوم است
            در جایی که
              ناقل اجماع و منقول الیه هر دو مستلزم خبر دادن از رأی معصوم باشد
                در این حالت
                  خبر دادن از اجماع به دلالت التزامی بر صدور حکم از معصوم دلالت می‌کند
                    یعنی ناقل
                    مشمول ادله حجیت خبر می‌باشد
                      به دلالت التزامی
                اگرچه از جهت مدلول مطابقی حجت و مشمول ادله حجیت نباشد
              صرفا ناقل مستلزم خبر از رای معصوم ست
                منقول الیه از اجماع نقل شده به التزام خبر از رای معصوم نرسد
                  مشمول ادله حجیت خبر نمی‌باشد
              ناقل مستلزم خبر از رای معصوم نباشد
                منقول الیه از اجماع نقل شده به التزام خبر از رای معصوم برسد
                  مشمول ادله حجیت خبر می‌باشد
            خلاصه
              ناقل
                منقول الیه
                  =
                    حجت ست
              ناقل
                منقول الیه
                  =
                    حجت نیست
              ناقل
                منقول الیه
                  =
                    حجت ست
              ملاک کشف حکم معصوم ست
  الباب الرابع الدليل العقليّ‏
    خلاصه
      بیان الاراء فی الدلیل العقلی
        اندیشه دلیل عقلی واضح نشده ست
          گاه چنان در مفهوم آن توسعه می‌دهند
          گاه هم مفهوم آن را ضیق میکنند
      مکانیسم عمل عقلین
        ابتدا عقل عملی
          مستقلا حکمی را در مورد شایستگی یا عدم شایستگی انجام یک فعل میدهد
        سپس عقل نظری
          به تلازم میان این حکم با حکم شارع حکم میکند
            تنها درخصوص حسن و قبح عقلی
        پس حکم عقل نظری به ملازمه
          حکم شارع به نحو قطعی معلوم می‌گردد
        در نتیجه
          مستقلات عقلی منحصر در یک مسئله است، و آن مسئله تحسین و تقبیح عقلی است،
      المراد من الدلیل العقلی
        سوال
          عقلی که استنباط حکم شرعی را درک میکند کدام ست؟
        جواب
          مراد نه عقل نظری و نه عقل عملی است
            و لذا اگر عقل قطع به ملازمه پیدا کرد به لازم حکم میشود
              ؛ یعنی حکم شرعی کشف میشود
              که فرض ما بحث ما هم این است
      وجه حجیته العقل
        النزاع مع الاخباریّین فی حجیة العقل و الجواب عنه
    پیشینه
      مصنف در ابتدا چند مقدمه بیان میکند
        عقل از حجت های شرعی می باشد و مدرکی مستقل از کتاب و سنت برای استنباط حکم شرعی است.
        ملازمات عقلیه
          صغری
            ایا حسن و قبح فی نفسه برای بعض افعال وجود دارد؟
            اگر هست، ایا عقل درک میکند؟
            اگر عقل درک کرد، ملازمه با حکم شرعی دارد؟
          کبری
            اگر ملازمه با حکم شرع دارد، حجت شرعی هست؟
              محل بحث
          المقدمة الثانیة
            پایه 5
          المقدمة الثالثة مباحث الحجة
            پایه 6
      بیان الاراء فی الدلیل العقلی
        شیعه
          درنگاه کلی
            علمای اصولی ما از متقدمین
              ادله احکام شرعی را منحصر در چهار دلیل معروف می‌دانستند، که چهارمین آنها دلیل عقلی است
                دلیل عقلی شامل اموری مثل قیاس نمی‌شود
              مصنف
                برای من روشن نیست علمای متقدم ما مقصودشان از دلیل عقلی چه بوده است
          به تفکیک
            مرحوم شیخ مفید - متوفا در سال 413 ه. ق
              قدیمی ترین عبارت
              اصول احکام
                کتاب، سنت نبوی و اقوال ائمه علیهم السّلام
                  دلیل عقلی را از جمله ادله احکام نمی‌شمارد
              طرق رسیدن به اصول احکام
                لسان، اخبار، و اولین آنها عقل
                  در تعریف عقل می فرماید
                    و آن راهی است به معرفت حجیت قرآن و دلائل اخبار
            مرحوم شیخ طوسی (متوفا در سال 460 ه. ق)
              ایشان اصلا دلیل عقلی را ذکر نکرده است
                ، چه رسد به آنکه آن را شرح کند و یا بحث خاصی را به آن اختصاص دهد
              در کتاب عدّه
                معلومات را به دو قسم
                  ضروری
                    مثال
                      علم به وجوب ردّ ودیعه و شکر منعم و قبح ظلم و کذب
                  مکتسب
                    عقلی
                      قبیح بودن قتل و ظلم توسط عقل دانسته می‌شود
                        مقصود حرمت آن ست
                      توسط عقل ادله موجب علم را بازمی‌شناسیم، و شرع نقشی در این‌باره ندارد
                    سمعی
                تقسیم میکند
            مرحوم شیخ ابن ادریس (متوفّای 598 ه. ق)
              درکتاب سرائر
                هرگاه آن سه- یعنی کتاب و سنت و اجماع- نبود، تکیه‌گاه نزد محققان تمسّک به دلیل عقل در مسئله است
              مصنف
                اما ایشان مقصود از دلیل عقلی را بیان نکرده است
              نخستین کسی که به دلیل عقلی تصریح کرده
            مرحوم محقق حلّی (متوفای 676 ه. ق)
              در کتاب معتبر
                دلیل عقلی بر دو قسم
                  1
                    آنچه متوقف بر خطاب است
                      لحن خطاب
                      فحوای خطاب
                      دلیل خطاب
                  2
                    آنچه عقل به تنهایی برآن دلالت دارد
                      وی آن را منحصر در وجوه حسن و قبح می داند
            مرحوم شهید اول (متوفای 786 ه. ق)
              در مقدمه کتاب ذکری
                1
                  آنچه متوقف بر خطاب است
                    الف
                      لحن خطاب
                      فحوای خطاب
                      دلیل خطاب
                    ب
                      مقدمه واجب
                      مسأله ضدّ
                      و اصل اباحه در منافع و حرمت در مضارّ
                2
                  آنچه عقل به تنهایی برآن دلالت دارد
                    الف
                      وی آن را منحصر در وجوه حسن و قبح می داند
                    ب
                      برائت اصلی
                      آنچه دلیلی برآن نیست
                      اخذ به مقدار اقلّ هنگام دوران بین اقلّ و اکثر
                      استصحاب
                علاوه بر تقسیم محقق حلی
            مرحوم محقق قمی (متوفای سال 1231 ه. ق)
              و ظواهری مانند مفاهیم را در آن داخل دانسته است
                یعنی مثل محقق و شهید اول برایش روشن نبوده
                وی می فرماید
                  حکمی عقلی است که ما را به حکم شرعی می‌رساند و از علم به حکم عقلی به علم به حکم شرعی منتقل می‌شویم
            علّامه سید محسن کاظمی
              در کتاب محصول است
                و شاگرد وی مرحوم شیخ محمد تقی اصفهانی
                  البته اشکالاتی به این بیان مطرح ست
              بهترین فرد درارائه نظر مفید
            مرحوم شیخ محدث بحرانی
              در حدائق
                مقصود از دلیل عقلی برای ایشان نیز روشن نیست
          مصنف
            اندیشه دلیل عقلی واضح نشده ست
              گاه چنان در مفهوم آن توسعه می‌دهند
                این‌ها همگی در حجیت ظهور داخل است
                  مانند لحن خطاب
                    قرینه عقلی دلالت کند بر حذف لفظی
                  و یا فحوای خطاب
                    مقصودشان از آن مفهوم موافقت است
                  دلیل خطاب
                    مرادشان مفهوم مخالفت می‌باشد
                همچنین استصحاب، یک اصل عملی مستقل است
                ، و با دلیل عقل، که در برابر کتاب و سنّت است، ارتباطی ندارد.
              از تصریحات محقق و شهید اوّل روشن می‌شود
            کتابهای درسی رایج، مانند معالم و رسائل و کفایه، درباره این موضوع بحث نکرده‌اند
        عامه
          برخی از علمای اهل سنّت
            علاوه بر ادله اربعه قیاس و استحسان و... را اضافه کردن
      نظر نهایی مصنف نسبت به اقول و محل بحث
        مراد از دلیل عقلی در عرض کتاب و سنت
          «كلّ حكم للعقل يوجب القطع بالحكم الشرعيّ»
            هر حکمی برای عقل که موجب قطع به حکم شرعی شود
          به عبارت دیگر
            كلّ قضيّة عقليّة يتوصّل بها إلى العلم القطعيّ بالحكم الشرعيّ»
              هر قضیه‌ای عقلی که توسط آن به علم قطعی به حکم شرعی برسیم
        دلیل
          زیرا تنها در صورتی عقل میتواند در کنار کتاب و سنت حجت به شمار آید که
            موجب قطع باشد
          ازاین‌رو، ظنون و مقدماتی عقلی را که صلاحیت برای قطع به حکم ندارند، شامل نمی‌گردد.
        چون تعریف فوق نکات ابهامی دارد لذا مصنف نظر خود را جهت حل این مسئله بیان میکند
    سوال
      مقدمه
        عقل به لحاظ مدرکات
          عقل نظری: ما یَنبِغَی أن یُعلم
            الکلّ اعظم من الجزء
            استحاله اجتماع نقیضین
            هست نیست ها
              یعنی ادراک اموری که دارای واقع است
          عقل عملی: ما ینبغی أن یُفعل
            حسن عدل که فاعلش سزاوار مدح است
            یا قبح ظلم که فاعلش سزاوار ذم است
            باید و نبایدها
              ادراک آنچه شایسته است عمل شود
      المراد من الدلیل العقلی
        عقلی که استنباط حکم شرعی را درک میکند کدام ست؟
    جواب
      اگر مراد عقل نظری باشد
        1
          نمیتواند ابتداءً و مستقلا احکام شرعی را ادراک کند
            یعنی عقل بدون استمداد از ملازمه، راهی ندارد که بداند فلان فعل نزد شارع بهمان حکم را دارد
          دلیل
            چون احکام خدا توقیفی است
              تنها از طریق شنیدن از ابلاغ‌کننده احکام قابل دستیابی و شناخته شدن است
            ملاکهای احکام
              اولا
                قاعده مشخصی برای شناخت قطعی ملاک احکام نزد شارع نداریم
              ثانیا
                ظن نیز همانطور که قبلا بیان شد کفایت نمیکند
          نتیجه
            کسی که حجیت عقل را نفی می‌کند اگر منظورش همین چیزی ست که ما بیان کردیم درست ست
              یعنی نفی استقلال عقل نظری از ادراک احکام و ملاکهای آن
                یعنی ملاک احکام نزد ما نیست
        2
          مقصود ما از دلیل عقلی
            چون عقل به
              ملازمه و ثبوت ملزوم قطع دارد
                ناگزیر به ثبوت لازم نیز قطع می‌یابد
                  ، و لازم همان حکم شارع است
                  یعنی حکم شارع
                که حکم شرع و یا حکم عقل است
            بنابراین، این ملازمات عقلی کبراهای قضایای عقلی است که با ضمیمه کردن آن به صغراهاشان، به حکم شرعی می‌رسیم
            مثال
              ، مانند حکمش به ملازمه در مسأله اجزاء و مقدمه واجب
              حکمش به محال بودن تکلیف بدون بیان
              و حکمش به مقدم ساختن اهمّ در مورد تزاحم میان دو حکم
              و حکمش به وجوب مطابقت حکم خدا با آنچه عقلا در آراء محموده به آن حکم کرده‌اند
          خلاصه
            حکم عقل نظری به ملازمه بین حکم ثابت شرعی یا عقلی و بین یک حکم شرعی دیگر
        3
          وجه حجیته العقل
            سوال
              و آیا توحید و نبوت جز به عقل ثابت می‌شود؟
                آیا شریعت جز به عقل ثابت می‌شود؟
                  تشکیک در حکم عقل سفسطه‌ای است که بالاتر از آن سفسطه‌ای نباشد
                    یعنی در کبرای قضیه کسی شک ندارد
            النزاع مع الاخباریّین فی حجیة العقل و الجواب عنه
          شک در حجیت
            ثبوت لازم یا حکم شرعی
              صغری
                از سه حال خارج نیست
              1
                امکان نهی شارع از حجیت قطع
                  مصنف
                    حجیت قطع ذاتی آن ست و شکی درش نیست
              2
                نهی شارع از پذیرش حکم عقل
                  دلیل عقلی
                    حکم شرعی تنها درصورتی که از کتاب و سنت اثبات شده باشد منجز میگردد
                      احکام توقیفی ست
                    مصنف
                      اگر منظور شان این ست که
                        احکام شرعی مقید است به تشخیص آن از طریق کتاب و سنت
                          ماهم قبول داریم
                      لکن در مسأله اشتراک احکام میان عالم و جاهل
                        گفتیم مطلقا محال است که احکام معلّق و مشروط به علم به آنها باشد
                        چه رسد به آنکه مقید باشد به علم حاصل از یک سبب خاص باشد
                        این محال بودن، حتی اگر نفی حجیّت قطع را ممکن بدانیم، نیز ثابت است
                        مستلزم خلف می باشد
                  دلیل روایی
                    اما روایاتی نظیر «دین خدا با عقلها بدست نمی‌آید
                      در مقابلش روایاتی داریم که
                        خداوند بر مردم دو حجّت دارد یک حجت آشکار و یک حجت نهان
                    حلّ این تعارض ظاهری
                      احکام و مدارک احکام با عقلها به استقلال بدست نمی‌آیند
                        یعنی همان اجتهاد به رای که با قیاس و استحسان حاصل میشود
                      زیرا این روایات عقل را به خاطر آنچه وظیفه دارد ادراک کند می‌ستاید
                        نه بر ظنون و اوهام، و نه بر ادّعای ادراک آنچه عقل طبیعتا آن را ادراک نمی‌کند.
              3
                معنای حکم کردن شارع برطبق حکم عقل چیست؟
                  «احکام خدا توقیفی است، و عقول را در آن راهی نیست.»
                    این استدلال فقط برای نفی ادراک ابتدائی و استقلالی حکم توسط عقل، صلاحیت دارد
                    نه برای نفی ادراک ملازمه توسط عقل که علم به ثبوت لازم را، که همان حکم است، در پی دارد.
                  علت به وجود آمدن مغالطه
                    اشتباه در فهم مقصود از ادراک عقل نظری ست
                    و تفکیک نکردن میان احکامی
                      که عقل آنها را ابتداء درک می‌کند
                      و آنهایی که از راه ملازمه ادراک می‌کند
                  مطلقا ادراک حکم شرعی توسط عقل و حجت بودن این ادراک را نفی کرد
            عقل
              کبری
              دلیل عقلی چیزی است که موجب قطع به حکم شارع شود
                قطع ذاتا حجّت است
            اخباریون
              محل بحث
      اگر مراد عقل عملی باشد
        وظیفه عقل نظری
          شایسته بودن یا نبودن انجام کاری از نظر خصوص شارع
        و تنها وظیفه‌ای عقل عملی
          ادراک استقلالی فی نفسه در شایستگی یا عدم شایستگی یک فعل ست ست
            بدون توجه نظر شارع مقدس... آن
            یعنی عقل عملی خودش درباره فعل حکم می‌کند، نه آنکه حکم حاکم دیگری را حکایت کند
        خلاصه
          پس از فرض قطع به ملزوم و ملازمه توسط عقل نظری ، قطع به لازم، یعنی حکم، حاصل می‌شود.
      نتیجه نهایی
        مستقلات عقلی منحصر در یک مسئله است، و آن مسئله تحسین و تقبیح عقلی است،
        زیرا شارع فقط در این مورد با حکم عقل عملی مشارکت دارد، یعنی عقل نظری تنها در همین مورد حکم به ملازمه می‌کند
  الباب الخامس حجّيّةُ الظواهر
    خلاصه
      تمهیدات
        صغرای اصالت ظهور
          در اینکه این لفظ خاص در این معنای خاص ظهور دارد یا ندارد؟
            در وضع الفاظ
            در قیام قرینه ای عام یا خاص
        کبرای اصالت ظهور
          اگر لفظی ظهورش احراز شد آیا حجت نزد شارع به همین معنا ست؟
            تا مولا بر عبد و عبد بر مولا احتجاج کند
      طرق اثبات الظواهر
        اگر در صغرای اصالت ظهور دچار تردید شویم
      حجیة قول الغوی
        الاجماع
        بناء العقلاء
        حکم العقل
        ایشان 3 دلیل: اجماع + بناء عقلاء + حکم عقل را بیان کرد، فقط دلیل آخر را تلقی به قبول کرد و دو دلیل دیگر را رد کرد
      الظهور التصوری و التصدیقی
        ظهور تنها یک قسم دارد
          دلالت تصدیقی لفظ بر مراد گوینده
            زیرا تصورصرفا یک تداعی معنایست نه اینکه دلالت یا ظهور باشد
      وجه حجیة الظهور
        اشتراط الظن الفعلی بالوفاق
          قیل
            اگر ظن فعلی شخصی برای سامع و مخاطب به وفاق حاصل شد، این ظاهر حجت میشود
              ایا معیار ظن فعلی شخصی است یا ظن نوعی؟
                معیار ظن نوعی است
        اعتبار عدم الظن بالخلاف
          برای اینکه ظاهر حجت باشد، نباید ظن بخلاف داشته باشد
            وجود ظن به خلاف موجب عدم حجیت ظاهر میشود
        اصالة عدم القرینة
          عقلا جز یک
            اصل ندارند
              و آن اصالت ظهور است
            یک بنا ندارند
              و آن بنای بر الغای هر نوع احتمال ناسازگار با ظهور است
                ، از قبیل احتمال نصب قرینه بر خلاف ، غفلت، یا خطا، یا تعمّد ابهام،
        حجیة الظهور بالنسبة الی غیر المقصودین بالافهام
          مدعا
            ظهور برای کسانی که فهماندن به آنان مورد نظر نبوده، حجت نیست
          پاسخ کلی
            این سخن استوار نیست
              1
                گوینده حکیم بر قرینه‌ای تکیه کرده باشد
                  که فقط کسی که فهماندن به وی مقصود است آن را می‌داند و می‌شناسد
                  عقلا قبیح ست
              2
                کلامی که احتمال قرینه یا ... را عقلا نمیدهیم آن نص و قطعی ست
            بر فرض پذیرش
              کتاب عزیز
                تکالیف قران چون عمومیت دارد- برای مخاطب حضوری و غیر حضوری- لازم است همراه با قرائنی نباشد
                  که بر غیر مخاطب حضوری پوشیده باشد
              سنت
                در بیشتر موارد تکالیف عامی برای همه مکلفها را دربردارد
        حجیة ظواهر الکتاب
          عدم حجیت ظواهر کتاب
            یعنی
              عمل به این ظواهر بدون آنکه بیان و تفسیری برایش از جانب اهل بیت وارد شده باشد، جایز نیست.
            به گروهی از اخباری‌ها منسوب است
          حجیت ظواهر کتاب
            مقصود شما از این انکار چیست؟
              1
                عدم جواز اخذ به ظاهر بدون فحص کامل
                هر کسی صلاحیت اخذ به ظاهر را ندارد
                اگر مراد شما همین معنایی است که ذکر شد
                  هو المطلوب
              2
                توقف بر مواردی ست که اهل بیت علیهم السلام فرمودن
                  چنین چیزی را از ادله‌ای که برای آن ذکر کرده‌اند ثابت نمی‌کند
    تمهیدات
      1
        در مقصد اول بیان شد
          صغرای اصالت ظهور
            مشخص کردن ظواهر بعضی از الفاظ از یک جهت عمومی
          البته موارد اختلافی
        در این مقصد ثالث
          کبرای اصالت ظهور یا حجیت آن برسی میشود
      2
        حجیت اصالت ظهور دلیلی در برابر کتاب و سنّت نیست
          بلکه
            اثبات حجیّت آن تنها برای اخذ به کتاب و سنّت است
        زیرا
          روشن است که بدون حجیت ظواهر کتاب و سنّت مجالی برای اخذ به آن دو نخواهد بود
          و نصوصی که دلالتشان قطعی است در کتاب و سنّت بسیار اندک است
      3
        ظواهر نیز از جمله ظنون اند
          تا وقتی دلیل قطعی بر حجیت ظنّ دلالت نکرده، اصل حرمت عمل کردن به آن است
      4
        بحث از ظهور در دو مرحله به انجام می‌رسد
          مرحله ی اول
            در اینکه این لفظ خاص در این معنای خاص ظهور دارد یا ندارد؟
            نکته
              در مقصد نخست بحث از ظهور الفاظی بود که در مورد ظهور شان اختلافی وجود داشت
                مانند اوامر، نواهی، عموم و خصوص و اطلاق و تقیید
            در 2 مورد واقع میشود
              در وضع الفاظ برای معنای مورد بحث
                زیرا وقتی وضع لفظ برای یک معنا احراز شود ناگزیر ظاهر در آن معنا خواهد بود
                مانند
                  وضع صیغه افعل برای وجوب
                  و وضع جمله شرطی برای معنایی که مستلزم مفهوم است
              در قیام قرینه‌ای عام یا خاص بر اراده معنا از لفظ
                مانند
                  در جایی که
                    نیاز به قرینه داریم
                      خواه متصل باشد
                      و خواه منفصل باشد
                    معنایی دیگر غیر از معنایی که لفظ برای آن وضع شده، مراد باشد
                    و یا لفظ میان چند معنا مشترک باشد
            صغرای اصالت ظهور
          مر حله ی دوم
            اگر لفظی ظهورش احراز شد آیا حجت نزد شارع به همین معنا ست؟
              تا احتجاج مولا به آن بر مکلّف
              و احتجاج مکلّف به آن بر مولا
              صحیح باشد؟
            محل بحث
              کبرای اصالت ظهور
    طرق اثبات الظواهر
      اگر در مرحله اول یا صغرای بحث دچار تردید شویم از طرق زیر استفاده میکنیم
        وضع الفاظ یا قیام قرینه
      1
        پژوهشگر، در صورتی که زبان‌شناس باشد
          خودش استعمالات عرب را برسی کند
            و به اجتهاد خودش عمل کند
        نظیر استنباط مصنف در مورد کلمه -امر- که بین معنای شی و طلب مشترک بود
      2
        شخص به نشانه‌های حقیقت و مجاز، مانند تبادر و امثال آن، مراجعه کند
      3
        به گفته‌های علمای لغت مراجعه شود
    حجیة قول الغوی
      مقدمه
        در وضع الفاظ
          ، اکثر گفته‌های اهل لغت بی‌اعتبار است
            زیرا
              بیشتر معانی را که استعمال لفظ در آن رواج داشته را بیان کردن
          مگر زمخشری در کتاب اساس اللغة و مگر برخی از کتابهای فقه اللغة
        اگر اهل لغت
          به معنای حقیقی لفظ تصریح کنند
            اگر تصریح ایشان باعث علم یافتن به وضع شود که مطلوب حاصل است
          ؛ در غیر این صورت باید دلیلی بر حجیت ظنّ ناشی از اقوال ایشان جست
      ادله بر حجیت ظن حاصل از قول لغوی
        الاجماع
          زیرا اجماع بر اخذ به قول اهل لغت وجود دارد
            هیچ‌کس آن را نفی نکرده است
          سوال
            از کجا می‌توانیم این اجماع عملی ادّعاشده را نسبت به همه فقها بدست آوریم؟
            از کجا می‌توانیم حجیت چنین اجماعی را اثبات کنیم؟
          جواب
            اولا
              در فصل قبل در مورد منشاء حجیت اجماع صحبت شد
                لذا اجماعی که حجت باشد شامل این موارد نمیشود
                زیرا معصوم علیه السّلام به عبارات اهل لغت مراجعه نمی‌کند
        بناء العقلاء
          دلیل برآن بنای عقلاست
            یعنی رجوع به اهل خبره
              مورد وثوق در همه اموری است که در شناخت آن به تخصّص و اعمال رأی و اجتهاد نیاز است
            چون منعی از طرف شارع نشده
              در نتیجه موافقت وی اثبات میشود
          رد مصنف
            بنای عقلا تنها در صورتی حجت است که از آن به نحو یقین، موافقت و تأیید شارع حاصل شود
              موافقت شارع با بنای عقلا از مجرّد عدم ثبوت منع وی از شیوه ایشان
          شرایط تحقق موافقت شارع
            به نحو یقینی
              یک مورد برای حصول موافقت کفایت میکند
            1
              مانعی از هم روش بودن شارع با عقلا در بنا و سیره ایشان وجود نداشته باشد
                در این فرض به مجرّد عدم ثبوت منع شارع، موافقت ایشان اثبات میشود
                  زیرا او از عقلا بلکه رئیس ایشان ست
                  مانند
                    ظواهر و خبر واحد از همین باب است
                اما در مورد مراجعه متخصص و اهل خبره معنا ندارد که شارع با عقلا هم‌روش بوده باشد
                  زیرا نیازمند بودن او به متخصص در امری از امور فرض صحیحی ندارد
            2
              اگر برای هم‌روش بودن شارع با عقلا مانعی وجود داشته باشد
                مانند استصحاب
                  اگر منعی ثابت نشود
                    سکوت امام به مثابه تقریر مسلک عقلا خواهد بود
                      عدم منع = امضای شارع
                    در امور شرعی جریان داشته
                  شک در حالت سابق است در مورد شارع معنا ندارد
              پس
                در مورد رجوع به متخصص در امر لغت، جریان سیره عقلائی در اخذ به قول لغوی در خصوص امور شرعی معلوم نیست
                  ، تا از عدم ثبوت منع شارع به خشنودی وی از این سیره پی ببریم.
            3
              باید دلیل خاص قطعی بر امضای سیره عملی عقلا وجود داشته باشد
                اگر دو شرط پیشین منتفی باشد
                چنین دلیلی نداریم
                آیات نهی‌کننده از پیروی ظنّ برای ثبوت منع از این سیره کافی است
        حکم العقل
          زیرا عقل به رجوع جاهل به عالم حکم می‌کند
            پس ناگزیر باید شارع نیز به آن حکم کند
              ما براساس همین حکم عقلی رجوع عامی به مجتهد در تقلید را واجب شمردیم
                به خاطر دلیل خاص، شرایط ویژه‌ای را مانند عدالت و مذکر بودن در مجتهد لازم دانستیم.
              و چنین دلیل خاصی در مورد رجوع به قول اهل لغت وجود ندارد
                یعنی عقل اموری مثل عدالت مذکر بودن و... را در مورد اهل لغت ودیگر متخصصین معتبر نمی داند
      جمع بندی
        ایشان 3 دلیل: اجماع + بناء عقلاء + حکم عقل را بیان کرد که از این 3، فقط دلیل آخر را تلقی به قبول کرد و دو دلیل دیگر را رد کرد
    الظهور
      هدف بیان منظور از ظاهر ست
      التصوری
        از دلالت مفردات کلام بر معانی لغوی یا عرفی‌اش
          . و آن تابع علم به وضع است
        منشأ، وضع لفظ برای معنایی خاص
      و التصدیقی
        ظهور تصدیقی نخست
          از دلالت تمام کلام بر معنایی که دربردارد
            پس دلالت تمام کلام با دلالت مفردات آن
              گاهی توافق دارد
              و گاهی مغایرت دارد
                آنجا که قرینه‌ای همراه کلام است
          لذا
            . ظهور تصدیقی متوقف بر فارغ شدن گوینده از سخنش است
              زیرا هر گوینده‌ای حق دارد هر قرینه‌ای که می‌خواهد به کلامش بیفزاید
          فقط قرینه منفصل از بین میبرد
        ظهور تصدیقی دوم
          ظهور تصدیقی نخست، ظهور تصدیقی دومی را به دنبال می‌آورد
            متوقف است بر نبودن قرینه متصل و منفصل
              زیرا مطلق قرینه این ظهور را از بین میبرد
            یعنی ظهور در اینکه این معنا همان مراد گوینده است
            و این است که مراد گوینده در واقع را معیّن می‌کند
        منشأ ، مجموع کلام
      مصنف
        ظهور یک قسم است
          عبارت است از دلالت لفظ بر مراد گوینده
            این دلالت تصدیقی
              که از علم به صدور لفظ از گوینده
                (که علم به مراد لازم می‌آید) نصّ
              علم به مراد وی از لفظ یا ظنّ به آن لازم آید
                (که ظنّ به مراد لازم می‌آید) ظهور می‌نامند
        زیرا
          معنا ندارد که بگوییم
            لفظ ظهور تصوری در معنای موضوع له خود دارد
              آنچه بزرگان دلالت تصوّری می‌نامند، دلالت نیست
                این نوعی تسامح در تعبیر بلکه از باب تداعی معانی می‌باشد
              زیرا
                زیرا علم و یا ظنّ به مراد متکلم در آن نیست
                  بلکه دلالت و ظهوری در کار نیست
              یعنی تصور از محدوده دلالت نیست بلکه صرف یک تداعی معانی ست
                دلالت وقتی نباشد، ظهور هم معنا ندارد
        اما تقسیم ظهور تصدیقی به دو قسم نیز تسامح است
          ، زیرا ظهور تنها در صورتی ظهور است که مراد جدّی گوینده را به نحو یقین یا ظنّ معلوم دارد
          بنابراین، قرینه منفصل به ناچار مطلقا ظهور را از میان می‌برد.
          ظهور ابتدایی و بدوی است که هنگام اطلاع از قرینه منفصل زایل می‌گردد
            ، نه آنکه دو ظهور وجود دارد: ظهوری که با قرینه منفصل از بین نمی‌رود و ظهوری که با آن از بین می‌رود.
          اشکالی ندارد که این ظهور بدوی را ظهور ذاتی بنامیم
      جمع بندی
        در این بحث ایشان میخواد بگه دلالت یا تصوریه است یا تصدیقیه است و دلالت تصدیقیه یا اولیه است یا ثانویه
          و آنی که در حقیقت بهش ظاهر میگیم دلالت تصدیقیه ثانویه است
            حتی دلالت تصدیقیه اُولی هم بهش ظاهر گفته نمیشود.
        ظهور تنها یک قسم دارد
          دلالت تصدیقی لفظ بر مراد گوینده
            زیرا تصورصرفا یک تداعی معنایست نه اینکه دلالت یا ظهور باشد
    وجه حجیة الظهور
      مقدمه
        تنها دلیل حجیت ظاهر همان بنای عقلاست
          1
            سیره عملی اهل محاوره از عقلا در فهم مقاصد گوینده
              عمل به ظواهر سخن وی و اخذ به آن می باشد
            ازاین‌رو ظاهر حجتی برای
              گوینده علیه شنونده است
              شنونده علیه گوینده است
            و بدین جهت، شخص به ظاهر اقرارش اخذ و محاکمه می‌شود، هرچند صریح در مراد نباشد
          2
            شارع مقدس از سیره عملی عقلا در فهم مقاصد گوینده عدول نکرده ست
              به دلیل آنکه شارع از عقلا و بلکه رئیس ایشان است
              و از جانب او مخالفت و منعی از همراهی ثابت نشده است
        با اثبات قطعی این دو مقدمه
          به نحوه قطعی ثابت میشود که
            ظاهر نزد شارع حجت است
              حجتی برای او علیه مکلف
              و حجتی که برای مکلف عذرآور است
      محل بحث
        آیا بنای عقلا بر حجیت ظاهر، مشروط به حصول ظن فعلی به مراد است؟
          با ظن فعلی موافق حاصل میشود
            اما معیار ظن نوعی ست
        آیا ظواهر قران فقط برای معصوم حجت است یا برای غیر آنان نیز حجت ست؟
          مصنف از اخباریون اینطور نقل میکند
            ظاهر است ولی در حق غیر معصوم علیه السلام حجیت ندارد
      اشتراط الظن الفعلی بالوفاق
        قیل
          اگر ظن فعلی شخصی برای مخاطب به وفاق حاصل شد، این ظاهر حجت میشود
            ایا معیار ظن فعلی شخصی است یا ظن نوعی؟
              معیار ظن نوعی است
        1
          حجیّت ظاهر مشروط است به حصول ظنّ فعلی به مراد گوینده ست
            وگرنه (سخن وی در معنای مورد نظر) ظاهر نخواهد بود
          یعنی
            اگر سخن ظاهر باشد نه مجمل
              مخاطب با ظن فعلی به مراد سخن پی می برد
        2
          در حالی که
            ظهور صفتی قائم به لفظ ست
              اینکه لفظ به گونه‌ای باشد که کاشف از مراد گوینده باشد و برآن دلالت کند
            و ظنّ، قائم به شنونده است نه به لفظ
          پس ظن چگونه می‌تواند از مقوّمات ظاهر بودن لفظ بوده باشد؟
            نهایتا میشود گفت ظاهر مستلزم ظنّ است
            مقوّم شئ باید هم سنخ خود شئ باشد
        در نتیجه
          در حقیقت مقوّم ظاهر بودن سخن کشف کردن ذاتی از مراد ست
            یعنی کلام این شأنیت را داشته باشد که برای شنونده ظنّ به مراد از آن را برانگیزد
              هرچند ظن فعلی برای شنونده حاصل نگردد
          استدلال
            کسی که میگوید: ظن شخصی ملاک است؛ دو حالت دارد
              برای هرکسی این ظن شخصی حاصل شده است، کلام برای او حجت است
              و برای هر کسی حاصل نشد، کلام برای او حجت نیست
          جواب
            اشکال به اولی
              اما اگر بگوید ظن شخصی معیار و مناط است
                زمانی کلام حجیت دارد که این ظن شخصی برای همه پیدا شود.
                یا کلام فی نفسه ظهور دارد یا ندارد
                  و معنا ندارد برای یک شخص ظن فعلی ایجاد کند برای دیگری نه
            اشکال به دومی
              ملاک و مناط ظن شخصی، در سیره ی عقلاء ملاک نیست
          پس تنها ظن نوعی در حجیت ظهور معتبر ست
            همانند خبر واحد
            در غیر اینصورت
              یک کلام میتوانست هم‌زمان برای یک شخص حجت و برای شخص دیگر، غیر حجت باشد
      اعتبار عدم الظن بالخلاف
        اگر ظنّ فعلی به وفاق لازم نباشد
          برای اینکه ظاهر حجت باشد، نباید ظن بخلاف داشته باشد
            وجود ظن به خلاف موجب عدم حجیت ظاهر میشود
        اشکال صاحب کفایه
          سیره عقلاء چنین شرطی را ندارد
            زیرا ملاک ظهور، شأنیت و قابلیت ذاتی لفظ است
            به طوریکه هرکسی شنید
              چنین ظهوری برایش پیدا بشود، کفایت میکند.
          در نتیجه
            لذا اگر ظن به خلاف پیدا شد، دیگر ضرر زننده نیست
        جواب مصنف
          در جمع دو قول بالا
            باید بریم سراغ منشأ بخلاف
              ظهوری شکل نمیگیرد بلکه ظهور مطابق ان دلیل معتبر شکل میگیرد
          اگر منشا ظن به خلاف
            بنای عقلا باشد
              چنین ظنّی برای حجیّت ظهور زیانبار است
                دیگر ظهوری برای کلام باقی نمی‌ماند تا مورد بنای عقلا باشد
            بنای عقلا نباشد
              فاقد ارزش می‌باشد
                زیرا ظهور برخلاف آن است
      اصالة عدم القرینة
        مقدمه
          شیخ انصاری در رسائل معتقد است که
            اصول وجودی به اصالت عدم قرینه بازمی‌گردند
              بدین صورت
                اصالت حقیقت به اصالت عدم قرینه بر مجاز
                و اصالت عموم به اصالت عدم مخصص بازمی‌گردد
              مانند اصالت حقیقت و عموم و اطلاق
          ظاهرا مقصود ایشان از بازگشت
            حجیت اصالت ظهور فقط ازاین‌روست که بنای عقلا بر حجیّت اصالت عدم قرینه است
          جناب صاحب کفایه عکس این مطلب را باور دارد
            اصالت عدم قرینه به اصالت ظهور بازمی‌گردد
              یعنی عقلا جز یک بنا ندارند و آن بنای بر اصالت ظهور است
                بنای بر اصالت عدم قرینه است
        مصنف
          حق آن است که نه شیخ اعظم و نه صاحب کفایه صحیح نفرمودن
            در حقیقت عقلا جز اصالت ظهور، اصل دیگری ندارند
              که بتوان آن را اصالت عدم قرینه خواند
                چه رسد به آنکه اصالت ظهور به آن بازگردد
                  یا بعلکس
            اشکال منصف: چرا اصل عدم قرینه را پذیرفتید؟
          توضیح
            به هنگام نیاز به اجرای اصالت ظهور
              ناگزیر باید احتمال دهیم که گوینده حکیم خلاف ظاهر سخنش را اراده کرده است
                همراه با علم گوینده به عدم نصب قرینه متصل یا منفصل بر مراد باشد
                همراه با احتمال نصب قرینه ایی که بر ما پوشیده ست
                  ایشان با الغای احتمال خلاف هر احتمالی که باشد، ظهور را همچون نص، حجت می‌دانند
                    وقتی قرینه نرسیده اثری هم در نظر عقلا ندارد
                  عقلا صرف احتمال را نفی میکنند
                    محل بحث: توهم جریان اصالت عدم قرینه
            خلاصه
              عقلا جز یک
                اصل ندارند
                  و آن اصالت ظهور است
                یک بنا ندارند
                  و آن بنای بر الغای هر نوع احتمال ناسازگار با ظهور است
                    ، از قبیل احتمال غفلت، یا خطا، یا تعمّد ابهام، یا نصب قرینه برخلاف و مانند آن
      حجیة الظهور بالنسبة الی غیر المقصودین بالافهام
        برای کسانی که فهماندن به آنان مورد نظر نبوده
        محقق قمّی در کتاب قوانین
          ظهور برای کسانی که فهماندن به آنان مورد نظر نبوده، حجت نیست
          مثال
            اهل زمان ما و امثال ایشان که مشافهه با کتاب عزیز و سنّت نداشته‌اند
        اشکال مصنف
          این سخن استوار نیست، و همه محققان پس از وی برآن خرده گرفته‌اند
          اشکال
            مقصود شما از نفی حجیّت ظهور برای غیر کسانی که فهماندن به ایشان مقصود است، چیست؟
              این سخن مجمل و غیر واضح است
          اگر مقصود آن است که
            1
              کلام برای چنین کسی ظهور ذاتی ندارد، وجدان آن را تکذیب می‌کند.
            2
              عقلا بنائی بر الغای احتمال قرینه در ظواهر نسبت به غیر کسانی که فهماندن به ایشان مقصود است، ندارند
              جواب
                ، بلکه عکس آن در بنای عقلا معروف است.
                  شیخ انصاری در مقام ردّ این سخن
                    تفاوتی وجود ندارد
            3
              گوینده حکیم بر قرینه‌ای تکیه کرده باشد
                که فقط کسی که فهماندن به وی مقصود است آن را می‌داند و می‌شناسد
                این احتمال را عقل نفی نمی‌کند
                  زیرا از حکیم قبیح نیست و نقض غرض وی لازم نمی‌آید
              جواب
                مقوّم حجیّت ظهور همان نفی احتمال قرینه به واسطه بنای عقلاست
                  نه نفی احتمال آن به واسطه حکم عقل
                زیرا ظهور تنها در صورتی ظهور است
                  که احتمال قرینه‌ای که به حکم عقل نفی نشده وجود داشته باشد
                    در غیر اینصورت
                      کلام صریح خواهد بود نه ظاهر
                  یعنی کلامی که احتمال قرینه یا ... نمیدهیم آن نص و قطعی ست
            4
              بر فرض پذیرش
                کسی که فهماندن به وی مقصود است با دیگران در حجیت ظهور فرق دارد
              آیا این مسئله با واقعیت ارتباط ما با کتاب و سنت انطباق دارد؟
                کتاب عزیز
                  تکالیفی که قرآن دربردارد همه مکلفها را شامل می‌شود و اختصاص به مخاطبان حضوری ندارد
                    و چون عمومیت دارد لازم است همراه با قرائنی نباشد
                      که بر غیر مخاطب حضوری پوشیده باشد
                سنت
                  در بیشتر موارد تکالیف عامی برای همه مکلفها را دربردارد و یا فهماندن به همگان حتی غیر مخاطبان حضوری از آن مقصود است
                  کمتر در مورد پرسش خاص یا خصوص مخاطب حاضر می باشد
                    حتی در این حالت هم
                      تکلیف بیان‌شده در آن، به واسطه قاعده اشتراک، ناگزیر غیر پرسش‌کننده را نیز شامل می‌شود
                      روایی ثقه
                        ، اقتضا دارد که هر قرینه‌ای را که دخالت در ظهور دارد ذکر کند و در صورتی که آن را بیان نکند به نبودنش حکم می‌شود
            احتمالات
      حجیة ظواهر الکتاب
        عدم حجیت ظواهر کتاب
          یعنی
            عمل به این ظواهر بدون آنکه بیان و تفسیری برایش از جانب اهل بیت وارد شده باشد، جایز نیست.
          به گروهی از اخباری‌ها منسوب است
        حجیت ظواهر کتاب
          ایشان نمیگویند
            1
              نمی‌گویند همه آنچه در قرآن هست، اعم از آیات محکم و آیات متشابه، حجت می‌باشد
                بلکه متشابه‌ها را نباید تفسیر به رأی نمود
              مجتهد میتواند میان محکم و متشابه تفکیک قائل شود
            2
              که در عمل کردن به آیات محکم انسان می‌تواند بدون فحص کامل نتیجه گیری کند
            3
              که هرکس می‌تواند اخذ به ظواهر قرآن کند
                بنابراین عامی و شبیه عامی حق ندارد مدّعی فهم ظواهر قرآن و اخذ به آن شود
                  این امر اختصاص به قرآن کریم ندارد، بلکه هر کلامی که مشتمل بر معارف عالی و مطالب علمی باشد
                بنابراین، وقتی می‌گوییم قرآن کریم بر بندگان حجّت است
                  معنایش آن نیست که همه ظواهرش در حق همگان حجت است
            ادله رد قول بالا
          مقصود شما از این انکار چیست؟
            1
              - اگر مراد شما همین معنایی است که ذکر شد
                عدم جواز اخذ به ظاهر بدون فحص کامل
                یا
                  هر کسی صلاحیت اخذ به ظاهر را ندارد
                وهو مطلوب
            2
              اگر مراد شما جمود بر خصوص مواردی است که از اهل بیت علیهم السّلام وارد شده
                به گونه‌ای که در مواردی که بیانی از سوی ایشان وارد نشده تعرّض به ظواهر قرآن و اخذ به آن مطلقا روا نباشد
                چنین چیزی را از ادله‌ای که برای آن ذکر کرده‌اند ثابت نمی‌کند
              جواب مصنف
                و حال آنکه از ائمه علیهم السّلام روایاتی در دست است
                  خواهان عرضه همه روایات وارده از ایشان بر قرآن کریم است
                    روایاتی در ابواب عقود، به ردّ کردن شروط مخالف با کتاب امر شده است
                      مانند
                و نیز اخبار خاصی از ایشان وارد شده که بر جواز تمسک به ظاهر قرآن دلالت دارد
                  مانند
                    در روایتی وقتی زراره از امام می‌پرسد: «از کجا دانستید که قسمتی از سر را باید مسح کرد؟»
                    امام فرمود: «به خاطر باء» و مقصودشان «باء» در آیه «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ» است
                از طرفی
                  اگر جمود بر آنچه در روایات اهل بیت آمده لازم باشد
                    معنای آن گرفتن ظواهر سخنان ایشان است نه ظواهر قرآن
                اما روایاتی که در آن از تفسیر به رأی نهی شده
                  مانند
                    این نبوی مشهور که می‌فرماید
                      «هرکس قرآن را تفسیر به رأی کند باید جایگاهش را در آتش فراهم سازد.»
                    پاسخش آن است که تفسیر قرآن غیر از گرفتن ظاهر آن است، و گرفتن ظاهر را تفسیر نمی‌گویند
            حال آنکه به منکرین میگویم
      محل اصلی بحث
  الباب السادس الشهرة
    مقدمه
      خلاصه کل فصل
        شهرت در لغت
          شهرت در لغت معنای انتشار و روشنی را دربردارد
        شهرت در اصطلاح
          اهل حدیث
            ان خبری که به حد تواتر نرسد
          اهل فقه
            فتوایی که مفتین اش به حد اجماع نرسد
        تقسیم شهرت
          از نظر اکثر علما
            شهرت عملیه
            شهرت فتواییه
            شهرت رواییه
          از منظر مصنف
            شهرت فی الروایة است
            یا شهرت فی الفتوی است
              شهرت عملیه
                فتوایی که مستند آن مشخص و موجود هست
              شهرت فتواییه
                فتوایی که مستند آن مشخص نباشد
                  یاخبری وجود نداشته
                  یا خبری وجود دارد اما معلوم نیست مستند واقع شده یا خیر
          تذکر مهم
            رابطه بین شهرت رواییه و عملیه
              عام و خاص من وجه است
            یعنی
              شهرت رواییه
                و ممکن است در نقل های متفاوت و بسیاری نقل شده باشد، اما مشهور به ان عمل نکرده باشند
              هم شهرت رواییه و هم شهرت عملیه
                ممکن است یک خبری هم زیاد نقل شده باشد و هم مشهور به ان عمل کنند
              شهرت عملیه
                و ممکن است یک خبری در مجامع روایی نقل زیادی نداشته است اما مشهور به ان عمل کنند
      شهرت در لغت
        إنّ الشهرة لغة تتضمّن معنى ذيوعِ الشي‏ء و وضوحِه
          شهرت در لغت معنای انتشار و روشنی را دربردارد
      شهرت در اصطلاح
        باصطلاح أهل الحديث
          على كلّ خبر كثر راويه على وجه لا يبلغ حدّ التواتر
            ، شهرت به خبری گفته می‌شود که راوی آن فراوان است به گونه‌ای که به حدّ تواتر نرسد
          الخبر يقال له حينئذ: «مشهور»، كما قد يقال له: «مستفيض»
            . به چنین خبری، مشهور و گاهی مستفیض گفته می‌شود.
        باصطلاح الفقهاء
          على كلّ ما[= فتوی] لا يبلغ درجة الإجماع من الأقوال في المسألة الفقهيّة
            فتوایی که مفتین اش به حد اجماع نرسد
          فهي[شهرت] عندهم لكلّ قول كَثُر القائل به في مقابل القول النادر
            . بنابراین شهرت نزد فقها هر فتوایی است که قائل به آن فراوان است، در برابر قول نادر
              چنان‌که فتوا دهندگان فراوان خودشان نیز مشهور خوانده می‌شوند
    فالشهرة في الاصطلاح على قسمين
      الشهرة في الرواية
        تعريف
          هی عبارة عن شيوع نقل الخبر من عدّة رواة، على وجه لا يبلغ حدّ التواتر
            ، شهرت به خبری گفته می‌شود که راوی آن فراوان است به گونه‌ای که به حدّ تواتر نرسد
              مثلا: یکی از اقسام مشهور، مستفیض است که مصنف میگوید: یکی از اقسام مستفیض مشهور است
          نکته
            و لا يُشترَط في تسميتها بـ«الشهرة» أن يشتهر العمل بالخبر عند الفقهاء أيضا
              برای آنکه روایتی مشهور باشد لازم نیست عمل به آن نزد فقها شهرت داشته باشد؛
                فقد يشتهر
                  گاهی شهرت دارد
                و قد لا يشتهر
                  و گاهی شهرت ندارد
        نکته مهم
          فرق شهرت روایی با شهرت اهل حدیث ؟
            در اصطلاح اهل حدیث شهرت روایت به اعتبار رواة آن ست یعنی راوی هایش زیاد باشد
            اما در اینجا منظور از شهرت شیوع نقل خبر درکتب حدیثی و مجامع روایی ماست
        کاربرد
          در بحث تعارض به عنوان مرجح
            ان کسانی که شهرت در مقبوله عمر بن حنظله را حمل بر شهرت فی الروایة میکنند
      الشهرة في الفتوى
        مقدمه
          تعریف
            و ذلك[شیوع فتوی] بأن يكثر المفتون على وجه لا تبلغ الكثرة درجةَ الإجماع الموجب للقطع‏ بقول المعصوم علیه السلام
              و آن به این صورت است که فتوادهندگان فراوان باشند اما به حدّ اجماع که موجب قطع به قول معصوم شود، نرسند
            هی عبارة عن شيوع الفتوى عند الفقهاء بحكم شرعيّ
              عبارت است از شایع بودن فتوای به یک حکم شرعی نزد فقها
          خلاصه
            فالمقصود بالشهرة
              ذُيوع[شیوع] الفتوى الموجب للاعتقاد بمطابقتها للواقع من غير أن يبلغ درجةَ القطع
                مقصود از شهرت، انتشار و فراوانی فتوا است که موجب اعتقاد به مطابقت آن با واقع می‌شود
                  بی‌آنکه به حدّ قطع برسد
          نکته
            منظور از اعتقاد در اینجا چیست؟
              اعتقاد در علم اصول هم برای علم(قطع) که خیلی هم رایج است و هم برای ظن.(شیخ انصاری در ظن هم به کار برده است.)
              در این عبارت کدام مراد است؟
                فقط معنا ظنی است؛ چون گفت: غیر ان یبلغ درجة القطع
                  قبلا گفتیم ظن واقع نما هست
            فرق اجماع با اجتماع در شهرت
              اجماع یعنی جمع شدن اتحاد فقها بر یک نظریه ایی که از این اتحاد یک اعتقاد قطعی پیدا میکنیم
              اما در شهرت اجتماع فقها به حدی که اعتقاد ظنی پیدا میکنیم
                از طرفی مخالف جدی ندارد
        و على قسمين
          تذکر مهم
            رابطه بین شهرت رواییه و عملیه
              عام و خاص من وجه است
            یعنی
              شهرت رواییه
                و ممکن است در نقل های متفاوت و بسیاری نقل شده باشد، اما مشهور به ان عمل نکرده باشند
              هم شهرت رواییه و هم شهرت عملیه
                ممکن است یک خبری هم زیاد نقل شده باشد و هم مشهور به ان عمل کنند
              شهرت عملیه
                و ممکن است یک خبری در مجامع روایی نقل زیادی نداشته است اما مشهور به ان عمل کنند
          شهرت عملیه
            تعریف
              أن يُعلَم فيها[ها: شهرت فی الفتوی] أنّ مستندها خبرٌ خاصّ موجود بين أيدينا. و تسمّى حينئذ «الشهرة العمليّة»
                اینکه بدانیم مستند آن فتوا خبر خاصی است که در دست ما موجود است
                  در این صورت آن را شهرت عملی می‌نامند
                وجه تسمیه
                  یعنی در اثر عمل کردن به خبر خاص است
            کاربرد
              در باب تعادل و تراجیح به عنوان یکی از مرجحات شهرت مطرح میشود البته به دو جهت
                البحث عمّا إذا كانت هذه الشهرة العمليّة موجبة لجبر الخبر الضعيف من جهة السند
                  و منظور همین شهرت عملیه ست زیرا این شهرت سبب جبران ضعف سند خبر ضعیف میشود
                  جبران ضعف سند
                و البحث أيضا عمّا إذا كانت موجبة لجبر الخبر غير الظاهر من جهة الدلالة
                  و نیز باعث جبران خبر غیر ظاهر از جهت دلالت می‌گردد، بحث خواهد شد
                  جبران دلالت خبر غیر ظاهر
          شهرت فتواییه
            تعریف
              ألّا يُعلم فيها أنّ مستندها أيّ شي‏ء هو؟ فتكون شهرةٌ في الفتوى مجرّدةً
                فتوایی که مستند آن مشخص نباشد
                  که در این صورت شهرت فقط در فتوا خواهد بود
              یعنی من در یک مسئله میخواهم فتوی بدهم
                سواء
                  كان هناك خبر على طبق الشهرة
                    خواه خبری مطابق با آن شهرت وجود داشته باشد
                      و لكن
                        لم يستند إليها المشهور
                          یا میدانیم مشهور به استناد آن فتوی نداده اند
                        أولم يعلم استنادهم إليه
                          یا معلوم نیست برای ما که بر اساسش فتوی دادن یا نه
                  أم لم يكن خبر أصلا
                    و خواه اصلا خبری وجود نداشته باشد
                      . و ينبغي أن تسمّى هذه بـ«الشهرة الفتوائيّة
                        بجاست چنین چیزی را شهرت فتوایی بنامیم
                      هي- أعني الشهرة الفتوائيّة- موضوع بحثِنا هنا الذي لأجله عقدنا هذا الباب
                        موضوع بحث ما در اینجا، که به خاطر آن این باب را ترتیب داده‌ایم، همین شهرت فتوایی است
            کاربرد
              بیشتر کار کرد سندی و مدرکی دارد؛ یعنی میشود به عنوان یک سند و مدرک در یک فتوی اورد
            محل بحث
              میتوانم بر اساس اینکه مشهور آقایان این طور فتوی دادن، من نیز به این مسئله این طور فتوی بدهم؟
                نکته
                  منظور از مشهور، مشهور قدماء(تا شیخ طوسی) است
            اقوال
              فقد قيل
                إنّ هذه الشهرةَ حجّةٌ على الحكم الذي وقعت عليه الفتوى من جهة كونها شهرة
                  این شهرت بر حکمی که فتوا با استناد به ان صادر شده حجت ست
                    ، فتكون من الظنون الخاصّة، كخبر الواحد»
                      در نتیجه مانند خبر واحد از ظنون خاص می‌باشد
                      در مقابل مطلق ظن از باب مقدمات انسداد
              و قيل
                لا دليل على حجّيتها
                  دلیلی بر حجیت آن نیست
                    . این اختلاف‌نظر پس از توافق بر این است که فتوای یک یا چند مجتهد تا به حدّ شهرت نرسد، بر مجتهد دیگر حجت نیست
                      و تکیه کردن برآن جایز نمی‌باشد
                        و این، معنای جایز نبودن تقلید برای کسی است که قدرت بر استنباط دارد، که فقها در آن توافق نظر دارند
              و الحقّ
                أنّه لا دليل على حجّيّة الظنّ الناشئ من الشهرة، مهما بلغ[هو: ظن] من القوّة
                  حق آن است که دلیلی بر حجیّت ظنّ حاصل از شهرت، قوّت آن هر مقدار که باشد، وجود ندارد
                إن كان من المسلّم به أنّ الخبر الذي عمل به المشهور حجّةٌ و لو كان ضعيفا من ناحية السند، كما سيأتي بيانه في مَحِلِّه
                  هرچند مسلّم است خبری که مشهور به آن عمل کرده هرچند از ناحیه سند ضعیف باشد حجت می‌باشد
            اصلی ترین قسمت درس
        خلاصه
          مشهور قریب به اتفاق (حدود 97 یا 98%) و از جمله مصنف قائل اند که شهرت فتواییه هیچ دلیلی بر حجیت اش نیست و از ظنون غیر معتبر است
            گفتیم اگر بخواهیم یک ظنی را از اصل اولی(اصالت عدم ظنون) خارج کنیم باید به علم و دلیل قطعی برسیم و این ها معتقدند که هیچ دلیلی نداریم
      امتحان شفاهی
        اگر در مسئله ای
          شهرت عملیه بر وجوب باشد
          و شهرت رواییه بر استحباب باشد
          شهرت عملیه بر وجوب باشد
          و شهرت فتواییه بر استحباب باشد
          ایا چنین چیزی ممکن است؟
            بله
              چون یکی شهرت از حیث روایت است و یکی شهرت از حیث فتوی
                یعنی ممکن است فقهاء به شهرت رواییه به دلیلی عمل نکرده باشند و در مقام فتوا به روایت دیگری استناد کرده باشند
          ایا چنین چیزی ممکن است؟
            خیر
              چون هر دو شهرت مربوط به مقام فتوی است و معنا شهرت یعنی اکثریت معتقد بر این حرف شدن
                مثلا
                  مثلا 70 درصد گفتن وجوب در حالیکه سند فتوی معلوم است
                  و 70 درصد دیگر گفتن استحباب در حالیکه سند فتوی معلوم نیست.
                  مجموع این دو از 100% بیشتر میشود
        جمع بندی
          ظاهرا رابطه شهرت رواییه با دو شهرت دیگر عام و خاص من وجه است
            اما شهرت فتواییه با شهرت عملیه تباین دارند. یعنی نمیشود در یک مسئله هم شهرت عملی و هم فتوایی داشته باشیم
        خارج از درس
      بنابر تعاریف بالا
    أدلة حجّيّة الشهرة
      الدليل الأوّل
        أولويّتها من خبر العادل
          محل بحث
            مقدمه
              حجیت خبر واحد تقریبا مسلم بود
                دليل
                  ایات، روایات متواتر،..
            قيل
              ص
                إنّ أدلّة حجّيّة خبر الواحد تدلّ على حجّيّة الشهرة بمفهوم الموافقة
                  همان ادله ای که ثابت میکند حجیت خبر واحد را، همان ادله به طریق اولی حجیت شهرت فتواییه را ثابت میکند
              ک
                نظرا إلى أنّ الظنّ الحاصل من الشهرة أقوى غالبا من الظنّ الحاصل من خبر الواحد، حتى العادلِ
                  در خبر واحد بحث بر سر رواة بود که معلوم نبود همه آنها عادل باشند
                  اینجا بحث فقیه است
                    ان هم نه فقیه معمولی، بلکه فقیه عادل و .. ان هم نه یک فقیه بلکه مشهور فقهاء
                  لذا
                    ظن حاصل از شهرت غالبا اقوی ست از ظن حاصل از خبر واحد
              ن
                فالشهرة أولى بالحجّيّة من خبر العادل»
                  در واقع اینجا دو اولویت داریم: یکی عادل بودن فقهاء + مشهور فقهاء
                    پس اولی ست از خبر واحد
            نکته
              براي سريان حكم نياز به وجود صريح علت داريم
                در قياس شخص خودش استنباط علت ميكند و تسري ميدهد
                  لذا قیاس باطل ست
              اشكال فوق : ادله حجيت خبر واحد به شهرت رو هم شامل ميشود
                زماني ميتواني اين حكم را سريان دهي كه علت اصلي خبر واحد را در بياوريد
              طبق نظر استاد بغدادی منظور شهید اول از این مورد آن فتوایی ست که مربوط به قدما ست و قبل از دوره شیخ طوسی می باشد
                تا قبل از شیخ طوسی فقها فتوا را به لسان روایات می نوشتند
                شیخ طوسی در مبسوط اولین بار نظر خودش را منهای متن روایات بیان میکند
          خارج از بحث
            عنوان دقیق برای این قسمت
              مفهوم موافق یا قیاس اولویت در ادله حجیت خبر واحد
          استدلال شهید اول
        و الجواب
          أنّ هذا المفهوم برهان اولويت إنّما يتمّ إذا أحرزنا على نحو اليقين
            مفهوم برهان اولویت منحصرا در زمانی تام ست که احراز یقینی شود
              أنّ العلّة في حجّيّة خبر العادل هي إفادته الظنَّ
                که علّت حجیّت خبر عادل آنی است که افاده ظنّ می‌کند
                گر حجيت را از باب ظن نوعي حجت بدانيم
          دلیل
            ليكون ما هو أقوى ظنّا أولى بالحجّيّة
              تا آنچه ظنّ، قوی‌تری تولید می‌کند اولای به حجیّت باشد
                توضیح
                  اصل اولی در ظن عدم حجیت است
                    زیرا ظن علت تامه نیست
                  لذا
                    شک در حجیت = عدم حجیت؛ بلکه این ثابت است
          و لكن هذا غيرُ ثابت في وجه حجّيّة خبر الواحد
            اما معلوم نیست وجه حجیّت خبر واحد چنین چیزی باشد
              توضیح
                اینکه افاده ظن بخواهد علت تامه برای حجیت باشد غیر ثابت ست
              یعنی اگر نگویم ثابت هستیم، حداقل در حجیت آن مشکوک هستیم
            اثبات نشده علت حجیت ظن آور باشد
          إذا لم يكن الثابت عدمَ اعتبار الظنّ الفعليّ
            منفی در منفی مثبت
            اگر عدم اعتبار ظنّ فعلی معلوم و ثابت نباشد
              توضیح
                يعني يقين نداريم خبر واحد از باب ظن آور بودنش باشد
            یعنی
              در فرضی که ظن فعلی حجت باشد یقین نداریم دلیل حجیت خبر واحد ظن آور بودنش باشد
              اما اگر اعتبار حجیت خبر واحد از باب ظن نوعی دانستیم
                لذا میتوانیم ظن آور بودن را معیار قرار دهیم
        خلاصه
          مدعا
            همان ادله ای که ثابت میکند حجیت خبر واحد را، همان ادله به طریق اولی حجیت شهرت فتواییه را ثابت میکند
          جواب
            ص
              برهان اولویت زمانی تام ست که
                اولا علت تامه حجیت خبر عادل افاده ظن باشد
                ثانیا ملاک حجیت ظن،ظن نوعی ست نه فعلی
                  ظن فعلی برای شخص حاصل میشود
            ک
              در نسبت بین خبر واحد و شهرت
                در این حالت آنچه که ظن قوی تری تولید میکند اولی به حجیت ست
            ن
              در حالی این دلیل اول صحیح می باشد که
                که عدم اعتبار ظن فعلی معلوم و ثابت نباشد
                  در حالی که معلوم و ثابت ست
                    پس
                      ظن علت تامه برای حجیت خبر واحد نیست
          نکته نهایی
            ادله حجیت خبر واحد عن حس هست
              اما ادله حجیت شهرت عن حدس هست
                لذا نمیتواند ادله خبر واحد برای حجیت شهرت استفاده کرد
        مردود ست
      الدليل الثاني
        عموم تعليل آية النبأ
          1
            اذا جاءکم فاسق بنبأ فبتینوا ان تصیبوا قوما بجهالة
              يدلّ على اعتبار مثل الشهرة
                برخی گفته‌اند: عمومیّت تعلیل در آیه نبأ که می‌فرماید: «أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ؛ مبادا به نادانی به قومی آسیب رسانید.» بر معتبر بودن چنین شهرتی دلالت می‌کند
            ان تصیبوا قوما بجهالة
              علت است برای وجوب تبیّن
                یعنی هرجا(چه در خبر و چه غیر خبر) شئ ای سبب اصابه قوم به جهالت بشود، حجیت ندارد
                  وجوب تبین دارد
                پس آنجایی که امکان اصابت به جهالت وجود ندارد حجت دارد
          2
            لأنّ الذي يفهم من التعليل أنّ الإصابة من الجهالة هي المانعة من قبول خبر الفاسق بلا تبيّن
              زیرا آنچه از این تعلیل فهمیده می‌شود آن است که مانع از پذیرش خبر فاسق بدون بررسی و تحقیق همان آسیب رساندن از روی نادانی است.
          3
            فيدلّ[هو: این فهم از تعلیل] على أنّ كلّ ما يُؤمَن معه مِن الإصابة بجهالة فهو حجّةٌ يجب الأخذ به
              و الشهرة كذلك
                پس آیه دلالت می‌کند بر آنکه هرچه با آن از آسیب رساندن به نادانی ایمن باشیم حجت است و باید آن را گرفت. و شهرت این‌گونه است
                  پس شهرت فتواییه حجت است
          خلاصه
            ص
              برای دوری از اصابه قوم به جهالت نیاز به تبیّن داریم که سبب ایمن شدن در برابر جهل ست
            ک
              پس هرجا شئ ای سبب ایمنی از اصابت قوم به جهالت بشود، حجیت دارد
                یعنی وجوب تبیّن ندارد
            ن
              پس شهرت فتواییه حجت است
                شهرت فتواییه یک مصداق از ان شئ ایمنی بخش است
                  نقیض عموم تعلیل در آیه به چنین حجتی دلالت میکند
        و الجواب
          اشکال مبنایی
            أنّ هذا ليس تمسّكا بعموم التعليل- على تقدير تسليم أنّ هذه الفقرة من الآية واردةً موردَ التعليل
              ان تصیبوا قوما بجهالة جایگاه تعلیلی ندارد بلکه جایگاهش مفعول ست برای تبینوا
              برفرض که بپذیریم این قسمت از آیه در مقام تعلیل(ادله حجیت خبر واحد) است
              این، تمسک به عمومیّت تعلیل نیست
          اشکال بنایی
            بل هذا الاستدلال تمسّك بعموم نقيض التعليل
              بلکه در واقع استدلال به عمومیّت نقیض تعلیل است
                یعنی از دلالت تعلیل موجود در ایه استفاده نمیکنید
            و لا دلالة في الآية على نقيض التعليل بالضرورة
              و بدیهی است که آیه دلالتی بر نقیض تعلیل ندارد
                لأنّ هذه الآية نظيرة نهي الطبيب عن بعض الطعام لأنّه حامض- مثلا-
                  زیرا این آیه همانند نهی پزشک از خوردن بعضی از خوراکی‌هاست مثلا به خاطر آنکه ترش هستند
                فإنّ هذا التعليل لا يدلّ على أنّ كلّ ما هو ليس بحامض يجوز أو يجب أكله
                  و روشن است که این تعلیل دلالت ندارد بر اینکه هرچه ترش نیست خوردنش جایز است
            فإنّ حرمة العمل بنبإ الفاسق بدون تبيّن- لأنّه يستلزم الإصابة بجهالة-
              در اینجا نیز حرمت عمل به خبر فاسق بدون بررسی به سبب آنکه مستلزم آسیب رساندن از روی نادانی است
                لا تدلّ على وجوب الأخذ بكلّ ما يؤمن فيه ذلك و ما لا يستلزم الإصابة بجهالة
                  دلالت نمی‌کند بر وجوب اخذ به هر چیزی که در آن از این امر ایمن هستیم
            پس چطور بر حجیت خبر واحد به این آیه استناد کردید
              و أمّا: دلالتها على خصوص حجّيّة خبر الواحد العادل فقد استفدناها من طريق آخَرَ
                اما دلالت آیه بر خصوص حجیت خبر واحد عادل را ما از راه دیگری استفاده کردیم
                  و هو طريق مفهوم الشرط على ما تقدّم شرحُه
                    و آن تمسک به مفهوم شرط بود که شرحش گذشت
                  لا مِن طريق عموم نقيض التعليل
                    نه تمسک به عمومیت نقیض تعلیل
                دلالت آیه بر حجیت خبر واحد از طریق مفهوم شرط ست نه عموم نقیض تعلیل
          خلاصه مهم
            چرا عموم تعلیل بدست نمی اید؟
            1
              یک علت سبب معلولی میشود
                سوال اینجاست نقیض همان علت سبب اثبات معلول های دیگر میشود؟
                  جواب
                    خیر
                      چون نمیتوانیم انحصار را ثابت کنیم
              چون انحصاریت قابل اثبات نیست؛
                پس نمیتوانیم این مفهوم را علت منحصره دیگر معلول های در نظر بگیریم
                  اولا
                    اثبات نمیشود که فقط خبر جاهل سبب اصابه قوم به جهالت باشد
                      ممکن ست شی دیگری نیز سبب شود
                  ثانیا
                    اثبات نمیشود که وجوب تبیّن منحصرا به خاطر اصابه قوم به جهالت باشد
                      یعنی ممکن ست راه های دیگری برای وجوب تبیّن باشد
            2
              مثال
                خوردن انار ترش جایز نیست
                  علت ترشی
                  معلول جایز نیست
                  دلیل نمیشود که
                    عدم ترشی
                    سبب جواز خوردن غیر انار شود
                خبر فاسق سبب آسیب میشود
                  علت خبر فاسق
                  معلول آسیب دیدن
                  دلیل نمیشود که
                    هر خبر، دیگری را که ایمن میدانیم حجت باشد
        و بعبارة أخرى
          إنّ أكثر ما تدلّ الآية في تعليلها على
            بیشترین چیزی که آیه در تعلیل خود برآن دلالت دارد
              أنّ الإصابة بجهالة مانعةٌ عن تأثير المقتضي لحجّيّة الخبر
                آن است که آسیب رساندن از روی نادانی مانع از تأثیر مقتضی برای حجیّت خبر است
              و لا تدلّ على وجود المقتضي للحجّيّة في كلّ شي‏ءٍ آخَرَ [مثل شهرت فتواییه]؛ حيث لا يوجد فيه المانع
                و دلالت ندارد بر اینکه هرچه مانع حجیت در آن نیست مقتضی حجیت در آن موجود است
                تا دلالت کند بر حجت بودن چیزی مثل شهرت که مانع حجیت در آن مفقود است
          أو نقول
            إنّ فقدان المانع عن الحجّيّة في مثل الشهرة لا يستلزم وجودَ المقتضي فيها للحجّيّة
              نبودن مانع از حجیت در چیزی مثل شهرت مستلزم وجود مقتضی در آن برای حجیّت نیست
            و لا تدلّ الآية على أنّ كلّ ما ليس فيه مانع فالمقتضي فيه موجود
              و آیه دلالت نمی‌کند بر اینکه هرچه در آن مانع نبود مقتضی در آن موجود است
            خلاصه
              اگر شهرت مانعی نداشته باشد دلیلی نمیشود که مقتضی داشته باشد
                ایه می گوید که اصابت قوم به جهالت مانع است اما اگر اصابت قوم به جهالت نباشد، مقتضی موجود است؟
                  خیر
        مردود ست
      الدليل الثالث
        دلالة بعض الأخبار
          قيل: «إنّ بعض الأخبار دالّة على اعتبار الشهرة، مثل مرفوعة زرارة
            برخی گفته‌اند: بعضی از روایات بر اعتبار شهرت دلالت دارد، مانند مرفوعه زراره
          قال زرارة: سألت الباقر عليه السّلام
            ، فقلت:- جعلت فداك- يأتي عنكم الخبران، أو الحديثان المتعارضان، فبأيّهما آخذ؟ قال عليه السّلام « [يا زرارة!] خذ بما اشتهر بين أصحابك، و دع الشاذّ النادر»
              یعنی از نظر سند مسلم است چون زراره به شما نسبت میدهد
              خد ظهور در وجوب هم دارد
            زراره می‌گوید: گفتم: فدایت شوم! دو خبر و دو حدیث متعارض از شما نقل می‌شود، به کدامیک عمل کنیم؟ امام علیه السّلام فرمود: «آن را بگیر که میان یارانت شهرت دارد، و خبر شاذّ و نادر را رها کن.» گفتم: ای آقای من! هر دو مشهورند و از شما نقل شده‌اند:
              فرمود : آن را بگیر که عادل‌ترینشان می‌گویند ...» تا آخر روایت
          نکات
            فرق خبر با حدیث؟؟
              عده ای گفتند
                این دو تا مترادف هستند. لذا او در معنا عطف تفسیر به کار رفته
              نظر استاد عابدی
                حدیث بیانی که از شما معصومین تازه به دست ما رسیده است. اما خبر در ان نو و جدید بودن مطرح نیست
                  مثلا پیامبر چیزی فرمودن شما معصومین هم همان را گفتید
            .مشهوران نشان میدهد راوی هم شهرت روایی فهمیده است چون ظاهرش در مورد شهرت روایی است لذا باید یک جوری ان را برای شهرت فتواییه درست کنیم
        و الاستدلال بهذه المرفوعة من وجهين
          الأوّل
            أنّ المراد مِن الموصول[لفظ «ما» نه «اشتهر» که صله است] في قوله: «بما اشتهر مُطلَق المشهور بما هو مشهور»
              اینکه در عبارت «ما اشتهر، آنچه شهرت دارد» مراد از موصول، مطلق مشهور از آن جهت که مشهور است می باشد
                لا خصوص الخبر، فيعمّ المشهورَ بالفتوى
                  ، می‌باشد، نه خصوص خبر ازاین‌رو شهرت فتوایی را نیز شامل می‌شود
            لأنّ الموصول من الأسماء المبهمة التي تحتاج إلى ما يعيّن مدلولها
              زیرا موصول از اسمهای مبهم است و نیازمند چیزی است که مدلول آن را مشخص سازد
            و المعيّن لمدلول الموصول هي الصلة، و هنا- و هي[صلة] قولُه: «اشتهر»- تشمل كلَّ شي‏ء اشتهر، حتى الفتوى
              و آنچه مدلول موصول را معیّن می‌کند همان صله است، و صله در اینجا جمله «اشتهر؛ شهرت دارد» است، که شامل هر چیزی که شهرت دارد می‌شود حتی فتوا.
            خلاصه
              جمله "خذ بما اشتهر بين أصحابك"
                یعنی وجوب اخذ هر چه شهرت دارد من جمله فتوی
          الثاني
            أنّه على تقدير أن يراد من الموصول خصوص الخبر
              برفرض که مقصود از موصول خصوص خبر باشد
                فإنّ المفهوم من المرفوعة إناطة الحكم بالشهرة
                  از مرفوعه فهمیده می‌شود که حکم منوط به شهرت است
            فتدلّ على أنّ الشهرة بما هي شهرة توجب اعتبار المشتهر
              پس دلالت می‌کند بر اینکه شهرت از آن جهت که شهرت است
                باعث اعتبار آنچه شهرت دارد می‌شود
            فيدور الحكم معها حيثما دارت، فالفتوى المشتهرة أيضا معتبرة، كالخبر المشهور
              بنابراین، حکم دایر مدار شهرت است. بنابراین، فتوای مشهور نیز مانند خبر مشهور معتبر می‌باشد.
        نکته
          مرفوعه در درایه دو اصطلاح دارد
            یکی به معنا اینکه: سند را بالا ببرد. مثلا: رفعها العلامةُ زرارة؛ یعنی علامه این روایت را بالا برده است و به زراره رسانده است
            یا اینکه سند را بالا ببریم و به معصوم برسانیم
          شهرت روایی از حس ست
            اما شهرت فتوایی عن حدس هست
        و الجواب
          أمّا عن الوجه الأوّل
            فبأنّ الموصول كما يتعيّن المراد منه بالصلة، كذلك يتعيّن بالقرائن الأخرى المحفوفة به
              مراد از موصول همان گونه که با صله مشخص می‌شود با قرائن دیگری که همراه آن است نیز معیّن می‌گردد
            و الذي يعيّنه[ه: موصول] هنا السؤالُ المتقدَّم عليه
              و آنچه در اینجا مراد از آن را معلوم می‌سازد پرسش پیش از آن است،
            إذ السؤال وقع عن نفس الخبر، و الجواب لا بدّ أن يطابق السؤال
              زیرا پرسش از خود خبر است و ناگزیر پاسخ با پرسش مطابقت دارد
            هذا[این خبر زرارة] نظير ما لو سُألتَ: أيّ إخوتك أحبّ إليك؟ فأجبتَ: «من كان أكبر منّي»
              و این مانند آن است که از شما بپرسند
                کدامیک از برادرانت نزد تو محبوب‌ترند؟ و شما پاسخ دهید: آنکه از من بزرگ‌تر است
            فإنّه لا ينبغي أن يتوهّم أحدٌ أنّ الحكم في هذا الجواب يعمّ كلّ من كان أكبر منك، و لو كان من غير إخوتك
              در اینجا نباید کسی توهم کند که حکمی که در این پاسخ بیان شده هرکسی را که بزرگ‌تر از شماست شامل می‌شود هرچند از برادران شما نباشد
            خلاصه
              مراد از موصول صرفا با صله مشخص نمیشود
                بلکه قرائن دیگر مثل سوال متقدم سبب معین شدن آن میشود
          و أمّا عن الوجه الثاني
            فبأنّه بعد وضوح إرادة الخبر من الموصول
              پس از آنکه روشن شد مراد از موصول خبر است، ظاهر جمله تعلیق حکم بر شهرت در خصوص خبر خواهد بود
            يكون الظاهرُ من الجملة تعليقَ الحكم على الشهرة في خصوص الخبر، فيكون المناطُ في الحكم شهرةَ الخبر بما أنّها شهرةُ الخبر
              بنابراین مناط در حکم، شهرت خبر است از آن جهت که شهرت خبر می‌باشد
            لا الشهرةُ بما هي، و إن كانت منسوبة إلى شي‏ء آخر
              نه شهرت از آن جهت که شهرت است، هرچند منسوب به چیز دیگری باشد
                یعنی نه شهرت مطلق تا شهرت فتواییه رو هم در بگیرد
            و كذلك يقاس الحال في مقبولة ابن حنظلة
              سخن درباره مقبوله ابن حنظله که در باب تعادل و تراجیح ذکر خواهد شد، نیز بر همین قیاس است
        تنبيه‏
          محل بحث
            من المعروف عن المحقّقين من علمائنا أنّهم لا يَجرَءون على مخالفة المشهور إلّا مع‏ دليل قويّ
              معروف است که علمای محقق ما جرأت و جسارت مخالفت با مشهور را ندارند مگر آنکه دلیلی قوی و مستندی روشن ایشان را از قول مشهور بازگرداند
            و مستند جليّ يصرفهم عن المشهور، بل ما زالوا يَحرُصُون على موافقة المشهور و تحصيل دليل يُوافقه، و لو كان الدالُّ على غيره[ه:مشهور] أولى بالأخذ، و أقوى في نفسه،
              بلکه ایشان هماره بر موافقت با مشهور و بدست آوردن دلیلی که موافق آن باشد اصرار دارند
              هرچند دلیلی که بر قول دیگر دلالت می‌کند فی‌نفسه قوی‌تر و اولای به گرفتن باشد.
            خلاصه
              چرا مخالف مشهور فتوا دادن برای علما سخت ست ؟
                هرچند دلیل دیگر قوی تر باشد
          جواب
            و ما ذلك من جهة التقليد للأكثر، و لا من جهة قولهم بحجّيّة الشهرة، و إنّما منشأ ذلك إكبار المشهور من آراء العلماء، لا سيّما إذا كانوا من أهل التحقيق و النظر
              و این شیوه نه به جهت تقلید ایشان از اکثریت است و نه از جهت اینکه شهرت را حجت می‌دانند
              بلکه منشأ آن بزرگ شمردن آرای مشهور علماست، به ویژه هنگامی که اهل تحقیق و نظر می‌باشند
            و هذه طريقةٌ جاريةٌ في سائر الفنون؛ فإنّ مخالفة أكثر المحقّقين في كلّ صناعة لا تسهل، إلّا مع حجّة واضحة، و باعث قويّ
              این روش در سایر فنون نیز جاری است زیرا مخالفت با اکثر محققان در هر رشته‌ای کاری دشوار است مگر آنکه حجتی روشن و انگیزه‌ای قوی برآن باشد
            [دلیل لا تسهل:]
              لأنّ المنصف قد يشكّ في صحّة رأيه مقابل المشهور، فيُجَوِّز على نفسه الخطأ، و يخشى أن يكون رأيُه عن جهل مركّب، لا سيّما إذا كان قول المشهور هو الموافق للاحتياط
              زیرا شخص با انصاف در درستی رأی خود در برابر مشهور تردید روا می‌دارد، و احتمال می‌دهد که خودش خطا کرده باشد
                و می‌ترسد از آنکه رأی وی از روی جهل مرکب بوده باشد، به ویژه اگر قول مشهور با احتیاط موافق باشد.
            خلاصه
              علت تبعیت از علما از مشهور فقط بزرگ شمردن نظرات آنان ست
                زیرا مخالفت با اکثر در همه علوم کار دشواری ست
                  مثلا رد نظریه داروین در تکامل نسل
        مردود ست
  الباب السابع السيرة
    المقصود من السيرة»
      استمرارُ
        عادة الناس
          و تَبانيهم العمليّ
            على فعلِ شي‏ء، أو تركِه
              استمرار عادت مردم و تبانی عملی آنها بر انجام یا ترک چیزی ست
      نکته
        سیره از مصادیق فعل است و باید ببینم میزان دلالتش چقدر است همان طور که در مورد فعل معصوم بحث کردیم حدش چقدر است
    خلاصه اجمالی کل فصل
      تعریف
        استمرار عادت مردم و تبانی عملی آنها بر انجام یا ترک چیزی ست
      سیره با یکسری شرایط اثبات میشود
        عقلا
          به سه شرط
            سیره در مرا و منظر باشه
            ردعی از جانب شارع نرسد
            امکان ردع باشد یعنی تقیه نباشد
        متشرعین
          اگر اثبات شد در زمان معصوم بوده ست
      میزان دلالت سیره
        بدون قرائن دیگر
          صرفا بر مشروعیت انجام یا ترک دلالت میکند
    و المقصود بالناس
      انواع سیره
      السيرةَ العقلائيّةَ
        إمّا جميعِ العقلاء و العرف العامّ من كلّ ملّة و نحلة، فيعمّ المسلمين و غيرَهم
          جمیع عقلا و عرف عام از هر ملت و مذهبی
          نزد اصولیین متاخر بناء عقلا نامیده میشود
        توجه
          دلیل عقل شئ و سیره عقلاء شئ آخر است
            هیچ وقت نمیگویند: دلیل حجیت خبر واحد عقل است
            عقلاء جمع عاقل به معنای استفاده از منبع عقل نیست
          دو شرط سیره عقلا در منطق مظفر
      سيرةَ المتشرّعة
        إمّا جميع المسلمين بما هم مسلمون، أو خصوص أهل نحلة خاصّة منهم، كالإماميّة
          جمیع مسلمانان از آن حیث که مسلم هستند یا خصوص اهل یک مذهب خاص
            برخی سیره ها نیز هستن که مسلمین انجام میدهند اما به جهت بناء عقلا ست
        توجه
          سیره متشرعه یعنی سیره نشأت گرفته از شرع است
            منشأ محرَز است و قابل خدشه نیست
            در واقع سیره متشرعه خودش منبع است
        تذکر
          تذکر: سیره علماء(سیره خاص الخاص) چیست؟
            سیره علماء از مصادیق سیره متشرعه است. چون علماء اظهر افراد مشترعه هستند
          سیرعه امامیه چیست؟
            همان سیره متشرعه اما به خاطر عنایت به مذهب این طور تعبیر شده است
        السيرة الإسلاميّة
      تفاوت های سیره عقلا و متشرعه
        1
          سیره متشرعه
            یعنی سیره نشأت گرفته از شرع است
              در واقع سیره متشرعه خودش منبع است
          اما سیره عقلاء
            نیاز به دلیل برای حجیت دارد زیرا عقلا هر ملت و مذهبی را در برمیگرد
        2
          سیره عقلاء قوی تر از متشرعه است؛ زیرا کثرت اش از سیره متشرعه بیشتر است
            عمل به خبر واحد و عمل به ظهورات دین نمیشناسد
              یعنی عامه مردم به این دو عمل میکنند
            اما سیره متشرعه در یک جاهایی فقط به کار میرود، که سیره عقلاء به کار نمیرود؛ یعنی در جایی که درون دینی است
            رابطه عام خاص مطلق دارند
    حجیت سیره
      خلاصه حجیت سیره عقلا
        حجیت بناء عقلا تنها در صورتی که کاشف یقینی نظر شارع باشد اثبات میشود
        کشف یقینی نظر شارع
          الف
            در جایی که اتحاد عملی بین شارع و عقلا
              است
                در اینصورت
                  یا مخالفت شارع با این عمل اثبات میشود
                    فلا حجیة فیها قطعا
                  یا مخالفت شارع با این عمل اثبات نمیشود
                    حجیة قطعا
              یعنی خود شارع اینطور عمل میکند
                مانع عقلی برای این اتحاد وجود ندارد
          ب
            در جایی که اتحاد عملی بین شارع و عقلا
              یعنی به خاطر وجود مانعی خود شارع اینطور عمل نمیکند
                مانع عقلی هم برای این اتحاد وجود دارد
              نیست
                نفس عدم ثبوت مخالفت شارع کافی ست برای کشف موافقت وی
                  برای اعتبار سیره عقلا
                    سیره در مرا و منظر باشه
                    امکان ردع باشد یعنی تقیه نباشد
                    ردعی از جانب شارع نرسد
                    اثبات صغروی سیره عقلا کفایت نمیکند مگر با عدم ردع
                    استصحاب
                نفس عدم ثبوت مخالفت شارع کافی نیست در احراز موافقت وی
                  یا میدانیم اصلا در امور شرعیه جاری نشده است
                    به خاطر ردع امام جاری نشده (ردعهم عن اجرائها)
                    خودشان عمل نمیکردن (من عند انفسهم)
                  یا احتمال میدهیم در امور شرعیه انجام میشده
                    اما به حدّ علم به ثبوت سیره به امور شرعیه نمیرسد
                  لذا برای اثبات حجیت این سیره باید سراغ ادله دیگر برویم
      حجّيّة بناء العقلاء
        إنّ بناء العقلاء لا يكون دليلا إلّا إذا كان يُستكشف منه على نحو اليقين موافقة الشارع و إمضاؤه لطريقة العقلاء
          بنا عقلا نمیتواند دلیل بر حجیت واقع شود مگر اینکه یقینا کشف موافقت شارع یا امضای او را نشان دهد
          دلیل
            لأنّ اليقين تنتهي إليه حجّيّة كلّ حجّة
              هر حجتی به یقین منتهی میشود
      سیره عقلاء
        إما ان یُنتظَر فیها أن یکون الشارعُ متحدّ المسلک مع العقلاء
          أن ثبت من الشارع الردع عن العمل بها
            اگر از طرف شارع منعی در عمل به سیره برسد
              فلا حجیة فیها قطعا
          أن لم یثبت فیها الردعُ منه
            فلابدّ أن یعلم اتحادُه فی المسلک - که اگر در صورت علم باشد- حجة قطعا
              اگر منعی نرسید پس معلوم میشود شارع با عقلا هم مسلک ست
            دلیل
              شارع خود یکی از عقلا بلکه رئیس آنها ست
                لذا اگر راضی به مسلک عقلا نبود خود یکی از آنها نبود
                  حتما این مخالفت را آشکار میکرد و عقلا را از مسلکشان منع میکرد
                و مسلک خودش را بجای مسلک آنان مطرح میکرد
                  بخصوص در این موارد
                    ك
                      خبر الواحد الثقة، و الظواهر
          اتحاد نظر بین شارع و عقلا وجود دارد
            اذ لا مانع من ذلک(اتحاد)
        إما ان لا یُنتظر فیها أن یکون الشارع متحد المسلک مع العقلاء لوجود المانع فیها
          1
            ان یعلم جریان سیره العقلاء فی العمل بها فی الامور الشرعیة + بمرآی و مسمع المعصوم علیه السلام
              فنفسُ عدم ثبوت ردعه كافٍ في استكشاف موافقته لهم
                صرف عدم ثبوت منع برای استشکاف موافقت شارع با عقلا کافی ست
              یا جریان سیره عقلا در عمل به این سیره معلوم ست
                کما فی الاستصحاب
            لأنّ ذلك[امورات شرعی] ممّا يعنيه و يهمّه
              چون این امر چیزیست که شارع به آن عنایت دارد و اهمیت میدهد
                فلو لم يرتضها
                  هي بمرأى و مسمع منه- لَرَدَعهم عنها
                    لذا اگر راضی به آن نبود در حالی که این امر در حضور شارع ست و آن را میشنود
                  و لَبلَّغهم بالردع، بأيّ نحو من أنحاء التبليغ
                    حتما باید عقلا را منع میکرد و نهی خودش را به هر طریق به آنان می رسانید
                فبمجرّد عدم ثبوت الردع منه نعلم بموافقته
                  پس به صرف عدم ثبوت نهی از جانب شارع، موافقت او را بدست می‌آوریم
            فإن كان الأوّلَ
              ضرورة أنّ الردع الواقعيّ غيرَ الواصل
                لا يُعقَل أن يكون ردعا فعليّاً، و حجّةً
                  زیرا بدیهی است ردع واقعی‌ای که بدست ما نرسد، معقول نیست که ردع فعلی و حجّت باشد
                و بهذا نُثبِت حجّيّة مثل الاستصحاب ببناء العقلاء
                  و از همین راه، حجیت مثل استصحاب را براساس بناء عقلا اثبات می‌کنیم
              لأنّه لمّا كان ممّا بَنَى على العمل به العقلاءُ بما فيهم المسلمون
                . چون استصحاب از چیزهایی است که عقلا- با توجه به اینکه مسلمین نیز در میان عقلا هستند
              پس
                فرض این است
                  که مانعی هم برای اظهار ردع و تبلیغ نهی از قبیل تقیه و امثال آن در کار نبوده است
                    در امور شریعه آن فعل را در مرأی و مسمع (جای دیدن و شنیدن) امام معصوم آن را اجرا کرده‌اند
                پس در این صورت معلوم می‌شود که شارع استصحاب را بعنوان طریقی در امور شرعیه، امضا نموده است
              با پیدا شدن عدم رد دلیل در زمان حاضر چطور عدم ردع در زمان پیامبر را نتیجه میگیرید؟
            برای اعتبار سیره عقلا
              سیره در مرا و منظر باشه
              ردعی از جانب شارع نرسد
              امکان ردع باشد یعنی تقیه نباشد
              اثبات صغروی سیره عقلا کفایت نمیکند مگر با عدم ردع
          2
            ان لم یعلم ثبوت سیره فی الامور الشرعیه
              نفس عدم ثبوت ردع غیرُ کافٍ فی احراز موافقته
                در این صورت برای کشف موافقت شارع، صرف عدم ثبوت ردع شارع، کافی نیست
                  یعنی با عدم رد شارع میتوان احراز موافقت کرد
              یا ثبوت سیره عقلا در امور شرعیه معلوم نباشد یعنی در امور شرعیه بکار نمی برند
                کما فی الرجوع الی اهل الخبرة فی اثبات اللغات
            چرا کفایت نمیکند
              إذ لعلّه رَدَعَهم عن إجرائها في الأمور الشرعيّة
                فلم يُجرُوها
                  زیرا چه‌بسا، او عقلا را از اجراء سیره در امور شرعیه منع کرده است ولی آنان توجه نکرده‌اند
              أولعلّهم لم يجروها في الأمور الشرعيّة مِن عند أنفسهم
                فلم يكن من وظيفة الشارع أن يَردع عنها في غير الأمور الشرعيّة، لو كان لا يرتضيها في الشرعيّات
                  که در این صورت وظیفه شارع نیست که- اگر سیره را در شرعیات نمی‌پسندد- از اجراء آن در غیر امور شرعیه نیز منع کند
                  لذا در غیر امور شرعیه نیز به شارع ارتباطی ندارد
                و یا شاید خود عقلا آن سیره را در امور شرعیه اجرا نکرده‌اند
                  شاید شارع رد کرده باشد
            براین اساس
              برای کشف رضایت شارع و موافقتش بر اجراء سیره در شرعیات
                امّا
                  حتما باید دلیل خاص قطعی بر این مطلب اقامه شود
                    مثل رجوع به اهل خبره در جائی که بر سر "قیمت اشیاء" و مقدار آنها نزاع باشد
                      و برخی سیره‌ها از این قبیل داریم که امضاء شارع نسبت به آنها ثابت شده است
                      مثل اشیاء قیمی که اگر تلف شوند و یا ...، شخص تالف ضامن است
                      . و یا مثل مشخص کردن کفایت در نفقه (خرجی) نزدیکان و امثال این‌ها
                امّا
                  امّا در سیره‌هایی که دلیل خاصی بر آنها نداریم
                    مثل سیره رجوع به اهل خبره در" لغات"، اعتباری نیست و لو اینکه از راه سیره، ظن حاصل شود
                      چون ظن ما را از حق بی‌نیاز نمی‌کند، کما اینکه قبلا گذشت
            خلاصه
              ان لم یعلم ثبوت فی الامور الشرعیه دو مصداق دارد
                یا میدانیم اصلا در امور شرعیه جاری نشده است
                  به خاطر ردع امام جاری نشده (ردعهم عن اجرائها)
                  خودشان عمل نمیکردن (من عند انفسهم)
                یا احتمال میدهیم در امور شرعیه انجام میشده
                  اما به حدّ علم به ثبوت سیره به امور شرعیه نمیرسد
                لذا برای اثبات حجیت این سیره باید سراغ ادله دیگر برویم
          اتحاد نظر بین شارع و عقلا وجود ندارد
            لوجود مانع من اتّحاده معهم في المسلك
              كما في الاستصحاب
        کشف یقینی موافقت شارع با سیره عقلا با سه شرط امکان پذیر ست
    حجّيّة سيرة المتشرّعة
      مقدمه
        سیره متشرعه از مسلمین بر انجام یا ترک چیزی در حقیقت از انواع اجماع است
          بلکه بالاترین نوع اجماع است، زیرا اجماعی عملی از علما و غیر علما است
          و حال آنکه اجماع در فتوی، اجماع قولی و از جانب خصوص علما است
          اثبات صغروی سیره متشرعه = با حجیت ست
      تبانی عملی مسلمین
        سیره متشرعه
          1
            یعلم فیه انه[ه: تبانی] کان جاریا فی عصر المعصومین علیهم السلام
              حتی یکون المعصوم
                احد العاملین بها
                  یعنی معصوم خودش هم در این عمل شریک است
                او یکون مقرّرا لها
                  یا اینکه اگر انجام نمیدهد -چون با شأنیت علم معصوم ناسازکار است - مقرّر آن تبانی است
              گاهی علم داریم به اینکه این سیره در عصر معصومین علیهم السّلام نیز جاری بوده است
          نتیجه
            و لذا خودش دلیل بر حکم محسوب می‌گردد
              شکی نیست که حجت قطعی بر موافقت شارع است
                مثل اجماع قولی که موجب حدس قطعی به رأی معصوم می‌شود
                صرفا اثبات صغروی سیره = حجیت ست
        صرف تبانی مسلمین
          2
            لا یُعلم[یعنی شاک یا جاهلیم] ذلک[تبانی مسلمین در عصر معصوم]
              و گاهی این امر معلوم نیست
          3
            او یُعلم حصولها بعد عصورها
              این قسم دوم اصلا سیره متشرعه نیست زیرا توسط فقیه انجام شده
              و یا علم داریم که سیره بعد از عصر ائمه علیهم السّلام بوده است
          دلیل
            چون سیره عقلا وقتی حجّت است که از دلیل دیگری امضای شارع نسبت به آن ثابت شود و لو از طریق عدم ثبوت منع از جانب شارع باشد، همان گونه که قبلا گفته شد
          موید عدم اعتماد به این گونه سیرها
            شیخ اعظم انصاری (ره) در کتاب بیع و مبحث معاطاة می‌فرماید
              و امّا درباره وجود سیره و استمرار آن بر مسئله توریث- یعنی به ارث گذاشتن آنچه بنحو معاطاة فروخته می‌شود برای پس از مرگ
                این سیره مانند سایر سیره‌های مردم که ناشی از مسامحة و کمی مبالات در دین است، در عبادات و معاملات مردم، فراوان است، همان‌طور که این امر مخفی نیست
                  و روشن است که مقصود ایشان از سیره، همین‌گونه دوم است.
            نتیجه عبارات شیخ انصاری
              به این سیره ای که معلوم نیس در زمان معصوم نشئت گرفته یا میدانیم در زمان بعد معصوم نشئت گرفته، نمیتوانیم تمسک کنیم.
          و سرّ عدم اعتماد
            ما می‌دانیم نحوه پیدایش عادات بشر و تأثیر آنها بر عواطف مردم چگونه است
              1
                ص
                  (مثلا) بعضی از افراد متنفذ یا ماجراجو گاهی کاری انجام می‌دهند
                    و این کار یا براساس یک عادت غیر اسلامی و یا لهوی است و یا در اثر تأثیرات خارجی مثل تقلید از بیگانگان است
                    و یا در پی انفعالات نفسانی مثل علاقه به پیروزی بر خصم و یا برای اظهار عظمت خودش و یا دینش
                ک
                  بدنبال این فرد، شخص دیگری نیز از او تقلید می‌کند
                    بدون آنکه کسی آنها را منع کند و این یا بخاطر غفلت است یا تسامح، یا ترس یا غلبه کسانی که مرتکب آن عمل می‌شوند.
                ن
                  و این کار ادامه پیدا می‌کند
                    و در نتیجه بتدریج بین مردم شایع می‌شود
              2
                و وقتی بر این عمل مدتی طولانی بگذرد بگونه‌ای که نسلها یکی پس از دیگری با آن سیره روبرو شوند
                  کم‌کم تبدیل به سیره مسلمین می‌شود و تاریخ گذشته این عادت، فراموش می‌شود
              3
                و وقتی این سیره مستقر شود، دیگر خروج از آن، به منزله خروج علیه عادات جا افتاده‌ای می‌شود که در نزد توده مردم از قداست و احترام برخوردارند
                  و لذا مخالفت با آنها از منکرات زشت شمرده می‌شود
              مراحل پیدایش سیره
            نتیجه
              و در این صورت چنین بنظر می‌رسد که آن عادت، عادتی شرعی و سیره‌ای اسلامی است، و مخالف با آن، مخالف قانون اسلام و خارج از شرع است
                و می‌توان سیره بوسیدن دست، ایستادن باحترام کسی که وارد می‌شود، و جشن گرفتن در عید نوروز، و آراستن مساجد و مقابر و ... امثال این‌ها از عادات اجتماعی جدید را از همین قبیل شمرد.
                و هرکس که فریب این سیره‌ها و امثال آنها را بخورد، نمی‌تواند به آنچه شیخ انصاری (ره) بدان رسیده، برسد یعنی نمی‌تواند ادراک کند که سرّ پیدایش عادات مردم در طول زمان چه بوده است
          سیره های امروزی در جوامع
            در سلوک و جامعه و معاملات و ظواهر زندگی و پوشیدنیهایشان عاداتی دارند که گاهی با عادات نسل دیگر کاملا اختلاف دارد
              این اختلاف در یک ملت و در یک منطقه واحد است، چه رسد به اختلافات بین برخی ملتها با ملتهای دیگر و بعضی مناطق با مناطق دیگر
            و تبدّل در عادات غالبا بتدریج و در طول زمان حاصل می‌شود بگونه‌ای که گاه خود کسانی که تبدیل بدست آنان صورت می‌پذیرد، آن را حس نمی‌کنند
              و به همین خاطر ما اطمینانی به سیره‌های موجود در عصر خودمان نداریم که آیا این‌ها در اعصار اولیه اسلام هم موجود بوده‌اند یا نه!
            نتیجه نهایی
              و با وجود شک در این مسئله، مناسب‌تر آن است که این سیره‌ها را حجت ندانیم
                چون صرف شک در حجیّت چیزی، برای سستی حجیّت آن کافی است، زیرا حجّت جز براساس علم، استوار نیست
          سیره ی عقلا
          نتیجه
            دیگر جایی برای اعتماد برآن در استکشاف موافقت معصوم بنحو قطعی و یقینی- چنانکه در اجماع گفتیم- وجود ندارد
            و سیره هم نوعی از اجماع است، بلکه سیره از این حیث از اجماع قولی پائین‌تر است، و سرّش خواهد آمد.
        بحث عرف در الموجز و الاساس برسی شود
    مدى دلالة السيرة
      مقدمه
        در بحث تقریر فعل معصوم در باب ثانی(سنت) مصنف فرمود
          فعل اگر بر انجام باشد: حداکثر چیزی که بیان میکند مشروعیت (عدم حرمت)
          اگر بر ترک باشد: حداکثر چیزی که بیان میکند عدم وجوب
          وجه الفعل امام علیه السلام برای ما مجمل است
            یعنی صرف فعل یا ترک امام برای ما روشن نمیکند که امام قصد استحباب کرده، کراهت کرده
          فعل گویایی اش بر مشروعیت فعل است اگر فعل بر انجام باشد
            یا مشروعیت ترک است اگر بر فعل ترک باشد
        اینجا هم مثل تقریر است(چون برای اثبات سیره اتصال به زمان معصوم ع میخواستیم؛ یعنی این فعل در مرآ و مسمع معصوم ع انجام شده باشد+ عدم ردع معصوم ع) لذا میگوییم اگر
          سیره بر فعل باشد ¬ مشروعیت را مفهمیم
          سیره بر ترک باشد ¬ عدم وجوب را میفهمیم
          خود صرف سیره همین قدر دلالت دارد. اما اگر قرائنی داشته باشیم قضیه متفاوت میشود
      إنّ السيرة عند ما تكون حجّةً
        سیره در صورتی که حجت باشد
          فأقصى ما تقتضيه أن تدلّ على مشروعيّة الفعل و عدم حرمته في صورة السيرة على الفعل
            ، نهایت آنچه اقتضا دارد اینست که بر مشروعیت فعل و عدم حرمت آن- در صورتی که سیره بر فعل باشد- دلالت کند
          أو تدلّ على مشروعيّة الترك و عدم وجوب الفعل في صورة السيرة على الترك
            و یا بر مشروعیت ترک و عدم وجوب فعل- در صورتی که سیره بر ترک باشد- دلالت نماید
          أمّا: استفادة الوجوب من سيرة الفعل، و الحرمة من سيرة الترك فأمرٌ لا تقتضيه نفسُ السيرة
            و امّا استفاده حکم وجوب از سیره بر فعل، و یا حکم حرمت از سیره بر ترک، چیزی است که خود سیره ذاتا آن را اقتضا نمی‌کند
          بل كذلك[لا تقتضی نفس السیرة] الاستحبابَ، و الكراهةَ؛ لأنّ العمل في حدّ ذاته مجملٌ
            بلکه استحباب و کراهت نیز از آن استفاده نمی‌شود زیرا عمل فی حد ذاته مجمل است
        خلاصه
          لا دلالة على أكثر من مشروعيّة الفعل، أو الترك
            و دلالتی بر بیشتر از مشروعیت فعل یا ترک ندارد
      تذکر
        نعم، المداومة و الاستمرار على العمل من قِبَل جميع الناس المتشرّعين قد يُستَظهرُ منها استحبابُه
          آری، از مداومت و استمرار عمل از جانب همه مردم متشرع گاهی استحباب آن استظهار می‌شود، چون این مداومت لااقل بر استحسان فعل در نظر مردم دلالت دارد
          مثل آب ریختن پشت ارنج در هنگام وضو
        لأنّه[ه: شأن] يدلّ ذلك[مداومت و استمرار] على استحسانه عندهم على الأقلّ
          ولی ممکن است گفته شود که شاید منشأ این استحسان این است که این فعل برای مردم عادت شده است.
        و لكن يمكن أن يقال: إنّ الاستحسان له رُبما يُنشأ من كونه أصبح عادة لهم، و العادات من شأنها[ها] أن يكون فاعلها ممدوحا مرغوبا فيه لدى الجمهور، و تاركها مذموما عندهم،
          و عادات بگونه‌ای هستند که فاعل آنها در نظر مردم مدح می‌شود و مردم به او تمایل پیدا می‌کنند، و کسی که عادات را ترک کند، در نزد مردم مذمت می‌شود.
        فلا يُوثَق- إذن- فيما جرت عليه السيرة بأنّ المدح للفاعل و الذمّ للتارك كانا من ناحية شرعيّة.
          پس- بنابراین- در سیره‌ها اطمینانی نیست که مدح فاعل و ذمّ تارک، از جهت شرعی باشد
      در نتیجه
        و الغرض أنّ السيرة بما هي سيرة
          غرض آنکه از سیره، از آن حیث که سیره است
            لا يُستكشف منها وجوبُ الفعل
              و لا استحبابه في سيرة الفعل
                ، وجوب فعل یا استحباب فعل را- در صورتی که سیره بر فعل باشد- نمی‌توان کشف کرد
            و لا يستكشف منها حرمة الفعل
              و لا كراهته في سيرة الترك
                و در سیره بر ترک نیز حرمت یا کراهت فعل استکشاف نمی‌شود
            کشف وجوب یا حرمت نمیکند یعنی عدم قطع
        از طرفی
          نعم، هناك بعض الأمور يكون لازمُ مشروعيّتها وجوبَها، و إلّا لم تكن مشروعة
            آری بعضی امور هستند که لازمه مشروعیتشان، وجوب آنهاست و الّا (اگر واجب نبودند) اصلا مشروع نمی‌شدند
              گاهی مشروعیت = وجوب ست
            با سیره بر فعل، مشروعیت اش فهمیده میشود
          و ذلك مثل الأمارة، كخبر الواحد، و الظواهر؛ فإنّ السيرة على العمل بالأمارة لمّا دلّت على مشروعيّة العمل بها، فإنّ لازمها[ها: سیره] أن يكون[العمل] واجبا؛
            مثل امارات نظیر خبر واحد و ظواهر. یعنی سیره عمل به امارات، چون دال بر مشروعیت این عمل است، لازمه‌اش اینست که این عمل واجب باشد.
        زیرا
          لأنّه لا يُشرَع العملُ بها، و لا يصلح إلّا إذا كانت حجّةً منصوبة من قبل الشارع لتبليغ الأحكام و استكشافها
            زیرا عمل به امارات مشروع و صحیح نیست مگر اینکه حجّت منصوب از طرف شارع برای تبلیغ و کشف احکام، باشد
          و إذا كانت حجّةً[با سیره این عمل حجت شد] ،وَجَبَ العملُ بها قطعا لوجوب تحصيل الأحكام و تعلّمها
            و اگر اماره حجت باشد، قطعا واجب و لازم است بدان عمل شود چرا که تحصیل احکام و فراگیری آنها واجب است.
        پس
          فينتج من ذلك أنّه لا يمكن فرض مشروعيّة العمل بالأمارة، مع فرض عدم وجوب
            پس نتیجه می‌گیریم که فرض مشروعیت عمل به اماره با فرض عدم وجوب عمل به اماره امکان ندارد.
      خلاصه
        سیره نیز همانند تقریر فعل معصوم از آن حیث که سیره هست یعنی بدون قرائن دیگر
          بر حرمت یا وجوب استحباب یا کراهت دلالت نمیکند
            بلکه صرفا بر مشروعیت انجام یا ترک دلالت میکند
        بر سیره و عادات میان مردم نمیتوان اطمینان کرد
        در جایی سیره مشروعیت پیدا میکند که عمل به آن واجب ست
      میزان دلالت
  الباب الثامن القياس
  الباب التاسع التعادل و التراجيح‏