Sheet 1
صرف ساده
  2- الاسم
    المقدمة
      1- تعریف الاسم
      2- أبنیة الاسم
        ثلاثی
        رباعی
        خماسی
        تنبیه: گاهی حرف اصلی حذف می شود
          حرفی در عوض محذوف می آید
          حرفی در عوض محذوف نمی آید
      3- تقسیمات الاسم
        تقسیم 1
        تقسیم 2
        تقسیم 3
        تقسیم 4
        تقسیم 5
        تقسیم 6
          مبنی
          معرب
            مقصور
              تعریف: خُتم بالفٍ مقصورةٍ
              حالات:
                منقلبة عن حرف اصلی
                  عصا-ع ص و
                مزیدة للتأنیث
                  عطشی (عطشان
                للإلحاق
                  أرطی
                لتکثیر حروف الکلمة
                  قبَعثَرَی
            ممدود
              تعریف: ختم بالف زائدة بعدها همزة
              حالات:
                همزه اصلی
                  قَرّاء
                همزه بدل از حرف اصلی
                  سَماء-سمو
                همزه زیاد شده برای تأنیث
                  حَمراء
                برای الحاق
                  حِرباء-قِرطاس
            منقوص
              ختم بیاءٍ:
                1- ثابتة غیر مشدّدة
                2- مکسورٍ ما قبلها
                  قاضي
            صحیح
              ما ختم بحرف صحیح
                غیر از ممدود
            شبه صحیح
              ختم بواو أو یاء ساکن ماقبلهما
                دَلو
      4- قواعد الاعلال الخاصة بالاسم
        1- اذا تطرّفتا بعد الف زائدة
          دُعاو-دُعاء
        2- عین افعل کلمه بر وزن فاعِل باشند
          قاوِل-قائل
        3- واو،یاء،الف بعد از الف جمع در فعائِل
          این سه حرف در مفرد،مدّ زائد بوده باشند
            عجوز-عجائِز
          الف جمع بین دو حرف عله قرار بگیرد
            اَواوِل-اَوائِل
          نکته: اوزان منتهی الجموع
            ــَ ــَ اــِ ــ
            ــَ ــَ ا ــِ ی ــ
        4- دو واو در اول کلمه: اولی اش قلب به همزه می شود
          وَواصِل-أواصِل
        5-واو و یاء مجاور در یک کلمه
          سَیوِد-سَیِّد
        6-واو ما قبل مکسور ،مابعد الف. ـِ وا تبدیل به ـِیا
          الف) در مصدر اجوف. فِعال،افتِعال و غیره
            شرط: در ماضی اش اعلال شده باشد
              صِوام-صیام
          جمع مکسر اجوف
            شرط:در مفردش واو ساکن باشد یا اعلال شده باشد
              ثَوب-ثِواب-ثیاب
        6/5- در وزن فِعَل برای اجوف جائز است
          شرط: در مفردش واو ساکن باشد یا اعلال شده باشد
            حِولة-حِوَل-حِیَل
        7- واو متطرفه ماقبل ضمه
          تَداعُو- تَداعُی
            بعد از این مرحله قاعده 10 اجرا می شود
        8-واو لام الفعل در فُعلی وصفی
          عُلوی-عُلیی
        9- یاء لام الفعل در فَعلی موصوف
          وَقیا-وَقوَی-تَقوی
        10- ــُ ی تبدیل به ــِ ی
          شرط: یاء فاءالفعل نباشد
            تَداعُی- تَداعِي
        قلب واو و یاء به همزه هنگامی که بعد از الف واقع شود
        قلب واو به یاء
    المصدر و غیرالمصدر
      مقدمة
      تقسیم اول
        1- المصدر الاصلي
          مصدر فعل ثلاثی مجرد
            قیاس تقریبی اول
              دالّ بر مرض
                فُعال
                  زُکام
              دالّ بر صوت
                فُعال،فَعیل
                  بُکاء
              دال بر مخالفت
                فِعال
                  فِرار
              دالّ بر حرفه و إمارة
                فِعالَة
                  زِراعَة
              دال بر رنگ
                فُعلَة
                  حُمرَة
              دال بر سیر وانتقال
                فَعیل
                  رَحیل
              دال بر انقلاب
                فَعَلان
                  وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَيَدَانَ أَرْضِه‏
            قیاس تقریبی دوم
              لازم
                فَعَلَ
                  فُعول
                    سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوب‏
                فَعِلَ
                  فَعَل
                    في‏ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا
                فَعُلَ
                  فُعولَة،فَعالَة،فَعَل
                    سُهولَة
              متعدی
                فَعَلَ
                  فَعل
                    کَسب
                فَعِلَ
                  فَعل
                    أمن
          مصدر غیر ثلاثی مجرد
            ثلاثی مزید
              قیاسی
            رباعی مجرد
              فَعلَلَة،فِعلال
            رباعی مزید
              تَفَعلُل
              اِفعِنلال
              اِفعِلّال
        2-المصدر المیمي
          ثلاثی مجرد
            مَفعَل(حالت غالب
            مَفعِل
              مثال واوی
                محذوف الفاء باشد
                  مضارعش یَفعِلُ باشد
                    وعد-یَوعِدُ-یَعِدُ-...مَوعِد
                  مضارعش یَفعَلُ و از آن 10 فعل باشد
                    وضع-یَوضَعُ-یَضَعُ-...مَوضِع
                لفیف نباشد
                  وفی-یَوفِیُ-یَفي...مَوفَی
              اجوف بر وزن یَفعِلُ
                هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزيدٍ
                لیلة المبیت
            تبصره 1: در ثلاثی مجرد گاهی آخرش ة می آید
              قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى‏
            تبصره 2: در دو حالت بالا موارد نادر هم داریم
              وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ
          غیر ثلاثی مجرد
            حرف میم مضموم را جایگزین حرف مضارعة در مضارع مجهول می کنیم
              وَ سَيَعْلَمُ الَّذينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ
        3- المصدر الصناعي
          اضافه یاء مشدّد و تاء به آخر کلمه
            أَ فَحُكْمَ الجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ
              جاهل-جاهلی-جاهلیة
            وَ جَعَلْنا في‏ قُلُوبِ الَّذينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبانِيَّةً
      تقسیم دوم
        المصدر المعلوم
        4- المصدر المجهول
      تقسیم سوم
        5- المرة و الهیئة
          المرة: بیان وقوع فعل به اندازه یکبار
            ثلاثی مجرد:فَعلَة
            غیر ثلاثی مجرد:اضافه کردن تاء به آخر کلمه
            تبصره: فِعلَة و فُعلَة هم شنیده شده است
          الهیئة: بیان هیئت فعل
            ثلاثی مجرد:فِعلَة
            غیر ثلاثی مجرد:قاعده خاصی ندارد
          ملاحظه: مصدر مرّه و هیئة فقط از مصدر اصلی ساخته می شود
      تقسیم چهارم
        المصدر الصریح
          آنچه گفته شد
        6- المصدر المؤول
          آنچه از حروف مصدریه و مابعد آن استنتاج می شود
            حروف مصدریه:ما،أن،أنَّ،کَی،لَو
      7- الاسم المصدر
        دلالت: بر حاصل و نتیجه مصدر
        لفظ:قیاسی ندارد
    الجامد و المشتق
      مقدمه
        اسم:
          اسم متصرّف:اسمی که تصاریف گوناگون (تثنیه،جمع،تصغیر،نسبت) را بپذیرد
            اسم جامد:اسمی که از فعل مشتق نشده است
              جامد مصدری،دلالت بر حدث یا حالت
                ذَهاب،برودَة
              جامد غیر مصدری
                رَجل،قلم
            اسم مشتق:اسمی که از فعل مشتق شده است
              اسم فاعل
                رجلٌ قائمٌ
              اسم مفعول
                رجلٌ مضروب
              صفة مشبّهة
                رجلٌ حسنٌ
              اسم مبالغه
                رجلٌ علّامٌ
              اسم تفضیل
                رجلٌ اعلم من زیدٍ
              اسم مکان
                مَجلِس
              اسم زمان
                مَغرِب
              اسم آلة
                مِفتاح
              وصف (مشتق وصفی): معنای وصفی داشته باشد و بتواند در جمله صفت واقع شود
              غیر الوصف
            نکته:تصریف و اشتقاق متفاوت است
          اسم غیر متصرف
            هذا،الذی
      1-اسم الفاعل
        تعریف:اسم چیزی که فعلی از او صادر می شود یا وصفی مقوم به اوست به نحو حدوثی
          وجه حدوث:ان یتجدّد المعنی بتجدد الازمنه
        صوغ
          ثلاثی مجرد
            فاعِل
              عالِم
          غیر ثلاثی مجرد
            میم مضموم به جای حرف مضارعه در فعل مضارع معلوم
              یُعَلِّمُ-مُعَلِّم
        صیَغ
          {مذکر،مونث}*{مفرد،تثنیه،جمع}
          کاتب،کاتبة
          کاتبان،کاتبَتان
            کاتبَین،کاتبَتَین
          کاتبون،کاتبات
            کاتبین،کاتبات
        توجه
          تفاوت ن در اسم فاعل مثنی و جمع با فعل مثنی و جمع
            کاتبون-یکتبون
              در اسم فاعل: عوض از تنوین است
              در فعل علامت رفع است
          تفاوت الف و واو در اسم فاعل مثنی و جمع با فعل مثنی و جمع
            کاتبون-یکتبون
              در اسم فاعل:حرف است و علامت تثنیه و جمع
              در فعل:اسم است و ضمیر تثنیه و جمع
      2-اسم المفعول
        تعریف
          اسم چیزی که فعل بر آن واقع می شود به نحو حدوثی
        صوغ
          ثلاثی مجرد
            مَفعول
              مَعلوم
          غیر ثلاثی مجرد
            میم مضموم به جای حرف مضارعه در فعل مضارع مجهول
              قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنكَرُون
            نکته: برای فعل لازم حرف تعدی می آوریم
              اللهم انّ هذه امتُک...نزلت بک و انت خیرُمَنزولٍ به
        صیغ
          متعدی:
            6 صیغه
          لازم
            6 صیغه
            14صیغه
        تبصره
          گاهی برخی صیغ سماعی معنای اسم مفعول می دهد:
            فَعل:لَفظ=ملفوظ
            فَعول:رسول=مُرسَل
            فَعیل:قتیل=مقتول
            فِعال:اِله=مَالوه
          گاهی صیغه مصدر معنای اسم مفعول می دهد
            کِتاب=مَکتوب
          گاهی صیغه "مَفعول"معنای مصدری می دهد
            باییکم المفتون=فتنه
      3-الصفه المشبّهة
        تعریف: صفت مشبهة به اسم فاعل دلالت می کند بر صفتی ثبوتی برای صاحبش
        صوغ:
          أ) از ثلاثی مجرد لازم:
            الأول: فعل دلالت کند بر امر ظاهری مثل رنگ و زینت و عیب
              أفعَل-فَعلاء
            الثانی: فعل دلالت کند بر پر شدن و خالی شدن و چیزی که می آید و می رود
              فَعلان-فَعلَی
                معمولا معنای امتلاء آن وصف را دارد
                  رَحمان
            فَعِل
              فَرِحِينَ بِمَا ءَاتَئهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِه
            سایر اوزان:
              فَعیل
              فَعول
              فَعال
              فُعال
              فَیعِل
              فَعل
              فُعل
              فَعَل
              فِعل
              فُعلان
            فَعِلَ
          ب) از ثلاثی مجرد متعدی:
            صیغه اسم فاعل و اسم مفعول که معنای ثبوتی بدهد
            سماعی
              رحیم،علیم
          ج) از غیر ثلاثی مجرد
            صیغه اسم فاعل و اسم مفعول که معنای ثبوتی دهد
        صیغ:
          6 تایی
          مونث و مذکر یکسان
          و ...
      4-اسم المبالغة
        تعریف: آنچه صدور فعل یا قیام حالتی به آن کثرت دارد به نحو حدوثی
        صوغ و صیغ
          صوغ: مطلقا سماعی است
            ثلاثی مجرد
              فَعّال
              سایر اوزان
            ثلاثی مزید
              إفعال-إدراک-دَرّاک
              تفعیل:تبشیر-بشیر
        تنبیهات
          1- مانند اسم فاعل تثنیه و جمع بسته می شود
            فَخور-فَخواران
          2- در اکثر اسامی مبالغه مونث و مذکر یکسان است و گاهی تاء مبالغه هم می آید
            رجل صبور-امراة صبور
            حَمّال- وامرأته حمّالَةَ الحَطَب
            عَلّامة
          3- برای مبالغه در برخی صفات یاء مشدّده می آید
            دائِم-دائمیّ
          4- اگر فَعّال به معنای صاحب حرفه بیاید، مبالغه نیست
            بَقّال
      5-اسم التّفضیل
        تعریف
          اسمی که دلالت می کند بر موصوفی و زیادی وصفش نسبت به غیرش
        صوغ
          وزن:
            مذکر:أفعَل
            مونث:
              اغلب أفعَل
                أتقَی،أعلم
              گاهی فُعلَی
                عُظمَی،کُبرَی
          8 شرط برای ساخت
            1-فعل باشد
              مال
            2-ثلاثی مجرد باشد
              استخرَجَ
            3-معلوم باشد
              عُلِمَ
            4-مثبت و ایجابی باشد
              ما یَعلَم
            5-تام باشد،ناقص نباشد
              فلانٌ اکوَنُ من ..
            6-متصرف باشد
              عسی
            7-قابلیت تفضیل داشته باشد
              ماتَ
            8-دلالت بر رنگ و عیب و زینت نکند
              به عبارت دیگر:صفت مشبّهه اش بر وزن افعَل نباشد
                أحمَق،أحمَر
          اگر 8 شرط نبود
            أفعَل از فعل مناسب +اسم یا مصدر
              اولئکَ شَرٌّ مَکاناً
            أفعَل از فعل مناسب:أشدّ،أقوَی،أکبر،أکثر،أعظم..
            اگر شرط 6 و 7 نباشد هیچگاه نمی شود اسم تفضیل ساخت
        وجوه استعمال
          1- أفعَل+مِن+مجرورش
            علیٌ ع أفضَلُ من غیره
              علیٌ افضل من...
              فاطمة افضل من...
          2- أفعَل+نکره
            ابوذرٍّ اصدقُ رجلٍ
              علی افضل رجلٍ
              فاطمة افضل امرأة
          3- الأفعَل
            فلانٌ الأعلم
              علی الأفضل
              فاطمة الفضلَی
            معنای صفت برترین پیدا می کند
          4- أفعَل+معرفه
            فلانٌ افضَلُ الطّلاب
            أَحَبُّكُمْ إِلَى اللَّهِ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلَاقا
          عدم مطابقت در جنس و تعداد،أفعَل همیشه مفرد و مذکر است
          مطابقت در جنس وتعداد
          مطابقت و عدم مطابقت جایز است
        تنبیهات
          1- در استعمال وجه سوم (الأفعَل) 6صیغه متصور است
          2- اسم تفضیل هم مانند اسماء مشتق قبلی غالبا درخود ضمیر مستتر دارد
          3- گاهی وزن اسم تفضیل به معنای صفت مشبهه یا اسم فاعل می آید
            وَ هُوَ الَّذي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْه
            قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتي‏ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُم
          4- مشارکت در طرفین تفضیل حقیقی نیست
            ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ
          5- همزه أفعَل در سه کلمه حذف می شود
            خَیر،شَرّ،حَبّ
          6- أوَّل،أولَی
          در صفات متضاد هم به کار می رود
            الشتاءُ ابردُ من الصَّیف
      6-اسم المکان
        تعریف: اسم مشتقی که دلالت بر مکان وقوع فعل می کند
        صوغ و صیغ:
          ثلاثی مجرد
            مَفعِل
              مثال واوی وزن یَفعَلُ
                صحیح اللام باشد
                  وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغيظُ الْكُفَّارَ وَ ... إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ
              وزن یَفعِلُ
                صحیح اللام باشد
                  السلام علیکم یا اهل بیت النّبوة و مَعدِن الرّسالة
            مَفعَل
              وزن یَفعَلُ
                غیر از بالایی باشد
                  یَشرَبُ-مَشرَب
              یَفعِلُ
                غیر بالایی:معتل اللام
                  فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى‏
              وزن یَفعُلُ
                یَسکُنُ-مَسکَن
          غیر ثلاثی مجرد
            وزن اسم مفعول
              اِجتِماع-مُجتَمَع
          نکته:گاهی تاء تأنیث اضافه می گردد
            مَحکَمَة
          برخی افعال بر وزن مِفعال شنیده شده است
            مِحراب
        تنبیه
          گاهی از اسم جامد بر وزن مَفعَلَة برای دلالت بر مکانی که آن اسم وجود دارد ساخته می شود
            کِتاب-مَکتَبَة
      7-اسم الزمان
        تعریف: اسم مشتقی که دلالت بر وقت وقوع فعل می کند
        صوغ و صیغ:
          همانند اسم مکان
        تنبیه:
          از اسم جامد ساخته نمی شود
      8- اسم الآلة
        تعریف:اسم مشتقی که دلالت بر آلت ایجاد فعل می کند
        صوغ و صیغ
          ثلاثی مجرد
            شایع:
              مِفعَل
                مِحلَب
              مِفعَلَة
                مِکسَحَة
              مِفعال
                الّا تَطغَوا فی المیزان
            سایر اوزان
              فاعَل
                وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ
              فَعّالَة
                غَسّالَة
              فاعِلَة
                رافِعَة
              مُفعُل
                مُدهُن
              مُفعُلَة
                مُکحَلَة
          غیر ثلاثی مجرد
            نادر است
              غَربَلَ-یُغَربِلُ-غِربال
        تنبیه
          اسماء جامدی هستند که برای آلات افعال وضع شده اند
            ذلِكَ كَيْلٌ يَسير
      9-تسمیه الجامد و المشتق بالموصوف و الصفة
        موصوف در علم صرف
          اسم جامد: اسمی که دلالت بر ذات یا حدثی (یا حالت) می کند
            ذَهاب،برودَة
          مشتقاتی که از معنای وصفیت خارج شده اند
            صحیفة
          مشتقاتی که اسم علم شده اند
            قاسِم
          مشتقات غیر وصفی
            اسم زمان
              مَغرِب
            اسم مکان
              مَسجِد
            اسم آلت
              مِفتاح
          ملحق به جامد
        صفت در علم صرف
          اسم مشتق(مشتق وصفی):اسمی که دلالت بر صاحب حدثی می کند
          اسامی منسوب
            ایرانیّ
          اسامی مصغّر
            رُجَیل
          اسم جامدی که به قصد مبالغه آمده باشد
            علیٌ عدلٌ
          اسامی که تأویل به مشتق می شود
            ابن=مولود
          ملحق به مشتق
    المذکر و المونث
      1-علائم التأنیث
        التاء
          تاء مربوطة همیشه زائده است
        الألف المقصورة
          در صورتی که الف آن زائده برای تأنیث باشد
            صُغری
            رِضا-مَرمَی
        الألف الممدودة
          در صورتی که هم الف و هم همزه زائده باشند
            حَمراء
            دُعاء
      2-أقسام المذکر و المونث
        تقسیم اول
          مذکر
            حقیقی
            مجازی
          مؤنث
            حقیقی
            مجازی
        تقسیم دوم
          مؤنث
            لفظی
              در آخرش یکی از سه علامت تأنیث باشد
                لفظی حقیقی:
                  إمرَأة
                لفظی مجازی:
                  صحراء
                فقط لفظی: مونث لفظی و مذکر حقیقی
                  موسی
                علامت تأنیث در این 3 مورد می آید
            معنوی
              خلاف لفظی
                معنوی حقیقی:
                  زینب
                معنوی مجازی:
                  ارض
        تقسیم سوم
          مؤنث معنوی
            1-مؤنث های حقیقی که علامت لفظی ندارند
              مَریم
            2-جمع مکسر
              رُسُل
            3-جمع مؤنث سالم
              فاطمات
            4-اسم جمع غیر آدم
              غَنَم
            5-اسامی بادها
              صَبا
            6-موارد سماعی
              اکثر اعضای مزدوج بدن
                یَد
              سایر موارد
      3-موارد علائم التأنیث
        تاء التأنیث
          علاوه بر تأنیث دلالت دیگری دارد
            المرّة،الهیئة،النّوع
            حدوث معنا در صفات مختص به مونث
            مبالغة
            وحدت
            تاکید تأنیث جمع مکسر
            نسبت
              افاغِنَة=افغانی
            عوض از:
              فاءالفعل
              عین الفعل
              لام الفعل
              حرف زائد
              یاء متکلم
            انتقال کلمه از وصفیّت به اسمیّت
              مُقَدَّم-مُقَدَّمَة
              حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطيحَة
          فقط بر تأنیث دلالت دارد
        ألف التأنیث المقصورة
          اوزان ألف التأنیث المقصورة
        ألف التأنیث الممدودة
          اوزان ألف التأنیث الممدودة
      4-ما یستوی فیه المذکر و المونث
        1-مصدر به قصد مبالغة
          زینبٌ عدلٌ و ثقة
          زیدٌ عدلٌ و ثقةٌ
        2-اکثر اوزان مبالغة
        3-فَعول به معنای فاعل و فَعیل به معنای مفعول
          زینب صبور یعنی صابر
          وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشا
            معنای مفعولی دارد
          امرأة جریح یعنی مجروح
      5-جواز التذکیر و التأنیث
        قیاسی
          تمام کلمات
            مذکر:به اعتبار لفظ
              زیدٌ ثلاثیٌ
            مونث:به اعتبار معنا
              زیدٌ ثلاثیة
        سماعی
          1- اسامی شهرها و کشورها
            قُم المشرَّفة-النجف الأشرف
          2- اسامی قبائل
            كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلينَ
            وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‏ عَلَى الْهُدى‏
          3- اسم جنس جمعی
            كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِر
            كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ
          4- اسم جمع آدم ها
            وَ كَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ
            كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ
          5- سایر
            وَ الْفُلْكِ الَّتي‏ تَجْري فِي الْبَحْر
            فَأَنْجَيْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُون
            والسماء و ما بناها --السماء منفطرٌ به
      6-إسناد الفعل الی المونث
        وجوب تأنیث فعل
          برای مونث حقیقی
            به خود مونث حقیقی
              ذهبت زینبُ
            به ضمیر مونث حقیقی
              زینب ذهبت
          برای مونث مجازی
            به ضمیر مونث مجازی
              الشمس طلعت
        جواز تأنیث فعل
          برای مونث مجازی
            به خود مونث مجازی
              طلع او طلعت الشمس
          برای جمع مونث سالم
            به خود جمع مونث سالم
              جاء أو جاءت المسلماتُ
            به ضمیر جمع مونث سالم
              المسلماتُ جِئنَ او جاءَت
          برای جمع مکسر
            به خود جمع مکسر
              ذَهب او ذهبت الّرجال
            به ضمیر جمع مکسر
              الرجال ذهیوا او ذهبت
          برای اسم جمع
            به خود اسم جمع
              أدبَر أو أدبرت القوم
            به ضمیر اسم جمع
              القوم أدبروا او أدبرت
          اسم جنس جمعی
            به خود اسم جنس جمعی
              انقَعر او انقعرت النّخل
            به ضمیر اسم جنس جمعی
              النخل انقعر او انقعرت او انقعَرنَ
    المتصرف و غیرالمتصرف
      1-المثنی
        تعریف
        صوغه
          أ) الصحیح و شبهه و المنقوص
            أسد أسدان-ظَبی ظَبیان-هادی هادیان
          ب) المقصور
            ثلاثی باشد و الفش منقلب از واو باشد
              الف قلب به واو می شود
                عصا-عَصَوان
            در غیر اینصورت
              الف قلب به یاء می شود
                مُصطَفی-مُصطَفَیان
          ج) الممدود
            همزه اش اصلی است
              تغییری نمی کند
                قَرّاء-قَرّاءان
            همزه اش برای تأنیث است
              قلب به واو می شود
                حَمراء-حَمراوان
                  وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِي الْجَرَادَةِ إِذْ خَلَقَ لَهَا عَيْنَيْنِ حَمْرَاوَيْنِ وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَيْنِ قَمْرَاوَيْن‏
            همزه اش منقلب یا مزید است
              بدون تغییر یا قلب به واو
                دُعاء-دُعاءان دُعاوان
          د) الثلاثی المحذوف لامه
            حرفی در عوض لام الفعل محذوف نیامده
              محذوف برمی گردد و مثنی می کنیم
                أب-أبوان
            حرفی در عوض لام الفعل آمده
              مثنی می کنیم
                اِبن-اِبنان
        تبصره
          إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما
          ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسيرٌ
      2-الجمع
        3-جمع المذکر السالم
          علامت
            ون-ین
          موارد
            اسم علم
              مذکر،عاقل،بدون تاء تأنیث،بدون ترکیب
                زید-الزیدون
            صفت
              مذکر،عاقل،با تاء مونث شود
                الکافر-الکافرون
              أفعل تفضیل باشد
                فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلينَ
          صوغه
            صحیح و شبه صحیح
              زید-الزیدون
              المسلم-المسلون
            ب) منقوص
              یاء حرکتش را به ماقبل داده و حذف می شود
                الهادی-الهادِیُون-الهادُون
            ج) مقصور
              الف مقصوره حذف می شود و ماقبل الف همچنان مفتوح می ماند
                وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيار
                وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ
            د) ممدود
              مانند تثنیه
                قرّاء-قرّاؤون
                زکریاء-الزکریّاوون
                فرّاء-فرّاؤون-فرّاوون
        4-جمع المونث السالم
          علامت
            ات
          شروط-یکی از شروط کافیست
            مختوم به علامت تأنیث
              1-مختوم بتاء تأنیث
                مونث حقیقی و مجازی
                  نَعجَة،نَعَجات-غُرفَة،غُرفات
                مذکر حقیقی
                  طلحة-طلحات
                صفت برای مونث یا مذکر
                  عالمة،عالمات-علامة،علّامات
              2-مختوم به الف تأنیث مقصوره یا ممدوده
                علم مذکر نباشد
                  موسی
                فَعلی که مونث فَعلان است نباشد
                  سَکری
                فعلاء که مونث أفعل است نباشد
                  حَمراء
                لَیلی،اللّیلیات-بُشری،بُشریات-صحراء،صحراوات
            3-علم برای مونث حقیقی باشد
              مَریَم-المریمات
            مذکر غیر عاقل
              4-اسم برای مذکر غیر عاقل
                جمع مکسر نداشته باشد
                  وجود-وجودات
              5-صفت برای مذکر غیر عاقل
                راسی-راسیات
          صوغه
            أ) مونث ثلاثی
              ساکن العین
                فَعل-فَعَلات
                فُعل
                  فُعلات
                  فُعَلات
                  فُعُلات
                فِعل
                  فِعلات
                  فِعَلات
                  فِعِلات
            ب) مختوم بتاء تأنیث
              تاءش حذف می شود
                اگر مقصور و ممدود ماند،طبق ج و د عمل شود
                اگر فعلَة باشد
                  صفت باشد
                    حرکت عین الفعل ثابت می ماند
                      حَسَنَة-حَسَنات
                  موصوف باشد
                    مفتوح الفاء باشد
                      عین اش متحرک باشد
                        حرکت عین اش ثابت می ماند
                          نَمِرَة-نَمِرات
                      عین اش ساکن باشد و حرف عله یا مضعّفه باشد
                        حرکت عین اش ثابت می ماند
                          حَوزَة-حَوزات
                      عین اش ساکن باشد و بالایی نباشد
                        عین مفتوح می شود
                          حَسرَة-حَسَرات
                    غیر مفتوح الفاء باشد
                      عین اش عله یا مضعّفه و ساکن باشد
                        سورَة-سورات
                      عین اش صحیح غیر مضعّفه باشد
                        1-حرکت عین ثابت می ماند
                          حُجرَة-حُجرات
                        2-حرکت عین از حرکت فاء تبعیت می کند
                          حُجرَة-حُجُرات
                        3-فتح عین
                          حُجرَة-حُجَرات
            ج) المقصور
              مانند تثنیه عمل می شود
                بُشری-بُشرَیات
                قَناة-قَنَوات
            د) ممدود
              مانند تثنیه عمل می شود
                صَحراء-صَحراوات
                قِراءَة-قِراءات
                إهداءَة-إهداءات،إهداوات
            ه) الثلاثی المحذوف لامه
              گاهی لامش برنمی گردد
                لُغَة-لُغات
                سَنَة-سَنَوات
        5-الجمع المکسر
      6-المنسوب
      7-المصغر
    المعرفة و النکرة
    المعرب و المبنی
  1- فعل
    1- فعل ثلاثی مجرد
      10- مضاعف
        فعل مضاعف ثلاثی مجرد
        تعریف ادغام
        موارد ادغام
        انواع ادغام
        احکام ادغام
        قواعد ادغام
          ق 1- متماثل یک کلمه اولی ساکن دومی متحرک
          ق 2- متماثل یک کلمه هر دو متحرک(ثلاثی مجرد فلان و ملحق نباشد
            تبصره 1: حرکت عارضی قبول نی
            حرف قبل از مدغم ساکن باشد و مد هم نباشد
              حرکت مدغم به قبل داده می شود
            خلاف شرط بالا
              حرکت مدغم حذف می شود
          ق 3- متماثل دوکلمه اولی ساکن دومی متحرک
            چسبنده ها مثل ضمایر متصل و نون الوقایه ملحق به قاعد 1
            سایر موارد فقط لفظی
          ق 4- ال در شمسی لفظی
          ق 5- نون و تنوین در یرملون لفظی
            کتبی در نون و لا ما من
          ق 6- متماثل اولی متحرک دومی لام الفعل آحاد مجزوم
          ق 7- متماثل متحرک دو کلمه
          ق 8- متقارب یک کلمه شرط عدم التباس
          ق 9- متقارب اولی ساکن در دو کلمه
          ق 10- موارد امتناع
            1- خود مدغم مدغم فیه یا حرف اول کلمه باشد
            2- مدغم فیه به علت اتصال به ضمیر رفع متحرک ساکن شده باشد
            3- وزن اَفعِل در باب تعجب
            4- استثنای قاعده 2
            5- موارد سماعی
          واجب
          جائز
      11-15 اعلال
      16- مهموز
      16- خصوصیات فعل ماضی
      17-خصوصیات فعل مضارع
        1-حال و مستقبل
          حروف تعیین
            لام مفتوحه:زمان حال
            س
            سوف
            حروف تسویف:آینده
        2-مضارع استفهامی
          أ ؟
          هَل؟
        3-مضارع منفی
          ما
          إن
          لا
          حروف نفی جازم
          مختص زمان حال
        4-مضارع مجزوم
          لَم
          لَمّا
          لام امر
          لای نهی
          حروف شرط
            ان
            اذما
          اسماء شرط
            مَن
            ما
            مَهما
            أیّ
            متی
            أیّان
            أین
            حیثما
            أنّی
          زمان ماضی و معنای منفی
          انشائی
        5-مضارع منصوب
          أَن
            تأویل به مصدر
          لَن
            آینده منفی مؤکد
          کَی
            تأویل به مصدر و آن مصدر علت ماقبل می شود
          إذَن
            فعل را جواب چیزی قرار می دهد
        6-مضارع موکد
          در 6 صیغه مثناها و جمع های مونث خفیفه نداریم و ثقیله مکسور است
          حرف قبل از نون تاکید:
            لام الفعل را مفتوح می کنیم
              الف روی کرسی یاء را یاء حساب کنید
            نون عوض رفع حذف شود
              قبل از نون:
                حرف مد باشد
                  حذف
                حرف لینه باشد
                  حرکتش متناسب می شود
            در جمع مونث یک الف حائل می شود
    2- فعل ثلاثی مزید
      مقدمه
        1- مبدا اشتقاق
          مصدر ثلاثی مزید
            ماضی معلوم
              ماضی مجهول
              مضارع معلوم
                امر معلوم
                مضارع مجهول
                  امر مجهول
        2- چگونگی اشتقاق
        3- ابواب مزید
        4- ضمایر و قواعد
          1- واو و یای متطرفه بعد از الف زائده قلب به همزه می شودند
            إجرای- إجراء
          2- قبل از یای لام الفعل ضمه باشد، تبدیل به کسره می شود
            تبانُی- تباني
          3- قاعده 4 اعلال خودمان
            انقِواد- اِنقیاد
      1- إفعال
        لفظی
          همزه اش، قطع است
          در مصدر اجوفش غالبا تاء تانیث می آید
            إقوَام- إقام-إقامَة
          برخی از اجوف این باب سماعا اعلال نشده است
            أطیَبَ
          همزه رأی در این باب بعد از نقل حرکت حذف می شود
            أرأَیَ-أری
          حیی و عیی در این باب ادغام نمی شوند
            یُحیِیُ-یُحیي
        معنایی
          تعدیه
            الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ
          دخول فاعل در زمان و مکان
            فَسُبْحانَ اللَّهِ حينَ تُمْسُونَ وَ حينَ تُصْبِحُونَ
          رسیدن وقت
            أزوجت الفتاة
          مفعول را داری صفتی یافتن
            فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ
          صیرورت
            كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَر
          سلب
            لازم:سلب مبدأ از فاعل
              أشفی المریض
            متعدی:سلب مبدأ از مفعول
              أعجمتُ الکتابَ
          تعریض
            أقتَلتُ زیداً
          مطاوعه
            مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْري
            أَلَّا تخَافُواْ وَ لَا تحزَنُواْ وَ أَبْشِرُواْ بِالجنَّةِ
          ضد معنای ثلاثی مجرد
            إفراط
          معنای مجرد با تاکید و مبالغه
            حَسَّ أحسَّ، حبَّ أحبَّ
          إعنای از مجرد
            أقسَموا بالله، أرسلَ
      2- تفعیل
        لفظی
          سایر مصادر
            فِعال، فِعّال
              کِذّاب
            تَفعال
              تَکرار
            تَفعِلَة
              تَزکِیَة
          گاهی لام الفعل مضاعف تبدیل به یاء شده
            دَسَّسَ: دَسّی
        معنایی
          تکثیر
            غَلَّقَتِ الأبوابَ
          تعدیه
            نَزَّلَ
          نسبت
            وَ إِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ
          ابداع و ایجاد
            هُوَ الَّذي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ
          سلب
            وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِم
          به سمت و سوی مکانی رفتن..
            غَرَّبَ
          صیرورت
            حَجَّرَ الطینُ
          معنای مجرد همراه تأکید و مبالغه
            فَرَّطَ
          إغنای از مجرد
            کَلَّمَ، حَدَّثَ
      3- مفاعله
        لفظی
          مفاعَلَه
            مثال یایی فقط در این وزن می آید
            مُجاهَدة
          فِعال
            جِهاد
          فیعال
            جیهاد
        معنایی
          مشارکت
            يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقينَ
          تعدیه
          تکثیر
            مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثيرَةً
          صیرورت
          معنای مجرد با تأکید و مبالغه
          موالاة و استمرار
            إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ فَاحْذَرْهُ
          إغنای از مجرد
            حاوَلَ
      4- افتعال
        لفظی
          فاء الفعل عله باشد
            قلب عله به تاء
              إوتَحَدَ
                إتتَحَدَ
                  إتَّحَدَ
          فاء الفعل: ص ض ط ظ
            قلب تاء به طاء
              وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها
              إصطَبَرَ
                إصَّبَرَ
                  جائز
          فاء الفعل: د ذ ز
            قلب تاء به دال
              إزتَوَجَ
                إزدَوَجَ
          فاء الفعل: ث س
            قلب تاء به همجنس
              جائز
              إستَمَعَ
                إسَّمَعَ
          عین الفعل: ت ث د ذ ز س ص ض ط ظ
            قلب تاء به همجنس
              جائز
          به معنای مشارکت اجوف واوی بیاید
            اعلال نمی شود
              إزدَوَجَ
        معنایی
          مطاوعه
            عَدَّلتُ الرُّمحَ فاعتَدَلَ
          مشارکت
            اختصَمَ علیٌ و زیدٌ
          اتخاذ
            فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ
          طلب
            اعتَذَر علیٌ
          معنای مجرد با مبالغه
            لَهَا مَا كَسَبَتْ وَ عَلَيهَا مَا اكْتَسَبَتْ
      5- انفعال
        لفظی
          مخصوص افعال جوارحی است
          همیشه لازم است
        معنایی
          مطاوعه
            فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى‏ فَلَهُ ما سَلَفَ
      6- تفعّل
        لفظی
          جواز حذف یکی از دو تای مفتوح
            تَنَزَّلُ الْمَلَئكَةُ وَ الرُّوحُ
          جواز ابدال تاء اگر فاءلفعل ت ث ج د ذ ز س ش ص ض ط ظ باشد
            إتَّبَّعَ یَتَّبِّعُ
          جواز ابدال لام الفعل مضاعف به یاء
          در مصدر ناقص واوی، واو قلب به یاء می شود
            تَرَجُّو-تَرَجُّی-تَرَجِّي
        معنایی
          مطاوعه
            قَطَّعتُ الورقةَ فَتَقَطَّعَ
          تکلّف
            ان لم تکن حلیماً فتحلَّم
          اتخاذ
            ..فِي عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ (ع) فَلَقَدْ كَانَ يَتَوَسَّدُ الْحَجَرَ ..
          طلب
            يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا
          تدریج
            إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ
          تجنّب
            وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً
          صیرورت
            تحَجَّرَ الطینُ
          شکایت
            تَظَلُّم
          معنای مجرد با تأکید و مبالغه
            فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ
      7- تفاعل
        لفظی
          جواز حذف یکی از دو تای مفتوح
            ما لَكُمْ لا تَناصَرُونَ
          جواز ابدال تاء اگر فاءلفعل ت ث ج د ذ ز س ش ص ض ط ظ باشد
            تَتابَعَ-إتّابَعَ / یَتَتابَعُ-یَتّابَعُ
          در مصدر ناقص واوی، واو قلب به یاء می شود
            تَراضُو-تَراضُی-تَراضي
          مانند قواعد 1 و 2و 4 تفعّل
        معنایی
          مشارکت
            وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ
            فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الْأَشْيَاءِ فِي التَّوَاصُفِ وَ أَضْيَقُهَا فِي التَّنَاصُفِ
          مطاوعه
            ناولتُ علیاً الکتابَ فتناولَه
          تظاهر و تشبه
            من لا یَتَغافَل عن کثیرٍ منَ الأمورِ تَنَغَّضَت عیشُه
          تکلف
          تکرار
            وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا
          معنای مجرد با تأکید و مبالغه
            تعالی اللهُ
      8- افعلال
        لفظی
          غالبا برای رنگ و عیب ظاهری و زینت
          همیشه لازم است
        معنایی
          صیرورت
            یوم تَسوَدُّ وجوهٌ
          تأکید و مبالغه
            یوم تَسوَدُّ وجوهٌ
      9- استفعال
        لفظی
          تذکر یک قاعده
          در مواردی عین الفعل اجوف اعلال نشده
          حیی
            اِستَحیَی یَستَحیِي اِستِحیاءً
            اِستَحَی یَستَحي اِستِحاءً
          طوع
            اِستَطاعَ یَستَطیعُ اِستِطاعة
            اِسطاعَ یَسطیعُ اِسطاعَة
        معنایی
          طلب
            ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ
          تحول وصیرورت
            اِستَملَحَ الکَلبُ
          مفعول را دارای صفتی یافتن
            إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوني‏
          تکلف
            اِستَجرَأَ زیدٌ
          مطاوعه
            أقمتُ العودَ فاستقامَ
          اتخاذ
            لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
          معنای مجرد با تأکید و مبالغه
            فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَراني‏
          اختصار حکایة المرکّب
            استعاذ علیٌّ قبل قرائة القرآن
            استرجعَ الحسینُ علیه السلام حین
          إغنای از مجرد
            استرجعَ الحسینُ علیه السلام حین
            لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّه
      10- افعیلال
        لفظی
          همانند باب افعلال
        معنایی
          معنای افعلال با مبالغه و تدریج
            اِحمارَّ الحدیدُ: آهن تدریجا بسیار سرخ شد
    3- فعل رباعی
      مجرد
        فَعلَلَ یُفَعلِلُ فِعلال(فَعلَلة
          وَسوَسَ یُوَسوِسُ وِسواس یا وَسوَسَة
      مزید
        غالبا برای مطاوعه رباعی مجرد
          تَفَعلُل
            تَفَعلَلَ یَتَفَعلَلُ تَفَعلُل
              وَ النَّاسُ فِي فِتَنٍ انْجَذَمَ فِيهَا حَبْلُ الدِّينِ وَ تَزَعْزَعَتْ سَوَارِي الْيَقِينِ
          افعنلال
            اِفعَنلَلَ یَفعَنلِلُ اِفعِنلال
          افعِلّال
            اِفعَلَلَّ یَفعَلِلُّ اِفعِلّال
              اِطمَئَنَّ یَطمَئِنُّ اِطمِئنان
    4- فعل منحوت،غیر متصرف،جامد و اسم فعل
      فعل منحوت
      فعل غیر متصرف و جامد
        غیر متصرف
          ماضی دارد
            ما دامَ،لیسَ،عَسی،حَری،اِخلَولَقَ،أنشَأ،طَفِقَ،جَعَلَ،أخذَ،عَلِقَ،کَرَبَ،أرأیتَکَ
          مضارع دارد
          امر دارد
          ماضی و مضارع
          مضارع و امر
        جامد
      اسم فعل
        معنای ماضی دارند
          هیهاتَ
        معنای مضارع دارد
          اُفٍّ
        معنای امر دارند
          صَه
اسامی که مونث و مذکر بردار نیستند و برایشان معنا ندارد
اسم هایی که هم می شود به آنها مذکر گفت و هم مونث