جلسه 12
سه شنبه, 3 اسفند 1395
03:16 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
دو بحث به عنوان مقدمه برای ورود به تبیین نظام نوری بحث کردیم
اولی شروع از معرفت النفس بود.
دومی موضوع فلسفه بود که ایشان وجود را نقد کردند ولی چیزی را پیشنهاد نداده اند.
به نظر بهترین کار این بود که با حفظ معنای نور آن را به عالم اجسام بکشاند. شارحان و ملاصدرا به دو روش نور را تعمیم دادند ولی موافق با نظام او نیست.
اگر هویت نور را که یک حقیقت تشکیکی می گیرد به عالم ماده سرایت می داد(بدون اینکه لطمه ای به فلسفه او وارد شود) راحت می توانستیم بگیم که موضوع فلسفه نور است ولی الان نمی توانیم نور را موضوع بگیریم.
بحث بعدی که به عنوان مقدمه سوم است، تقسیمات هستی است.
ایشون شیء را به نور یا ظلمت تقسیم می کند. نور یا جوهری است یا عرضی. 
نور جوهری مجرد محض است. نور عرضی یا مجرد است یا مادی
در مقابل نور ظلمت است که یا جوهر است یا هیأت ظلمانی
ملاحظاتی را گفتیم:
نسبت نور عرضی مادی با انوار مجرد را خلاصه گفتیم، عالم ماده را سه چیز می داند: جواهر غاسق، هیئات ظلمانی و نور مادی
بحث ما در مورد نور عرضی مادی است که ایشان آن را از جمله انوار آورده است که به نظر خلط شکل گرفته است. نور حسی ظاهر لذاته مظهر لغیره( به معنای فلسفیش نیست) چون که این نور ظاهر لذاته نیست(مدرک خودش نیست)
گفتیم که این نور جلوه ای از جلاوت آن انوار است(که البته این هم دچار مشکل است)
ج1 ص 188:
 و النور الجرمىّ مثال للنور القائم اى ظلّ له‏( یعنی ضعیف شده آن است. خوب چرا همین را در مورد بقیه نمی پذیرد)در هر صورت ظل باید توضیح داده بشه.
در مباحث کشفی انوار حقیقی در عالم مادی به صورت نور حسی تمثل پیدا می کند. طهارت و پاکیزی آن عوامل در این عالم به رنگ سفید و روشن تمثل پیدا می کند.
اصلا جایگاه عالم مثال را در این تقسیم بیان نکرده است. نظام علیت دچار مشکل می شود در این تقسیم.
الان می خواهیم مقدمه چهارم را بگوییم:قبل ورود به نظام نوری
احکام کلی نور:
ویژگی های عمومی نور
احکام انوار با یک دیگر(نسبت های انوار با یک دیگر)
چندتا از احکام عمومی نور:
بداهت نور: مفهوم نور مفهومی بدیهی است. ایشون ابتدا مجموعه معارف انسانی را دو قسم می کند.(همانطور که بقیه می گویند یا بدیهی یا نظری)، ایشون می گویند معارف(اعم از تصدیقی و تصور) دو قسم است: 1. فطری 2. غیر فطری (منظور ایشون از فطری مطلق بدیهی است.)
فطری(اعم از تصدیقی و تصور) دو قسم است: 1. یا احتیاج به تنبیه و اخطار دارد 2. احتیاج ندارد.
ص 18 ج2
الضابط السادس (فى معارف الانسان)
 هو انّ معارف الانسان فطريّة و غير فطريّة. و المجهول اذا لم يكفه التنبيه و الاخطار بالبال و ليس ممّا يتوصّل اليه بالمشاهدة الحقّة التى للحكماء العظماء(این دو فطری هستند)، لا بدّ له من معلومات موصلة اليه ذات ترتيب موصل اليه منتهية فى التبيّن الى الفطريّات، و الّا يتوقّف كلّ مطلوب للانسان على حصول ما لا يتناهى قبله و لا يحصل له اوّل علم قط و هو محال
برخی از تغییر اصطلاح های شیخ اشراق نکته دارد و بعضی اوقات نکته ندارد.
در حوزه تصدیقات می دانیم که در منطق و فلسفه متعارف شش نوع قضایا به عنوان بدیهیات مطرح اند، شش اشراق بدیهیات را سه دسته می داند: اولیات، مشاهدات و حدسیات.
آن چیزی را که به عنوان فطریات(؟) می دانستیم را می اورد در اولیات و آنچه به عنوان فطریات و مجربات بود را می آورد در حدسیات.
کتاب آقای یزدان پناه ج 1 ص 213 به بعد: توضیح خوبی در این مورد دارد.
فرق بین تجربیات و استقرائیات پرداخته است. یک مشکلی در مجربات وجود دارد که به یک نحوی تلاش شده است حل شود و شیخ اشراق نکته مهمی در حل مشکل دارد با ارجاع آنها به حدسیات
ایشون یک تلاشی در تصورات بدیهی دارد. چطور می شود تصوری بدیهی شود؟ معمولا در تصورات بدیهی، گفته می شود تعریف ناپذیرند. تعریف ناپذیری را به عنوان بداهت آورده اند. شیخ اشراق می گوید آن چیزی که نیازی به تعریف نداشته باشد بدیهی است. 
چطور می شود که یک تصور بدیهی شود؟
مثلا برخی ها به این سمت و سو رفته اند که سر بداهت یک مفهوم بساطت اوست. توضیحاتی در این قسمت هست و شهید مطهری مفصل به آن پرداخته است. و در حکمای مشاء هم اشاره هایی هست.
برخی ها اعم بودن یک مفهوم را ملاک بداهت گرفته اند. 
شیخ اشراق سر بداهت یک مفهوم را مشهود بودن محکی آن در نظر می گیرد. هر گاه محکی او به شهود دربیاید برای انسان(ظاهر متن ابتدا می رود روی شهود حسی بعد شهود قلبی هم می شود ضمیمه کرد) این مفهوم بدیهی است.
این ملاک را ایشان می دهد و بعد این ملاک را به نحو رسمی ابتدا در حسیات مطرح می کنند. چون تمام محسوسات را مشهودات انسان می داند. وقتی انسان به نحو حضوری و شهودی چیزی را فهمید . مفهومی که در همان لحظه دستگاه ادراکی انسان از آن حقیقت خارجی انتزاع می کند آن مفهوم برای انسان بدیهی است
فقط یک چیزی اضافه می کند. اگر محکی مفهوم مشهود و بسیط باشد. اگر مشهود بسیط باشد نیازی به تعریف ندارد
 چیزی که نیاز به تعریف ندارد بدیهی است.
اگر مشهود و مرکب باشد مسئله تعریف راه پیدا می کند. 
اگر مشهود نباشد تعریف راه پیدا می کند و یا ممکن است تعریف پذیر نباشد(مانند معقولات ثانیه که جنس و فصل ندارند)

تمام غیر بدیهیات باید به این مفاهیم بدیهی بازگردند تا برای انسان معلوم شوند.
پس ایشان ابتدائا بحث مشهود بسیط را مطرح می کند و ابتدا بحث را می برد سمت مطلق حسیات. تمام اعراضی که ما با حواس می یابیم جزء بدیهیات اند. البته خود ایشان یک دیدگاه خاصی در مورد اعراض دارد چرا که خیلی از اعراض مشاء را اعتباری و انتزاعی می داند(تمام مفاهیم نسبی: اضافه) عدد را هم انتزاعی می داند.
آن چیزی که به علم حسی در می آید آنچه خیلی جدی است کیف است.
ما معقولات ثانیه فلسفی را خیلی بدیهی می دانیم ولی شیخ اشراق آن ها را آنقدر بدیهی نمی داند
بحث های بالا در مورد تصورات است.
طبق نظر ایشون اعراض(انهایی را که قبول دارند) بدیهی است
ج2 ص 104
و الصوت لا يعرّف بشي‏ء، و المحسوسات بسايطها لا تعرّف أصلا. فانّ التعريفات لا بدّ و ان تنتهى الى معلومات لا حاجة فيها الى التعريف، و الّا تسلسل الى غير النهاية. و اذا انتهى ، و ليس شي‏ء أظهر من المحسوسات(او علم حسی را حضوری می داند) حتّى ينتهى اليه، اذ جميع علومنا (منظور تصورات است: حتی معقول های ثانیه هم از اینها حاصل می شود) منتزعة من المحسوسات، فهي الفطريّة التى لا تعريف لها أصلا.(بالا گفته بود احتیاج به تعریف ندارند الان می گوید که تعریف نمی شوند)
دستگاه معرف در منطق ایشان با منطق مشاء تفاوت دارد. در نظام ایشون در بدیهی اول فقط نمی شود تعریف آورد(آنچه بسیط است) و الا بقیه می شود.
 و امّا مثل الوجود الذى مثّلوا به انّه مستغن عن التعريف، فالتخبيط فيه أكثر ممّا فى المحسوسات‏(بحث مفاهیم محسوس است نه قضایای محسوسه).
 و لا يقع الخلاف «3» فى المحسوسات من حيث انّها «4» محسوسة أو هى سواد أو صوت أو رايحة، و ان كان يقع الخلاف فى جهات اخرى‏(مثلا از جهت علت)
. فبسايط المحسوسات و المشاهدات(در اینجا ظهور دارد به مشاهدات حسی ولی در مورد مشاهدات قلبی هم می شود به کار برد) بأسرها لا جزء لها، و لا شي‏ء أظهر منها، و بها يعرّف مركّباتها.
بر اساس دستگاه معرفی که خودشان معرفی کرده اند(نفی جنس و فصل)، بسیاری از امور قابل تعریف هستند ولی نیاز به تعریف ندارند.
فحقيقة الصوت لا تعرّف أصلا لمن ليس له حاسّة السمع، و كذا الضوء لمن ليس له حاسّة البصر. فانّه بأىّ تعريف عرّف، لا يحصل له حقيقة ذلك- و ليس فى محسوسات حاسّة واحدة ما يعرّف به محسوس حاسّة اخرى من حيث خصوصيّاتها. و من كان له حاسّة السمع و البصر، فهو مستغن عن تعريف الضوء و الصوت؛ بل الصوت أمر بسيط صورته فى العقل كصورته فى الحسّ لا غيرہ(مشاء اعراض را بسائط خارجی و مرکب عقلی می داند و لذا برای آنها تعریف می آورند ولی شیخ اشراق آنها را ذهنا هم بسیط می داند) و حقيقته انّه صوت فقط و امّا الكلام فى سببه، فذلك شي‏ء آخر
ج۱ ص ۳۶۹: 
و الحقّ انّ السواد و البياض لا جزء لحقيقتهما ، و ليس للسواد فصل مجهول(مشاء می گوید فصل اخیر خیلی سخت بدست می آید) كما يفرضه المشّاؤون، بل السواد معلوم كما هو، و المحسوسات من الامور من حيث كونها محسوسة تصوّرها فطرىّ. و تعريف السواد بانّه «لون جامع للبصر» تعريف بما هو اخفى من السواد.( اینها از انتزاعیات از سواد است)
، و المشاهدات هى المبادئ- التى يجب ان ينتهى اليها الفطريّات(یعنی اینکه بگیم فطریات اینها هستند. مگر اینکه ایشون دایره فطریات را اوسع کنند)- و لا تعريف لها.
پس تمام مفاهیمی که داریم یا محسوس و مکشوف است یا به فطریات(محسوسات و مشاهدات) باز می گردد.
مشاهده امر مرکب بدیهی نیست بلکه باید به بسائطش برگردد.
خیلی خوب بود که در منطقش بداهت شهود قلبی را هم می آورد:
در ج۲ ص ۲۱
فليس العود الّا الى امور محسوسة او ظاهرة من طريق آخر(شارحین اینگونه گفته اند:‌ظاهرة للعقل بطریق الکشف و المشاهده: اینها می شود فطریات) ان كان يخصّ الشي‏ء- 17 جملتها- 18 بالاجتماع،- 19 و ستعلم كنه هذا فيما بعد. 
در ج2 ص 18:
- 6 (12) هو انّ معارف الانسان فطريّة و غير فطريّة. و المجهول اذا لم يكفه التنبيه و الاخطار بالبال و ليس ممّا يتوصّل اليه بالمشاهدة الحقّة التى للحكماء العظماء، لا بدّ له من معلومات موصلة اليه ذات ترتيب موصل «1» اليه منتهية فى التبيّن «2» الى الفطريّات- 4، و الّا يتوقّف «3» كلّ مطلوب للانسان على حصول ما لا يتناهى قبله و لا يحصل له اوّل علم- 5 قط،- 6 و هو محال- 7. «4»
از این عبارات بدست می آید که مشهود به شهود قلبی هم اگر بسیط باشد بدیهی است.
ایشون در انتزاعیات عقلی دچار مشکل است وآنها را بدیهی نمی داند. فلسفه متوقف است بر این مفاهیم فلسفی و در سایر فلسفه ها آنها را بدیهی می دانند. 
اگر ما در دستگاه شیخ اشراق بیاییم( اگر مفهوم محکی آن مشهود یا محسوس بسیط باشد بدیهی است). اگر در فضای شهود بخواهیم دور بزنیم می توانیم شهود عقلی را مطرح کنیم.
هم مبانی اش(به لحاظ معرفت نفس) در حکمت متعالیه واضح است، و هم همه فلاسفه استفاده کرده اند. در فلسفه غرب اشاره هایی هم شده است.
اما جمع این بحث به عنوان یک نظریه منسجم را استاد یزدان پناه مطرح کردند.(در حکمت اشراق پرداخته اند و جاهای دیگر)
اگر شهود عقلی اضافی می شد دائره مفاهیم بدیهی خیلی گسترش پیدا می کرد. هم شهود های حسی و هم شهودهای قلبی مفهوم بدیهی برای ما می آورند و هم شهود عقلی
ما یک حقیقت معنا یاب داریم که بهش می گیم عقل. وهم عقل نازل است در مورد جزئیات. در مورد وهم مثال می زنیم دوستی مادر. یک سیری چیزها را درون شیء می یابیم که از سنخ معنا هستند.
ما معقولات ثانی با به نحو وهمانی از خارج می یابیم.(توسط وهم). در دل شهود حسی مفاهیم حسی ای که بعدا معقول ثانی شده اند را می یابیم. حقیقت معنا یاب ما آن را می یابد. عقل دارد همینجا شهود می کند. همینجا می یابد. وحدت و علیت و ... را همینجا می یابد. بعد کلی می کند.

ایشون می گوید نور یک حقیقت بدیهی و فطری است و بلکه جزء ابده بدیهیات است. چون که مشهود ماست و بسیط. منظور از نور اینجا چیست؟ دائره وسیعی دارد. نور مجرد و جوهری و عرضی و محسوس
ابده بدیهیات است چون به واسطه همین نور می توانیم بقیه چیزها را شهود کنیم. تا نور حسی نباشد رنگ حس نمی شود. 
ج2 ص 106
القسم الثانى فى الانوار الالهيّة و نور الانوار و مبادئ الوجود و ترتيبها و فيه خمس مقالات‏
المقالة الاولى فى النور و حقيقته و نور الانوار و ما يصدر منه أوّلا و فيه فصول و ضوابط
. I فصل- 1 (فى- انّ النور لا يحتاج الى تعريف)
 ان كان فى الوجود(واقع) ما لا يحتاج الى تعريفه و شرحه فهو الظاهر(یعنی بدیهی است و نیاز به تعریف ندارد، فطری است) و لا شي‏ء أظهر من النور، فلا شي‏ء أغنى منه عن التعريف.
در فلسفه متعارف می گویند بدیهی ترین مفهوم وجود است.ولی او می گوید بدیهی ترین(مشهودترین) چیز، نور است.
این بحث را باید دوشاخه کرد:
نور محسوس:‌محسوس است.
نور مجرد: آن کسانی که به درک نور غیر محسوس رسیده اند(نفس خودشان) بدیهی است.