جلسه 16
جمعه, 13 اسفند 1395
08:26 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه پنجم: در مورد روابط انوار بود.
یک مورد مطرح شد: انوار نسبت به هم شهود دارند.
گفتیم چطور شهود رخ می دهد و اینکه ملاک های شهود بین انوار هست پس شهود دارند. سوال می شود که چطور نفس غفلت دارد نسبت به آنها، گفتیم که این یا به خاطر وجود حاجب است(امتداد زمانی و امتدادات قار) یا آنچه در حکم حجاب است.(اشتغالات کثیر به اموری که حجاب اند)
مسئله دوم: سریان عشق در بین انوار و همه هستی
بین اهل حکمت خیلی رایج است، دیدن عشق در جهان
بحث عشق از دو منظر قابل توجه است: 1. هستی شناسانه 2. سلوکی
کتابهای نوشته شده را به این دو منظر می توان تقسیم کرد:
سلوکی: عبهر العاشقین، روزبهان بقلی، سوانح غزالی
هستی شناسی: رساله فی العشق: ابن سینا، ج 7 اسفار(بخشی)، حرکت حبی عرفا
شیخ اشراق از هر دو جهت به این مسئله توجه کرده است.
خود ایشون به نحو اصلی در عالم انوار مطرح کرده است.
نسبت خلق و عبد نسبت حبی است: یحبهم و یحبونه.
در متون دینی هم این مسئله هست، اشد حبا لله.
ابتدا یک اشاره اجمالی به بحث عشق و محبت می کنیم
عشق و محبت کاملا مترادف است. (البته در نگاه عرفی محبت شدید را عشق می گویند: اشد حبا لله)
نیست فرقی در میان حب و عشق، شام در معنا نباشد جز دمشق
در کلمات شیخ اشراق هم اینگونه است.
در تحلیل عشق سه چیز اهمیت دارد:
کمال: مطلق کمال، که شامل جمال هم می شود.
ادراک کمال: صرف وجود کمال کافی نیست. بلکه ادراک آن هم لازم است.
میل و کشف و انجذاب به سمت آن: خاصیت نظام هستی اینگونه است. خاصیت ادراک کمال، میل پیدا کردن به سوی اوست. اینجاست که با مباحثی مانند لذت، بهجت و سرور مواجه هستیم.
تا این سه نباشد عشق نیست. عشق همان میل و کشش است که بعد از ادراک کمال است.
در نمط 8 اشارات، ابن سینا به تفصیل و شیرینی بحث کرده است در مورد بهجت و لذت. و مراتب لذت را توضیح می دهد. چون آنجا این مسئله را تبیین می کند که پس از باری تعالی که بالاترین لذت از آن اوست. پس از حق تعالی عارف به حق، بالاترین لذت را می برد. از اینجا بحث عرفان در اشارات شروع می شود.
از نظر تعلیمی خیلی نکات در اشارات مطرح شده است. خیلی ها می گویند شروع با اشارات باشد. که مزه فلسفه خواندن را آنجا می چشد.
او اخلاق عرفانی را هم توضیح می دهد.
عارف با اجتماع چه می کند، نگاه او به گناه چیست.(نمط 9 کاملا تحت تأثیر روایات است) امر به معروف و نهی از منکر
شیخ اشراق در بحث مراتب لذت متأثر است از ابن سینا.
توصیه آقای امینی نژاد این است که 10 نمط اشارات خوانده شود.
لذت را معمولا اینجوری تعبیر می کنند: ادراک ملائم از آن جهت که ملائم است. ادراک منافر از آن جهت که منافر است.
یکی از واژه های قریب بحث شوق است. گاهی به همین معنا به کار می رود و گاهی تفاوت است.
شوق در جایی است که کمالی مطرح است، ادراک کمال رخ می دهد، مدرک کمال، فاقد آن کمال است. و قابلیت دارد به آن برسد. آنگاه شوق پیدا می شود.
اینطوری بعضی جاها محبت هست ولی شوق نیست. مثلا خدا محبت دارد ولی شوق ندارد.
اگر فرد قابلیت کمال هم نداشته باشد شوق پیدا نمی کند.
شوق لازم می آورد تحریک را.
آیا از این بحث می توان اثبات کرد که ما به مقاماتی از اهل بیت علیهم السلام می توانیم برسیم؟ چون وقتی آن مقامات را می شنویم لذت که می بریم هچ، بلکه شوق هم پیدا می کنیم. به نظر نمی شود چون صرف فقدان کمال و قابلیت کافی نیست، بلکه باید فرد به آنها هم علم داشته باشد.
اگر کسی به چیزی شوق داشته باشد، یعنی میل دارد که آن را پیدا کند و این حاکی از این است که درش قوه و استعداد رسیدن وجود دارد.
ارتباط انوار از نظر عشق:
نور پایین تر نسبت به نور بالاتر شهود دارد و چون بالایی نور است و نور او کامل تر از نور دانی است، و خود نور کمال است و نور آن کامل است و اجمل. این تولید محبت و عشق می کند. اینجا آیا می شود شوق حاصل شود؟
باید بحث را دو قسمت کرد:
برخی از انوار دانی قابلیت استکمال ندارند: اینها دیگر شوق پیدا نمی کنند بلکه فقط عشق و محبت پیدا می کنند
برخی از انوار مجرد می توانند مستکمل شوند(انوار اسفهبدی، انوار مدبره، نفوس): اینها شوق هم پیدا می کنند.
و الا چه شوق باشد و چه نباشد، اصل توجه و انجذاب و میل(عام به معنای گرایش نه به معنا شوق) درش هست.
انوار مدبره مستکمله می تواند کامل شود. درش شوق هم پدید می آید. اینجاست که مسئله سلوک الی الله معنا پیدا میکند. همه اینها در اینجا شکل می گیرد.
از جمله چیزهایی که در نورهای مادون نسبت به نور بالا، علاوه بر محبت و میل، ذلت و خشوع و خضوع است. احساس فروتنی و خضوع در او پیدا می شود. این محبت دانی به عالی همراه یک نوع ذلت است(که البته این ذلت شیرین است)
نور عالی نسبت به نور دانی چه نسبتی دارد؟
یکی عشق و محبت. عشق و محبت عالی به دانی تفسیر خاصی را طلب می کند چرا که نور عالی، نور سافل را دارد مع الاضافه، اینطور نیست که کمالی در دانی باشد که چشم عالی را گرفته باشد. بلکه مشحون در کمالی است که بالاتر است از نور سافل.
اینجا مسئله کمی دشوار می شود.
در برخی از متون، جناب شیخ اشراق می گوید نور دانی به نور عالی محبت ذلیلانه دارد. نور عالی نسبت به نور دانی محبت دارد و یک جای دیگر در مورد نورالانوار یک مطلبی را می گوید که البته طبق ملاک اختصاصی به نورالانوار ندارد. آنجا می گوید نورالانوار نسبت به نورهای پایینی عشق و محبت ندارد.
چطور این دو را باید با هم جمع کرد؟1. نور عالی به دانی محبت دارد 2. نورالانوار هیچ عشقی به مادون ندارد.
ملاکی که در نورالانوار ارائه می دهد، در نور قریب نسبت به نور پاینی هم هست و غیره.
در فلسفه مشاء هم شبیه این مشکل هست:
العالی لاینظر الی السافل:
این نظر، یعنی نظر استکمالی ندارد و الا نظر تکمیلی عنایی(در مشاء لفظ عنایة آست) هست.
عنایت یک نوع توجه همراه با محبت است برای تکمیل مادون.
ملاصدرا می گوید چون مادون، آثار مافوق است، مافوق خودش و اثرش را دوست دارد.
لذا نوع محبت مافوق به مادون، تفاوت دارد با محبت مادون به مافوق.(حتی در آنجاهایی که شوق نیست)
عشق و محبت مافوق به مادون باید به یک نحو ویژه تفسیر شود:
یکی از بیان های خوب، بیان صدرالمتألهین است.
شیء به همراه آثار کامل تر است، از بدون آثار.
شیئ خودش را که دوست دارد، خودش را با آثارش کامل تر می بیند تا خودش به تنهایی. قونوی می گوید اکملیت پروردگار.
پس به آثارش هم محبت دارد.
محبت مادون به مافوق حالتی خاکسپاری است
ولی محبت مافوق به مادون، قاهرانه است(در مشاء می گویند عنایی است)
ج2 ص 148
 و اعلم انّ لكلّ علّة نوريّة بالنسبة الى المعلول محبّة و قهرا(همان قاعده کلی که گفتیم، قهر یعنی همراه با تسلط است)، و للمعلول بالنسبة اليها «7» محبّة يلزمها ذلّ. و لأجل ذلك- صار الوجود بحسب تقاسيم النوريّة و الغاسقيّة(محبت را تا عوالم غاسق را هم آورده است) و المحبّة و القهر، و العزّ اللازم للقهر بالنسبة الى السافل و الذلّ اللازم للمحبّة بالنسبة الى العالى واقعا على ازواج،  كما قال تعالى «وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.»(به همین خاطر کل عالم وجود همه جا دو شقی می شود.)
ج2 135:
. فصل (فى انّ لكلّ نور عال قهرا بالنسبة الى النور السافل و للسافل محبّة بالنسبة الى العالى) «9»
 النور السافل لا يحيط بالنور العالى،(به اندازه خودش ادراک دارد) فانّ النور العالى يقهره(چون نور عالی نسبت به او قهر و سیطره دارد) امّا ليس لا يشاهده.(اما قهر در این حد نیست که نتواند شهود کند) و الانوار اذا تكثّرت(تا عالی و سافل باشد)، فللعالى على السافل قهر و للسافل الى العالى شوق(غالبا شوق در نفوس مدبره مطرح می شود، مگر اینکه شوق را به معنای عشق بگیریم.) و عشق.(از اینجا به بعد شبیه نمط ۸ اشارات است) فنور الانوار له قهر بالنسبة الى ما سواه، و لا يعشق هو غيره  و يعشق هو نفسه،(قبلا گفتیم که هر عالی به دانی محبت دارد، ‌شارحان به اینجا که رسیده اند نورالانوار را استثناء کرده اند که البته با ملاکی که شیخ اشراق می دهد این استثناء جا ندارد)(لذا باید عشق را در اینجا عشق از سر ضعف بگیریم. این چنین عشقی را نور الانوار ندارد) لانّ كماله ظاهر له و هو أجمل الأشياء و أكملها، و ظهوره لنفسه أشدّ من كلّ ظهور لشي‏ء بالقياس الى غيره و نفسه و ليست اللذّة الّا الشعور بالكمال الحاصل من حيث انّه كمال و حاصل. فالغافل عن حصول الكمال لا يلتذّ(مثلا ممکن است کسی کمال داشته باشد ولی از آنها غافل باشد لذا لذتی نبرد). و كلّ لذّة للّاذّ انّما هى بقدر كماله و ادراكه لكماله، و لا أكمل و لا أجمل من نور الانوار، و لا أظهر منه لذاته و لغيره، فلا ألذّ منه لذاته و غيره(لذیذ تر از خود برای او و برای غیر وجود ندارد) و هو عاشق لذاته فحسب، و معشوق لذاته و غيره.
و فى سنخ النور الناقص عشق الى النور العالى و فى سنخ النور العالى قهر للنور السافل. و كما لا يزيد ظهور نور الانوار لذاته على ذاته(ظهور ذات برای ذات غیر ذات نیست، البته در عرفان فرق دارد) فلا يزداد لذّته و عشقه على ذاته. و كما لا يقاس نوريّة غيره اليه، فلا يقاس لذّة غيره و عشق غيره الى لذّته بذاته و عشقه لذاته، و لا عشق الأشياء و تلذّذها بغيره الى عشقها و تلذّذها به. فانتظم الوجود كلّه من المحبّة و القهر و سيأتيك تتمّة هذا- 
دو سه تا نکته باقی می ماند.
گفته شده که انوار دانی نسبت به نور عالی، هم احساس ذلت و هم محبت و هم گاهی بحث شوق مطرح است. در ارتباط با نفوس مدبره بحث شوق مطرح است. این انوار تعلق به بدن دارند و این تعلق شهود انوار بالا را کم رنگ می کند لذا شوق و محبت به بالا کمرنگ می شود. اگر بخواهیم شوق و عشق به بالا را بیشتر کنیم، باید تعلق را کم کنیم. هرچه صفای نفس بیشتر باشد، ادراک موجودات مافوق بیشتر می شود.
یک خودنمایی که از آن سوی می آید، باعث می شود که انسان به آنجا میل پیدا کند. هر میل موجب میل افزوده می شود.
 ج2 ص 223: این متن مهم است.