جلسه دهم
شنبه, 30 بهمن 1395
04:11 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث در تبیین نظام نوری بود که شروع آن با معرفت النفس بود.
جناب شیخ اشراق در طی سه گام خودش را به نظام نوری رساند:
ما به خودمان علم حضوری داریم
در علم حضوری، هویت نفس خودمان را نوری می یابیم.
وقتی نفس من هویت نوری داریم، پس وجودات مافوق نفس باید هویات نوری داشته باشند.
پس به این ترتیب به علاوه ضمائمی وارد نظام نوری می شود.
گفتیم که دو جور علم حضوری نفس به نفس را تصویر کرده است: 1. علم تام و کامل که در حالت تجرد نفس از بدن رخ می دهد و خیلی تأکید می کند که اینجوری علم حاصل شود. هم طرحش را داده است و هم دستورالعمل هایی که منجر به این حالت می شود را ذکر کرده است. (فلسفه ایشون از همین ابتدا با سلوک گره خورده است)  2. ایشون در مرتبه عمومی و ضعیف هم تصویری دارد که برخی از متونش خوانده شد
در بعضی از جاهای آثارش به شکل های مختلف این مسئله را پرداخته است.
مثلا یکی از مواضع خیلی جدی اش همان حکایت منامیه است.(ج1 ص 70) تمام فلسفه او ریشه دارد در همین حکایت منامیه. تمام ریزه کاری هایی که در نفس می گوییم(علم حضوری، ما غیر از اعضا و جوارح هستیم و ...) در آنجا هست.
مقایسه این بحث ها با هم مکمل هم هستند.
این گام اول بود که در جلسه قبل ذکر شد.
گام دوم: نفس در علم حضوری به خودش، خودش را نوری می یابد.
در این گام دوم نظم بحث در طی 8 نکته می آید. ما در علم حضوری خودمان به خودمان هویتمان را یک هویت نوری می یابیم.
در علم حضوری که خود را می یابیم، می یابیم که غیر از بدن و اعضمای جسمانی خودمان هستیم. چرا؟ شبیه هوا طلق ابن سیناست. (تجربه فرضی)  شیخ اشراق می گوید ما نسبت به خودمان علم حضوری داریم که اصلا از خود غافل نمی شویم. همیشه پیش خود حاضریم. هر عضو و قسمتی از اعضای جسمانی خودمان را که در نظر بیگریم گاهی نسبت به آنها غافلیم و نسبت به بعضی خیلی غافلیم اصلا نمی دانیم آنها را داریم. غیر المغفول غیر المغفول. آن چیزی که ازش غفلت نمی شود غیر از چیزی است که از آن غفلت می کنیم. اگر آنها جزء حقیقت نفس ما بودند نباید از آنها غافل می شدیم. همین تعبیر ار ابن سینا هم در نمط سه دارد. ابن سینا می گوید اگر فرض کنید انسانی دفعة در هوای آزادی خلق شود. چشم هایش بسته باشد، اعضای منفرجه و باز باشد . هوا یکنواخت باشد و بدنش به جایی اصابت نکند. این انسان به خودش علم دارد ولی به هیچ یک از اعضایش علم ندارد. پس حقیقت او غیر از این اعضا است. غیر المعلوم غیر المعلوم. هیچ وقت از نفس خود غافل نمی شویم. حتی در خواب و ... . غفلت از خود به معنای نفی مطلق ادراک است . ماوجود ادراکی هستیم و در همه حال ادراکی داریم.
نسبت جوهریت با نفس: منظور از جوهریت چیست؟ یا مراد از جوهریت یعنی کمال ماهیت که همان استقلال و قوام به خود داشتن است یا مراد از جوهریت، سلب موضوع و محل از اوست. یا اینکه یک معنای دیگر دارد که مجهول است. اگر مراد معنای اول باشد، چیزی جدای از ذات نیست. همین ذات است. اگر کسی اصرار کند که چیزی غیر از ذات است، من می گویم پس غیر من است. اگر معنا سلبی مد نظر است، معنای سلبی چیزی نیست که من آن باشم. اگر معنا مجهولی مد نظر است(بعضی حکمای مشاء چنین حرفهایی دارند)، پس من غیر آن هستم چون من برای خودم معلوم ام.
مدرکیت جزء ذات من نیست. چون اگر جزء باشد جزء دیگر مجهول است. اگر چیز دیگری کنار من است، آن خارج از ذات من است. می خواهد بگوید که اساسا ذات، ذات ادراکی است.
مدرکیت و ظهور  به واسطه صفت یا یک امر خارج از ذات نیست. اگر اینجور باشد، من در مرحله ذات مجهول و مخفی هستم. این با علم حضوری من سازگار نیست. من با چیزی خودم را نمی شناسم. اگر انسان بخواهد چیزی را بشناسد قبلش خودش را شناخته است. 
نفس چیزی نیست که خودش را ادراک کند، چرا که درا ین صورت مرحله پیش از ادراک باید برایش مجهول باشد. دارد ادراک را ذاتی نفس می کند.هویت آن را ادراکی می کند. اصلا هویت نفس درک است.
اینجور نیست که شیئیت یک چیز باشد و مدرک ذات بودن یک چیز دیگر. فکر نکنید که من شیئی هستم که ادراک می کنم. و این شیئیت را نفس بگیرید. شیئیت یک اعتبار ذهنی است. اینها را نمی توان گفت که من هستم.
شیئیت اگر با نفس مقایسه شود، نمی توان گفت که من هستم، شیئیت صرف امر ذهنی است. آن چه حقیقت را تشکیل می دهد نفس است. شیئیت را ذهن می سازد. عین ذات من ادراک است.
آیا می توان گفت نفس همان عدم الغیبة است؟ بله ولی اطلاق یک واژه سلبی بر یک امر اثباتی و ایجابی خوب نیست، مگر اینکه توضیح بدی
نور یعنی چی؟ نور یعنی آنچه ظاهر بذاته است(و خاصیتش مظهر لغیر است). با توجه با مقدماتی که گفته شد، حقیقت ما پیش خودش حاضر است و ظاهر . پس حقیقت من نوری است.
علم ذات به ذات نه یک لحظه غایب است. تمام نفس حقیقتش حقیقت نوری و ادراکی است.نور یعنی یکپارچه حضور و ظهور. هیچ جا از هیچ جا غافل نیست. جهل در آنجا حضور ندارد. این نکته ها را طی می کند تا به این حقیقت برسد.
ج2 ص 112: 
در صفحه 110 یک بیان اجمالی داشت و بعد یک بیان تفصیلی. در این دو بیان یک قاعده کلی گفته شد در مورد علم ذات به ذات ولی تطبیق به نفس نکرد.
بعد در ص 112 تطبیق به نفس می کند:
 و أنت لا تغيب عن ذاتك و عن ادراكك لها، و اذ ليس يمكن ان يكون الادراك بصورة أو زايد، «1» فلا تحتاج فى ادراكك لذاتك الى غير ذاتك الظاهرة لنفسها أو الغير الغائبة عن نفسها. فيجب ان يكون ادراكها لها لنفسها كما هى، و ان لا تغيب قط عن ذاتك و جزء ذاتك. و ما تغيب ذاتك عنه، كالأعضاء من القلب و الكبد و الدماغ و جميع البرازخ(جسم: برزخ را فقط در مورد جسم به کار برده است. در مورد عالم مثال برزخ نگفته است) و الهيئات الظلمانيّة و النوريّة، ليست من المدرك منك، فليس المدرك منك بعضو و لا أمر برزخىّ و الّا ما غبت عنه حيث كان لك شعور بذاتك مستمرّ  لا يزول.
مقایسه نفس با جوهریت:
و الجوهريّة اذا كانت كمال ماهيّتها(آنچه قائم به خود باشد، مستقل باشد) أو تؤخذ عبارة عن سلب الموضوع أو المحلّ ليست بأمر مستقلّ يكون ذاتك نفسها هى(کمال ماهیت عین خودت خواهد بود. جدا نیست. اگر امر سلبی باشد چیز مستقلی نیست) . و ان اخذت الجوهريّة معنى مجهولا- و أدركت ذاتك لا بأمر زايد ادراكا مستمرّا، فليست الجوهريّة الغائبة عنك كلّ ذاتك و لا جزء ذاتك. فاذا تفحّصت، فلا تجد ما أنت به أنت الّا شيئا مدركا لذاته و هو «أنائيّتك.(این همان کاوش در علم حضوری است) و فيه شاركك كلّ من أدرك ذاته و أنائيّته فالمدركيّة اذن ليست بصفة و لا أمر زايد، كيف ما كان. 
و ليست جزءا لأنائيّتك،  فيبقى الجزء الآخر مجهولا حينئذ: اذا  كان وراء المدركيّة و الشاعريّة، فيكون مجهولا، و لا يكون من ذاتك التى شعورها لم يزد عليها. فتبيّن من هذا الطريق انّ الشيئيّة ليست بزايدة  أيضا  على الشاعر
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 113
فهو الظاهر لنفسه بنفسه، و لا خصوص معه حتّى يكون الظهور حالا له، بل هو نفس الظاهر لا غير، فهو نور لنفسه، فيكون نورا محضا و مدركيّتك لأشياء اخرى تابع لذاتك، و استعداد المدركيّة عرضىّ لذاتك. و ان فرضت ذاتك إنيّة تدرك نفسها، فيتقدّم نفسها على الادراك، فتكون مجهولة، و هو محال، فليس الّا ما قلنا و اذا أردت أن يكون للنور  عندك‏ ضابط، فليكن انّ النور هو الظاهر فى حقيقة نفسه المظهر لغيره بذاته، و هو أظهر فى نفسه من كلّ ما يكون الظهور زائدا على حقيقته‏ و الانوار العارضة أيضا ليس ظهورها لأمر زايد عليها، فتكون فى نفسها خفيّة، بل ظهورها انّما هو لحقيقة نفسها.
 و ليس انّ النور يحصل ثمّ يلزمه الظهور، فيكون فى حدّ نفسه ليس بنور، فيظهره شي‏ء آخر؛ بل هو ظاهر و ظهوره نوريّته. و ليس كما يتوهّم فيقال «نور الشمس يظهره أبصارنا» بل طهوره هو نوريّته،  و لو عدم الناس كلّهم و جميع ذوات الحسّ، لم يبطل نوريّته.
 عبارة اخرى: ليس لك ان تقول «إنّيّتى شي‏ء يلزمه الظهور فيكون ذلك الشي‏ء خفيّا فى نفسه» بل هى نفس الظهور و النوريّة. و قد علمت انّ الشيئيّة من المحمولات و الصفات العقليّة، و كذا كون الشي‏ء حقيقة و ماهيّة(این ماهیت معنای معقول ثانی ماهیت است) و عدم الغيبة أمر سلبىّ لا يكون ماهيّتك(ای ذاتک)؛ فلم يبق الّا الظهور و النوريّة. فكلّ من أدرك ذاته، فهو نور محض، و كلّ نور محض ظاهر لذاته و مدرك لذاته-
هذا احدى الطرائق.
از همین علم حضوری می توان به بساطت خود پی برد. من یک حقیقت بسیط هستم. یک پارچه ام. عین علم ذات به ذات است.
گام سوم:
استفاده از این علم حضوری برای اثبات موجودات نوری دیگر:
وقتی نفس من یک چنین حقیقی است، موجودات مافوق نفس من(علت یا اقوی) به اولی باید اینگونه باشند.(اگر باشد که هست) هویت نوری(ادراکی) باید داشته باشد.
اینها را کجا گفته است؟
ج1 ص 111تا ۱۱۷: همه سیر را می گوید
در صفحه ۱۱۷ گام سوم را می گوید:
 و اذا كان ذاتى على هذه البساطة فالعقول أولى‏
ص 186 ج ۱
این جمله «ان النفس و ما فوقها انیات محضة» که ملاصدرا به شیخ اشراق نسبت داده است، محتوایش کاملا مال شیخ اشراق است ولی گویا عباراتش در آثار او نیست.
ملاصدرا در ج 1 اسفار ص 43
ملاصدرا در آنجا اشکال می کند که چطور شیخ الهی وجود را اعتباری می داند ولی می گوید نفس وجود صرف است؟
و كذا ما أدى إليه نظر الشيخ الإلهي في آخر التلويحات من أن  النفس و ما فوقها من المفارقات إنيات صرفة و وجودات محضة و لست أدري كيف يسمع له مع ذلك نفي كون الوجود أمرا واقعيا عينيا و هل هذا إلا تناقض في الكلام.
آقای یزدان پناه می گویند که شیخ اشراق خودش توضیح داده است که منظورش از وجود صرف چیست
در مقاومات ص 187 توضیح داده است
سؤال أما قلتم انّه نفس الوجود البحت؟
جواب انما اردنا  «الموجود عند نفسه» 
کلمه وجود را به معنا یافت به کار گرفته است.
الموجود عند نفسه
در صفحه ۱۹۰ اینگونه است:
و الوجود الصرف يورد فى كتبنا بمعنى «الموجود عند نفسه» اى المدرك لذاته‏( به منظر مدرَک مد نظر است نه مدرِک)
من حیات دارم، پس موجودات بالاتر من هم حیات دارند.
من فیاضیت دارم
من ... فلان دارم ....