جلسه 37
پنجشنبه, 26 مرداد 1396
10:13 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث ما در ارتباط با عالم مثال بود. جناب شیخ اشراق سخنی از عالم مثل متصل نیاورده است. فقط مثال منفصل.  به حسب بحث هایی که در عالم مثال دارد، از جمله چیزهایی که پذیرفته است ابدان مثالی است.(که خیلی در بحث معاد صدرایی تأثیر گذاشته است). انسان ها یک جور بدن ندارند، بلکه حداقل دو سنخ بدن دارند. صدرا توضیحات مفصلی در این زمینه داده است. که البته در صدرا می گوییم ابدان برزخی ولی در اصطلاح شیخ اشراق بدن برزخی همین بدن مادی است.
خود شیخ اشراق گرا داده است که بعث اجساد و معاد جسمانی و صوری در قالب همین بدن های مثالی است. 
الان مشاهده می کنید که بذر این بحث در کلمات شیخ اشراق پی ریزی شده است. حتی در کلمات عرفا مثل قیصری استفاده های زیادی از شیخ اشراق صورت گرفته است گرچه به خاطر بحث های دیگر بی مهری های صورت گرفته است.
با همین ابدان برزخی بحث تناسخ را جمع و جور کرده اند.
جناب شیخ اشراق این نکته را توضیح داده است که حقیقت نفس ناطقه انسانی مجرد است. بله تارة بدن مادی برزخی دارد و تارة بدن مثالی.
همینکه تارة بدن برزخی دارد و تارة بدن مثالی نشان میدهد که نفس مجرد است و غیر از بدن مادی و مثالی است.
نفس به خود عالم است، گاهی در یک وضعیت است و گاهی در یک وضعیت دیگر و نفس که معلوم خودش است غیر از آن دو وضعیت است. نفس مجرد است از مطلق ابدان.
این بیان را ایشان در حکمة الاشراق ص 244 دارد:
و من البرهان على وجود النفس و أنّها غير جسمانيّة(ایشون می گوید این بدن ها مظهر نفس تجردی است و نه محل آنها، آیینه مظهر صور مثالی است و نه محل انطباعی آنها، خیال مظهر صور مثالی است و نه محل. اگر محل باشد، آنچه حال است می شود مادی. مظهر است یعنی وسیله ای است برای ظهور و بروز آن حقیقت تجردی. ) انّها قد يكون مَظهرها البرزخ و قد يكون مَظهرها المثال المعلّق و هى تدرك ذاتها في الحالتين، فليست أحدهما.(این معنا را کسی که ملکه خلع بدن می تواند پیدا کند ولی برای افراد عادی به لحاظ خواب باید پیاده کرد. در خواب ما با یک بدن دیگر هستیم، سیر و سفر دارد و ... . وحدت شخص محفوظ است با این بدن جسمانی و آن بدن خوابی) این برهان یک برهان تجربی کامل است. مثل برهان هوای طلق ابن سینا که تازه تجربه فرضی است.
بحثی که در ادامه پیش می آید این است که چطور بدن مظهر نفس می شود؟
کیفیت تعلق نفس و بدن تعلق ظاهر به مظهر است از بابی که در بالا آمد نه از باب حال و محل
بدن مثل یک آیینه می ماند برای حقیقت تجردی. نفس که در عالم عقل حقیقتش وجود دارد اگر بخواهد فعالیت خودش را داشته باشد در قالب چوب و حیوان و ... نمی تواند، بلکه باید در قالب یک بدن اینگونه باشد
فرق بدن با جسم: جسم مطلق است ولی بدن جسمی است که با نفس مرتبط است.
این نکته ای بود که به عنوان مطلب آخر بحث های عالم مثال خواستیم مطرح کنیم.
الان می رسیم به آخرین حلقه از حلقه های عالم انوار که آن هم نفوس هستند. به اینها می گوید انوار مدبرة. البته نفس را هم به کار می برد. نور اسپهبدی، انوار اسفهبدیة
نور مدبر: چون این نور تدبیر بدن خاص دارد. عقول هم مدبر هستند ولی مدبر بدن خاص نیستند. شأن نفس تدبیر و تصرف در بدن خاص
نور اسفهبدی: اسپهبد کلمه فارسی است. سپهبد یعنی فرمانده سپاه. نفس سپهبد است چون تمام لشکریان قوا و ... همه تحت فرمان او هستند.
گاهی همین نفس مغلوب سربازان خودش می شود. مثلا قوا یا هوای نفس بر آن غلبه کند.
ما قبلا گفتیم که ایشون فلسفه خودش را از نور اسفهبدی شروع می کند. لذا گفتیم بحث نفس و علم اشراقی برای حکمت اشراق اهمیت و درجه فوق العاده دارد. درست است که ایشون فلسفه خودش را از نفس شروع می کند ولی الان به لحاظ چینش مراتب هستی بحث نفس در آخر بحث انوار قرار می گیرد.
وقتی می خواهیم شروع کنیم از خودمان شروع می کنیم. بعد که از خودمان شروع کردیم و از نظام هستی اطلاع پیدا کردیم می پرسیم که جایگاه ما کجاست؟ می گیم جایگاه ما بعد از عالم مثال است.
این نکته اهمیت دارد به لحاظ روشی. 
پس اشکالی ندارد که می گیم اول این است و الان هم می گیم آخرین بحث نفس است
در اصالت وجود هم می گوییم به لحاظ ادراکی اول با ماهیات برخورد می کنیم ولی به لحاظ واقعیت اول وجود است و بعد ماهیت است. اینها مشکلی ندارد.

خیلی خوب است که فلسفه نقطه آغازش از نفس باشد. خیلی خوب بحث ها پخته می شود. وقتی نفس خودمان را مشاهده کردیم، و حالات نوری و فقر و.. آن را مشاهده کردیم به علت نوری مجرد کامل تر از خود می رسیم.
چه تفسیری از نفس دارد: نفس عبارت است از نور متصرف در بدن خاص
که این بدن خاص محل نیست، بلکه مظهر است
حقیقت نفس را یک حقیقت تجردی از سنخ عقل می داند و نه حتی مثالی.
نفس نباتی و حیوانی چی
مشاء هم حقیقت نفس را عقل می داند. 
منتها تدبیر تصرفی استکمالی دارد به بدن خاص.
بالایی ها تدبیر بدن خاص ندارند بلکه همه ابدان(یک نوع خاص) را انجام می دهند و تدبیر آنها تکمیلی و عنایی است نه استکمالی. نفس گرچه تجرد عقلی دارد ولی تدبیر در بدن خاص دارد و ثانیا تدبیرش استکمالی است. می خواهد خودش را کامل تر کند.
اگر اینها از سنخ عقل هستند مستکمل بودن آنها چه معنایی دارد و ابزارهای نازل چطور آنها را کامل می کند؟ این سوال از ایشان و مشاء طرح می شود
نفس برزخیت بین نور و ظلمت دارد.
نفس خودش از عالم عقل است و بدنش برزخ، خودش می شود واسطه و برزخ بین این دو عالم.
البته در مورد مثل معلقه اختلاف است که جایگاهش کجاست.
پس موطن عالم نفس و مثل معلقه یک کم مبهم است.

انسان خودش مراتب خیلی مختلفی دارد از عرش تا فرش.
نفس نوری است که پایین تر از آن دیگر نور نیست: معنای برزخیت
صدرا برخی از مراتب نفس را مادی می داند لذا برزخیت را خیلی بهتر می تواند بگوید.
در صفحه 145 و 146 ج 2:
(155) فالأنوار المجرّدة تنقسم الى أنوار قاهرة و هى التى لا علاقة لها مع البرازخ لا بالانطباع(مانند نفس حیوانی و نباتی) و لا بالتصريف(منظور از برازخ بدن خاص است و الا تدبیر کلی دارد) و فى الأنوار القاهرة أنوار قاهرة أعلون و أنوار قاهرة صوريّة(منظور حقایق انواع است و نه صورت به معنای مثل معلقه) أرباب الاصنام؛ و الى أنوار مدبّرة للبرازخ(أی النفوس)، و إن لم‏ تكن منطبعة فيها(بلکه بدن مظهر است.)
در ص 200 و 201 اسفهبد را آورده است و خیلی جاهای دیگر:
 و يحصل من بعض الانوار القاهرة و هو صاحب طلسم النوع الناطق- يعنى جبرئيل(چون حقیقت انسان علم و نطق است و مبدا علم ایشون هستند)  عليه السلام و هو الأب القريب- من عظماء رؤساء الملوك القاهرة، «روان بخش(روح ده)»، روح القدس، واهب العلم و التأييد، معطى الحياة و الفضيلة، على المزاج الأتمّ الانسانىّ(مزاج اتم مزاج انسانی است بر اساس مبانی مشاء)(بدن مصفا مثل آیینه ای است که شعاع جبرئیل را نشان میدهد) نور(فاعل یحصل) مجرّد هو النور المتصرّف فى الصّياصي(صیصه به معنای دیوار و حصن است) الانسيّة،(معمولا و بلکه غالبا نور تدبیر نفس به بدن را می گوید تصرف) و هو النور المدبّر الذى هو «اسفهبد الناسوت(ناسوت یعنی عالم ماده)» و هو المشير الى نفسه بالأنائيّة.
ایشون انوار مدبره را دو قسم می کند: 
انوار دائمة التعلق به بدن: نفوس افلاک و کواکب
انوار منقطع التعلق به بدن: انسان
در این بحث شیخ اشراق کاملا همان حرفهای ابن سینا را مطرح کرده است.
ابن سینا خیلی آدم محتاطی است، ولی با مشهور مشاء مخالفت می کند و در آخر می گوید افلاک دارای نفس ناطقه هستند.
شیخ اشراق هم به راحتی این حرف را قبول می کند.
ابن سینا هم به نظر بعید است به خاطر استدلال این حرف را پذیرفته باشد.
انواع شهود از آنجا داشته اند: علم، تدبیر، اداره امور پایین، نغمه.
استدلال رسمی ای که می کردند حرکت دوری بود. حرکت دوری ارادی است.
حرکت دوری الان بر اساس جاذبه قابل توجیه است.
ولی خود جاذبه چی؟