جلسه 13
سه شنبه, 3 اسفند 1395
10:08 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه چهارم:  مقدماتی در باره نور
بداهت نور و مباحث مرتبط به آن مطرح شد
یکی دیگراز ویژگی هایی که برای نور بر می شمارد این است که نسبت نور با ظلمت(عدم نور)، تناقض است و نه ملکه و عدم.
این بحث را در ج2 ص 107: بحث در مورد اجسام مادی است که نور در آنها چطور است
و قد شوهد من البرازخ ما اذا زال عنه النور، بقى مظلما (یعنی ذاتا تاریک اند). و ليست الظلمة عبارة الّا عن عدم النور فحسب و ليس هذا (عدم نور) من الاعدام التى يشترط فيها الامكان،(یعنی عدم ملکه نیست) فانّه لو فرض العالم خلاء أو فلكا لا نور فيه كان مظلما؛(حکمای مشاء نور و ظلمت را عدم و ملکه می دانند، چرا که آنها نور و ظلمت را مانند شیخ اشراق عام نمی دانند بلکه فقط در مورد عالم ماده می دانند و نور محسوس. برای آنها نور وظلمت مانند سکون و حرکت است. ثوابت نه ساکن اند و نه متحرک) و لازمه نقص الظلمة مع عدم امكان النور فيه. فثبت انّ كلّ غير نور و نورانىّ مظلم.
و البرزخ اذا انتفى عنه النور، لا يحتاج فى كونه مظلما الى شي‏ء آخر؛ فهذه البرازخ جواهر غاسقة بقى من البرازخ ما لا يزول عنه النور كالشمس و غيرها و شاركت  هذه فى البرزخيّة ما  يزول عنه  الضوء و فارقته بالضوء الدائم. فما فارقت به هذه البرازخ تلك من النور زايد على البرزخيّة و قائم بها، فيكون نورا عارضا، و حامله جوهر غاسق فكلّ برزخ هو جوهر غاسق.
ایشون موجودات عالم را تقسیم می کند به نور و ظلمت. در این صورت دیگر نور و ظلمت تناقض نیستند. صرف عدم نور به معنای ظلمت نیست. چرا که عدم نور می سازد با عدم مطلق ولی ظلمتی که در دستگاه ایشون مطرح می شود منظور جسم و برزخ و هیأت ظلمانی است.
مگر اینکه بگیم منظور از نور در نظام او وجود است.
چند ویژگی دیگر:
راجع به حیات، قدرت، فیاضیت و فاعلیت می گوید اینها خاصیت نور است. هر جا نور داشتید این خواص ذاتی او هم هست.
فیاضیت و فاعلیت یک چیز اند
او حیات را اینگونه معنا می کند: حضور نزد خود، خودآگاهی، اگر چیزی پیش خودش حضور نداشته باید میت است. پس هستی یا حی است یا میت.
نور را هم قبلا گفتیم نزد خودش حاضر است پس حی هم هست.
یک نکته دیگر هم در حیات است. آن هم فعالیت. حی را گفته اند دراک فعال.
هر جا نور باشد این خواص هم درش هست.
بنابر این نور تساوق دارد با این مفاهیم
یک کار دیگر هم می توانست بکند، می توانست بگوید در تحلیل شهودی نفس، نفس را متضمن خواص متعددی می یابم. نفس حیات دارد، قدرت هست، فیاضیت هست، فاعلیت هست و ... . دراین صورت با استدلال اولویت فلسفی(اقوی بودن علت و ...)، موجودات مافوق نفس هم به طریق اولی باید این خصوصیات را داشته باشند.
اگر اینکار را می کرد ساده تر بود چون ممکن است کسی اشکال کند که چطور از حیات و نور به قدرت و فعالیت رسیدید؟
ج2 ص 117:
و الحياة هى أن يكون الشي‏ء ظاهرا لنفسه، و الحىّ هو الدرّاك الفعّال. فالادراك عرفته. و الفعل أيضا للنور ظاهر و هو فيّاض بالذات فالنور المحض (به ظلمت آغشته نشده باشد و منظور فقط نور الانوار نیست)حىّ، و كلّ حىّ فهو  نور محض.
در کلمات او نور محض گاهی مراد نور الانوار است. ولی از نورالانوار بیاییم پایین یک نوع ظلمتی هست که البته آن ظلمت در مقابل نور نیست. به اینها هم گاهی گفته است نور محض. در مقابل بخش دیگر عالم.
در ص ۱۳۱ هم تعبیر میت را به کار برده است.
پس خاصیت ذاتی نور حیات است.
یک نکته جالب: من در خودم می یابم که نقص دارم و ممکن الوجود ام، پس باید موجود مافوق داشته باشد، این مافوق یا واجب الوجود است یا منتهی به آن
من فقر خودم را به صورت حضوری میابم.
در صفحه ج2 195 اشاراتی به بحث دارد:
 و الحركات فى البرازخ العلويّة (اجسام افلاک) و ان كانت معدّة للاشراقات (آنها را آماده می کند برای پذیرش اشراق)، الّا انّ الاشراق من الانوار القاهرة(عقول) و المباشر للحركة النور المدبّر، فالعلّة هناك النور المجرّد مع النور السانح. و الحركة أقرب الى طبيعة الحياة و النوريّة، اذ هى مستدعية للعلّة الوجوديّة النوريّة بخلاف السكون فانّه عدمىّ فيكفيه عدم علّة الحركة فالسكون لمّا كان عدميّا، فهو مناسب للظلمات الميّتة(اگر حرکتی مشاهده می کنید به خاطر نور است) فلو لا نور- قائم أو عارض فى هذا العالم، ما وقعت حركة أصلا.
فصارت الانوار علّة الحركات و الحرارات، و الحركة و الحرارة كلّ منهما مظهر (اینها باعث پدیدار شدن نور در آنجا می شوند نوری که ازعالم بالا آمده است.) للنور، لا انّهما علّتاه بل تعدّان القابل لأن يحصل فيه نور من النور القاهر الفائض بجوهره على القوابل المستعدّة ما يليق باستعدادها.
(حرکت و حرارت معلول نور است، هرگاه حرکت و حرارت باشد محل آماده می شود برای افاضات و اشراقات و نورهای دیگر)
 و امّا النور فيوجدهما و يحصّلهما بسنخه و النور فيّاض لذاته، فعّال لماهيّته لا بجعل جاعل.
. و أمّا أشعّة الكواكب فعلّتها الكواكب و النور التامّ له فى نفسه أن يكون علّة للنور الناقص‏
اشاره می کند در جایی دیگر که چطور که نور عرضی محسوس اشرف از اجسام غاسق است ولی معلول آنهاست در بعضی موارد(مانند کواکب و ..)
بحث دیگری که به عنوان احکام عمومی و کلی نور مطرح می کنیم بحث تشکیک نور است:
ذیل چند بحث این مطلب بیان می شود:
نکته اول: شیخ اشراق اولین کسی است که مبدع تشکیک خاصی و ذاتی در میان فلاسفه مسلمان است. او این تشکیک را در ماهیت پیاده می کند. پیشتر می گفتند اختلاف ماهیات به سه چیز است: 1. به تمام ذات: مانند اجناس عالیه 2. به جزء ذات: در جنس با هم شریک اند ولی در فصل مختلف اند. 3. به عوارض خارج از ذات(او عوارض را مشخصه نمی داند)
او یک نوع چهارم را هم مطرح می کند. البته در کلمات خود مشاء این پرسش مطرح بود که آیا یک ماهیت می شود به سبب شدت و ضعف در خود ماهیت اختلاف پیدا کند؟ آنها شدت و ضعف در ماهیت را قبول نمی کردند به دلیل اشکلاتی که داشتند.
صدر المتألهین بحثی در مورد تشکیک می آورند(آخرین فصل ج 1) که فقط به اختلاف شیخ اشراق و قدما می پردازند. در عبارت هایی که در آنجا آمده است(450 ص به بعد) جانب شیخ اشراق را می گیرد. اگر کسی همان بحث را ببیند فکر می کند که ملاصدرا تشکیک ذاتی در ماهیت را قبول کرده است.
شیخ اشراق در نهایت این معنا را تصریح می کند که اختلاف در ماهیت چهار قسم است: آن سه قسم + شدت و ضعف در خود ماهیت.
خود شدید و ضعیف شدن ماهیت بدون خراب کردن هویت ماهیت.
جوهر دو نوع دارد: نور و ظلمت و هر کدام انواعی دارد.
عرض: نور یا ظلمت
ایشون می گوید اگر وجود یک امر اعتباری نباشد و یک حقیقت عینی بود، در خود متن وجود تشکیک راه می داشت.
در ص 396-397 ج 1:
فلاسفه مشاء دچار این مشکل شده بودند که اگر واجب الوجود با غیرش در وجود مشترک است پس باید یک چیزی بهش اضافه شود تا متفاوت باشد از بقیه. پس واجب الوجود محتاج به آن ممیز خواهد شد، شیخ اشراق به آنها می گوید با تشکیک در وجود مشکل را حل کنید
 بحث و تحصيل و امّا الشكّ الذى اضطربوا فى حلّه- و هو انّ واجب الوجود شارك وجودات الماهيّات فى مفهوم الوجود فلا بدّ ممّا يميّزه عن الوجودات فيصير ذاته معلول المميّز- فامره بعد معرفة القوانين المتقدّمة سهل.- 
جواب خود حکمای مشاء را می آورد و بعد می گوید هیچ جوابی نمی شود داد مگر این جواب:
الاعتراف بانّ من المميّز بين الشيئين الكماليّة و النقص كما ذكرنا فى ما سلف. و الكماليّة فى الاعيان ليست زائدة على الشي‏ء، و معنى وجوب الوجود كماليّة الوجود لا غير.
ابن سينا می گوید وجود شدت و ضعف ندارد(ص 276 الهیات شفاء) ولی شیخ اشراق به او پاسخ می دهد:
 و الذى يقال انّ الوجود لا يختلف بالشدّة و الضعف و لكن يختلف بثلاثة اشياء: الوجوب و الامكان، و التقدّم و التأخّر، و العلّيّة و المعلوليّة،- لا يقدح فى ما ذكرنا «5» من لزوم الاختلاف بالكماليّة التى اثبتنا الامتياز بها فى اشياء، بل اذا بحثت «6» عن معنى الوجوب فى واجب الوجود لا تجد الّا ما ذكرنا
نکته دومی که مطرح می کنند این است که حقیقت نوری یک حقیقت تشکیکی است و اختلافش به تمام و نقص است.
در تشکیک عرضی، عوارض دخالت می کنند ولی در تشکیک طولی فقط شدت و ضعف دخالت دارند. 
این همه انواری که داریم اختلافشان به حسب خود ذات است، شدت و ضعف ذات و نه آن سه مورد.
او این مسئله را تا نور مادی عرضی هم ادامه می دهد.
گرچه عبارت خیلی صریحی ندارد ولی عباراتش می رساند.
بحث تشکیک در ماهیت، تشکیک در نور، وسیع تر کردن دامنه تشکیک(که البته مشکلاتی را دارد)، در مطلق علت و معلول تشکیک راه دارد. علت را هم جوهر می داند. در فضای تشکیک، مهم ترین ملاک ارجاع مابه الامتیاز به مابه الاشتراک است.(وحدت واقعی، کثرت واقعی، وحدت در کثرت، کثرت راجع به وحدت: چهار امری که در تشکیک نیاز داریم) 
تمام موجودات عالم ماده(جواهر و هیئات) معلول موجودات مافوق هستند و ظل آنها هستند و ضعیف ترند. ایشون اصنام را معالیل ارباب انواع می داند. ارتباط بین علت و معلول ضعف و قوت است. ولی سوال می شود که چطور اجسام ضعیف تر از انوار اند(ظلمت ضعیف تر از نور است)، ما به الامتیاز در اینجا چطور مابه الاشتراک است(اگر می گفت عالم ماده نور ضعیف است مشکل حل می شود ولی نگفته است بلکه گفته است عالم اجسام ظلمات است نه نور ضعیف)
ج۲ص ۱۱۹-۱۲۰:‌
 فصل (فى انّ اختلاف الانوار المجرّدة العقليّة هو بالكمال و النقص لا بالنوع)
 النور كلّه(سواء کان جوهرا او عرضا: ملاقطب) فى نفسه لا يختلف حقيقته الّا بالكمال و النقصان(‌تشکیک طولی) و بامور خارجة(تشکیک عرضی) فانّه ان كان له جزءان(چون در فضای مشائی است اینگونه بیان می کند؛ این اجزاء یا نور است یا غیر نور، آگر غیر نور باشد:) و كلّ واحد غير نور فى نفسه، كان جوهرا غاسقا أو هيئة ظلمانيّة، فالمجموع لا يكون نورا فى نفسه و ان‏ كان أحدهما نورا و الآخر غير نور، فليس له مدخل فى الحقيقة النوريّة، و هى- أحدهما. و ستعرف الفارق بين الانوار على التفصيل(به نحو اجمال در سطر اول گفت: کمال و نقص، ولی بعدا می گوید که چطور این تفاوت ها حاصل می شود.)
 فصل و من طريق آخر نقول: الانوار المجرّدة(نفوسا کانت او عقولا:ملاقطب) لا تختلف فى الحقيقة(انواع مختلف نیستند)،  و الّا ان اختلفت حقايقها، كان كلّ نور مجرّد فيه النوريّةو غيرها.
و ذلك الغير (1)امّا ان يكون هيئة فى النور المجرّد، (2) أو النور المجرّد هيئة فيه،(3) أو كلّ واحد منهما قائم «5» بذاته. فان كل هو هيئة فى النور المجرّد، فهو خارج «6» عن حقيقته، اذ هيئة الشي‏ء- 7 لا تحصل فيه الّا بعد تحقّقه ماهيّة مستقلّة فى العقل؛- 8 «7» فالحقيقة لا تختلف به- 9. و ان كان النور المجرّد هيئة فيه- 10، «8» فليس- 11 بنور مجرّد، بل هو- 12 جوهر غاسق فيه نور عارض و قد فرض نورا مجرّدا، و هو «9» محال. و ان كان كلّ واحد منهما قائما بذاته، «10» فليس أحدهما محلّ الآخر و لا الشريك فى المحلّ، و ليسا «11» ببرزخين «12» ليمتزجا أو ليتّصلا، «13» فلا تعلّق لأحدهما بالآخر. فالانوار المجرّدة- 13 غير مختلفة الحقائق.
 (127) ايضاح آخر- 14: اذا تبيّن- 15 انّ «14» أنائيّتك- 16 «15» نور مجرّد و مدرك لنفسه و الانوار المجرّدة غير مختلفة الحقائق، فيجب ان يكون الكلّ- 1 مدركا لذاته، اذ ما يجب على شي‏ء- 2 «16» يجب على مشاركه فى الحقيقة- 3. هذا- 4 طريق آخر- 5. و اذا علمت ما سبق أوّلا،- 6 استغنيت عن هذه الوجوه.
 (128) قاعدة (فى انّ موجد البرازخ مدرك لذاته.) فلمّا كان واهب جميع البرازخ نورها و وجودها نورا مجرّدا- 8، فهو حىّ مدرك لذاته، «1» لأنّه نور لنفسه.
ج2 ص 126-127:
 مع ما برهن من انّ الانوار سيّما المجرّدة غير مختلفة الحقائق. فاذا التمييز بين نور الانوار و بين‏ النور الأوّل الذى حصل منه، ليس الّا بالكمال و النقص، و كما  انّ فى المحسوسات، النور المستفاد لا يكون كالنور المفيد فى الكمال فالانوار المجرّدة حكمها كذا 
و الانوار العارضة(انوار مادی عرضی) قد يختلف كمالها و ضعفها (1) بسبب المفيد و ان اتّحد القابل و استعداده‏(در انوار مجرده قابل نداریم، اختلاف فقط زیر سر فاعل است، یک جا فاعل خداست، یک جا فاعل نور اول و .... است)خلاصه اینکه اختلاف همه انوار به شدت و ضعف است.
، كحايط واحد يقبل النور من الشمس، و من السراج،أو ما ينعكس من الزجاج على الارض من شعاع الشمس،- و بيّن انّ الارض يقبل من الشمس أتمّ ممّا انعكس عليها من الزجاج أو ما يقبل من السراج، و لا يخفى انّ التفاوت فى الكمال و النقص بينهما ليس الّا لتفاوت المفيدين هاهنا(2). و قد يكون الفاعل واحدا و يختلف كمال الشعاع و نقصانه بسبب القابل، كما يقع من شعاع الشمس على البلّور(شیشه) و الشبح(گوهر و جواهر سیاه) و الارض، فانّ الذى يقبل البلّور أو الشبح مثلا أتمّ. و النور المجرّد لا قابل له؛ فما وراء نور الانوار كماله و نقصه يكون بسبب رتبة فاعله. و كمال نور الانوار لا علّة له، بل هو النور المحض الذى لا يشوبه فقر و لا نقص.
این بحث را به سرانجام نرسانیدم.