جلسه 29
چهارشنبه, 4 مرداد 1396
05:38 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث در انوار قاهره متکافئه بود.
بعد از توضیحاتی که ارائه شد عرض شد که چند نکته در باره این مرحله از نظام هستی در کللمات شیخ اشراق هست.
عقول متکافئه ارباب انواع اند. اجناس و اعراض اراباب مستقل ندارند
مثل عقلیه، اگر چه انواع مادی را تدبیر می کنند ولی تدبیر آنها با تدبیر نفوس فرق دارد.
نکته سوم: چطور به اینها می گویند عرضی؟ قید تکافئ یعنی چی؟
آنچه شارحان مانند قطب الدین شیرازی در صفحه 350 شرحش(چاپ قدیمی) تصویر کرده است مراد از این عرضی بودن این است که نسبت به خود علت و معلول نیستند. نسبت به خود طوالی نیستند. از اینکه علی نیستند می خواهیم یاد کنیم می گوییم تکافئ
ممکن است یک معنای دیگر هم به ذهن خطور کند که درجه نوری آنها واحد باشد ولی اینطور نیست. مراد از تکافئ این نیست که اینها از نظر درجه نوری یکسان باشد
استاد اینطور می گویند که چطور اصنام اینها با اینکه اصلا رابطه علی و معلولی ندارند ولی از جهت کمال و نقص با هم متفاوت اند(یکی سنگ است و یکی بدن انسان و یکی مزاج دارد و یکی مزاج ندارد و...)، اینها در عرض هم هستند ولی در کمال و نقص متفاوت اند، صاحب و ارباب این نوع ها هم از نظر درجه نوری با هم متفاوت است. شدت و ضعف غیر علی و معلولی وجود دارد.
در بحث تشکیک باید توجه کنیم که یک تشکیک طولی داریم و عرضی. در فضای تشکیک عرضی باید توجه داشته باشیم که دوجور تشکیک عرضی(غیر علی0معلولی) قابل تصور است. تشکیک عرضی ای که از نظر درجه وجودی یک جور نیستند، و از نظر وجود یک جور هستند.
تشکیک طولی هم یعنی ارتباط علی-معلولی با هم داشته باشند
می توانیم یک نوع تشکیک طولی مطرح کنیم ولی غیر علی-معلولی.
قرائت اصلی تشکیک طولی در فضای علی-معلولی است. یک جور دیگر می شود گفت طولی که مراد این باشد که درجات آنها متفاوت است نه اینکه علت اند و معلول. به این هم عرضی می گویند.
در اصل باید اینجور گفت که آیا تشکیک به نحو علی-معلولی است یا نه؟
چون گاهی مراد از طولی همان چیزی است که ما از عرضی مختلف الدرجة اراده می کنیم.
پس کلمه عرضی و تکافئ و کف هم بودن ما را گول نزند: مراد این است که اینها علت و معلول نیست.
فرشی که زیرپای ما نیست با خود ما در یک راستاییم: از این جهت که علت و معلول هم نیستیم. ولی از یک جهت ما خیلی با او فرق داریم. ما خیلی کمالات داریم.
در ارباب آنها هم اینگونه است.
ما وقتی عقول طولی را تصویر کردیم سه نوع انوار عارضی مطرح می شود : 1. مشاهده نور پایین به بالا 2. اشراقات نور بالا به پایین که دو جور است: اشاراقات به لحاظ ضعف(اشارات ضعیفه)(موجب ایجاد کواکب ثوابت می شود). اشاراقات به لحاظ قوت(موجب تولید مثل می شود).(قبلا توضیح دادیم و بعدا عبارات می خوانیم)[ می شود در اشاراقات تعدد قائل شد: ضعیف و قوی یا اینکه گفت یک اشراق است ولی دو جهت دارد، ضعف و قوت]
پس بنابر این تکافی عقول به معنای عدم شدت و ضعف اینها نیست.
معنای این سخن این نیست که وقتی عقول طولی تمام شد عقول عرضی شروع می شود.
در جلد دوم ص 144 سطر آخر و صفحه بعد
 و ان كان يتصوّر فضيلة ما فى أصحاب الطلسمات(ارباب انواع) و نقص ما لأجل  كمال الأشعّة المقتضية لها و نقصها، فيقع فى الطلسمات مثلها(چون خود اشعه های صادر از اصحاب طلمسات ضعف و کمال است، در طلسمات هم این ضعف و کمال می آید)
 حتّى يكون نوع متسلّطا على نوع من وجه لا من جميع الوجوه(فقط از جهاتی تسلط دارند نه از همه جهات) و لو كانت الترتيبات الحجميّة فى الافلاك عن الأعلين المترتّبين(با نگاه مشاء دارد می گوید. این افلاک بر اساس عقول طولی اند پس باید جسم موجود به عقل بالاتر باید به جمیع وجوه کامل تر باشد از جسم موجود به عقل پایین تر. ولی اینطور نیست. یکی فلکش بزرگ تر است و یکی کوکبش)، لكان المريخ أشرف من الشمس مطلقا و من الزهرة. و ليس كذا، بل بعضها أعظم  كوكبا و بعضها أعظم فلكا، و بينها تكافؤ من وجوه أخرى‏ فبين أربابها- أى أصحاب الأصنام- أيضا كذا. و الفضائل الدائمة الثابتة و نحوها لا تبتنى على الاتّفاقات، بل على مراتب(نه اینکه ترتبی باشند بلکه درجات مختلف دارند) العلل.
رب النوع انسان از لحاظ هیأت نوری بصری ضعیف تر است از هیأت نوری بصری عقاب.  در جهات ارباب انواع مختلفند.
ج1 ص 459
و قالوا: نسبة صاحب نوع الانسان(یعنی رب النوع انسان) الى اصحاب ساير انواع الحيوان و النبات كنسبة النوع الى النوع(همانطور که نوع انسان بالاتر از شجر است، رب آن هم بالاتر است. اینجا  فقط به صورت کلی می گوید ولی در متن بالا به وجوه هم اشاره کرده است که ممکن است رب النوع پایین تر وجهی بالاتر داشته باشد)
این هم یک نکته
نتکه چهارمی که در ارتباط با ارباب انواع شیخ اشراق مطرح می کند درباره گونه ها و دسته جات ارباب انواع است: ایشون تقریب ارباب انواع را به دوسته کلی تقسیم می کند.
ارباب انواع یا قوی و شدید هستند یا ارباب انواع ضعیف و نازل هستند.(پیرو اشعه ای که آنها را ایجاد می کند)
اگر ارباب انواع قوی و شدید باشند، بین این ارباب انواع و خود طلسمات و برزخیات باید واسطه هایی در نظر گرفت تا صاحب این نوع، این افراد را تدبیر کند.
مثلا رب النوع انسان را اگر در نظر بگیرد(مدبر انسان در عالم عقل) برای تدبیر نیاز به وسائط دارد چرا که خیلی شدید و قوی است و ارتباطش با جسم مستقیم نمی شود لذا باید واسطه نفس حیوانی، نباتی و انسانی بخورد تا این جسم مورد تدبیر آن عقل مفارق قرار بگیرد.
در همین دسته اگر یک مقدار ضعیف تر باشد وسائط کمتر می خواهد چرا که خودش نزدیک تر است به این بدن جسمانی. مثلا صاحب نوع حیوان، واسطه اش کمتر است: نفس حیوانی و نفس نبایت.
این بحث در چندین جا بدرد می خورد.
چرا در عالم اجسام برخی نفس دارند و برخی ندارند: به خاطر اختلاف ارباب انواع. آن صاحب نوعی که خیلی شدید است نمی تواند بدون واسطه تدبیر کند این جسم انسانی را.
طفره در این عالم محال است. 
اگر یک قوی و ضعیف داشتیم وسط ها باید چیزی پر کرده باشد.
اگر ضعیف تر شود، مثلا بشود مدبر گیاهان. برای تدبیر فقط به نفس نباتی است.
در گروه دوم که صاحب انواع خودشان ضعیف هستند، درجه وجودی و نوری آن قدر پایین است که مثل نفس عمل می کند برای موجودات مادی و نیازی به واسطه ندارد.(چیزی شبیه ملائکه که در دین مطرح می شود). ملائکه ارضی مانند نفوس هستند برای تدبیر اجسام مادی.
این بحث شاید غایتمندی اجسام را بتواند تبیین کند.
جالب است که در عالم مادی هم موجودات تشکیکی اند. یعنی از جماد تا نبات کلی فاصله است و مرز معینی نیست. همینطور بین حیوان و گیاه و بین حیوان و انسان. خود شیخ اشراق مثال می زند به قردة.
چطور مرز بسیار گسترده در عالم مادیات وجود دارد، در ارباب انواع هم به این شکل است.
این بحثی است که شیخ اشراق درنکته چهارم بابت تدبیر انواع مطرح می کنند.
ج۱ ص ۴۵۹
فكما انّ صاحب النوع الانسىّ اعلى كان له وسايط اكثر: من النفس النطقيّة و الروح الحيوانىّ و غيرها(مثلا نفس نباتی)، و كلّما كان النوع اشدّ نزولا و ربّ النوع اشدّ نزولا قلّت الوسائط حتى يصير صاحب النوع كنفس لها.(نمی شود نفس، چون عنایت به همه ابدان دارد و نه فقط این بدن خاص)
ج1 ص 463: بعدا به تناسب خواهیم خواند
در ج 2 از ص ۱۶۵تا ۱۶۷:
 (173) قاعدة (فى بيان أقسام أرباب الأصنام.- 3)
و من القواهر النازلة ما يقرب من النفوس، و كما انّ من النفوس ما احتاج الى توسّط الروح النفسانيّ(ای روح بخاری)، و منه ما يكون لشدّة نقصه لا يحتاج الى ذلك كالنفس النباتيّة(معمولا می گویند نفس ناطقه انسانی برای تدبیر نیاز به واسطه دارد و این واسطه نفس نباتی و حیوانی است که نفس حیوانی همان روح بخاری است، اگر رب النوعی خیلی قوی باشد نیاز به واسطه دارد) و من المعادن ما قرب من هيئة النبات- كالمرجان(در عالم ماده یک تشکیک خیلی گسترده است)، و من النبات‏ ما قرب من الحيوان كالنخل، و من الحيوانات ما قرب من الانسان فى كمال القوّة الباطنه و غيرها- كالقرد و غيره(پیشرفته ترین حس باصره است و ابتدایی ترین حس لامسه است که همه حیوانات دارند. در حس باطنی هم مختلف اند. مثلا پروانه یا پشه آنقدر خودش را به شمع می زند تا بسوزد این نشان می دهد که حافظه ندارد)، فالطبقة العالية نازلها يقرب من الطبقة السافلة(انسان ها هم همه در یک طبقه نیستند)، و الطبقة السافلة عاليها فى جميع الموجودات يكاد يقرب من الطبقة العالية و من الانوار المتصرّفة البشريّة (مثل حضرت ادریس را می گویند. ظاهرا حضرت ادریس و الیاس یک نفرتند) ما كان يكاد عقلا، و فى النزول منها ما كاد يكون كبعض البهائم. (همین بحث در ارباب انواع هم هست) فمن القواهر النازلة ما كاد يكون نورا متصرّفا(بشود نفس) و لا يستحقّ أن يكون دونه نور مجرّد آخر يتصرّف هو فيه لنقص فى جوهره
نحوه تدبیر عقول چطورند؟