جلسه سوم
سه شنبه, 19 بهمن 1395
04:56 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
در جلسه پیش به عنوان نکته دوم مقدمات در مورد زندگی شیخ اشراق صحبتی کردیم.
تا 20 سالگی تقریبا تمام آثار برای یادگیری در حکمت مشاء را خوانده است.
شیخ اشراق دو دسته آثار دارد:
تبیین حکمت مشاء، نوع برداشت ایشون از حکمت مشاء در این آثار پیداست و پاره ای از مبانی خودش را هم اشاره می کند و برخی نقد ها را بیان می کند: چیزهایی که جلد اول مجموعه مصنفات هست، عمدتا مبانی مشاء را تقریر کرده اند با تبیین دیدگاه های خودش
حکمة الاشراق: اثر اصلی خود. اصلش بر مبنای کشفی است که برایش حاصل شده است به علاوه تجارب دیگر و به علاوه تحلیل های فلسفی: باید بین تحلیل های فلسفی او و دریافت های کشفی اش که دارد نظام بندی می کند، تفکیکی بکنیم. باید مواظب باشیم که هرچه در کتاب هایشان هست، به این معنا نیست که کشفی است یا فلسفی است یا استنباط دینی. باید بین این سه نوع بحث که در آثار او و ملاصدرا هست، تفکیک کرد، البته کتاب حکمت الاشراق بیشتر مبتنی بر شهود است.
مقدمه های کتاب ها خیلی مهم است و نگاه نویسنده را مشخص می کند.
یک مقدمه خیلی مهم، شیخ اشراق در مقدمه حکمة الاشراق دارد و می گوید که فرق این کتاب با سایر آثار او چیست؟
 و بعد اعلموا اخوانى انّ كثرة اقتراحكم فى تحرير حكمة الاشراق اوهنت عزمى فى الامتناع و ازالت ميلى الى الاضراب عن الاسعاف(برآوردن حاجت) و لو لا حقّ لزم و كلمة سبقت و أمر ورد من محلّ يفضى عصيانه الى الخروج عن السبيل لما كان لى داعية الاقدام على اظهاره، فانّ فيه(ای فی الاظهار) من الصعوبة ما تعلمون و ما زلتم يا معشر صحبى- وفّقكم اللّه لما يحبّ و يرضى- تلتمسون منّى ان اكتب لكم كتابا اذكر فيه ما حصل لى بالذوق فى خلواتى و منازلاتى و لكلّ نفس طالبة قسط من نور اللّه قلّ او كثر(هر طالبی ُ‌بالاخره بهره ای می برد)، و لكلّ مجتهد ذوق نقص او كمل فليس العلم وقفا على قوم ليغلق  بعدهم باب الملكوت و يمنع المزيد عن العالمين، بل واهب العلم
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 10
الذى هو «بالافق المبين» ما هو على الغيب بضنين و شرّ القرون ما طوى فيه بساط الاجتهاد و انقطع فيه سير الافكار و انحسم باب المكاشفات انسدّ طريق المشاهدات.
 و قد رتّبت لكم قبل هذا الكتاب و فى اثنائه عند معاوقة القواطع عنه كتبا على طريقة المشّائين و لخّصت فيها قواعدهم، و من جملتها المختصر الموسوم بـ «التلويحات اللوحيّة و العرشيّة» المشتمل على قواعد كثيرة و لخّصت  فيها القواعد مع صغر حجمه، و دونه «اللمحات» و صنّفت غيرهما و منها ما رتّبته فى ايّام الصبى.
و هذا سياق آخر و طريق اقرب من تلك الطريقة و انظم و اضبط و اقلّ اتعابا فى التحصيل، و لم يحصل لى اوّلا بالفكر، بل كان حصوله بأمر آخر ثمّ طلبت عليه الحجّة حتّى لو قطعت النظر عن الحجّة مثلا، ما كان يشكّكنى فيه مشكّك‏
این نشان می دهد که این استدلال ها شهودی نیستند و قابل نقد هستند.
اینکه چه چیزی سبب طرح مباحث فلسفی می شود به فلسفه بودنش ضرر نمی زند. هر اندیشه ای درباره هستی که دیدید نقدش به ابزار عقلی نیاز دارد فلسفه است.
قسمت مغالطات حکمت اشراق خیلی خوب است.
عرفان نظری جایی درست می شود که با روش شهودی، تا مرز تعین ثانی و تعین اول برود(فنا و بقاء بعد فناء، به وحدت شخصیه برسد و نسبت آن را با کثرات بفهمد) و قبل از آن، حتی سیر تا عالم عقل را عرفان نظری نمی گویند.
نکته سوم: روش شناسی حکمت اشراق
کاری که شیخ اشراق در این بحث کرد هم در فلسفه خودش خیلی اثر گذاشت و هم در فیلسوفان بعدی.(خواجه، مکتب شیراز تا ملاصدرا)
ملاصدرا و حکمت متعالیه یک حکمت اشراق پیشرفته است که البته نظام نوری با تحلیل های شیخ اشراق مورد قبول واقع نشده است و الا در خیلی از بحث ها، نقطه اوج حکمت اشراق است.
ده نکته:
اولین نکته:
طرح ایشون راجع به حکمت است: قائل به خمیره ازلیه حکمت است. برخی از سنت گرایان امروزی هم همین حرف را می زند.
خمیره واحده حکمت: حقیقت حکمت یکی است. از دو راه وحدت حکمت را تثبیت می کند:1. حکمت یعنی رسیدن به واقع و واقع یکی بیش نیست، هر چند که ذومراتب و هر مرتبه ذو وجوه است.
نظام هستی و واقع امر ازلا و ابدا یک حقیقت واحد است. به حسب ازمنه و امکنه متبدل نیست.
اگر واقع وضعیتش اینگونه است و حکمت هم علم به واقع است آنگونه که واقع است(نه اینکه تخصص کمی یا طبیعی داشته باشد)، پس چون واقع یکی است حکمت هم یکی است.
بالاخره ما باید نسبت خود را با حکمت ها مشخص کنیم
ملقی معارف، ملقی معارف و واهب العلم یکی است. هر که علم را می گیرد از یک معدن می گیرد. تعبیر او رب النوع انسان است. ملقی معارف یک حقیقت واحد است و هر کس توانست با آن ارتباط دیگرد معارف را می گیرد. پس حکمت هم مطابق این سخن واحد خواهد بود.
ج1، ص 494 و ص 503 و 502. و 464 در طبیعیات مطارحات هم هست.
یکی از لوازم این است که مهم نیست این حکمت کجا شکل گرفته باشد.
نکته دوم: 
نگاه ایشون به حکمت: حکمت یعنی دستیابی به واقعیت از هر راهی. چه از راه عقل و چه شهود. در این مساله هیچ تفاوتی نیست. لذا از منظر ایشون تمام عرفا هم که به حقیقت و واقعیت دست یافته اند فلاسفه و حکمای واقعی هستند
مثلا در حکایت منامیه
(ج اول مجموعه مصنفات، ص 70)
یا در شرح حکمة الاشراق ملاقطب ص 4( طبع حجری(  و ص 3(چاپ نرم افزار حکمت)
 الصّدر الأوّل من الحكماء الّذين هم من جملة الأصفياء، من الأنبياء و الأولياء، كاغا ثاذيمون و هرمس و أنباذقلس و فيثاغورس و سقراط و أفلاطن و أمثالهم، ممّن شهدت أفاضل الأمم السّالفة بفضلهم، و أقرّت أماثل الملل المتخالفة بتقدّمهم. و ذلك لتشبّههم بالمبادى و تخلّقهم بأخلاق البارى، بتجرّدهم عن المادّة من جميع الوجوه و انتقاشهم بالمعارف على ما عليه هيئة الوجود.
أولئك هم الفلاسفة حقّا، فإنّ «الفلسفة هى التّشبّه بالإله، بحسب الطّاقة البشريّة، لتحصيل السّعادة الأبديّة». كما أمر الصّادق عليه السّلام به، فى قوله: «تخلّقوا بأخلاق اللّه»، أى تشبّهوا به فى الإحاطة بالمعلومات و التّجرّد عن الجسمانيّات.
نکته سوم:
 گرچه وصول به واقع یعنی حکمت، اما درصورتی این وصول به واقع کامل است که این دوتا روش کنار هم باشد.
اگر ذوق بدون بحث باشد، ناقص است، نه اینکه معتبر نیست، بلکه کامل نیست ولی اگر بحث بدون ذوق باشد، ناقص بدون اعتبار است.البته ملاصدرا به عقل اینجوری برخورد نمی کند.
درصورتی شناخت کامل عالم را خواهیم داشت که ذوقی بحثی باشد. 
ج1 ص 361، 
 فكما انّ السالك اذا لم يكن له قوة بحثيّة هو ناقص، فكذا الباحث اذا لم يكن معه مشاهدة آيات من الملكوت يكون ناقصا غير معتبر و لا مستنطق من القدس‏( یا خودش شهود داشته باشد یا اینکه از بقیه استفاده کند)
ذوقیت محور اصلی است و بحثیت برای تکمیل است. 
ج1 ص 113: و لایکون الانسان من الحکماء …. . ، ج1 ص 199:  فاذا اطلقت «الفلسفة» يعنى بها معرفة المفارقات و المبادئ و الابحاث «2» الكليّة المتعلّقة بالاعيان، و اسم الحكيم لا يطلق الا على من له مشاهدة للامور «3» العلوية و ذوق مع هذه الأشياء و تالّه‏
ج۱ ص ۴۵۲::  و لا يدخل فى زمرة الحكماء من ليس له سلّم الارتقاء او ملكة نورانيّة
ج ۲ ص ۱۳: فانّ من هذه القواعد ما يبتنى على  هذه الانوار، حتّى ان وقع لهم فى الاصول شكّ، يزول عنهم بالسلم المخلّعة . و كما انّا شاهدنا المحسوسات و تيقّنّا بعض احوالها ثمّ بنينا  عليها علوما صحيحة- كالهيئة  و غيرها فكذا نشاهد من الروحانيّات اشياء، ثمّ نبنى  عليها. و من ليس هذا سبيله فليس من الحكمة فى شى‏ء و سيلعب «9» به الشكوك.
کار نقلی، علم برای خود فرد نیست، بلکه تقلید است. اطمینان به غیر است نه اینکه علم برای خودش باشد.
ج۱ ص ۱۲۱:  لا تقلّدنى و غيرى فالمعيار هو البرهان، و كفاك من العلم التعليمىّ  طرفا فعليك بالعلم التجرّدىّ الاتّصالىّ الشهودىّ لتصير من الحكماء
نکته چهارم: 
تحول در معنای حکمت و فلسفه و حکیم و فیلسوف
او برای این عنوان سعه قائل شده است، چرا که حکمت را علم به واقع می داند و همچنین یک تضیق برای این عنوان ایجاد کرده است، اگر ذوق نباشد حکیم و فیلسوف حقیقی نیست.
او فلاسفه و طالبین این مسیر را ده دسته می داند:  ج۲ ، ص 12
و المراتب كثيرة و هم على طبقات، و هى هذه حكيم الهىّ متوغّل‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 12
فى التألّه عديم البحث حكيم بحّاث عديم التألّه حكيم الهىّ متوغّل فى التألّه و البحث حكيم الهىّ متوغّل فى التألّه متوسّط فى البحث او ضعيفه حكيم متوغّل فى البحث متوسّط فى التألّه او ضعيفه طالب للتألّه و البحث طالب للتألّه فحسب طالب للبحث فحسب‏.