جلسه 28
سه شنبه, 3 مرداد 1396
12:22 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث رسیده بود به انوار قاهره متکافئه، مثل نوریه، مثل افلاطونی
باید مراقب باشیم که در آثار شیخ اشراق دو جور مثل است. مثل معلقه شبحیه: مال عالم مثال است بعدا می رسیم
 و دیگری، مثل عقلیه نوریه است که الان متعلق گفتگو ماست.
تاریخچه بحث را اجمالا گفتیم که مشاء بر اساس نوع نگاهی که به عالم طبیعات دارد(که از علم هیأت آمده است به طبیعیات)به نحو کشف انی این مراتب را تصویر می کند.
باری تعالی را اثبات می کنیم، چند قاعده داریم، استحاله طرفه و تجافی، الواحد، سنخیت، امکان اشرف، علیت و ... + مباحث طبیعی(نوع شناخت ما از عالم ماده) : یک نظام هستی شناسانه را پی ریزی می کنیم.
دیدیم که نوع نگاه مشاء به طبیعیات تأثیر گذاشته است در تبیین عالم آنها
شیخ اشراق با همین طبیعیات، رخنه هایی را در فلسفه مشاء مشاهده کرد. یکی فلک ثوابت است که فلک ثوابت ستاره های بسیار زیادی دارد و نمی شود عقل ثانی کفایت کند برا این فلک.
یک نکته دیگر هم مادون فلک قمر بود که نمی شود همه اینها را یک عقل سامان دهد. پس باید تعداد عقول زیاد باشد.
بعد عقول طولی را طرح کرد. بر اساس تضاعفی که در عقول طولی پیش می آید(با مشاهدات و اشراقات و...) عقول طولی و عرضی شکل می گیرد.
عقول عرضی مثل نوریه عقلیه است. مثال گفته می شود چرا که مناسبت شدید دارد با موجودات زیر دستش که ربوبیت و تدبیر آنها دست اوست. از باب اینکه واسطه فیض است.
ملاصدرا می گوید از تناسب شدید بالاتر است، بلکه فردی است از همان نوعی که در عالم ماده دارد تدبیر می شود.
یک مثالی هست که مثال انسان هاست. شیخ اشراق می گوید شدت مناسبت دارد با عالم انسانی. ملاصدرا می گوید یک فرد عقلانی از انسان است.
رب النوع انسان به نظر صدرا خودش فردی از نوع است. لذا استدلال های شیخ اشراق با صدرا تفاوت دارد. استدلال های شیخ اشراق مناسبت تام را می رساند. صدرا می گوید باید کاری کنی که فردیت را درست کند.
می گوییم مثال، چون مثال و مشابه و مناسب اوست. لذا در عالم مثال مثال معلقه را توضیح دادیم بازهم می گوییم مثال چون شبیه هم هستند.
رب النوع نوع نیست، رب این نوع انسانی است. یک حالت سعی دارد.
ملاصدرا می گوید مصداقی از این نوع است.
رب النوع فردی از کلی طبیعی است.
کلی طبیعی نمی گوییم به نحو سریانی در اشیاء موجود است. فرد عقلانی به نحو سریانی در اشیاء موجود است: صدرا
ما نوع در خارج به معنای نوع نداریم.
عقولی که مطرح می کنیم به اسامی متعدد شیخ اشراق نامگذاری کرده است:
عقول عرضیه(در مقابل طولیه)، عقول غیر مترتبه(در مقابل مترتبه)، عقول متکافئه، قواهر متکافئه، مثل عقلیه، ارباب انواع، ارباب طلسمات(موجود مادی طلسم اوست) ، ارباب انواع برزخیه، ارباب اصنام(هرچه پایین است صنم و نمونه بالایی است)، صاحب النوع
قواهر یا طولی اند(اصول اعلون) یا اینکه عرضی اند(متکافئه. تکافئ: هم عرض)
در هر صورت این عقولی که گفتیم عرضی اند.
راجع عرضی بودن توضیحی خواهیم داشت.
چندنکته را ذیل این بحث باید بهش توجه کرد:
این عقول عرضیه هر یک به عنوان رب اشیاء مادی و هفت فلک پایین در نظر گرفته شده اند. علت آن موجود مخصوص پایین دست است.
فقط انواع جوهری مستقل هستند که رب دارند، لذا می گویند رب النوع، دیگر اجناس و اعراض رب ندارند. 
در عالم علل اینها رب جوهر داریم. 
همان اعراضی که در اصنام و اشباح برزخی وجود دارد به نحو شعاع و هیئات در رب خود هستند ولی رب مستقل ندارند.
جنس رب النوع مستقل ندارد.
سفیدی رب النوع ندارد. بلکه وابسته به رب النوع آن جایی که هست می باشد. وابسته به هیئات نوری رب النوع است. لذا این سفیدی اگر در ده نوع وجود داشته باشد این سفیدی در همه آن ده رب نوع است.

عقول عرضی عقولی هستند که علت انواع پایین تر هستند.
مطارحات، ج1 ص 461: 
 هؤلاء لا يقول المحقّقون منهم انّ لكلّ عرض من الاعراض صاحب نوع(علتی که علت است برای پایین دست) قائما ، بل للانواع الجوهريّة(فقط انواع جوهری صاحب دارند و صاحب اعراض همان صاحب انواع است)
پس تکامل و پیدایش موجودات جدید و دستکاری های ژنتیکی و منقرض شدن موجودات چطور با اینها تبیین می شود؟
و لا يلزمهم أيضا أن يكون للحيوانيّة مثال و كذا لكون الشي‏ء ذا رجلين، بل‏ كلّ شي‏ء يستقلّ  بوجوده له أمر يناسبه من القدس.  فلا يكون لرائحة المسك مثال و للمسك آخر، بل يكون نور قاهر فى عالم النور المحض له هيئات نوريّة من الأشعّة- 5 و هيئات من المحبّة و اللذّة و القهر؛ و اذا وقع ظلّه فى هذا العالم، يكون صنمه  المسك مع الرائحة أو السكر مع الطعم أو الصورة الانسانيّة مع اختلاف أعضائها على المناسبة المذكورة من قبل.
صاحب نوع اینهمه تکثرات دارد به خاطر آنهمه شعاع ها و مشاهدات است.
این یک نکته
نکته دوم: مثل(ارباب، مدبرات، عقول عرضی) هر چند عنایت به افراد مادی دارند(آنها را تدبیر می کنند) ولی نفس آنها نیستند. نفوس هم بخشی از موجودات مادی را(مانند انسان و حیوان) دارند تدبیر می کنند. فرق تدبیر عقول با نفوس چیست؟
چند تفاوت در آثار شیخ اشراق بین این دو تدبیر وجود دارد:
تدبیر عقول نوری نسبت به ابدان تدبیر تکمیلی است و نه استکمالی. نفوس در ارتباط با ابدان خودشان را می خواهند کامل کنند ولی عقول خودشان نمی خواهند کامل شوند. به این نوع تدبیر عنایت می گویند. موجود مافوق نسبت به مادون به دنبال غرض نیست بلکه عنایت می کند. این انوار متکافئه نسبت به پایین دست عنایت و تدبیر تکمیلی دارند.
نفوس متضرر و متألم می شوند به واسطه ضرر و الم بدن ولی رب النوع چنین چیزی ندارد. ارتباط آنقدر وثیق نیست که درد بدن به روح سرایت کند
نفوس به بدن خاص مرتبط است ولی صاحب نوع به همه تعلق دارد لذا نمی گوییم که مثلا این اجسام بدن آن رب است.
نفس و بدن با هم یک حقیقت نوعی را تشکیل می دهند ولی رب النوع با ابدان یک نوع را تشکیل دهند.
در مطارحات ج1 از ص 459-461
قالوا: و ليس صاحب النوع النفس، فانّ النفوس لا بدّ و ان تقبل الضرر و تتألّم‏ بتألّم ابدانها(نفوس قبول ضرر و تألم می کنند ولی صاحب نوع به تالم افراد نوع متالم نمی شود)، و صاحب النوع لا يتألّم بتألّم نوعه، و للنفس علاقة ببدن واحد، و صاحب النوع عنايته بجميع ابدان نوعه(تدبیر تکمیلی از اینجا به دست می آید ولی در صفحه بعد هم تصریح می کند)
 قالوا: و انجذاب الدهن الى النار- لمّا تبيّن انّه ليس لضرورة عدم الخلاء على ما ذكرنا، و لا لجذب «1» النار بخاصّيّته «2»- فهو ايضا لتدبير متعلّق بصاحب النوع الحافظ للصنوبرة و لغيرها، و هذا «3» صاحب النوع للنار هو الذى «4» سمّاه الفرس «ارديبهشت». فانّ الفرس كانوا اشدّ مبالغة فى ارباب الانواع، حتّى انّ النبتة التى يسمّونها «هوم»- التى تدخل فى اوضاع نواميسهم- يقدّسون لصاحب نوعها و يسمّونه «5» «هوم ايزاد» «6». و كذا لجميع الانواع. و هرمس و اغاثاذيمون «7» و افلاطون لا يذكرون الحجّة على اثباتها، بل يدّعون فيها المشاهدة.
ص 461
 و النفس يحصل منها و من البدن الذى تتصرّف فيه حيوان واحد هو نوع «12» واحد، و ربّ النوع ليس كذا على مذهب الحكماء الاول‏ . ثمّ ربّ النوع اذا كان فيّاضا لنوعه، فلا يكون محتاجا الى الاستكمال به بخلاف النفس، فانها مفتقرة الى الاستكمال به.(شیخ اشراق همین نکته را گرفته است که نفس علت بدن نیست. به دلیل استکمالی بودن آن البته ملاصدرا با حرکت جوهری حل کرده است)
شیخ اشراق به تدبیر نفوس می گوید تصرف، ولی تدبر را به هر دو گفته است. هم به عقول گفته است نور مدبر و هم به نفوس. ولی نور متصرف فقط نفس است.
پس دو نکته را مطرح کردیم و چهار نکته دیگر باقی مانده است.