جلسه 48
يكشنبه, 26 شهریور 1396
03:04 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
تقریبا نظام و دستگاه فلسفی حکمت اشراق را به پایان رساندیم.
نظام نوری، عالم ماده، قوس صعود و نزول و معاد طرح شد.
چند تا مسئله عمده در حکمت اشراق می ماند که اولین آنها به لحاظ اهمیت بحث علم اشراقی است.
بعدا هم یکی دوتا موضوع دیگر را طرح می کنیم.
با این حساب کل فلسفه حکمت اشراق، مباحث کلی اش مطرح شده است.
در مسئله علم اشراقی ذیل چند شماره بحث خواهیم کرد.
اولین بحث، حقیقت علم است.
صدرا در حکمت متعالیه معتقد است علم از دو تا محور اساسی شکل می گیرد، یکی حضور شیئ مجرد در نزد شیئ مجرد است(حضور مجرد لمجرد).
و دیگری بحث اتحاد عالم با معلوم است.
بنیاد و حقیقت علم از نگاه صدرا روی این دو محور استوار است.
اولی حضور مجرد در نزد مجرد و دومی اینکه این حضور باید به نحو اتحاد باشد.
نتیجه این نگاهی که صدرا راجع به حقیقت علم دارد این است که معلومات مادی(اشیاء مادی) به دو دلیل نمی توانند معلوم ما باشند. اساسا اینها معلوم قرار نمی گیرند. یکی اینکه رکن اول را ندارند، چرا که علم یعنی حضور مجرد لمجرد. اگر اینجوری است، شیئ مادی که مجرد نیست پس محور اول تخریب می شود.
پس اشیائ مادی در آنها حضور مجرد لمجرد قابل اجرا نیست به صورت مستقیم
اشیاء مادی قابل اتحاد با عالم نیستند.
پس بنابر این اشیاء مادی معلوم نمی توانند واقع شوند مگر به دو صورت.
یکیش چیزی است که به طور معلومی در انسان ها جریان دارد
انسان ها از طریق برخوردی که از طریق آلات و وسائط با اشیائ حسی و مادی پیدا می کنند، این ارتباط مستقیم آلات جسمانی با اشیاء خارجی موجب اعدادهایی در انسان می شود
تمام کارهایی که طبیعی دان ها در این حوزه انجام می دهند، همه اینها اعداد می کند.
برخورد دست با شیء، برخی از امور بین سطح پوست و آن شیء، سلسله اعصاب و ... همه اینها سر جای خودش هست ولی همه اینها اعداد می کنند نفس را برای اینکه نفس در ساحت خودش که ساحت تجردی است، صور مشابه و از یک جهت عین، آن حقایقی که منشأ اعداد شد را در ساحت نفسانی و تجردی خودش انشاء و ایجاد بکند.
حالا سوال می کنیم. این چیزهایی که در پیش خودش انشاء و ایجاد کرد آیا شرایط معلوم شدن را دارند؟ بله. اولا خودشان مجردند. پس شد حضور مجرد لمجرد
ثانیا نفس هم با اینها متحد است.
پس هر دو تا رکن هویت علم هم اینجا هست.
پس انسان به معرفت دست پیدا می کند.
اینجا معلوم بالذات این صور هستند و معلوم بالعرض آن اشیاء خارجی.
حالا چطور می خواهیم مطابقت را فراهم کنیم باید بعدا بگیم. قواعد سنخیت، ارتباط با علل آن حقایق در عالم مثال و ... قابل طرح است.
در هر صورت اگر اشیاء مادی بخواهند معلوم مثل ما شوند باید آن دو شرط طی فرایندی فراهم شود.
اینجاست که علم حصولی شکل می گیرد.
این یک طریق است.
یک جور دیگر هم هست
آن هم به واسطه علل فوقانی عالم ماده است.
مثلا فرض کنید، خدای متعال چطور به مادی و مادیات علم دارد؟ خدا که علم حصولی ندارد.(طبق نظر صدرا)
خداوند از باب علم به علل عالم ماده به آنها علم دارد.
همه عالم ماده پیش از اینکه در عالم ماده باشد، در علل خود هستند.
گرچه صدرا کاملا بر همین عقیده باقی نمی ماند.
جلوتر که رفتیم، او تأثرا از شیخ اشراق علم حضوری باری تعالی به عالم ماده را می پذیرد.
این بیاناتی که صدرا در این بحث دارد.
حالا می شود اشکالاتی را طرح کرد.
نوسان زیادی در کلام صدرا هست، همه اش ب خاطر قدرت مند بودن کلام شیخ اشراق است.
صدرا علم نفس به بدنش را حضوری می داند ولی با آن بحث هایی که دارد سازگاری ندارد. حضور مجرد لمجرد و اتحاد در کار نیست.
توضیح می دهد که وقتی چاقو به دست ما می خورد علم حضوری داریم.
چطور شما علم نفس را به قوای منطبعه که مادی هستند را قبول می کنید؟ اینها با مبانی شما سازگاری ندارد.
حتی صدرا گاهی علم باری تعالی و مفارقات را به مادیات قبول کرده است ونه از طریق عللش.
این بحث ها و مشکلات است.
حالا می آییم دیدگاه شیخ اشراق را نگاه کنیم.
در باب علم شیخ اشراق توفیق فراوانی داشته است اگر چه خللی هم داشته است. پس از او خیلی ها متأثر از شیخ اشراق هستند در علم. یکی از چیزهایی که فلسفه اشراق را در میان فلاسفه زنده نگه داشت نگاه ایشون به علم است که تا الان اثر گذار است.
مسئله علم باری تعالی حتی خواجه را هم تابع کرده است.
اولین گام مهم ایشون در باب حقیقت علم، حذف یک قید از حقیقت علم است.
آن قید تجرد در معلوم است.
او می گوید در معلوم تجرد شرط نیست، آن چیزی که شرط است تجرد عالم است.
علم می شود حضور معلوم نزد عالم مجرد.
تبیین حقیقت علم حضور الشیء عند المجرد است. 
خواه آن شیء مجرد باشد و خواه آن شیئ مادی.
این بیان اختصاصی به علم حضوری ندارد.
در تلویحات ج 1 ص 70(همان حکایت منامیه است. حل و فصل مسئله علم برای شیخ اشراق در حکایة منامیه است)
 (55) حكاية و منام و كنت زمانا شديد الاشتغال(بعضیا می گویند این اشتغال شدید سبب مالیخولیا شده است ولی این چه مالیخولیایی است که اینهمه خبر از غیب و معارف می دهد) كثير الفكر و الرياضة و كان يصعب علىّ مسألة العلم و ما ذكر فى الكتب لم يتنقّح لى فوقعت ليلة من الليالى خلسة فى شبه نوم لى فاذا أنا بلذّة غاشية و برقة لامعة و نور شعشعانى مع تمثّل شبح انسانى فرأيته فاذا هو غياث النفوس و امام الحكمة المعلّم الاول على هيئة اعجبتني و ابّهة ادهشتني فتلقّاني بالترحيب و التسليم حتى زالت دهشتى و تبدّلت بالانس وحشتى فشكوت اليه من صعوبة هذه المسألة فقال لى ارجع الى نفسك(چقدر روایت داریم در باب معرفت نفس) فتنحلّ لك،
تا میرسه صفحه 72 
 فاعلم انّ التعقّل هو حضور الشي‏ء للذات المجرّدة عن المادّة (در صفحه 487 گفته التعقل و العلم) و ان شئت قلت عدم غيبته عنها(حضور را تفسیر کرده است به عدم غیبت)

ص 152 ج2:
اینجا به جای حضور گفته است ظهور. ظاهر شدن، و حاضر بودن را به یکدیگر پیوند می زند.
 (162) فاذن الحقّ فى العلم(البته درباره علم باری تعالی است) هو قاعدة الاشراق، و هو انّ علمه بذاته هو كونه نورا لذاته و ظاهرا لذاته، و علمه بالأشياء كونها ظاهرة له امّا بأنفسها أو متعلّقاتها التى هى مواضع الشعور المستمرّ للمدبّرات العلويّة.
بحث دومی که در این وادی باید شروع کنیم:
حقیقت علم روشن شد.
حقیقت علم منقسم می شود به دو قسم که این بزرگترین تقسیم علم است در جهان اسلام که خیلی اساسی است. 
تقسیم علم به علم حصولی و علم حضوری.
ابتدا یک تعریف ابتدایی عرض کنیم:
این تقسیم علم به علم حضوری و حصولی 
اگر معلوم بدون وساطت مفهومی پیش عالم حاضر است: علم حضوری
اگر معلوم به واسطه صورتش باشد: حصولی، آنی که حقیقتا حاضر است پیش عالم مفهوم است. از قبل مفهوم آن شیء هم به گونه ای حاضر می شود.
این شیء در غالب صورتش پیش عالم حاضر است
علم ما به تمام صور، علم حضوری است. علم حصولی یعنی حضور الشیء عند العالم بالمفهوم.
چون همان مقدار حضور پیدا می شود علم پیدا می شود.
حضور صورت الشیء خودش یک جور حضور الشیء است.
علم حضوری وساطت مفهوم ندارد. خود شیء حاضر است مستقیما
آن چیزی که الان مهم است وساطت مفهوم و عدم وساطت مفهوم است.
وساطت آلات را فعلا کاری نداریم.
در جایی که وساطت مفهومی نیست، یک سوال: آیا آلات واقعا واسطه اند و بین عالم و معلوم فاصله ایجاد می کنند یا اینکه این واسطه ها کاری می کند که فاصله عالم و معلوم برداشته شود؟
الان یک شبهه جدی است که آیا این واسطه ها فاصله بین عالم و معلوم ایجاد می کند یا اینکه اینها فاصله را بر می دارند؟
در فضای صدرا اینها واسطه اند برای اینکه فاصله برداشته شود و شیء بیاید اینجا
در نظام حکمت اشراق اینها واسطه اند تا فاصله برداشته شود و نفس برود آنجا
در هر صورت، در علم حضوری واسطه ای بین عالم و معلوم نیست به معنای وساطت مفهومی.
واسطه هایی که وجود دارد نه اینکه فاصله ایجاد کند بین عالم و معلوم
اینها آمده است که فاصله را بردارد.
آیا با طرح صدرایی از ماده وصورت، اساسا تفیکیک بین شیء مادی و مجرد برداشته نمی شود؟ همه دیگر از یک سنخ اند. پس خدا هم می تواند به مادیات علم داشته باشد همانگونه که به مجردات علم دارد.

شیخ اشراق برای تبیین علم حصولی خصوصیات برای آن برشمرده است:
علم حصولی اساسا کلی است و هویت شخصی جزئی ندارد. این ابتکار شیخ اشراق است که ملاصدرا به شدت از آن استفاده کرده است. جزئیات فقط با علم حضوری است.  ص 484 ج1(شاید 2)
علم ما به خود ما حصولی نمی تواند باشد، چون علم ما به خودمان جزئی است و علم حصولی جزئی نمی شود. من در علم خودم با خودم با شخص روبرویم ولی اگر خودم را با مفهوم بشناسم همیشه خودم را کلی خواهم یافت و این تفاوت دارد با وجدان خودم.
در علم حصولی معلوم بالذات و بالعرض درست می شود ج 1 ص 72. آن چیزی که در کمند شماست غیر از آن چیزی است که از طریق آن به آن علم دارید.
معلوم بالعرض در علم حصولی حتما باید غایب باشد. اساسا شیخ اشراق هویت علم حصولی را علم به غایب می داند.
علم حصولی نیاز به مطابقت دارد.
علم حصولی تقسیم می شود به تصور و تصدیق. علم حضوری چنین تقسیمی ندارد. ج 1 ص 489: در طی یک سوال و جواب