جلسه 21
شنبه, 2 اردیبهشت 1396
10:11 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
وارد صفت علم شدیم.
جلسه قبل بیشتر بحث مطرح شد ولی متن خوانده نشد. مضاف بر اینکه یکی دو نکته باید اضافه شود.
خلاصه نگاه شیخ اشراق به علم باری تعالی:
علم ذات ب ذات را درباره حق مطرح می کند. نور محض است پیش خودش حضور دارد و هیچ غیبتی ندارد.
اگر همین نوری بودن وجود حق تعالی را یک مقدار بیشتر پیگیری می کرد می توانست علم به ما سواه را به صورت اجمالی و تفصیلی تبیین کند. ملاصدرا می گوید شیخ اشراق علم اجمالی به ماسواه در مقام ذات راقبول ندارد، ص 261 ج6 اسفار 
و الثامن أنه يلزم عليه أن لا يعلم الباري جل ذكره شيئا مما سواه‏
في مرتبة ذاته لا على وجه التفصيل و لا على وجه الإجمال لأن العلم الإجمالي له بالأشياء باطل عنده كما ذكره في كتاب المطارحات( ص ۴۷۰ ج ۱) 
حاجی سبزواری اشکال می کند به ملاصدرا.
به ظاهر در همان صحفه مطارحات این سخن به نظر می آید ولی بر اساس مبانی و بقیه سخن هایش خیلی بعید است چنین چیزی را بپزید.
 جل جناب الشيخ عن هذا التجويز كيف و كل مجرد عاقل لذاته و هو علمه بذاته تفصيلا و هو بعينه علمه بما سواه إجمالا و العلم الإجمالي الكمالي متفق عليه و الإجمالي 
در مقام ذات یعنی قبل از ایجاد. این گردنه سختی است.
پس شیخ اشراق خصوصا با بیانات ملاصدرا، علم باری تعالی به موجودات در مرتبه ذات را تصویر نکرده است
اما علم باری تعالی به ماسواه پس از ایجاد را به دو صورت ایجاد کرده است:
در مقام فعل به نحو اضافه اشراقی: همه موجودات عالم را حق تعالی احاطه وجودی دارد. این دیدگاه ابتکاری اوست.
اشیائی که موجود نیستند(در گذشته بودند یا در آینده)، شیخ اشراق از طریق وجود صورت علمیه آنها در نفوس افلاک توضیح داده است.(یک جا می گوید مبادی عقلیه: اگر منظور صورت در عقول است که او چنین چیزی را قبول ندارد. پس باید مرادش علم به شیء از طریق عللش باشد) خدا علم حضوری دارد به صور و مفاهیمی که در افلاک هستند. این علم به یک معنا حصولی است ولی برای خدا چیزی حاصل نشده است. 
ص152 ج2
 فاذن الحقّ فى العلم هو قاعدة الاشراق، و هو انّ علمه بذاته هو كونه نورا لذاته و ظاهرا لذاته، و علمه بالأشياء كونها ظاهرة له امّا بأنفسها أو متعلّقاتها التى هى مواضع الشعور المستمرّ للمدبّرات العلويّة(اینها جایگاه علم به مادون هستند ص 478ج۱). و ذلك اضافة، و عدم الحجاب سلبىّ. و الذى يدلّ على انّ هذا القدر كاف،-هو انّ الابصار انّما  كان بمجرّد اضافة ظهور الشي‏ء للبصر مع عدم الحجاب.
487-488 ج۱:
اگر نفس بتواند علم اشراقی داشته باشد خدا هم باید داشته باشد
 و اذا صحّ العلم الاشراقىّ(اشراق سبب حضوری بودن این علم است: این واژه هویت علم حضوری را توضیح می دهد) لا بصورة و أثر بل بمجرّد اضافة خاصّة هو حضور الشي‏ء حضورا اشراقيّا كما للنفس، ففى واجب الوجود اولى و اتم‏  فيدرك ذاته لا بأمر زايد على ذاته(علم باری تعالی به خودش به واسطه صورت نیست)- كما سبق فى النفس- و يعلم الأشياء بالعلم الاشراقىّ الحضورى‏
مشاء علم حضوری به ماسوا عقول و باری تعالی را مطرح نمی کردند.
شیخ اشراق می گوید اگر من به خودم و ما سوا علم حضوری دارم چرا واجب الوجود اینگونه نباشد
او علم ذاتی به ماسواه را طرح نمی کند
علم صوری در جایی است که شیء از عالم غایب باشد.اگر علم حضوری ممکن نباشد، علم حصولی می شود. ما مثلا به ستاره ها و سیاراتی که نمی بینمشان علم حصولی داریم. چیزی از واجب الوجود غایب نیست که بخواهد علم حصولی داشته باشد
او از علم حصولی به علم صوری هم تعبیر می کند.
 فواجب الوجود مستغن عن الصور، و له الاشراق و التسلّط المطلق فلا يعزب عنه شى‏ء، و الامور الماضية و المستقبلة- ممّا صورها تثبت عند المدبّرات السماويّة-(هرجا بگوید مدبر منظور نفس است. مدبرات سماوی نفوس فلکی هستند) حاضرة له لانّ له الاحاطة و الاشراق على حامل تلك الصور، و كذا للمبادئ‏ العقليّة(چون در جایی دیگر گفته است که عقول و مفارقات و باری تعالی علم صوری ندارند، پس باید به گونه ای دیگر توضیح دهد)(اقول: شاید مراد این است که مبادی عقلیه هم احاطه دارند بر مدبرات سماوی و از این طریق به موجودات ماضی و مستقبل علم دارند: چرا که گفته است کذا للمبادی العقلیه، استاد ل را به حاضرة برگرداندند حاضرة له و للمبادی العقلیه ولی من گفتم له الاحاطه و کذا للمبادی العقلیه الاحاطه). ف «لا يَعْزُبُ» عن علمه «مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ»
به نظرم ما فقط به مفاهیم بسیط خود علم حضوری داریم(وجودا و ماهیة) ولی به سایر مفاهیم فقط از لحاظ وجودشان علم حضوری داریم و از لحاظ محتوایشان علم حصولی داریم. علم به محتوای آنها، از طریق علم به اجزاء آنهاست.
و فى الجملة الاوّل محيط بجميع الأشياء من دون حاجة له الى صورة و فكرة و تغيّر(به خاطر نکته ای است در عبارات بالاترش)، و حضور رسوم( ؟استاد چیزی نگفتند. گفتند چون خود شیء حاضر است می گوییم صورتش حاضر است. رسوم و صور مدرکات پیش باری تعای حاضر است چون خود ذات آنها حاضر است) المدركات عنده لحضور ذواتها، و ادراكه بذاته حياته، و لا تزيد حياته على ذاته، و علمه و بصره شى‏ء واحد.
و الصفات التى هى صفات كمال «6» كلّها راجعة الى ذاته، و له صفات سلبيّة و اضافيّة، و امّا التكثير  فى ذاته فممتنع.
یک جای دیگر اشاره می کند که علم به موجودات گذشته و آینده از طریق صور است:
ص 237 ج۲: 
 و اعلم أنّ نقوش الكائنات أزلا و أبدا محفوظة «8» فى البرازخ العلويّة مصوّرة- 8، و هى واجبة التكرار- 9. فانّه ان كان فى البرازخ العلويّة نقوش غير متناهية الحوادث مترتّبة لا يكون شي‏ء منها الّا بعد شي‏ء، فتلك النقوش هى نفس «9» من «10» السلاسل المجتمعة المترتّبة، فيتناقض «11» ما برهن عليه و هو محال.- 
ص244 ج ۲:
 و اعلم أنّ كلّ شي‏ء ممّا فى العالم العنصرىّ مصوّر فى (نفس) الفلك على نحو ما وجد هاهنا بجميع هيئاته، و كلّ انسان منقوش مع جميع أحواله و حركاته و سكناته ما وجد و ما سيوجد «وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ وَ كُلُّ صَغِيرٍ وَ كَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ.»(زبر را تعبیر کرده است به نفوس فلکی)
وقتی علم باری تعالی به ماسواه را از طریق اضافه اشراقی می گیرد، آیا تحول در اشیاء، موجب تحول در عالم نمی شود؟
نه، این اضافه در مقام فعل است و خارج از ذات است.
چندتا تعبیر دارد.
در بقیه چیزها اینجوری است: باری تعالی مبدأ هست، حالا اگر آن شیء از بین برود، آیا در خدا مشکلی پیش می آید؟
فرض کنید یک شیء در سمت راست شما باشد، اگر بگذارندش سمت چپ، تغییر در اضافه پیش آمده است ولی تغییر در ذات شما رخ نداده است.
او می گوید اگر علم حق تعالی به اشیاء زمانی، از طریق حصولی صوری بود با تحول در شیء باید صورت تغییر می کرد و این صور چون در ذات است، باید ذات هم تغییر کند.
این را صحفه ۴۸۸ ج۱ می گوید:
و اذا كان علمه حضوريّا اشراقيّا لا بصورة فى ذاته، فاذا بطل الشي‏ء مثلا و بطلت الاضافة، لا يلزم تغيّره فى نفسه، كما انّه اذا كان زيد موجودا و هو مبدأ له، فاذا لم يبق زيد موجودا و ما بقيت اضافة المبدئيّة لا يلزم منه تغيّر فى ذاته. و انت تعلم انّ ما على يمينك اذا انتقل الى يسارك فبتغيّر الاضافة لا بتغيّر فى ذاتك. و العلم الزمانىّ على وجه يوجب التغيّر ممتنع فى حقّ واجب الوجود، و من علم انّ زيدا «سيجى‏ء»، فاذا جاء ان بقى عنده انّه «سيجى‏ء» فهو جاهل. و ان علم انّه جاء و بطل عنه علمه الاوّل، فتغيّر. و هذا فى العلم الصورىّ يتوجّه. و امّا العلم الاشراقىّ الحضورىّ لذوات الأشياء و لصورها التى فى المدركات السماويّة الغير الممتنع عليها التغيّر- التى هى حاضرة بصورها و تغيّراتها للاوّل( مددرکات با صورشان و تغیرات صورشان برای اول تعالی حاضرند) من دون تغيّره- فلا يلزم منه هذا 
شیخ اشراق برخلاف بسیاری از فلاسفه که بصر را به علم بازمی گردانند،(بصیر: عالم به مبصرات)، او با توجه به علم اشراقی، می گوید علم به بصر بازمی گردد. بصر یعنی علم حضوری بدون حجاب. خداوند حضور دارد نسبت به همه اشیاء و به همه ابصار دارد
باید سمع و لمس و ... را هم ابصار بدارند.
ص 150 ج 2:
 لمّا تبيّن انّ الابصار ليس من شرطه انطباع شبح أو خروج شي‏ء بل كفى عدم الحجاب بين الباصر و المبصر فنور الانوار ظاهر لذاته على ما سبق، و غيره ظاهر له «لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ»  اذ لا يحجبه شي‏ء عن شي‏ء؛ فعلمه و بصره واحد و نوريّته قدرته، اذ النور فيّاض لذاته‏
در صفحه ۲۱۴ ج۲ همین بحث آمده است:
 فنور الانوار و الانوار القاهرة مرئيّة برؤية النور الاسفهبد و مرئيّة برؤية بعضها بعضا، و الانوار المجرّدة كلّها باصرة.»
 و ليس بصرها يرجع الى علمها بل علمها يرجع الى بصرها
باری تعالی به اشیاء عالم می شود، پس یک چیزی خواهد داشت(علم حضوری اشراقی)، حالا که چیزی پیدا شد یا میگید که هیچی برای خدا حاصل نشده است پس علم پیدا نکرده، اگر چیزی برای او حاصل شد باید گفت که مطابق با معلوم هست یا نه؟ چرا چنین سوالی را مطرح نمی کنید؟
وقتی علم پیدا می کند آیا چیزی حاصل می شود یا نه؟ اگر چیزی حاصل می شود از کجا می دانید مطابق با واقع است؟
شیخ اشراق می گوید در علوم حصولی این سوال مطرح است ولی در علم حضوری اشراقی خود شیء نزد عالم حاضر است لذا اصلا بحث از تطابق و عدم تطابق نمی شود.
سؤال اذا علم مدرك ما شيئا ان لم يحصل فيه شى‏ء فما ادركه، و ان حصل فلا بدّ من المطابقة جواب العلم الصورىّ يجب ان يكون كذا. و امّا العلوم الاشراقيّة المذكورة، فاذا حصلت بعد ان لم تكن، فيحصل للمدرك شى‏ء ما لم يكن: و هو الاضافة «3» الاشراقيّة لا غير، و لا يحتاج الى المطابقة 
سؤال أ ليسوا قسموا العلم الى تصوّر و تصديق؟
جواب يجب ان يقيّد العلوم بعلومنا التى هى غير علومنا بذواتنا و الامور التى يكفيها الحضور الاشراقىّ، و امّا ما سوى ذلك من علم الاوّل و علوم المدركات بذواتها فليست من التصوّر و التصديق بالحقيقة. و المتخشّف الذى  يتهوّر فى المعقولات جزافا من غير فكرة صحيحة و لا مشاهدة، قد ذكرنا فساد ما يراه فى انّ الادراك هو أن ينال ذات المدرك ذات المدرك، و ما يراه من المذاهب الجاهليّة من انتقاش واجب الوجود بالصور و جواز تغيّره من صورة الى صورة و هيئة الى هيئة فليطلب ممّا سبق‏