جلسه 11
سه شنبه, 3 اسفند 1395
10:08 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بعد از اینکه یک سری از بحث ها به عنوان مقدمات بحث راجع بود، وارد تبیین نظام نوری شدیم.
در ارتباط با نظام نوری و بحث از تک تک فقراتش لازم بود چند مطلب به عنوان مقدمه طرح شود.
مقدمه اول نقطه شروع این فلسفه بود که معرفت نفس است. با سه گام از طریق نفس به نظام نوری می رسد.
جلسه قبل هم برخی از نکات لازم را در این بحث اشاره کرده بودیم.
علم حضوری نفس به خود ولو یک لحظه هم اتفاق بیفتد اصل بحث محقق خواهد شد. چنین وجودی نوری است و جوهری و بسیط و موجودات مافوق او همه هویت نوری باید داشته باشند.
وقتی ما تجرد نفس را اثبات می کنیم تنها نکته ای که باید اثبات کنیم این است که با متلاشی شدن بدن ضرورت ندارد که نفس از بین برود. در بحث ما هم نیاز نیست که برویم بگیم از اول تولد ما حقیقت تجردی داشتیم و ... بلکه یک لحظه تجرد را اثبات کنیم کافی است.
این مطلب اولی بود که به عنوان مقدمات گفتیم.
نکته بعدی موضوع فلسفه اشراق است.
حکمای مشاء موضوع فلسفه را موجود را بما هو موجود یا وجود می دانند. 
شیخ اشراق از آنجا که وجود را یک حقیقت اعتباری می داند و می گوید فیلسوف باید از واقعیت نظام هستی بحث کند، به این نتیجه می رسد که طرح موجود به عنوان موضوع فلسفه طرح نادرستی است.
ص 65 ج ۲
 و تبيّن بهذا انّه ليس فى الوجود ما عين ماهيّته الوجود فانّا بعد ان نتصوّر مفهومه، قد نشكّ فى انّه هل له الوجود أم لا؟ فيكون له وجود زايد و يتسلسل.
می گوید ما در خارج چیزی نداریم که تمام هویتش وجود باشد، حقیقتش را وجود تشکیل دهد.
وقتی ایشون وجود را اعتباری می داند در ص 67 می گوید:
 ثمّ انّ بعض اتباع المشّائين بنوا كلّ أمرهم فى الالهيّات على الوجود
شهرزوری این عبارت را باز کرده است: 
 فان موضوع العلم الالهى عندهم الوجود؛ و الواجب لذاته هو الوجود المحض فهو المبدأ لجميع الماهيات الممكنة و وجوداتها العرضية
بعد شیخ اشراق می آید معانی وجود را ذکر می کند. می گوید مردم اینجوری می فهمند. اگر حکما مشاء چیز دیگری می فهمند باید معرفی اش کنند.نه اینکه بگوییند اظهر الاشیاء است. ما هرچی از وجود می فهمیم اعتباری است. شما بیایید معنا دیگری ارائه بدهید.
خود ایشون هیچ تصریحی ندارد که موضوع فلسفه چیست.
ولی شارحان تقریبا آمدند یک کاری کردند.
تلاش کردند یک معنا دیگری از وجود پیدا کنند و نوری که در دستگاه شیخ اشراق هست را به آن وجود برگردانند.(اول شهرزوری و بعد ملاقطب)
بعد در این معنای تعمیم یافته از نور، ظلمت هم شامل می شود.
حقیقت نور یعنی یک شیء از کتم عدم بیاید.
مثلا در 285 شرح شهرزوری و 283 ملاقطب(هر دو ذیل صفحه 106 ج2 مجموعه مصنفات) اشاره کرده اند.
اولين نقدی که در فعالیت شارحان می توان وارد کرد این است که این سخن با نظام شیخ اشراق نمی سازد چرا که شیخ اشراق نور را یک جوری تعریف می کند که در مقابلش ظلمت است و قابل تعمیم نیست.
شیخ اشراق نور را بخشی از موجودات عالم می داند و بخشی را ظلمت.
ملاصدرا هم شبیه همین کار را انجام می دهد ولی کارش با کار ملاقطب و شهرزوری فرق دارد. مراد آنها از وجود، کون الماهیة و حصول ماهیت است. چیزی غیر از ماهیت نداریم. این ماهیت می تواند جعل شده باشد و حاصل شده باشد. مانند حرف سید سند. اینها کاملا همگام با حکمت مشاء و حمت متعالیه نمی شوند. همچنان دستگاه ماهوی حاکم است.
ولی ملاصدرا می گوید نوری که شیخ اشراق می گوید همان وجود است. وجود است که ظاهر بذاته و مظهر لغیره است.
ولی مثل ملاقطب و شهرزوری یک معنای خاصی از وجود مد نظر داشته اند.
سید سند اصالت ماهیتی است و وجود را انتزاعی می گیرد. برعکس کار ملاصدرا.
می توان گفت که موضوع فلسفه شیخ اشراق نور باشد با همان مفهوم ماهوی.مشکلی که پیدا می شود که این موضوع شامل همه موجودات نیست. در مقابل نور بعضی از موجودات ظلمانی است در حالی که موضوع فلسفه باید شامل همه واقع بشود.
یک موضوع دیگری که می توان پیشنهاد داد جوهر است. همان جواهر نوری را شامل می شود و هم ظلمانی.ولی مشکل دیگری که پیش می آید این است که اعراض را شامل نمی شود. پس موضوع فلسفه شیخ اشراق جوهر هم نمیت واند باشد.
شاید بهترین چیزی که می تواند موضوع فلسفه او باشد ماهیت است. ماهیت اصلیه، ماهیت محققه. این موضوع همه موجودات را شامل خواهد شد.
ممکن است یک مشکلی پیش بیاید که ماهیت اصیله یا جوهر است یا عرض است. این ماهیت چطور به عنوان عام می خواهد موضوع باشد. آن مفهوم کلی ماهیت را شیخ اشراق اعتباری می داند.  یا اینکه بیاییم ماهیت را به عنوان یک مقوله بگیریم.
واقعیت چیست که در فلسفه از آن بحث می شود؟ وجود یا ماهیت ای..
بحث بعدی که برای نظام نوری باید گفته شود تقسیمات واقع است که خود ایشان گفته اند تقسیمات شیء
می گوید شیء یا نور است یا ظلمت.
نور یعنی ظاهر لذاته(خود پیدایی، وجدان، علم) و مظهر لغیره
ظلمت یعنی پوشیدگی و عدم ادراک
نور را دو قسمت می کند:
نور جوهری و نور عرضی
ج2 ص 117: در اینجا خود نور را اینگونه تقسیم می کند که نور یا فی نفسه لنفسه است(نور جوهری: اینها نور محض هستند.مجرد هستند در جنس ذاتی آنها مادی نیست) و یا نور فی نفسه لغیره( عرض است) می گوید نور عرضی دو قسم است:(یا مجرد است یا مادی). (ملاصدرا باهر دو اینها مخالف است) شیخ اشراق می گوید یک سری اشراقات و تابش هایی(نور سانح)(نور عرضی مجرد) در بین انوار جوهری وجود دارد که به آنها می گوید نور مجرد. مثلا دریافت های علمی ای که نفس از عقل فعال دارد. علاوه بر این نور عرضی گاهی مادی است.
ظلمت: در مقابل نور هست، عدم نور می شود ظلمت. هر تفسیری که برای نور کردی نقیضش می شود ظلمت. او می گوید نور و ظلمت تناقض است(نه عدم و ملکه: آنچنان که مشاء می دانست: البته آنها فقط نور حسی را می گفتند)
ظلمت یا جوهری است(موضوع نمی خواهد) (جوهر غاسق؛ برزخ) یا عرضی است(قائم به غیر است)
اگر ظلمت نقیض نور است، باید عدمی باشد و عدم چیزی نیست
به ظلمت عرضی تعبیر هیئات ظلمانی می کند.
نور عرضی مادی را می گوید هیئات نورانی. مانند همین نوری که لامپ دارد.
هیئات نوری یا مجرد(نور سانح) است یا مادی(همین نور محسوس)
ایشون وقتی شیئ را به نور و ظلمت تقسیم می کند به تبع آن عالم را هم تقسیم می کند: عالم یا عالم نور است یا عالم ظلمت. در عالم نور هم جواهر نوری هست و هم هیئات نوری. در عالم ظلمت هم جواهر ظلمانی است و هم هیئات ظلمانی.
از این دو عالم به عالم شرق و غرب هم نام می برد.
یک نوع ظلمت در عالم نور هم وجود دارد. غیر از نور الانوار همه یک نور ظلمت دارند که این ظلمت از سنخ نقص است و نه از سنخ عدم حضور و غیبوبة.(می توان ظملت را مشترک لفظی گرفت:‌در اینجا یعنی عدم و ضعف و نقص) در ص 235 ج2 :
 الشقاوة و الشرّ انما لزما فى عالم الظلمات من الحركات، و الظلمة و الحركة لزمتا من جهة الفقر فى الانوار القاهرة(عقول) و المدبّرة(نفوس)
، و الشرّ لزم بالوسايط. و نور الانوار يستحيل عليه هيئات و جهات ظلمانيّة، فلا يصدر منه شرّ. و الفقر و الظلمات لوازم ضروريّة للمعلولات كساير لوازم الماهيّة الممتنعة السلب. و لا يتصوّر الوجود الّا كما هو عليه، و الشرّ في هذا العالم أقلّ من الخير بكثير.
عدم را معقول ثانی می داند و ذهن می سازد.
ایشان در مجردات قائل به اعراض است
نور را ایشون حضورو ادراک و علم مطرح می کند و اینها را در نور عرضی مجرد و جوهری مجرد می توان تطبیق کرد ولی در مورد نور حسی ما را دچار مشکل می کند. گویی که یک خلط بین نور حسی و نور معقول برای او رخ داده است.
درست است که نور ظاهر بذاته و مظهر لغیره است ولی نور حسی معمولی این تعابیر در موردش معنا ندارد.
البته از نور حسی می توان به عنوان تشبیه استفاده کرد. به عنوان مثال نه اینکه حقیقتش آن گونه باشد.
از یک جهت سمبل آن نور ، درعالم ظلمت همین نور حسی است هرچند که نمی شود آن تعابیر فلسفی را در موردش بکار برد. این نور را یک جور جلوه آن حقیقت دانست.
این یک مشکلی است در نظام ایشان.
او به نور حسی خیلی اهمیت می دهد در این عالم: خورشید، شمع و ...
شارحان کلام ایشان تلاش هایی کرد اند که نور را به نوعی معنا کنند که شامل ظلمت هم شود و نور را به معنای وجود برگردانند و وجود را تعمیم دادند به عالم ظلمت(که البته با وجودی که با اصالت ماهیت بسازد)ولی خود شیخ اشراق این را نمی گوید.
مي شود یک کار دیگر کرد که شیخ خودش نگفته است و به نظام شیخ اشراق هم ضرر نمی زند.
نور را با همان هویت نوری و ماهوی تعمیم دهیم. این مشابه کاری است که در حکمت صدرایی هم داریم. وقتی می گوییم وجود اصیل است، یک فعلیت مطلق درست می کنیم یک فعلیت در مقابل قوه، بر اساس نظام تشکیکی. همان فعلیت که ضعیف شود قوه است.دوحوزه ای شدن در صدرا در بستر تشکیک است.
اگر چنین کاری انجام می شد به راحتی می توانستیم بگوییم که نور موضوع فلسفه است.
نور در نظام تشکیک خاصی به مراحلی از ضعف میر سد که اسمش را می گذاریم ظلمت. ملاصدرا می گوید گاهی وجود آنقدر ضعیف است که دم عدم است. وجود مساوق با علم است ولی علم در مقابل جهل داریم.
مثلا عالم ماده را می گوید سراسر جهل است ولی علم ضعیف دارد.
اگر می آمد نور را در نظام تشکیک خاصی مطرح می کرد و می گفت همین نورهای معمولی و اجسام همان نور ضعیف شده اند. جسم هم به خودش ادراک دارد ولی فوق العاده ضعیف که بهش می گوییم جهل، غیبت.
مشکلات بعدی: دستگاه علیت دچار مشکل است بین ظلمت محض و نور.
ایشون می تونست بدون خراب کردن نظام نوری اش فقط با ورد تشکیک به آنجا می توان مشکل را حل کرد.
در این حالت ظلمت محض می شد عدم محض.
مثل همین کاری که ملاصدرا در وجود می کند. به یک جلوه تمام عالم را نور می بینیم، علیت و سنخیت حل می شود.

ملاحظه 4:
ایشون با اینکه خودش مبدع و کاشف مثال است، در تقسیم عالم به آن اشاره ای نکرده است. بالاخره تعیین تکلیف نکرده است که نور است یا ظلمت یا من وجه نور و من وجه ظلمت.
فقط گفته است عالم مثال روحانی مجرد است.
ص 107-108 ج 2: به این بحث پرداخته است وصفحات بعدش
(فى النور و الظلمة)
الشي‏ء ينقسم الى1. نور وضوء فى حقيقة نفسه و الى 2. ما ليس بنور وضوء فى حقيقة نفسه. و النور و الضوء المراد بهما واحد هاهنا، اذ لست أعنى به ما يعدّ مجازيّا كالذى يعنى به الواضح عند العقل(یعنی مثلا به امر واضح نزد عقل می گیم روشن)- و ان كان يرجع حاصله فى الأخير الى هذا النور. و النور ينقسم الى ما هو هيئة لغيره- و هو النور العارض(هم مجرد و هم مادی) ،- و الى نور ليس هو هيئة لغيره- و هو النور المجرّد و النور المحض. و ما ليس بنور فى حقيقة نفسه ينقسم الى ما هو  مستغن عن المحلّ- و هو الجوهر الغاسق- - و الى ما هو هيئة لغيره- و هى الهيئة الظلمانيّة- و البرزخ هو الجسم(ممکن است جوهر غاسق اعم از برزخ باشد چرا که جوهر غاسق به سایر انواع مانند نبات هم گفته می شود ولی برزخ فقط به جسم گفته می شود) و يرسم بأنّه هو الجوهر الذى يقصد بالاشارة.
)وجه تسمیه جسم به برزخ چیست؟ ملاقطب می گوید چون حائل بین اشیاء است بهش می گویند برزخ. این دیوار مثلا حائل بین ما و آن طرف است. خاصیت جسم این است که حائل می شود. ملاصدرا دوتا وجه تسمیه مطرح کرده است: 1. اجسامی که ما در عالم مادی داریم اجسام در حد وسط بین جوهر نورانی و ظلمت محض است. 2. یک حقیقت مقداری اجزایش از هم مقدار دارند. اجسام وجود جمعی ندارند. و چون تا بینهایت قابل انقسام است، هر جا دست بذاری از بقیه اطرافش غائب است. چون مقداری اند.  علاوه بر این وجود اشیاء در زمان های مختلف هم از هم غایب اند. حقایق ظلمانی برزخ اند بین وحدت و کثرت)
تقسیم بندی برازخ:
و قد شوهد من البرازخ ما اذا زال عنه النور، بقى مظلما و ليست الظلمة عبارة الّا عن عدم النور فحسب-  و ليس هذا- من الاعدام التى يشترط فيها  الامكان، فانّه لو فرض العالم خلاء أو فلكا لا نور فيه، كان مظلما؛ و لازمه نقص الظلمة مع عدم امكان النور فيه. فثبت انّ كلّ غير نور و نورانىّ مظلم.
و البرزخ اذا انتفى عنه النور، لا يحتاج فى كونه مظلما الى شي‏ء آخر؛ فهذه البرازخ جواهر غاسقة. بقى من البرازخ ما لا يزول عنه النور كالشمس و غيرها- و شاركت هذه فى البرزخيّة ما يزول عنه  الضوء و فارقته بالضوء الدائم. فما فارقت به هذه البرازخ تلك من النور زايد على البرزخيّة و قائم بها، فيكون نورا عارضا، و حامله جوهر غاسق. فكلّ برزخ هو جوهر غاسق.
 (110) و النور العارض المحسوس ليس بغنىّ فى نفسه، و الّا ما افتقر الى الغاسق. فلمّا قام به، فهو فاقر ممكن. و وجوده ليس من الجوهر الغاسق، و الّا لازمه و اطّرد معه، و ليس كذا ، كيف و الشي‏ء لا يوجب أشرف من ذاته! فالمعطى لجميع الجواهر الغاسقة أنوارها غير ماهيّاتها المظلمة- و هيئاتها الظلمانيّة. و ستعلم انّ أكثر الهيئات الظلمانيّة معلولة للنور، و ان كان عارضا أيضا؛ و هى خفيّة كيف توجب ما ليس أخفى منها أو- 12 مثلها؟- 13 فينبغى ان يكون معطى الانوار للبرازخ غير برزخ و لا جوهر غاسق، و الّا دخل فى هذا الحكم الذى هو على الجميع، فهو أمر خارج عن البرازخ و الغواسق.