جلسه 60
سه شنبه, 4 مهر 1396
05:43 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
اولین بحث در مورد حکمت بحثی شیخ اشراق در مورد معقولات ثانی گفته شد.
او در مورد معقولات ثانی به این سبک عمل کرده که مفاهمیم فلسفی و بیش از آنها را تحویل کرده است به معقولات ثانی منطقی و همه آنها را ذهنی صرف و اعتباری تلقی کرده است که اینها هیچ گونه واقعیت خارجی ندارند.
خود شیخ اشراق تقریبا به چهار چیز تمسک می کند برای تثبیت نظر خودش.
اینها گفته شد.
چندتا عبارت باقی ماند.
مثلا در صفحه 162ج 1: بیانی در مورد ممتنع دارد: امتناع یک مفهوم فلسفی است. این مفهوم فلسفی با اینکه در خارج صدق می کند. فلان چیز در خارج ممتنع است. شریک الباری در عالم اعیان ممتنع است ولی به هیچ روی حقیقت خارجی نیست.
 ج ممتنع فى الاعيان، فلا يلزم ان يكون الامتناع له هويّة عينا(اینکه امتناع در خارج هویت عینی داشته باشد) فيستدعى ثبوت ما ثبت له(ای ج، ما ثبت له: امتناع). و المسلّم انّ هذه- اى الوجود و الامكان و نحوها- امور زائدة على الماهيّة(این را قبول می کنیم) و لم نسلّم انّ لها هويّات عينيّة.(ما می گیم یک راه دیگر وجود داشت: اینها وجود دارند ولی وجود منحاز ندارند. یک گمانی هست که شیخ اشراق هم این راه رفته باشد. اینها هویت عینی ندارند)
ج2 ص 71:آگر گزاره هایی در ذهن و عقل شکل دادیم. اگر محمولات آن گزاره ها واقعیت خارجی داشته باشد می توان بحث مطابقت و عدم مطابقت را طرح کرد ولی اگر این محمولها صرفا امور ذهنی باشد، سخن از مطابقت نمی شود زد، چون اصلا واقعیت خارجی ندارد.
 فاذن الصفات(محمولات) كلّها تنقسم الى قسمين: (قسم اول)صفة عينيّة و لها صورة فى العقل، كالسواد و البياض و الحركة؛ و(قسم دوم) صفة وجودها فى العين ليس الّا نفس وجودها فى الذهن(هیچ تحققی غیر از ذهنیت ندارد)، و ليس لها فى غير الذهن وجود(می شود هم طبق تقریر دوم معنا کرد: در غیر ذهن وجود منحاز و عینی ندارد). فالكون فى الذهن لها فى مرتبة كون غيرها فى الاعيان، مثل الامكان و الجوهريّة و اللونيّة و الوجود و غيرها ممّا ذكرنا(مثلا عدد). و اذا كان للشي‏ء وجود فى خارج الذهن، فينبغى ان يكون ما فى الذهن منه يطابقه. و أمّا الذى فى الذهن فحسب، فليس له فى خارج الذهن وجود حتّى يطابقه الذهنىّ

این یک بحث
من یک نکته عرض بکنم
11.21
723
تعابیر متعددی را ایشان به کار برده است در مورد معقول ثانی. معقول ثانی، اعتبارات، محمولات عقلیة صرفه، محمولات عقلیه، امر عقلی، اعتبارات ذهنیه، اعتبارات عقلیه، امور عقلیة، صفت عقلیة، ملاحظات عقلیة، امور ذهنیه.
همه اینها را به کار برده است.
اینها را استاد یزدان در کتابشان گفته اند:
یک نکته را عرض کنیم: جناب شیخ اشراق یک بحث معقولات ثانیه و یک بحث امور ذهنی و اعتبارات عقلی که به نظر می رسد اعم باشد از معقولات ذهنی.این نیاز به تتبع دارد.
تمام این اصطلاحات راجع به معقول ثانی به کار برده است ولی آیا منحصرا اینها مساوی است با معقول ثانی یا اعم است از معقول ثانی.
به نظر می رسد اعم باشد. می خواهد بگوید معقول ثانی امر ذهنی است.ولی آیا همه امور ذهنی معقول ثانی اند
مثلا لونیت، یا مفاهیم مصدری، مانند انسانیت را جزء اعتبارات عقلی و ذهنی در نظر می گیرد؛ جوهریت، زوجیت یا مفاهیم مصدری.
اگر جایی به اینها گفته باشد معقول ثانی، مقعول ثانی مساوی با همه آن مفاهیم می شود.
ولی به نظر امر ذهنی را اعم می کند از معقول ثانی.
معقول ثانی اعتبار ذهنی است سرجای خودش.
ولی اینکه این اصطلاحات مساوی با معقول ثانی باشد، یک مقدار جای تأمل دارد.
ایشون برخی از آنهایی که مشهور مقوله می دانند ایشون جزء اعتبارات عقلی میداند. مانند اضافه یا عدد. اینها را می خواهد معقول ثانی کند یا می خواهد ذهنی؟
سوال از خواجه نصیر شد. ایشون در ادامه کار شیخ اشراق مفاهیم فلسفی را معقول ثانی می داند.
دو تا نکته در ادامه بحث مطرح می شود:
از معقول ثانی خارج می شویم.
یکی اینکه شیخ اشراق وقتی دیدگاه خود را راجع به معقول ثانی مطرح کرد، اشکالاتی را متوجه دیدگاه خودش دانست بدوا، آن اشکالات را مطرح کرده است و به پاسخ پرداخته. 5 اشکال مطرح کرده است. از میان این اشکالات مهم آن را عرض می کنیم.
اشکال این است: جناب شیخ اشراق، اگر این مفاهیم عقلی صرف است، اعتبار محض است، معقول ثانی(منطقی) است، چطور ذهن ما این مفاهیم اعتباری را به برخی از اشیاء نسبت می دهد و به برخی نسبت نمی دهد. مثلا اگر وجود یک اعتبار صرفی ذهن است چرا می گوییم زید موجود است ولی عمرو موجود نیست. اگر به حساب ذهن ماست ذهن باید بتواند بر هرچه بخواهد اطلاق کند.
اگر دقت کنیم ایشون نمی تواند خلاص شود ولی یک جوابی می دهد که از یک حیث اهیمیت دارد:
مفاهیم منطقی مگر صرفا هویت ذهنی ندارند؟ اما صرفا ذهنی بودن آنها اجازه نمی دهد که ما آنها را به هر چیزی نسبت دهیم. انسان نوع است ولی حیوان که نوع نیست. بعد بحث را می برد در جزئی(به خاطر اشتراک لفظی ای که بین جزئی منطقی و فلسفی است راه عبور خوبی است). ما آیا جزئیت را که یک امر ذهنی صرف است می توانیم به هر چیزی نسبت دهیم؟ خیر. نمی توان گفت انسان جزئی است. یعنی موضوع به حسب وضعیت خودش خصوصیتی دارد که خیلی مهم است. خصوصیتی دارد که باعث می شود جزئیت را به آن نسبت دهیم و جنسیت را به دیگری. این راسرایت می دهد به وجودو ماهیت و امکان. ماهیت به لحاظ خودش خصوصیتی دارد که ما می توانیم بهش بگیم موجود نه اینکه وجود خودش هویت عینی داشته باشد. ماهیت خصوصیتی دارد که اجازه می دهد ذهن ما امکان را بسازد.
ج1 ص 345:(بقیه اشکلات از ص 340 به بعدند)
 الحجّة الثالثة لهم، قالوا: لو كان هذه الأشياء محمولات عقليّة لا امورا فى ذوات الحقائق(نه اموری عینی)(مشاء متأخر می خواست مغایرت خارجی درست کند بین شیء و صفاتش حتی همین محمولات) كان للذهن ان يُلحقها بأىّ ماهيّة اتفقت، فكان كلّ امر يقرن الذهن به انّه موجود فى الاعيان(هر امری که ذهن بگوید وجود است در اعیان، باید موجود باشد) قد حصل فى الاعيان موجودا، و كذلك الواحد و الامكان، 
در ص 347 جواب داده است:
و امّا الحجّة الثالثة- و هى قولكم «6» «انّ هذه ان كانت ذهنيّة كان للذهن ان يلحقها بأىّ ماهيّة اتّفقت و كانت تصدق عليه»- باطلة، فانه ليس من شرط الامر الذهنىّ ان يكون متساوى النسبة الى جميع الماهيّات، أ ليس «7» كون الشي‏ء جزئيّا امرا ذهنيّا «8»؟ و ليس لنا ان نلحقه بكلّ ماهيّة شئنا، بل ببعض الماهيّات التى يصدق عليها بخصوصها ذلك، و كذلك الجنسيّة و النوعيّة و الامتناع و ما يشبه ذلك، و الاعتبارات لا يلحقها الذهن الّا بما يلاحظ صلوحها له لخصوص للماهيّات(به خاطر همین نکته است که صدرا از شیخ اشراق جدا می شود. ماهیات به گونه اند که می شود این صفات را بر آنها حمل کرد)
ج۱ ص ۱۶۳:
 حجّة اخرى لهم: ان كانت اعتبارية فكان الحاقها الينا «6» فكان يصدق الحاقنا ايّاها كيف اتّفق جواب لا يلزم هذا، ألم تر انّ كون الشي‏ء جزئيّا اعتبارىّ؟ و كذا الامتناع و الجنسيّة و النوعيّة، و ما يأتى الالحاق كيف اتّفق بل للماهيات خصوص يأبى «7» عن صدق اعتبارات كيف اتّفق‏(ما از این می خواهیم استفاده کنیم)
ج۲ ص ۷۲:  كان لنا ان نلحقه فى العقل بأيّة «9» ماهيّة اتّفقت- 5 و نصدق،- 6 بل لما يصلح له بخصوصه (بلکه ملحق می کنیم به چیزی که خصوصیتی که خود شی ء دارد به آن ملحق می کنیم نه صرفا به خاطر ذهن)(این نکته ای است که او را از غربی ها جدا می کند)(این باید پرورش پیدا می کند) و كذا الوجود و ساير الاعتبارات.
او در ذیل همین مباحث مغالطات ذهن و عین را می گوید. مشاء اموری که ذهن بوده است یا عینی می گگرفته: و فى مثل هذه الأشياء(اعتبارات عقلیه) الغلط ينشأ من أخذ الأمور الذهنيّة واقعة مستقلة فى الأعيان‏.