جلسه 50
دوشنبه, 27 شهریور 1396
03:53 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحثی مطرح شد در مورد علم حضوری و حصولی
دامنه علم حضوری را شروع کردیم.
گفتیم در دو ساحت باید بحث کرد.
در مورد نفس انسان و در مورد بقیه مفارقات
در مورد نفس گفتیم:
علم ذات به ذات
علم به قوا
علم به قوا منطبعه در بدن
علم به خود الات و بدن
علم به اشیاء مادی
نفس انسان علم حضوری به موجودات مافوق هم می تواند پیدا کند تا خود نورالانوار.
این دامنه علم حضوری در باب نفس
اما علم حضوری منحصر به نفس نیست و در مورد موجودات مافوق هم طرح کرده است.
مثل معلقه علم و ... دارند؟
این طرح او بسیار مورد استقبال بعدی ها قرار گرفته است. چرا که از موجودات مافوق نفس علم حصولی را بر می دارد و علم حضوری می گذارد. چه باری تعالی و چه عقول و مثل و ... هیچ کدام علوم حصولی ندارند. همه علوم حضوری است.
بعد از شیخ اشراق این دیدگاه مورد استقبال قرار گرفت خصوصا توسط صدراییون و علامه طباطبایی
در غیر از نفس انسان، باید بگوییم در خداوند و عقول علم ذات به ذات هست، علم به حقایق موجود در آنها هست، علم به غیر هست که این غیر می تواند مجرد باشد، می تواند مختیل(مثل معلقه) باشد و می تواند مادی باشد.
همه اینها به نحو علم حضوری برای موجودات مافوق نفس حاصل است.
در ارتباط با اینکه ایشون علم حضوری را در موجودات غیر نفس گسترش می دهد این متن ها را می توان دید
ج2 ص 213، 214؛ ج 1 ص 487 خصوصا 488 که مطالب خوبی دارد
عبارتی ملاقطب دارد در شرحش که هانری کربن در پاورقی ص 214 ج2 آورده است.
 فنور الانوار و الانوار القاهرة مرئيّة(مرئی یعنی علم حضوری شهودی) برؤية النور الاسفهبد و مرئيّة برؤية بعضها بعضا و الانوار المجرّدة كلّها باصرة(علم مجردات علم عین الیقینی است، نه حصولی و از طریق صور). و ليس بصرها يرجع الى علمها بل علمها يرجع الى بصرها.
شرح ملاقطب:
( 4) الى بصرها: لان علومها كلها بصرية، لانها مشاهدة حضورية اشراقية(آیا تمام علم های حضوری اشراقی است؟ توضیح خواهیم داد. دیدگاه ایشون درباره بصر که روشن شد ) التى هى الرؤية الحقيقية، بل هى« عين اليقين» و هذا بخلاف المحجوبين بالمواد و غيرها من العلائق الحسية( الجسمية) و العوائق البدنية مثلنا نحن، فان بصرنا قد يرجع الى علمنا و ذلك فيما نعلمه بالبرهان الذى هو« علم اليقين» دون ان نشاهده بالعيان الذى هو عين اليقين، كعلمنا بالمجردات دون مشاهدتنا لها، فان ظفرنا بها صار علم اليقين عين اليقين و اتحادا؛ كعلمنا بالمجردات دون مشاهدتنا لها، فان ظفرنا بها صار علم اليقين عين اليقين و اتحادا؛ و قد يرجع علمنا الى بصرنا، و ذلك فيما لا يمكن معرفته الا بالرؤية- كالاضواء و الالوان- لما عرفت ان بسايط المحسوسات لا يمكن تعريفها اذ لا اظهر منها، فمن ليس له حاسة البصر لا يمكن ان يعرف الضوء و اللون أصلا، فالعلم بنحوه يرجع الى رؤيته، فمعرفة الشي‏ء قد تكون نفس رؤيته- كعلمنا بالضوء و اللون و كل ما لا يدرك الا بحاسة البصر كالاشكال و امثالها- و علوم المجردات كلها بجميع الأشياء من هذا القبيل؛ و قد تكون مغايرة لها، كعلمنا بما هو محجوب عن بصرنا
سر اینکه تحول در علم موجب تحول در ذات نمی شود، به این خاطر است که علم خدا به ماسوی اضافه اشراقیه است، و این اضافه اشراقیه در اذت نیست بلکه در فعل است. تغییر در آن، موجب تغییر در ذات نمی شود.
چطور اینها تغییر می کنند؟
تکمله:
در اینجا می خواهیم حقیقت علم حضوری را از نگاه شیخ اشراق یک مقداری باز کنیم.
البته در همان تعریف علم حضوری حقیقت آن را گفتیم. حقیقت علم یعنی حضور و حضور یک وقت حضور صورت است و یک وقت حضور خود شیء.
ایشون توضیحاتی دادکه این مسئله را یک مقدار بیشتر پرورانده است.
عالم حتما باید مجرد باشد، هر چند که لازم نیست معلوم مجرد باشد.
ایشون حقیقت مجرد را نوری می داند. نور جوهری
شیء عرضی اگر مجرد هم باشد نمی تواند عالم باشد.
شیء باید جوهر باشد تا چیزی برای آن حاصل شود
در دستگاه ایشون جوهر مجرد یعنی حقیقت نوری
این جوهر نوری یک وقت در فضای ذات به ذات تحلیل می شود، یک وقت در باب علم حضوری به غیر باید تحلیل شود.
یک وقت علم حضوری به خود است
یک وقت علم حضوری به غیر خود
در بحث علم حضوری به خود و چیزهای موجود در ذات خودش، اگر بخواهیم علم ذات به ذات را تحلیل کنیم، با توجه به هویت نوری نفس و امثال آن، علم حضوری در اینجا یعنی حضور و ظهور برای خود. نور به لحاظ خودش کاملا آشکاری است. پس در همان تحلیل هویت نور علم حضوری خوابیده است.
نور یعنی یک سره پیدایی، هیچ گونه غیبت درش نباشد. این می شود تحلیل علم حضوری ذات به ذات در جوهر نوری.
اما وقتی می خواهد علم حضوری به غیر تعلق گیرد: آن را در سه بخش توضیح می دهیم: 1. مادیات 2. خیالیات 3. مجردات تام
مادیاتی که غیر این جوهر نوری باشند به لحاظ خودشان تاریک اند. پس به حسب خودشان نه ظهور برای خودشان دارند و نه ظهور برای غیرد ارند. اگر مثل نفس بخواهد به یک موجود مادی ظلمانی علم حضوری پیدا کند باید چی کند؟ چه ویژگی ای در جوهر مجرد نوری وجود دارد که می تواند علم حضوری به غیر مادی را تأمین کند؟
شیخ اشراق می گوید آن شیء مادی باید ظهور پیدا کند. ولی خود آن که ظلمت است، پس شیء نوری باید اظهار نور کند، اصلا جزء خواص نور همین است. ظاهر لذاته مظهر لغیره
اگر در باب نفس هویت نوری هست، ظاهر لذاته و مظهر لغیره است.
این نفس می تواند آن ها را اظهار کند.البته برای خودش می تواند روشن کند، چون در حیطه خود نفس است.
البته در این مکانیسم حرفهای دیگری هم می توانیم بزنیم، مثلا اینکه اظهار برای غیر باشد. البته خودش هم به این نپرداخته است.
پس بنابر این حقیقت علم حضوری نفس به اشیاء مادی به این بر می گردد که این جوهر مادی آنها را اظهار می کند. در همین بحث اضافه اشراقیه معنا پیدا می کند. این اظهار شیء مادی، همان نسبت اشراقی ای است که نفس به آن غیر پیدا می کند. این پرتو افکنی. اشراق، افاضه هایی هست که موجودات بالاتر به پایین تر دارد، نه اینکه اصل ذات آن را ایجاد کند.
در هر صورت جناب شیخ اشراق به این خاصیت مظهر غیر بودن نور اضافه اشراقیه تعبیر کرده است.
از مجموعه کلمات تقسیماتی برای اضافه اشراقیه به دست می آید:
اضافه اشراقیه ای که شیخ اشراق می گوید، در مرحله اول دو قسمت می کند: 1. اضافه اشراقیه قهریه و تسلطیه 2. اضافه اشراقیه غیر قهریه و غیر تسلطیه.
صدرا در همینجا مخالفت می کند.
اضافه اشراقیه تسلطیه دو قسم است:
 1. از ناحیه علت به طرف معلول است که اساسا به نفس همان اضافه مبدایت این اضافه اشراقیه علمیه صورت می گیرد. دوتا چیز نیست، ایجاد او همان علم اوست. اضافه اشراقیه خود معلول است. این پرتو افکنی، پرتو افکنی ایجادی است. صدرا با این مخالفت ندارد و این را قبول دارد. این اضافه اشراقیه علم به بار می آورد. صدرا حتی تا مراحل ایجاد اشیاء مادی هم در برخی از عباراتش برای خدا علم قائل شده است.
این اضافه اشراقیه هم تحلیل خیلی خوب برای علیت هم هست ولی اضافه اشراقیه در نظام شیخ اشراق بیشتر هویت علمی دارد.
این اضافه اشراقیه در همان اضافه ایجادیه معنا پیدا می کند.
همین اضافه اشراقیه قهریه تسلطیه یک شق دیگر هم در کلمات شیخ اشراق دارد: اضافه اشراقیه تسلطیه ای که متصرِّف در متصرف فیه دارد. مثلا نفس را علت بدن نمی داند ولی می گوید اضافه اشراقیه تسلطیه دارد. هر چند که مانند علت نیست تسلطش
یک قسم دیگری هم شیخ اشراق قبول دارد که ملاصدرا اصلا قبول ندارد: اضافه اشراقیه غیر قهریه و غیر تسلطیه: این تعلق دارد به اشیاء مادی جدای از ما. 
پس علم حضوری ای که ایشون در ارتباط با مادایات خارج از بدن دارد از سنخ اضافات اشراقیه غیر تسلطیه است.
نفس انسان اضافه اشراقیه غیر تسلطیه دارد به اشیاء خارج.
ایشون ابصار را هم اینگونه می بیند.نفس من پرتو افکنی می کند از نوری از سنخ خودش تا جای شیء و بدین ترتیب شیئ را مورد معلوم حضوری خودش قرار می دهد.
اساسا نور مظهر لغیره است
ج2 ص 112 تا 113
فهو- 7 الظاهر لنفسه بنفسه، و لا خصوص معه حتّى يكون الظهور حالا له(ظهورش برای خودش خصوصیتی نیست که حالتی برای او باشد، بلکه خودش ظاهر است)، بل هو نفس الظاهر لا غير، فهو نور لنفسه، فيكون نورا محضا
و مدركيّتك لأشياء اخرى تابع لذاتك، و استعداد المدركيّة(استعداد مدرکیت غیر)...
... و اذا أردت أن يكون للنور عندك ضابط، فليكن انّ النور هو الظاهر فى حقيقة نفسه المظهر لغيره بذاته
در ارتباط با موجودات خیالی ایشون کاملا مانند قبل هستند.
در اینجا شاید بشود اشاراتی پیدا کرد که هویت خیالی ها نوری نیست.
اینجا هم مظهریت نفس لازم است. خود آنها ظهور ندارند بلکه نفس باید اظهارشان کنند.
213 تا 215 ج 2: اشراق بر صور مثالی مانند اشراق بر اشیاء مادی است.
در قسم سوم: مجردات تام
ایشون یک کم بحث هایش تغییر می کند. اگر نفس بخواهد به مجردات تام مانند خداوند علم پیدا کند، چون خود اینها نورانی اند، دیگر اظهار غیر مانند دو بحث قبلی معنا ندارد.
تحلیلی که اینجا از علم حضوری می کند، عدم الحجاب است.
اگر حجابی بین نفس و آن نور ها نباشد، ادراک رخ می دهد.
قبلا گفتیم سوانحی که از بالا می آید را می گوییم اشراق
نوع ارتباط پایین به بالا را می گوییم شهود و مشاهده
آیا به این علم حضوری به موجودات ما فوق علم حضروی اشراقی گفته است یا نه؟ بعید می دانیم. اگر گفته باشد اشتراک لفظ است با آن اشراق.
اینجا دیگر پرتو افشانی نیست.
در کلمات شارحان اشراق به کار برده شده است. اینجا اشراق از پایین به بالا، اشتراک لفظی باید داشته باشد.
در کلمات خود شیخ اشراق جای تأمل دارد که آیا به کار رفته است یا نه.
شرح حکمة الاشراق ص 249، اظهار و ظهور را خوب مطرح کرده است. و الاظهار صفته.... التی هی اظهار حالک....
قول به اضافه بودن علم، در قالب تحلیل های شیخ اشراق قابل پیگیری است.
اضافه بودن علم در دیدگاه شیخ اشراق قابل ترمیم هست