جلسه 49
دوشنبه, 27 شهریور 1396
03:02 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
در مسئله علم اشراقی یک بحث حقیقت علم بود که گذشت
وارد بحث دوم شدیم: تقسیم علم به حصولی و حضوری.
تعریف این دو را با برخی از نکته ها اشاره کردیم
رسیده بودیم به علم حصولی.
یک متن را نخواندیم.
راجع به خصوصیات علم حصولی، 5 خصوصیت را بر اثر استقرا در آثار شیخ اشراق عرض کردیم:
همیشه کلی است
معلوم بالذات و بالعرض دارد.
معلوم بالعرض غایب است.
در معلوم بالذات نیاز به مطابقت هست
علم حصولی است که تقسیم می شود به تصور و تصدیق و در علم حضوری این تقسیم راه ندارد.
چرا که تصور و تصدیق در حوزه مفهوم است.
ج1 ص 489:
 سؤال أ ليسوا قسموا العلم الى تصوّر و تصديق؟
جواب يجب ان يقيّد العلوم بعلومنا التى هى غير علومنا بذواتنا و الامور التى يكفيها الحضور الاشراقىّ(این که علم تقسیم می شود به تصور و تصدیق باید مقید شود به آن علومی ازم ا که غیر از علوم ما به خود ماست)(ایشون تعبیر می کند از علم حصولی به علم صوری)، و امّا ما سوى ذلك(اراد من ذلک، العلم الحصولی) من علم الاوّل و علوم المدركات بذواتها فليست من التصوّر و التصديق بالحقيقة.
به حسب همین می توانیم خصوصیات علم حضوری را هم استخراج کنیم. مقابل علم حصولی است.
1.معلوم در علم حضوری جزئی است و نه کلی.
معلوم نزد عالم باید حاضر باشد برخلاف علم حصولی که معلوم پیش عالم نباید حاضر باشد. به خاطر همین خصوصیت است که وساطت معلوم در علم حضوری معنا ندارد. ما در علم حضوری دیگر تقسیم معلوم به معلوم بالذات و بالعرض نداریم. فقط معلوم بالذات داریم.
نیاز به مطابقت ندارد. این خیلی اساسی و مهم است در مباحث معرفت شناسی. برخلاف علم حصولی که نیاز به مطابقت دارد برای اعتبار بخشی، علم حضوری نیاز به مطابقت ندارند.
ص 489 ج 1 سوال و جواب اول:
سؤال اذا علم مدرك ما شيئا ان لم يحصل فيه شى‏ء فما ادركه، و ان حصل فلا بدّ من المطابقة(مستشکل می گوید در علم اگر چیزی می آید باید مطابقت داشته باشد جواب العلم الصورىّ يجب ان يكون كذا(چرا که در این علم چیزی در ماحاصل می شود غیر از معلوم بالعرض و لذا نیاز به مطابقت داریم). و امّا العلوم الاشراقيّة المذكورة، فاذا حصلت بعد ان لم تكن، فيحصل للمدرك شى‏ء ما لم يكن: و هو الاضافة الاشراقيّة لا غير، و لا يحتاج الى المطابقة
در علم حضوری چیزی برای عالم حاصل نمی شود که تغییر و تحول در معلوم سبب تغییر و تحول در عالم شود، بلکه تغییر در معلوم است فقط بدون تغییر در عالم. اینگونه می خواهد علم خدا به جزئیات را نیز حل کند.
علم حضوری تقسیم به تصور و تصدیق ندارد.
البته اگر تصور و تصدیق را کمی وسعت دهیم، به گونه ای باید تصور و تصدیق را در آنجا راه بدیم. درست است که مفهوم یا تصور است یا تصدیق. ولی اگر بگیم از خارج چه انفعالهایی پیدا می کنیم که می توانیم تصور و تصدیق را شکل دهیم؟ ریشه هایش چه بوده است؟ اگر وحدت بین الاثنین را درک کنید منجر به تصدیق می شود ولی اگر هر یک را جدا بییند، منشأ شکل گیری تصور می شود.
دامنه این دو علم:
۱. علم ما به کلیات همیشه حصولی است.
چطور؟ علم ما به خود مفهوم حضوری است. بله به وجود خود مفهوم حضوری است ولی به محتوای آن حصولی است.
علم حصولی در حوزه اشیاء غایبه است.
ج1 ص 72:
 و ما غاب عنها اذا لم يكن لها استحضار عينه كالسماء و الارض و نحوهما فاستحضرت صورته‏
۳. علم به صور خیالی حضوری است یا حصولی؟
در ج ۱ ص ۴۸۷ کأن می خواهد بگوید علم ما به صور خیالی حصولی است. ولی گوشزد می کند که یک حرف دیگری دارد که با اشراقیون آن حرف را می زنیم و اینجا نمی گوییم
 و امّا الجزئيّات(علم نفس به جزئیات): فامّا بحضور ذواتها و اشراق للنفس، و امّا بحصول صورتها فى شى‏ء(مثلا در قوای نفس) حاضر للنفس يقع للنفس عليها اشراق، فيدرك النفس الجزئيّات امّا بحضورها لها او بحضورها فى أمر حاضر لها، كالصور الخياليّة. و ان كان فيها بحث لا نبوح به الّا مع طائفة من جملة الاشراق.
در ج 2 ص 215
ایشون قائل است که صور خیالی مثل معلقه در عالم مثال است که مظهر آنها خیال ما یا افلاک یا آیینه است و انسان اگر به این صور مثالی علم پیدا می کند از باب اشراقی است که نفس به آنها پیدا می کند.
خیال ما یک آیینه است که به عالم مثال متصل شویم و آنجا را شهود کنیم، همینطور که همینجا داریم شهود می کنیم.
 و للنور الاسفهبد «2» اشراق على مثل «3» الخيال و نحوه- 3، «4» و اشراق على الابصار «5» المستغنى عن الصورة. «6»- 4
 (228) و له- 5 «7» ذكر اجمالىّ: انّ هذا الاشراق على الخيال مثل الاشراق «8» على الابصار
پس بنابر این دامنه علوم حصولی دو چیز است: 1. کلیات 2. اشیاء غایب.
آیا نمی شود یک مفهوم کلی نزد ما حاضر باشد؟
وقتی ما مسئله علم حضوری را مطرح می کنیم یک بار راجع نفس انسان مطرح می کنیم و یک بار راجع عقول و باری تعالی
دامنه علم حضوری نفس:
علم نفس به ذات
علم نفس به قوای موجود در خود ذات
علم نفس به قوای منطبعه در آلات جسمانی(اینها مادی اند)
علم نفس به خود آلات و بدن و جوارح
علم نفس به اشیاء مادی خارج از بدن.
علم نفس به مفارقات و حق تعالی
دامنه علم حضوری غیر از نفس انسانی: