جلسه 46
دوشنبه, 20 شهریور 1396
03:55 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
سومین بحث طبیعیاتی که ارائه می دهیم عناصر است
حکمای مشاء عناصر را چهار می دانند. اجسام مرکب همه مرکب از چهار صورت اند: آبی، خاکی، آتشی و هوایی
بعضی جا ها تذکر داده اند که مراد عناصر کلی عالم است و الا این اجسام مشهود حتی آب و خاک مشاهد هم مرکب اند
تبیینی که حکمای مشاء برای این چهار عنصر داشتند، بر اساس چهار کیفیت بوده است. برودت و حرارت/ یبوست و رطوبت.
از ضرب این چهار کیفیت، چهار عنصر کشف می شود. 
هر کدام از عناصر دوتا از این کیفیات را دارد: آب: رطب بارد، خاک: یابس بارد، هوا: رطب حار، آتش: یابس حار.
شیخ اشراق که وارد این بحث می شود دوتا تحول ایجاد می کند. عناصر را تقلیل می دهد به سه عنصر، عنصر آتش را حذف می کند و می گوید آتش نوعی هواست، اگر هوا را حرارت بدهی، یا حرارت پیدا کند همان آتش است.
او تحلیلی که ما را به این عناصر می رساند را هم تغییر می دهد. مشاء از چهار کیفیت استفاده می کردند، او از مسئله نور و نسبتش با این عناصر استفاده می کند
در مقابل نور بعضی چیزها حاجز است، بعضی چیزها لطیف است و بعضی ها متقصد است
آن چیزی که حاجز است، ارض است
آن چیزی که لطیف است: هواست
آن چیزی که مقتصد است: آب است.
بعد می فرماید، اقتصاد آب به سبب آنچه با آن مخلوط می شود مختلف می شود.
تقسیم ایشون در باب عناصر اینگونه است
جسم، یا فارد است یا مزدوج(موالید ثلاث). 
این همان تقسیم بسیط یا مرکب است. که فقط اسمش را عوض کرده است.
ایشون در باب مرکبات حرف خیلی خاصی ندارد ولی در فارد دو تحول دارد: نحوه اثبات، 
فارد یا نسبت به نور حاجز است یا نسبت به نور لطیف است یا مقتصد.
ظاهرا مشاء یک تقسیم دیگر هم دارند: مفرد و مرکب. مفرد یعنی جسمی که هرچه آن را تقسیم کنی طبیعت اجزا با کل یکی باشد.
به نظر عناصر اربعه را نمی شود از تقسیم کمی بدست آورد.
ایشون نار را عنصر مستقل حساب نمی کند.
از هوا، تعبیر به فضا می کند.
این بحث را تقریبا از صفحه 187 تا 189 ج2
المقالة الرابعة فى تقسيم البرازخ و هيئاتها و تركيباتها و بعض قواها و فيها «1» فصول‏
I. فصل (فى تقسيم البرازخ)
 (194) كلّ جسم(اصطلاح خودش برزخ است) امّا ان يكون فاردا و هو ما لا تركيب فيه من برزخين مختلفين(حداقل) و امّا ان يكون مزدوجا و هو ما يتركّب منهما. و كلّ فارد(عنصر) فامّا ان يكون حاجزا و هو الذى يمنع النور بالكلّيّة، و امّا لطيفا و هو الذى لا يمنعه أصلا، و امّا مقتصدا و هو الذى يمنعه منعا غير تامّ و له فى المنع مراتب.
و الافلاك حاجزها- 9 مستنير- 10، و غيره- 11 «6» لطيف؛- 12 و هى برازخ قاهرة- 1 «7» لا تفسد «8» و لا تبطل لما بيّنّا لك «9» من دوام الحركات- 2 لموضوعاتها- 3. «10» و البرزخ القابس «11» هو ما تحتها،- 4 و لم يخرج الفارد القابس(به لحاظ ذاتش همه قابس و ظلمانی اند) عن الاقسام الثلاثة: امّا أن يكون قابسا حاجزا كالارض(ایشون می گوید که مستنیرها هم حاجز اند)، أو مقتصدا كالماء، أو لطيفا كالفضاء(ای الهوا). و ليس بيننا و بين البرازخ‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 188
العلويّة حاجز و لا مقتصد، و الّا حجب عنّا الانوار العالية(منظور مفارقات نیست) فليس الّا الفضاء
و ما ترى من السحب و غيرها فانّما هى من أبخرة، و هى مقتصدة اقتصادا ما.
و الماء طبعه الاقتصاد الّا أن يمازجه شي‏ء آخر يكدّره.- و كلّ مركّب فبحسب الغلبة ينسب الى أحد هذه. و المركّبات القابسيّة(ای البرزخیه) اذا كانت مقتصدة كالبلّور فانّما اقتصادها لغلبة الفارد المقتصد و هو الماء.
آیا نباید بررسی کرد که اینها مثلا شیشه از چه چیزی درست می شود؟
 (195)(اینجا دیدگاه مشاء را بیان می کند و بعد می پردازد به آتش که آیا یک عنصر مستقل هست یا نه) و قال جماعة انّ اصول القوابس أربعة: بارد يابس هو الارض، و بارد رطب هو الماء، و حارّ رطب هو الهواء، و حارّ يابس هو النار- 4. و ضابط الرطوبة عندهم قبول التشكّل و تركه و الانفصال بسهولة، و ضابط اليبوسة قبول هذه بصعوبة؛ و الحقّ يأبى هذا- 5. فانّ النار امّا أن يأخذوها كما عند العامّة-- 6 و عند العامّة النور داخل فى مفهوم النار،- 7- و امّا أن يأخذوها على اصطلاح آخر.- 1 «12» فان «13» كانت حجّتهم فى اثباتها عند الفلك هو «انّ التى عندنا قاصدة للعلوّ» فهو ضعيف، لأنّ هذه النار تنقلب هواء فى الحال، و برزخها «14» لا يبقى عند شدّة تلطّفه مستعدّا لظهور النور فيه، «15» فينقطع عنه سلطنة الحرارة أيضا- 2 «16» و بقى هواء،- 3
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 189
و من خاصّيّة الحرارة التلطيف. «1»- 4 و لو كانت- 5 «2» باقية نارا أو على الحرارة التى كانت فيها، «3» لأحرقت «4» ما قابلها «5» على خطّ مستقيم، و ليس كذا- 6. و ان استدلّوا بحركة الفلك انّها تسخّن ما يجاور الفلك فيكون هواء متسخّنا، فلا يلزم أن يكون نارا. و ان استدلّوا باحتراق الدخان عند الوصول الى قريب من الفلك، فيحصل منه ذوات الاذناب و الشهب،- 7 «6» فهذا «7» خطأ لأنّ الحرق ليس من خاصيّة النار؛ فإنّ الحديدة الحامية تحرق و الهواء الحارّ شديد الحرق. و الاستدلال بما نرى فى المصباح من شبه ثقبة فى صنوبرتها- 8، «8» انّما هو هواء، فانّ الناريّة كلّما كانت أقوى فهي أقدر على الاحالة الى الهواء بالتلطيف، و ان ضعفت عن الاحالة- 9 فيقوى الدخان؛- 10 فما قرب من الفتيلة و نحوها- 11 تلطّف، فصار هواء لقوّة النار و بقيت معه حرارة- 12. «9»
یک نکته دیگر که در مورد آتش می گوید این است که آتش خودش ظلمانی است و نور آن عرضی است و متقضای ذاتش نیست، شرافتش هم به خاطر این است که نور عارض شده بر او
البته در اینجا گیرهای جدی ای دارد.
حتی نور خورشید هم عرضی است و ذات او مظلم است.
ایشون در بحث هایی که دارد این نکته را توضیح می دهد که وقتی آتش دارای عرض نور است دارای یک نوع رب النوع است به نام اردبیهشت و اردیبهشت رب النوع آتش است به خاطر نوری که دارد.
ص 193ج2:
 و النار ذات النور شريفة لنوريّتها، و هى التى اتّفقت الفرس على انّها طلسم «ارديبهشت»(ملاصدرا در اینجا اشکال می گیرد. در نظام مثل گفتیم که اعراض رب النوع ندارند . چطور می گویید رب النوع نور اردیبهشت است که البته به نظر این اشکال وارد نیست چون هی برمی گردد به نار/ شاید اشکال این باشد که نور که عنصر مرکب نیست بلکه هواست پس رب النوع جدید نباید داشته باشد) و هو نور قاهر فيّاض لها. فهذه الأشياء ينقلب بعضها الى بعض، فلها هيولى مشتركة و الهيولى هو البرزخ:- 7 نقول له فى نفسه- 8 «برزخا» و بالقياس الى الهيئات- 9 «حاملا» و «محلّا» و بالقياس الى المجموع منه- 10 و من الهيئات و هو النوع المركّب «هيولى». هذا على اصطلاحنا نحن. و هيولى الافلاك غير مشتركة، أى هيئات برازخها الثابتة لا تفارقها و مجموعها لا يتبدّل.- 11
می بینید که جابه جا اثر نظام نوری او وجود دارد.
ایشون یک عبارتی دارد:
ص 195، ج2 
. و أمّا أشعّة الكواكب فعلّتها الكواكب‏(در حالی که خود کواکب ذاتشان مظلم است)
او منشأ حرکت را نور می داند. منشأ تمام تحولات و حرکات نور است، چه نور مجرد(مثل نوریه، نفوس اسفهبدیه، نور الانوار و ...)، چه نور عرضی باشد.
این حرف و حرکت دست و ... همه زیر سر نور حرکت می کنند.
چیزی که به حسب ذات میت است هیچ حرکتی از او سر نمی زند.
اینجا مخلوطی از مباحث هستی شناختی مابعدالطبیعی و طبیعی گره می خورد.
نور آفتاب است که دخان و دود را بالا می برد و حرکت اینها قسری است.
حتی حرکت سنگ به سمت زمین.
هرجا حرکتی دیدید بدانید پای نور در میان است.
ص 193 ج 2»
II. فصل (فى بيان انتهاء الحركات كلّها الى الانوار الجوهريّة أو العرضيّة)
- 1 (202) و لك أن تعلم انّ الحركات كلّها سببها الأوّل- أى الأعلى النورىّ- «7» امّا نور مجرّد مدبّر كما للبرازخ العلويّة و الانسان و غيره،(شراح غیر انسان را زده اند به حیوان. در این صورت معنایش این است که ایشون برای حیوانات هم نفس مجرد قائل است. می شد هم به اجنه زد) و امّا الشعاع الموجب للحرارة المحرّكة لما عندنا كما يشاهد من الأبخرة(از آب است) و الأدخنة( از ارض است).
 (204) و الحركات فى البرازخ العلويّة و ان كانت معدّة للاشراقات، الّا انّ الاشراق من الانوار القاهرة،- 12 و المباشر للحركة النور المدبّر، فالعلّة هناك- 13 «5» النور المجرّد مع النور السانح. و الحركة أقرب الى طبيعة الحياة و النوريّة، «6» اذ هى مستدعية للعلّة الوجوديّة النوريّة بخلاف السكون فانّه عدمىّ(پس علت نمی خواهد. نبود علت حرکت علت سکون است)، فيكفيه عدم علّة الحركة. فالسكون لمّا كان عدميّا، فهو مناسب للظلمات الميّتة. فلو لا نور قائم أو عارض فى هذا العالم، ما وقعت حركة أصلا.
فصارت الانوار علّة الحركات و الحرارات(حرارت قبل حرکت یا بعد؟)، و الحركة و الحرارة كلّ منهما مظهر(استاد مَظهر می خوانند) للنور، لا انّهما علّتاه بل تعدّان القابل لأن يحصل فيه نور من النور القاهر الفائض بجوهره على القوابل المستعدّة ما يليق باستعدادها.