جلسه 61
چهارشنبه, 5 مهر 1396
01:38 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم صل علی محمد و آل محمد
بحث ما در ارتباط دیدگاه شیخ اشراق درباره معقولات ثانیه بود.
یک نکته باقی مانده است
یک برداشتی می شود از آثار جناب شیخ اشراق در ارتباط با معقول های ثانی مطرح کرد خصوصا معقول های ثانی غیر منطقی. یعنی مفاهیمی که خود ایشون به معقولات ثانی منطقی اضافه کرده اند.
ممکن است مراد شیخ اشراق از اینکه معقول های ثانی و مفاهیم فلسفی و اضافه و عدد و لونیت و جوهریت و ... را ذهنی صرف می داند و در خارج هیچ واقعیتی ندارد، ممکن است مراد از نفی واقعیت داشتن، نفی واقعیت استقلالی باشد
به اصطلاح خودش برخی چیزهای در خارج صورت دارند، مثلا بیاض. ممکن است کسی برداشت کند که شیخ اشراق می خواهد بگوید اینها در خارج صورت ندارند.
این نکته شواهدی در کلمات شیخ اشراق دارد.
اگر این حرف زده شود می توانیم گفت این شبیه برداشت های سید سند از معقول ثانی است و نزدیک است به برداشت مشهور که اتصاف در خارج است و عروض در ذهن.
این رگه راهش باز خواهد شد.
شواهدی در کلمات شیخ اشراق بازخواهد شد. اگر انسان بخواهد مقداری روی این نکته لجاجت کند می تواند تصریحات شیخ اشراق را هم اینجوری تبیین کند.
ولی برداشت شارحان، برداشت فلاسفه بعد از او و تصریحات خودش، کفه ای این نکته را ضعیف می کند. او آنها را ذهنی صرف می داند و برای آنها هیچ واقعیتی در خارج نیست.
ولی شواهدی وجود دارد که او می خواهد پای اینها را به خارج بکشد ولی عبارات غلیظ تری هم وجود دارد که ایشون اعتبارات ذهنی را ذهنی صرف می داند خصوصا آن جاهایی که آنها عین معقولات منطقی می داند
یکی از شواهد دیروز گذشت.
به او اشکال می شد که اگر این ها امور ذهنی اند پس باید بشود به هرچه دلمان می خواهد استناد دهیم. ایشون برای پاسخ به این اشکال گفت بله اینها هویت ذهنی دارند ولی نمی شود ذهن گتره ای به هرجوری که دلش می خواهد به ماهیات نسبت دهد. بلکه یک خصوصیاتی در موصوف ها وجود دارد که آن خصوصیت ها سبب این می شود.
مثلا ماهیتی که در خارج است خصوصیتی دارد که بهش می شود گفت موجود یا ممکن.
این حرف یعنی به یک نحو دارد پای اعتبارات عقلی و معقول ثانی را در این دست از موارد که موضوع آنها خارجی است را دارد پایش را به خارج باز می کند. ماهیت خارجی به گونه ای است که بهش می شود گفت موجود. این راه اگر ادامه پیدا کند و جدی شود حداقل سر از برداشت سید سند در می آید. اگر خیلی آن را تحریک کنید سر از حرف های صدرا در می آورید.

این یک دقت های ظریف فیلسوفانه ای است که شیخ اشراق دارد به کار می برد.
نوع پاسخش خیلی مهم است. می داند که اگر این کار را نکند سر از سفسطه در می آورد.
ممکن است کسی این را پایه بگیرد و بقیه عبارات را معنا کند.
سوال :آیا آن خصوصیات غیر از آن ماهیت است یا نه؟ اگر بگید عین ماهیت است، پس خصوصیت چیه؟ اگر عین نیست، پس رابطه اش چیست؟ کم کم به این می رسیم که می شود اموری در خارج باشد بدون اینکه وجود منحاز و مستقل داشته باشد.
یک نکته دیگر در مورد جوهریت است: صفحه 70. جوهریت در نگاه ایشون اعتبار عقلی است.
 و اعلم انّ الجوهريّة أيضا ليست فى الاعيان أمرا زائدا على الجسميّة(ایشون جوهریت را کاملا مثل وجود و امکان می داند و حتی مثل جنسیت و نوعیت، ولی الان یک جوری دارد پایش را به بیرون می کشد)،بل جعل الشي‏ء جسما بعينه هو جعله جوهرا(این تعبیر خیلی مهم است. زائد بر جسمیت نیست یعنی اینکه در خارج واقعا دو چیز متمایز از هم نداریم. همان جسم که خلق می کند جوهر خلق می کند. جوهریت وجود منحاز از جسمیت ندارد)(البته می شود هم با برداشت مشهورر تبیین کرد هر چند خلاف ظاهر است )

این برداشت هست.
استاد یزدان پناه این برداشت را قبول ندارند. آن عبارات دیگر را صریح تر می دانند. این برداشت را آورده اند ولی قبول ندارند.
در هر صورت همچنین برداشتی هست. در این صورت فاصله فلسفه ایشون با فلسفه سید سند و صدرا کمتر می شود.
بحث های معقول ثانی را تمام می کنیم.
در مشاء متأخر تمایز خارجی این مفاهیم خیلی جدی شده بود.
بحث بعدی اصالت ماهیت در فلسفه ایشون است.
ما گزارشی بیان می کنیم، تفصیل را استاد یزدان پناه در کتاب آورده اند.
 حکمت پیش از شیخ اشراق حکمت مشاء است.
در حکمت مشاء در ارتباط با وجود و ماهیت این اصول قابل استفاده است
در حوزه ممکنات با دو بعد مواجه هستیم. بعد وجودی و بعد ماهوی. بعدا این قاعده بوجود آمده است که کل ممکن زوج ترکیبی من وجود و ماهیت
مغایرت وجود و ماهیت در خارج: برخی عبارت ها این فضا را می رساند. هویت خارجی ممکن را می خواهند مرکب از این دو بعد بدانند.
وجود را عارض بر ماهیت می دانند. البته ابن سینا کلامش دقیق است. متوجه شد دو جور عروض داریم ولی در مشاء متأخر عروض وجود بر ماهیت شبیه عروض بیاض بر جسم تلقی شده است.
استاد یزدان پناه می گویند این به سبب فقر مفهوم فلسفی بوده است
چه بسا در مشاء متأخر این عروض وجود بر ماهیت خیلی پر رنگ بوده است.
در کلمات ابن سینا عبارات دقیق بوده است که فضا فرق می کند. 
ولی در مشاء متأخر عروض وجود بر ماهیت خیلی جدی بوده است. کأن وجودی بوده است و ماهیتی که وجود عارض بر ماهیت شده است. صدرا میگوید مشاء متأخر قائل به جعل اتصاف بوده اند. یعنی ماهیت را متصف به وجود می کند علت. 
در این فضا شیخ اشراق وارد میدان می شود.
یک نکته: یک بحثی مطرح شده است(بهمنیار هم از آن یاد کرده است و جواب داده است) اگر بخواهد مثل وجود هم در کنار ماهیت موجود باشد به تسلسل می انجامد(در ابن سهلان ساوی هم هست). این یک اشکالی بوده است به مشاء که اگر وجود در خارج باشد تسلسل پیش می آید. بهمنیار هم جواب می دهد و صدرا خیلی می پسندد.
شیخ اشراق جواب بهمنیار را نمی پسندد لذا باعث شده است که وجود را ذهنی صرف بداند.
اساسا برداشت هایی که شیخ اشراق در اصالت ماهیت و اعتباریت وجود دارد تحت تأثیر بحث ایشان راجع به معقول های ثانی فلسفی است.
ازجمله مفاهیم فلسفی وجود است.
در اینجا یواش یواش می توانیم متوجه شویم که مراد او از اعتباری و اصالت چیست؟
مراد ایشون از اعتباری یعنی ذهنی.
البته آن برداشتی که خودمان داشتیم را هم باید توجه کنیم. در این صورت حداقل مانند سید سند پای اعتباری به بیرون هم کشیده می شود.
اگر اعتباری به معنای ذهنی صرف باشد، اصیل یعنی هر چیزی که در خارج است.
دیگر ایشون برای خودش احساس زحمت نمی کند که برای ماهیت خارجیت درست کند. چون خارجی بودن ماهیت مفروغ عنه بود. مشاء چه متأخر و چه ابن سینا اینکه زوج ترکیبی من ماهیة و وجود است بحث جدی ای بوده است. اینکه ماهیت در خارج هست بحثی نبود. شیخ اشراق آمد این وسط گفت وجود را چطور می برید در خارج. وجود امری اعتباری و ذهنی است پس باید قائل شویم به اصالت ماهیت. بقیه همه اعتباری اند.
پس وجود می شود امری اعتباری. ماهیت می شود امری اصیل.
بحث های جزئی تر این قضیه در اسفار و ... عرض کردیم.
اصطلاح اصالت کی پیدا شده است. کجاها به ماهیت گفته است اصیل.
ایشون وقتی این مبنا را مطرح کرده است به فروعاتش در فلسفه کاملا متوجه است. حداقل چهار فرع متوجه این مبنا کرده است.
اولین لازمه در جعل است. مطابق نظر کسانی مانند ابن سینا جعل به وجود تعلق می گیرد. شیخ اشراق با مشاء درگیر می شود. وجودی که شما می گویید مجعول است، وجود امری اعتباری و ذهنی است، چطور می خواهد مجعول باشد. لذا می گوید مجعول ماهیت است.
برداشتی که شیخ اشراق از حکمای مشاء می کند.
شما که می گویید وجود مجعول است یعنی چه؟ ماهیت فی حد نفسها معدوم است. اگر فاعل ماهیت را موجود می کند چه می کند؟ باید یک چیزی به امر معدوم بدهد. وجود مجعول است. اگر علت هیچی ندهد به معدوم که چیزی موجود نمی شود.
شیخ اشراق به این بیان اشکال دارد: 1. وجود اعتباری است و چطور می خواهد مجعول باشد 2. وقتی می گویید ماهیت فی حد نفسها معدوم است و فاعل باید چیزی به او بدهد تاحال او را عوض کند شما برای او واقعیت در نظر گرفته اید.
اگر اینجوری باشد همین داستان را راجع وجود می گوییم. وجود قبل از اعطا شدن چیزی نبوده است. چطور این وجود موجود شده است؟ فاعل به او چی داده است؟
شما می گویید نه فاعل به فاعل وجود نمی دهد بلکه خود وجود را ایجاد می کند، می گوید خب از همان اول بگید خود ماهیت را موجود می کند.
پس ایشون در بحث جعل می گویند خود ماهیت جعل می شود.
منابع:
ج2 ص 66. 186 
ج1 ص 345، 348: خیلی متن خوب و گسترده ای است.
ج 1 ص 402
و لمّا كان الوجود اعتبارا عقليّا فللشي‏ء من علّته الفيّاضة هويّته‏
یکی دیگر از فروعاتی که ایشون از اصالت ماهیت گرفته است تقدم علت بر معلول است. مشاء علت را در وجود مقدم میداند. او این تقدم را نفی می کند. شما باید تقدم بالجوهر و بالماهیة را مطرح کنید.
کاملا حواسش هست.
می فهمد که تقدم بالماهیة در بستر تشکیک معنا دارد.
لذا تشکیک را در ماهیت جای می دهد.
جوهر علت در جوهریت اشد است از جوهر معلول.
منابع:
ج1 ص 227
 و من يثبت انّ الوجود لا صورة له فى الاعيان فالعلل و المعلولات الجوهرية لا تتقدّم بالوجود لانه وصف اعتبارىّ عنده لا وقوع «4» له فى الاعيان، فلا يبقى التقدّم الا بالذات و الجوهر
ج۱ ص ۳۰۱
ثمّ اذا بيّن انّ الوجود من الامور الاعتباريّة فلا «8» يتقدّم العلّة على المعلول الّا بماهيّتها، فجوهر المعلول ظلّ لجوهر العلّة، و العلّة جوهريّتها اقدم من جوهريّة المعلول‏ 
، و كلّ امر يشترك فيه العلّة و المعلول و ما فى المعلول مستفاد من العلّة و هو كظلّ لها «9» فهو فى العلّة اقدم، و هذا معنى قولنا فى بعض المواضع انّ الجواهر الجرمانيّة «كظلّ للامور العقليّة، فكيف ساواها فى الجوهريّة «1»؟» اى انّ الوجود ذهنىّ، فليس التقدّم الّا بالماهيّة، فيتقدّم جوهريّة العلّة على جوهريّة المعلول، و هو مذهب افلاطون و الاقدمين، و هم يجوّزون ان يكون نفس اقوى من نفس فى جوهرها، و قد ذكرنا طرفا فى امور تتعلّق بهذا الفصل فى مواضع متفرّقة بحسب الحاجة، فليطلب‏
دو تا استفاده دیگر هم دارد:
 در باب واجب الوجود این بحث چه تاثیری دارد
این بحث در موضوع فلسفه چه اثری می گذارد.