جلسه 59
سه شنبه, 4 مهر 1396
01:42 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم
از مجموعه حکمت اشراق یک بحث باقی می ماند. اشاره به حکمت بحثی فلسفه او؛ مواردی که به نحو بحثی وارد شده است.
برخی از این مباحث قبلا گذشت مانند طبیعیات.
برخی دیگر که صلب مباحث فلسفی است مانده است.
چهار بحث می گوییم
معقولات ثانیه
اصالت ماهیت
تشکیک ذاتی
تشخص
یک نکته را در ابتدا تذکر مید هیم: ما خیلی لازم است که در آثار مثل عرفا یا کسانی که در این وادی هستند(مانند شیخ اشراق و صدرا)، مباحث کشفی را از مباحث فلسفیشان تفکیک کنیم. چه بسا کسانی که با آثار ابن عربی مواجه می شوند احساس کنند که همه چیز عرفانی و کشفی است. ولی اینطور نیست. بسیاری از بحث ها بحث های اجتهادی است، برخی بحث های فلسفی است، برخی تطبیق روی طب و طبیعیات و دانشهای دیگر است.
کسانی که بعضا به عرفا خیلی تعصب دارند فکر می کنند که آقا هرچی حرف می زند همه کشف است.
در بعضی موارد قابل تشخیص نیست ولی در خیلی جاها قابل تشخیص است. این تفکیک جای انتقاد را باز می کند. برای جاهایی که کشف و شهود است(صریح است و مکرر و ...) حساب ویژه ای باز می کنیم.
در کار شیخ اشراق هم همین است. ادعاهای کشف و شهود دارد(ولی هیچ وقت کار او عرفان به حساب نیامده است)
وارد اولین بحث از این چهار بحث می شویم:
مسئله معقولات ثانیه
خیلی خلاصه تاریخ این مسئله : اولین کسی که تقریبا به صورت گسترده وارد معقولات ثانیه شده است ابن سینا است.
او وقتی وارد مباحث منطقی که می شود اولین رگه های بحث معقول های ثانیه در منطق مشائی توسط ابن سینا شکل می گیرد و لذا از همان اول وقتی می خواهد موضوع منطق را توضیح دهد می گوید موضوع منطق معقولهای ثانیه است من حیث الایصال. مفاهیم وقتی مورد تعقل قرار گرفتند یک سری احکامی پیدا می کنند مانند کلیت، جنیست و ...
به این مفاهیمی که در مرحله دوم اند، و مبتنی بر معقولات اولی هستند را می گوییم معقول ثانیه.
خود اینها در حیطه ذهن احکامی دارند. اینها مباحث منطقی نیستند. می توانند مباحث منطقی باشند. من حیث الایصال الی المجهول اگر در نظر گرفته شوند می توانند مباحث منطقی را تشکیل دهند.
سه ویژگی برای معقول های ثانیه بیان می کند:
هویت ثانوی دارند: بعد از معقول اول است
هویت ذهنی دارند. 
اینها حکم و لازمه و حال یک سری امور ذهنی است.
ابن سینا می گوید همه اینها بحث های فلسفی است. اگر اینها را من حیث الایصال در نظر بگیریم منطق می شود. 
ولی اینکه اینها حکم اند، ثانوی اند، حال برای یک موضوع اند، خارجی نیتسند و ... همه مطالعات فلسفی اند.
کلمه معقول اول و ثانی در نگاه اینها یعنی متصور، تعقل شده. علم را می گویند حصول صورة الشیء عند العقل که مرادشان ذهن بوده است.
پس اگر یک صورتی در عقل واقع شود می شود معقول. گاهی معقول اول است و گاهی معقول ثانی.
مراد از معقول اصلا در مقابل محسوس و متخیل نیست. این یک خلطی است که بعدا رخ داده است خصوصا در آثار شهید مطهری.
مراد از معقول یعنی متصور. آنچه در ذهن آمده است. چی محسوس و چه متخیل و چه معقول
برای هر سه ما معقول ثانی داریم.
در زمان ابن سینا مراد از معقول ثانی، فقط معقول ثانی منطقی بود.
آن چیزی که نشان می دهد واقعا ابن سینا فیلسوف شگرف بوده است این است که او متوجه یک سنخ دیگر از مفاهیم هم شده است؛ مفاهیم فلسفی.
او همیشه مفاهیم فلسفی را از جرگه معقول اول و معقول ثانی(با مفهوم منطقی اش) جدا می گذاشته است. 
برهان شفا ص 139: و منها(از مفاهیم) ما یشبه اجناسا و انواعا و لیست. بر افراد کثیر صدق می کند لا علی السویه. تشکیک دارند. پس اینها مفاهیم ماهوی نیستند. و هی لوازم غیر داخلة فی ماهیة الاشیاء الداخلة فی المعقولات(نه معقولات ثانیه) مثل وجود و وحدت.
اینها به نحو مفصل تر در کتاب استاد یزدان پناه هست
در کتاب معقول ثانی استاد اسماعیلی هم هست.
بهمن یار اولین نقطه خلط مفاهیم فلسفی با منطقی است. ایشون هم می گوید ما دو دسته مفاهیم داریم. معقول اول و ثانی. معقول ثانی در زمان ابن سینا فقط منطقی بود. بهمن یار گفت برخی از مفاهیم فلسفی هیچ فرقی با معقول ثانی ندارد(منطقی)؛ شیء، ذات، وجود. اینها مانند کلیت و جنیست و ... است. به نظر مفهوم جزئی هم همینطور باشد.
جناب شیخ اشراق تمام معانی فلسفی، مصدریه و برخی از مقولات، جوهریت و لونیت و ... را می گوید معقول ثانی است.
با همان مفهوم منطقی.
این برداشت رسمی از کلمات شیخ اشراق است.
یک احتمال دیگر در کلمات شیخ اشراق هست.
شیخ اشراق به چهار چیز تمسک کرده است در حرف خودش: مفاهیم اولی را کنار بگذاریم، بقیه مفاهیم چه فلسفی و چه منطقی همه ثانویت در ادراک دارند، هویت ذهنی دارند، به هیچ نحو تحقق خارجی ندارند. 
کار خود حکمای مشاء: آنهایی که بعد ابن سینا هستند. شما وجود و شیء و ذات را آورده اید در جرگه معقولات ثانی(با برداشت منطقی)
جزئی: این از یک خلط استفاده شده است. در منطق در مقابل کلی می گوییم جزئی. یک بار هم می گوییم جزئی یعنی متشخص. مگر جزئی عدیل کلی نیست؟ وقتی کلی ذهنی است پس جزئی هم ذهنی است. اشتراک لفظی سبب این کار شد. 
امتناع: شما وقتی می گوییم ج ممتنع فی الاعیان. می خواهید بگید امتناع در خارج متحقق است؟ نه. امتناع یک بحث کاملا فلسفی است. امتناع اینطور نیست که به یک نحو در خارج متحقق باشد.
قاعده کلما حصل من وقوعه تکرر فهو امر ذهنی: هر چیزی که فرضش در خارج منجر به تسلسل و تکرر می شود در خارج تحقق ندارد و امری ذهنی است. مثلا امکان اگر در خارج باشد یا ممکن است یا ممتنع یا واجب؟ واجب و ممتنع نیست پس ممکن است. صحبت را می بریم روی امکان آن و ... . بقیه هم اینجوری اند. ضرورت، وجود و ... . این تکرر یک وقت تکرر خودش است و یک وقت تکرر یک چیز دیگر. مفاهیم فلسفی همه از این قسم اند.
چندتا عبارت اینجا هست:
ج 1 ص 346:
 التحقيق انّ الصفات تنقسم الى صفات لها وجود فى الذهن و العين- كالبياض-، و الى صفات توصف بها الماهيّات و ليس لها وجود الّا فى الذهن و وجودها العينىّ هو انّها فى الذهن- كالنوعيّة المحمولة على الانسان و الجزئيّة المحمولة على زيد- فانّ قولنا «زيد جزئىّ فى الاعيان» ليس معناه انّ الجزئيّة لها صورة فى الاعيان قائمة بزيد،
آیا نباید اینجا فرق می گذاشت بین ماهیات ذهنی و عینی؟
 و كذلك الشيئيّة كما يسلّمها كثير منهم انّها من المعقولات الثوانى(اینجا تمسک کرده است به قول خود حکمای مشاء)، و مع هذا يصحّ ان يقال «انّ جيم شى‏ء فى الاعيان» و الامكان و الوجود و الوجوب و الوحدة و نحوها من هذا القبيل. فكما لا يلزم من كون شى‏ء جزئيّا فى الاعيان او ممتنعا فى الاعيان ان يكون للجزئيّة صورة و ماهية زائدة على الشي‏ء فى الاعيان- و كذا الامتناع- فلا يلزم من كون شى‏ء ممكنا او موجودا فى الاعيان ان يكون امكانه او وجوده فى الاعيان، 

در ج۱ ص ۱۶۲ راجع به امتناع همین بحث را کرده است. چند سطر راجع به امتناع بحث می کند.
در ج ۱ از ص ۲۱ شروع می کند راجع به قاعده ای که گفته شد.
 فصل و لمّا انساق الكلام الى هاهنا فنعمل ميزانا فى الاعتبارات الذهنيّة و العينيّة فانّ من الامور ما يزيد على الماهيّة ذهنا و عينا و منها ما يزيد ذهنا فقط(آن احتمال دیگه ای که گفته ایم در اینجا می توان طرح کرد: اینکه گفته این مفاهیم خارجی نیستند یعنی زیادت خارجی بر شیء ندارند. در خارج منحاز از شیء نیستند. این را قبول ندارد نه اینکه به طور کل خارجیت آن را بزند. این شواهد زیادی دارد ولی تصریحات آنوری اش که ذهنیت صرف باشد هم زیاد است)
در صفحه ۲۶ جمع بندی قسطاس را می گوید:
مخلص القسطاس كلّ ما رأيت تكرّر  انواعه متسلسلا مترادفا فطريق التفصّى ما قلت فافهم و فتّش كلّ كلام حتى لا يقع الامر ذهنيّا مأخوذا ذاتا عينيّة
ج۱ ص ۳۴۳ و ۳۶۴:
 فى الجملة كون الشي‏ء- الذى يقال عليه انّه «صورة»- صورة و مفهوم الذات و الحقيقة و الماهيّة و العرضيّة كلّها اوصاف اعتبارية، و جميع ما يشبهها و كلّ ما يقتضى وقوعه تكرّر نوعه عليه و كلّ ما يقتضى وقوع تكرّر شى‏ء واحد عليه مرارا بلا نهاية، فانّ جميع هذا من الصفات العقليّة التى لا صورة لها فى الاعيان‏.
.............