جلسه 44
سه شنبه, 31 مرداد 1396
09:14 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحثی که واردش شده بودیم مسئله معاد بود
در حین توضیحات تناسخ مسئله معاد هم روشن شد تا حدودی.
کمل(مقربین)، متوسطین(اصحاب یمین)، اشقیاء(اصحاب الشمال)
متوسطین و اشقیاء در عالم مثال هستند. چه مثال نوری که برای متوسطین است و چه مثال ظلمانی که برای اشقیاء.
از همین جا می شود دیدگاه صدرا را در مورد معاد جسمانی پیگیری گیری کرد.
نگاه او یک زمینه های ضعیفی در ابن سینا دارد و زمینه های بسیار جدی تر در استفاده از آیات و روایات دارد ولی به لحاظ پیش زمینه های فلسفی دیدگاهی که شیخ اشراق مطرح کرده است و گره هایی که داده است بسیار موثر است.
مهم ترین نگاه صدرا نوع ارتباط نفس و بدن، نفس و حرکت جوهری است ولکن شیخ اشراق با طرح عالم مثال و اجسام مثالی و شهرهای مثالی، مراتب عالم مثال، کیفیت این عالم(که حالتی نیمه تجردی را دارد) که بسیاری از حواس عالم ماده را دارد گره های اصلی داده شد.
مثلا در ص 234 ج2 :
 و هذا العالم المذكور نسمّيه «عالم الاشباح المجرّدة»(شبح حالت مثالی و جسمانی دارد و مجرده نشان می دهد که مجرد اند در مقابل اشباح برزخیه) و به تحقّق بعث الاجساد(که خود جسد و بدن بعث پیدا کند. جسد همان جسمی است که نفس با آن ارتباط دارد)(همان معاد جسمانی) و الاشباح الربّانيّة(منظور تمثلاتی است که اتفاق می افتد. فتثمل لها بشرا سویا) و جميع مواعيد النبوّة(چه بهشت و چه جهنم:البته آنچه حالت جسمانی دارد)، و قد يحصل من‏ بعض نفوس المتوسّطين ذوات الاشباح المعلّقة المستنيرة التى مظاهرها الافلاك طبقات من الملائكة- 5 لا يحصى عددها على حسب طبقات الافلاك مرتبة مرتبة،- 6 و مرتقى المتقدّسين من المتألّهين- 7 أعلى من عالم الملائكة.- 8 «1
ایشون می گوید کملین بدون ورود به عالم مثال به عالم نور وارد می شوند.  اینها کاملا می شوند مانند قواهر عالیه و مفارقات. لذا تعداد عقول با رفتن نفوس کمل به  آنها افزایش می یابد.
ج۲ ص ۲۳۶:
 و الكامل من المدبّرات بعد المفارقة يلحق بالقواهر فيزداد عدد المقدّسين من الانوار الى غير النهاية.
پرسش هایی به وجود می آید. اینها رب النوع می شوند یا جزء عقول طولی می شوند؟
با توجه به این فرایندی که ما داریم تعداد عقول و مفارقات دائما در حال افزایش است. این یعنی چی؟ عالم عقل در حال گسترش است؟ 
حادث زمانی اند؟
با بحث هایی که داشتیم نظام نوری تمام شد.
ولی متمم هایی می آوریم.
نگاه ایشون به طبیعیات
باید نظرهای خاص و کلیدی او را به نحو مختصر بگیم.
اولین بحث راجع حقیقت جسم است که با حکمای مشاء شاخ به شاخ می شود.
در مورد هیولا اولی.
مشاء قائل است که هر جسم متشکل است از هیولا اولی و صورت جسمیه که مجموعش می شود ماده ثانیه برای صورت نوعیه
شیخ اشراق در حکمة الاشراق(نه در تلویحات: در تلویحات به گونه ای دیگر بحث کرده است. در کتاب استاد یزدان پناه آمده است)چنین می گوید:
او در برخورد با حکمت مشائی این معنا را قبول نمی کند و می گوید تمام حقیقت جسم را صورت جسمیه تشکیل می دهد. البته چیزی را که می گوید خود مشاء قبول دارد.
می خواهد بگوید جسم همان امتداد جوهری است و چیزی به نام هیولا اولی نداریم.
ما با اصطلاح هیولا اولی مشکل نداریم. خود جسم هیولا اولی است. پذیرنده اول را قبول دارد ولی آن را خود جسم می داند. او با قوه صرفه مشکل دارد.
طبیعتا در اینجا باید برهان حکما مشاء را نقد کند.
او برهان فصل و وصل را نقد می کند.
اشکالی که شیخ اشراق به این برهان گرفته است توسط ملاصدرا نقد شده است ک این اشکال واردی نیست
مشا جسم را هیولا ثانیه می داند ولی شیخ اشراق جسم را هیولا اولی
ج2 ص 74 و 75:
. III حكومة اخرى (فى ابطال الهيولى و الصورة)
- 7 (72) قال المشّاؤون: الجسم- 8 يقبل الاتّصال و الانفصال، و الاتّصال لا يقبل الانفصال- 9، فينبغى أن يوجد فى الجسم قابل لهما، و هو الهيولى- 1. و قالوا: المقدار غير داخل فى حقيقة الأجسام لاشتراكها فى الجسميّة و افتراقها فى المقادير و لأنّ جسما واحدا- 3 يصغر و يكبر بالتخلخل و التكاثف- 4. و يردّ عليهم- 1 انّ الاتّصال يقال فيما بين جسمين، فيحكم بأنّ أحدهما اتّصل بالآخر، و هو الذى يقابله الانفصال. و فى الجسم امتداد من الطول و العرض و العمق، و الامتداد ليس يقابله «1» الانفصال أصلا- 2؛ فما قولك فيمن يدّعى انّ الجسم مجرّد المقدار الذى يقبل الامتدادات الثلاثة «2» لا غير؟
 (73) و قول القائل انّها- 3 أعراض- لتبدّل الطول و العرض و العمق على شمعة مثلا-- 4 ليس الّا دعوى؛- 5 ان جعل هذا المقدار- 6- ذاهبا فى بعض الجهات- عرضا، «3»- 7 فلا يلزم منه انّ المقدار نفسه- 1 عرضىّ للجسم- 2 «4» أو عرض. فانّ ما يزداد فى الطول «5» عند المدّ ينتقص «6» من عرضه، و كذا ما ينبسط فى العرض ينتقص «7» من «8» طوله؛ فيتّصل فى المدّ «9» بعض أجزاء كانت متفرّقة، «10» و يفترق بعض ما كانت متّصلة
فذهابه- 3 فى الجهات المختلفة على سبيل البدل- 4 لازم له- 5، و آحاد الذهاب فى الجهات عرض «11» متبدّل؛ و الجسم ليس الّا نفس المقدار- 6، و الامتدادات الثلاثة- 7 هى ما يؤخذ بحسب ذهاب جوانب الجسم فى الجهات.- 8
و قولهم «12» «الاتّصال لا يقبل الانفصال» صحيح، اذا عنى به الاتّصال بين الجسمين؛- 1 و ان عنى بالاتّصال المقدار، فنمنع «13» انّ المقدار لا يقبل الانفصال.- 2
و استعمال الاتّصال بإزاء المقدار يوجب الغلط، لأنّه اشتراك فى اللفظ، فيوهم‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 76
انّ المراد منه الاتّصال الذى يبطله الانفصال.- 3
صدرا نقد شیخ اشراق را قبول نمی کند
حقیقت جسم عبارت است از مقدار و امتداد جوهری فقط:
ص 80:
 فاذا تبيّن لك من الفصل السابق انّ الجسم ليس الّا نفس المقدار القائم بنفسه،
نه اینکه جسم حقیقتی است که له مقدار. حقیقت جسم چیزی جز بعد نیست
نفی ذات گرایی؟
ص 79:
(76) و ما يقال- 5 «انّ الجسم يحمل عليه أنّه ممتدّ أو «6» متقدّر، فيكون زائدا عليه» ليس بكلام مستقيم. فانّا اذا قلنا انّ الجسم متقدّر، لا يلزم ان يكون المقدار زائدا عليه(این بحث همان بحث موجود نیست. موجود یک مشکل دیگر است). و الحقائق لا تبتنى على الاطلاقات لما يجرى فيها من التّجوزات. فربّما يأخذ الانسان فى ذهنه شيئيّة مع مقدار، فيقول: الجسم شي‏ء له مقدار. فاذا رجع الى الحقيقة، لم يجد الشي‏ء الّا نفس المقدار.
در ادامه همین بحث، ایشون تشکیک را در ماهیت اشیاء راه می دهد و علاوه بر عالم نور در عالم ظلمت را هم تشکیک را راه می دهد. کم و زیاد بودن جسم تشکیک در ذات جوهری جسم است. مابه الاشتراک و ما به الاختلاف مقدار است.
بحث اول تمام شد: حقیقت جسم
بحث دوم: تخلخل و تکاثف
تخلخل و تکاثف یک معنای حقیقی دارد و یک معنای مجازی.
تخلیل و تکاثف حقیقی یعنی کم و زیاد شدن حجم جسم بدون اینکه از آن جسم چیزی کم و زیاد شود.
اگر شما یک جسمی داشته باشید بدون اینکه چیزی از آن کم وزیاد کنید حجمش زیاد شود یا کم شود تخلخل و تکاثف حقیقی است.
مشاء این را قبول داشته است.
اما شیخ اشراق می گوید تخلخل و تکاثف حقیقی نداریم.
اگر شما می بینید یک جسمی فشرده تر می شود یقین داشته باشید یک سری اجسام لطیف در منافذش بوده است در رفته.
در ص 77 ج2:
 (75) و امّا التخلخل و التكاثف فلا نسلّمهما «8» بالمعنى الحقيقىّ- 2 اذ ليس- 3 الّا بتبديد الأجزاء و اجتماعها و تخلّل(توضیح تبدید اجزاء است) الجسم اللطيف بينها. و امّا ما قيل فى القمقمة الصيّاحة- 5 «انّ النار لا تداخلها»- 6 «10» فذلك صحيح- 7؛ و امّا الشقّ فليس كما «11» ذكره المشّاؤون من زيادة المقدار، بل لأنّ الحرارة مبدّدة للأجزاء. «12» فاذا اشتدّت، مالت جوانبها الى الافتراق، و مانعها الجسم،- 1 و الميل ذو مدد- 2، و الخلاء- كما بيّن «13» فى الكتب- ممتنع؛ فبميلها «14»- 3 الى الافتراق و ضرورة عدم الخلاء- 4 ينشقّ القمقمة لا بحصول مقدار اكبر.- 5
مشاء دوتا استدلال تجربی داشتند و هر دو نقد می کند.
نکته مهم این است که اگر تخلخل و تکاثف را بپذیرد باید بپذیرد که مقدار عارض جسم است. جسم چیزی است که مقدار دارد.