جلسه 17
سه شنبه, 17 اسفند 1395
03:48 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه آخر:
بحث شهود انوار نسبت به یکدیگر مطرح شد
بحث بعدی سریان عشق بود که اصل آن جلسه گذشته، گفته شد.
از مادون به مافوق بحث شوق و محبت آشکار است ولی از مافوق به مادون، تحلیلش یک کم دچار مشکل است ولی در حکمت متعالیه واضح تر است، چون مادون اثر است و موثر اثر خود را هم دوست دارد.
نفس جز عالم انوار است، نور سافل است در مقابل انوار قاهره و نور الانوار. نفس باید محبت و شوق خاضعانه نسبت به مراحل مافوق داشته باشد . هم محبت و عشق است و هم خاضعانه است و هم شوق است(می خواهد به کمالات ما فوق برسد)
ولی چرا در نفوس انسانی این معنا ضعیف است یا مشاهده نمی شود؟
به دلیل اشتغال به شواغل جسمانی و ظلمانی.
اشتغال به امور مادی موجب ضعف ادراک او نسبت به امور مافوق می شود.
گفتیم که در محبت و عشق مهم وجود کمال و ادراک آن کمال است. وقتی نفس متوغل در عالم ماده است، ادراکش نسبت به انوار قاهره ضعیف است. محبت و شوقش هم ضعیف خواهد شد.
راه چاره ای که بتواند این محبت و شوق را ازدیاد ببخشید، ریاضت و مجاهدتهایی است که این ظلمت ها  و کدورتها را از بین ببرد.
این بحث را در ج 2 ص 223-225 طرح کرده است:
 النور المدبّر(انوار مدبر بدن خاص، همان نفس است. انوار قاهره، نوعی تدبیر دارند ولی آنچه را تدبیر می کنند بدنشان نیست.) اذا لم يقهره شواغل البرزخ، يكون شوقه الى عالم النور القدسىّ أكثر منه الى الغواسق. فكلّما ازداد نورا وضوءا (با ریاضت شواغل کم شود)، ازداد عشقا و محبّة الى النور القاهر
موانع تا نگردانی ز خود دور
درون خانهٔ دل نایدت نور
موانع چون در این عالم چهار است
طهارت کردن از وی هم چهار است
نخستین پاکی از احداث و انجاس
دوم از معصیت وز شر وسواس
سوم پاکی ز اخلاق ذمیمه است
که با وی آدمی همچون بهیمه است
چهارم پاکی سر است از غیر
که اینجا منتهی می‌گرددش سیر
هر آن کو کرد حاصل این طهارات
شود بی شک سزاوار مناجات
تو تا خود را بکلی در نبازی
نمازت کی شود هرگز نمازی
چو ذاتت پاک گردد از همه شین
نمازت گردد آنگه قرةالعین
نماند در میانه هیچ تمییز
شود معروف و عارف جمله یک چیز:شیخ محمد شبستری)
(اولین هدف ریاضت رفع موانع است)
و ازداد غنىّ و قربا(نفس غنی تر می شود طبق نظام تشکیکی و از طرفی به نورالانوار قرب پیدا می کند)(تقرب الی الله دو معنا دارد: وجودی و سلوکی که سلوکی هم وجودی فهم می شود. البته ملاصدرا می گوید تقرب وجودی لزوما به معنای سعادت نیست، چرا که ارتقای وجودی به معنا تقرب به معنای وجود است و اشقیا و سعدا هر دو در حال تقرب وجود اند. لذا تقرب وجودی قهری است که برای همه است و نوع دیگرش سلوکی است. ولی در تعبیر شیخ اشراق اشتداد به معنای قرب و سعادت است. آقای امینی نژآد در کتاب عرفانشون و جامی مفصل تر در نقد النصوص آورده است) من نور الانوار. و لو كانت الانوار المتصرّفة غير متناهية قوّة التأثير، ما حجبها جذب شواغل البرازخ عن الافق النورىّ.(لکن حجبه الجذب و قواها متناهیه التأثیر) و الانوار الاسفهبديّة(تا الان سه تا تعبیر از نفس شده است، نور مدبر، نور متصرف، نور اسفهبدی) اذا قهرت الجواهرَ الغاسقة (اگر نفس قاهر بر جواهر غاسقه بشود و ریاضت بکشد)، و قوى عشقها و شوقها الى عالم النور، و استضاءت بالانوار القاهرة، و حصل لها ملكة الاتّصال بعالم‏ النور المحض، فاذا انفسدت صياصيها(صیصه یعنی بدن، صیصه شیشه است، صیصه انسانی یعنی بدن)(اگر بمیرد و این صیاصی از بین رفت، دیگر به صیاصی دیگر جذب نمی شود اینجا رگه های تناسخ است) لا تنجذب الى صياص اخرى لكمال قوّتها و شدّة انجذابها الى ينابيع النور. و النور المتقوّى بالشوارق العظيمة العاشق لسنخه ينجذب الى ينبوع الحياة، و النور لا ينجذب الى مثل هذه الصّياصي، و لا يكون له نزوع اليها( حرکتی به سوی آنها برایش نیست). فيتخلّص الى عالم النور المحض و يصير قدسيّا تقدّس نور الانوار و القواهر القدّيسين. و لمّا كان من المبادئ(آنهایی که جز عقول مفارقه اند) لا يتصوّر القرب بالمكان بل بالصفات، (قرب این مبادی به نور الانوار قرب مکانی نیست بلکه صفاتی) كان أكثر الناس تجرّدا عن الظلمات أقرب منها.
 و الشوقُ حاملُ الذوات الدرّاكة الى نور الانوار، فالأتمّ شوقا أتمّ انجذابا و ارتفاعا الى النور الأعلى. و لمّا علمت انّ اللذّة وصول ملائم الشي‏ء و ادراكه لوصول ذلك، و الألم ادراك حصول ما هو غير ملائم للشي‏ء من حيث هو كذا و جميع الادراكات من النور المجرّد و لا شي‏ء أدرك منه، فلا شي‏ء أعظم و ألذّ من كماله و ملائماته، سيّما و قد عرفت انّ اللذّات فى طلسمات الانوار المجرّدة(انوار مجرده قاهره دو دسته اند. عقول عرضی همان ارباب انواع هستند که در عالم ماده مربوب دارند که دارند آن را تربیت می کنند. به این چیزی که در عالم ماده هست می گویند صنم یا طلسم آن رب النوع) منها ترشّحت و هى ظلالها. و الغير الملائم لها هيئات ظلمانيّة و ظلال غاسقة تلحقها من صحبة البرازخ المظلمة و شوقها الى ذلك. و الانوار الاسفهبديّة
ما دامت معها علاقة الصيصية و الشواغل البرزخيّة الكثيرة لا تلتذّ بكمالاتها و لا تتألّم بعاهاتها(به خاطر دردهای واقعی نفس مانند کمبود و ... درد نمی کشد)، كشديد السكر اذا وصل اليه مشتهاه أو ازهفته عاهة (نا آرام کرده باشد او را درد و رنجی) و هو متخبّط(گرفته شده) فى سكره، غير مدرك لما  أصابه.-و من لم يلتذّ باشراقات القواهر النوريّة و أنكر اللذّة الحقّة فهو كالعنين اذا أنكر لذّة الوقاع.)مانند کسی است که نیروی جنسی اش از بین رفته باشد و آن لذت را انکار کند)
ایا ظلمت هم تشکیکی است؟ روح بخاری را شیخ اشراق چطور می فهمد؟
در ارتباط با نفس ناطقه، شیخ اشراق می گوید که نفس ناطقه نسبت به مادون خودش دو حالت دارد: غضب و شهوت. نفس که حقیقت نوری دارد نسبت به مافوق خود محبت دارد و نسبت به مادون خود قهر دارد. لازمه قهر نسبت به مادون قوه غضبیه است و لازمه محبت به مافوق شکل گیری قوه شهویه است.
ج2 ص 204:
 و اذا علمت انّ النور فيّاض لذاته، و انّ له فى جوهره محبّة لسنخه و قهرا على ما تحته(ملاقطب می گوید محبت نسبت به سنخ یعنی محبت به مراتب مافوق چرا که مادون نفس عالم ظلمت است اما با توجه به مطلبی که گفتیم که هر نوری نسبت به مادون خود هم محبت دارد و هم قهر، شکل گیری قوه شهویه و غضبیه بر این اساس راحت تر خواهد بود، یعنی نور اسفهبد نسبت به مراتب پایین تر یک قهر دارد و یک غضب.)، فيلزم من النور الاسفهبد فى الصّياصي الغاسقة بسبب قهره قوّة غضبيّة، و بتوسّط محبّته قوّة شهوانيّة.
(تفسیر شارحان این مشکل را پیش می آورد که هرچی کسی نورش بیشتر شد، محبتش به بالا بیشتر شد، شهوتش بیشتر شود و حتی بعضی هم تصریح کرده اند)
نکته دیگر: جناب شیخ اشراق مسئله عشق و محبت را در عالم ظلمانی هم سریان داده است که با فضای حاکم در فلسفه او هماهنگی ندارد.
او سریان عشق را در تمام عالم بیان می کند.
بحث عشق و محبت و قهر را در ظلمات هم جریان می دهد.
ص 147 ج2:
و هذا يرشدك الى انّه- لمّا كان من لدن الأوّل(نور الانوار) ضرورى جهات قهر و محبّة،(باید دقت کرد که منظور از محبت چیست. شارحان گفته اند محبت خلق نسبت به او که با توضیحاتی که دادیم می توان محبت او به خلق را هم دانست) و فى القواهر جهتا استغساق فقرىّ و استنارة(عقول هم یک جهت نوری دارند و یک جهت فقری و تاریکی دارند \س دو جهت دارند)، فتركّبت الاقسام(جهات مختلف) فى المعلولات(این جهات در معلولات تقسیم می شود و معلولات اینگونه می شوند)، فصارت هكذا: (۱)نور الغالب عليه القهر(مراد از این دو نور نفوس است)، و نور الغالب عليه المحبّة، و غاسق (یک مادی و برزخی ای که در آن قهر است، مانند شمس و قمر. تمام سماویاتی که نور دارند) فيه القهر من المستنيرات‏ فى الكواكب(چون قاهرند در مادون خود اثر دارند) و غاسق الغالب فيه المحبّة أيضا من المستنيرات الكوكبيّة،(مانند زهره) و غواسق غير مستنيرة الغالب فيها القهر و هى الأثيريّات( فلکیات) المتأبّية عن الفساد المؤثرة، و غواسق الغالب عليها المحبّة و الذلّ و هى العنصريّات(مادون فلک قمر) المطيعة لها(اطاعت طبیعی از فلکیات و مستنیرات) العاشقة لأضوائها القبيحة عند احتجابها عنها. ثمّ النار لمّا قربت من الأثيريّات، لزمها أيضا قهر على ما تحتها (و می بنیم که چقدر در سایر عناصر اثر گذار است)(ممکن است مولدات ثلاث را جز ماتحتها بدانیم) و سنذكر شرح ذلك ان شاء اللّه تعالى.
این بحث تمام شد.
قرار بود ادراک باشد تا عشق باشد و ادراک هم به خاطر نور است، چطور در ظلمات که ادراک نیست عشق و محبت و قهر است؟
سومین بحثی که به عنوان احکام ارتباطی بین الانوار باید طرح شود:
جریان نظام علی و معلولی بین انوار: اشراقات بین انوار(اشارات جوهری و اشاراقات عرضی:سوانح)
بحث اشراقی را که او مطرح می کند در ارتباط نور ما فوق به مادون خود دو صورت است:1. اشراقات جوهری ای که انوار مافوق دارند که انوار مادون را می سازند. مثلا نور اول نور دوم را می سازد. اشراق توضیح نوع علیتی است که در ذهن اوست. او با اشراق علیت را تحلیل خاصی می کند که ملاصدرا هم به کار می برد به خوبی.
این اشراق جوهری است و جواهر نوری و ذات آنها را شکل می دهد.
اشراق عرضی است و جوهر ساز نیست. نور بالاتر پس از ایجاد انوار پایین تر، نسبت به آنها اشراقاتی دارد(این اشراق عرضی است و مجرد است)
می توان در فضای جعل، اشراق جوهری را  جعل بسیط دانست ولی اشراقات عرضی به اوصاف شیء برمی گردد و می توان جعل مرکب و تألیفی نامید. کمالاتی را برای انوار مادون حاصل می کند.
انوار مافوق نسبت به مادون فقط مشاهده دارند. اما انوار مادون نسبت به انوار مافوق هم آنها را مشاهده می کنند و هم از آنها اشراقاتی دریافت می کنند.
شیخ اشراق به این اشراقات عرضی می گوید سانح(یعنی عارض)
نور مستعار هم گفته می شود چرا که عاریت گرفته می شود.از بالا عاریت گرفته شده است.
علاوه بر مشاهده ای که نسبت به نور عالی دارد اشراقاتی هم می گیرد.
ما نسبت به خورشید دو حالت داریم، هم اورا مشاهده می کنیم و هم اشراقاتی به ما رسیده است.
نور مادون، نور الانوار را هم مشاهده می کند و هم شعاع هایی به او می رسد.
کلمه اشراق که ایشون به کار برده است، دقیقا تبیین مراد شیخ اشراق است از علیت.

بعدا این تعابیر پیدا شده است: اضافه اشراقی
اضافه مقولی متقوم به دو طرف است ولی اضافه اشراقی مطابق نظر شیخ اشراق یک طرفه است، منظور از یک طرفه این است که متقوم به یک طرف است و مشکلی ندارد که دو طرف داشته باشد(مانند اشراقات عرضی که دو طرف دارد ولی اصلا قوام ندارد به قابل، بلکه قوام دارد به فاعل)
لذا اضافه اشراقیه را هم در جوهر پیاده می کند و هم در اشراق عرضی.
اضافه مقولی جایی است که دو طرف نقش دارند.
از منبع اشراق هیچی کم نمی شود.
به نحو انفصال و انتقال نیست. انفصال را در اشراق هایی جوهری آورده است. اشراق جوهری بدین معنا نیست که چیزی جدا شده باشد. انتقال را در اشراقات عرضی نفی کرده است.
یک بعضی در فلسفه قدیم است که انتقال در اعراض جایز نیست.
ایشون در هر دو تعبیر اضافه اشراقی دارد.
تعبیر به فیض و فیاضیت هم به کار رفته است.
466 : تعبیر تجلی را به کار برده است.
128 ج 2: هر دو اشراق را طرح کرده است و خیلی عالی است.
137 و 138: فقط اشراقات عرضی، سوانح
ایشون مسئله اشراقات را به عالم ماده هم سرایت داده است که البته باز دچار مشکل خواهیم شد.