جلسه 51
سه شنبه, 28 شهریور 1396
07:08 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث ما در رابطه علم در حکمت اشراق بود.
مباحثی مطرح شد.
مثلا حقیقت علم از نظر شیخ اشراق چیست، تفاوت دیدگاهش با صدرا در چیست، تقسیم علم به حضوری و حصولی مورد مطالعه قرار گرفت. خصوصیات علم حصولی و دامنه آن، و خصوصایت علم حضوری و دامنه آن مورد بررسی قرار گرفت.
بحثی داشتیم راجع به حقیقت علم حضوری از نظر شیخ اشراق.
چون ایشون علم را با جوهر مجرد نوری گره می زند و آن را عالم مید اند، به واسطه تحلیل در مسئله نور، آمده است یک تبیین های ویژه ای راجع به علم حضوری ارائه کرده است.
مثلا علم ذات به ذات خیلی برایش واضح است، چرا که نور ظاهر بذاته است.
بعد آمده است علم حضوری جوهر مجرد نوری را به غیر مورد مطالعه قرار داده است که این را در سه شاخه مورد مطالعه قرار دادیم.
در ارتباط با مجردات تام، گفته شد که چون مجردات تام خودشان حقایق ظهور هستند، نور مجرد دیگر برای ادراک حضوری و مشاهده آنها نیاز به اظهار آنها ندارد، گرچه نور مجرد جوهری(مثل نفس) خاصیت اظهار دارد ولی در علم حضوری اشراقی به عقول و مفارقات نیازی به اظهار ندارد، چرا که آنها خودشان آشکارند. 
لکن جناب شیخ اشراق آمده است در بحث مادیات و مثل معلقه وقتی علم حضوری اشراقی را به اینها مطرح می کند، در اینجا مسئله اظهار را طرح می کند.
اگر می خواهد علم حضوری نفس اتفاق بیفتد، تحلیل ایشون این است که چون نور نفس مظهر للغیر است، اینجا اظهار نقش بازی می کند. که البته این اظهار در همان غالب اضافه اشراقی(پرتو افکنی نفس، احاطه و اشراق نفس به موجودات مادی و مثالی )است.
این نکته نشان می دهد که ایشون برای موجودات مثالی نور قائل نیست. از جمله شواهدی که این مسئله را مبهم تر می کند و می برد به این سمت که عالم مثال نوری نباشد، همین مسئله است.
چنانچه در موجودات مادی به اشراق نفس نیاز است در موجدات مثالی هم به اشراق نفس نیاز است.
بعد ایشون مسئله را به طرف اضافه اشراقی برد.
ایشون علم حضوری را برده است به طرف اضافه اشراقی. ولی تقسیماتی در اضافه اشراقی مطرح کرد که صدرا از او در اینجا فاصله می گیرد.
شیخ اشراق می گوید اضافه اشراقیه دو جور است، 1. تسلطی 2. غیر تسلطی
به حسب جمع فرمایش ایشون اضافه اشراقی تسلطی دو قسم است(هر چند تصریح ندارد)، یا اضافه اشراقی تسلطی و قهری علت به معلول است. یا اضافه اشراقی تسلطی غیر علی است که از ناحیه متصرف در متصرف فیه است.(مانند نفس و بدن: نفس متصرف در بدن هست ولی علت بدن نیست)در اینجا یک تسلط ویژگی است. 
وقتی نفس خودش یک حقیقت مستقل است و بدن هم حقیقت مستقل است و هر دو جوهرند، چطور می شود اینها با هم مرتبط و متأثر اند؟
این نوع قهر و سیطره را شیخ اشراق اضافه اشراقی تسلطی نامیده است.
یک اضافه اشراقی دیگر داریم که اضافه اشراقی غیر تسلطی است. اضافه اشراقی غیر تسلطی را ایشون در علم حضوری نفس به اشیاء خارج از بدن مطرح می کند.
او معتقد است که نفس علم حضوری به اشیاء خارجی دارد. اینجا اضافه اشراقی است ولی هیچ گونه تسلطی در کار نیست.
به بیان دیگر، ایشون اضافه اشراقی را منحصر به فضای علت و معلول نکرده است.
ایشون حقیقت علم حضوری را به پرتو افکنی نفس نسبت به معلوم و اضافه اشراقی معنا می کند، خواه تسلط و علیت باشد و خواه نباشد. البته اینطور نیست که تحلیل همه علم های حضوری به اضافه اشراقی برگردد. 
در کلمات شیخ اشراق اضافه بودن علم دیده می شود، البته نه در همه جا، مثلا در علم ذات به ذات علم اضافه نیست، و علاوه بر این اضافه مقولی نیست که متحقق به طرفین باشد، اضافه اشراقی است.
ج1 ص 72
، فواجب الوجود ذاته مجرّدة عن المادّة و هو الوجود البحت(یعنی وجدان و حضور محض است) و الأشياء حاضرة  له على اضافة مبدئيّة تسلّطيّة(این اضافه اشراقیه تسلطیه علی است) لانّ الكلّ لازم ذاته فلا تغيب عنه ذاته(چون ذاتش عیه ظهور است) و لا لازم ذاته و عدم غيبته عن ذاته و لوازمه مع التجرّد عن المادّة هو ادراكه(عدم غیبت+تجرد: ادراک) كما قرّرناه فى النفس، و رجع الحاصل فى العلم كلّه الى عدم غيبة الشي‏ء عن المجرّد عن المادّة صورة كانت او غيرها، و الاضافة جائزة فى حقّه و كذلك السلوب و لا تخلّ بوحدانيّته، و تكثّر اسمايه لهذه السلوب و الاضافات و لا يعزب عن علمه اذن «مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ و لو كان لنا على غير بدننا سلطنة كما على بدننا(ممکن است به قرینه چند خط قبل به ذهن بیاید که نسبت نفس به بدن علی است، ولی از جاهای دیگر او به دست می آید که او چنین دیدگاهی ندارد، نفس اضافه مبدئی تسطلی ندارد. پس اضافه تسلطی دو جور است، مبدئی و غیر مبدئی)(صدرا می گوید اضافه اشراقی منحصر است در اضافه مبدئی تسلطی) لأدركناه كادراك البدن على ما سبق من غير حاجة الى صورة(پس علم حصولی نیست)، فتبيّن من هذا انّه بكلّ شى‏ء محيط(احاطه علمی) و ادرك اعداد الوجود و ذلك هو نفس الحضور له و التسلّط من غير صورة و مثال، ثمّ قال لى كفاك فى العلم هذا و ارشدنى الى امور فرّقت بعضها فى هذا الكتاب فقلت له ما معنى الاتّصال و الاتّحاد للنفوس بعضها مع بعض و بالعقل الفعّال؟
ما فرصتمان تمام شد.
بحث بعدی ما در خصوص جریان دادن علم حضوری نسبت به مادیات است.