جلسه ۲۰
سه شنبه, 15 فروردین 1396
02:08 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
رسیدیم به نورالانوار.
حقیقت نوری ای که در صدر نظام عالم هست.
در مورد اصل اثباتش و وحدتش مباحثی مطرح شد.
نور الانوار عدم ناپذیر است. ظاهرا در فضای مشائی وقتی از برهان امکان استفاده می شود در نهایت سلسله موجودی با عنوان واجب الوجود اثبات می شود و این خودش می فهماند که او عدم نمی پذیرد ولی در طرح اشراقی، در ته سلسله نورالانوار اثبات می شود و ظاهرا یک مطالبه ای از شیخ اشراق می توان داشت: آیا نورالانوار معدوم می شود؟
دو بیان دارند.
می گویند گرچه نورالانوار را با عنوان واجب الوجود نخواندیم ولی اگر به همان بیانات ما توجه کنید متوجه می شوید که باید واجب باشد. اگر ممکن الوجود باشد به حسب ذات فقیر است و نیازمند موجودی غنی. پس نمی تواند ته سلسله باشد.
 و لا يمكن على نور الانوار العدم، فانّه لو كان ممكن العدم، لكان ممكن الوجود و لم يترجّح تحقّقه من نفسه على ما دريت، بل بمرجّح، فلم يكن بغنىّ حقّا، فيحتاج الى غنىّ مطلق هو نور الانوار لوجوب تناهى السلسلة.
 و أيضا من طريق آخر: الشي‏ء لا يقتضى عدم نفسه، و الّا ما تحقّق. و نور الانوار وحدانىّ لا شرط له فى ذاته، و ما سواه تابع له. و اذ
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 123
لا شرط له و لا مضادّ له، فلا مبطل له؛ فهو قيّوم دايم. و لا يلحق نور الانوار هيئة ما نوريّة كانت أو ظلمانيّة، و لا يمكن له صفة بوجه من الوجوه.- 3
اگر چیزی به حسب ذات وجوب داشته باشد، وجوبش مشروط به چیزی نخواهد بود.
الان می خاهیم وارد صفات شویم
سه فراز را طی خواهیم کرد:
صفات آیا زائند یا عین ذاتند
علم باری تعالی
فهرستی اجمالی از بقیه صفات
حق تعالی صفات عارضی ندارد. همه صفات عین ذات اند.
ج2 ص 123-123
صفات حق تعالی را به نحو عرض نباید پیگیری کرد. سه بیان دارد: 
خدا صفات عرض گونه ندارد تا زائد بر ذات باشد.
 أمّا اجمالا: فلأنّ الهيئة الظلمانيّة لو كانت فيه- 4، للزم أن يكون له «2» فى حقيقة نفسه جهة ظلمانيّة توجبها- 5، فيتركّب،- 6 فليس بنور محض.-  و الهيئة النوريّة لا تكون الّا فيما يزداد بها نورا؛ فنور الانوار ان «3» استنار بهيئة، فكان ذاته الغنيّة مستنيرة بالنور الفاقر العارض الذى أوجبه هو بنفسه، اذ ليس فوقه ما يوجب فيه هيئة نوريّة، و هو محال.
فثبت انّ نور الانوار مجرّد عمّا سواء و لا ينضمّ اليه شي‏ء ما، و لا يتصوّر أن يكون أبهى منه.
محمول من ضمیمه بودن، با این مشکلی ندارد که اعراض را معلول جوهر بدانیم. بلکه محمول من ضمیمه یعنی اینکه خود وجود دارند.
و لمّا رجع حاصل علم الشي‏ء بنفسه الى كون ذاته ظاهرة لذاته، و هو «6» النوريّة المحضة التى لا يكون ظهورها بغيرها- 11، فنور الانوار حياته و علمه بذاته لا يزيد على ذاته- 12. و قد سبق بيانه لك فى كلّ نور مجرّد- 13. «7»
اما بر گردیم به ریز صفات حق تعالی:
یک صفت را به نحو مفصل تر بحث خواهیم کرد
در دو سطح است: علم به خود، علم به غیر.
چون نور الانوار نور است، به خودش علم دارد. چون اصلا هویت نوری چنین است. نور محض است و این نور زائد بر خود نیست. چنین حقیقتی هیچ غیبتی از خودش ندارد.
علم خدا به ماسواه: این گردنه بزرگی است. در ج 6 اسفار، ملاصدرا بسیار بسیار مفصل در مورد علم باری تعالی به ماسواه بحث می کند.
از چند جهت باید مورد بحث قرار شود.
او علم به ماسواه در مقام ذات را مطرح نکرده است. و ملاصدرا هم به اینجا اشکال می کند. بالاخره علم حق تعالی قبل از ایجاد را شیخ اشراق تصویر نکرده است.
یک گزارشی ملاصدرا در اسفار دارد ج6. می گوید شیخ اشراق در مرتبه ذات حق تعالی، علم تفصیلی را که رد می کند هیچ، علم اجمالی را هم نمی پذیرد.
تمام کسانی که علم حق تعالی در مقام ذات را نفی کرده اند، علم تفصیلی است و الا علم اجمالی را کسی نفی نکرده است.
گزارشی ملاصدرا از کلمات شیخ اشراق می آورد که او اینگونه برداشت می کند.
درحالی که علم اجمالی به ماسواه مورد اتفاق همه است.
ولی از کلمات دیگر شیخ اشراق و مبانی او نباید نافی علم اجمالی حق تعالی در مقام ذات باشد. وقتی حق تعالی علت ماسوا است به بقیه هم باید علم داشته باشد.
علم یعنی چی اینجا؟ علم من به معلوماتم چجوریه؟
بحث دیگر علم به ماسواه است در مقام فعل. اینجا شیخ اشراق یک ابتکار خیلی خوبی دارد که بقیه از جمله خواجه را مورد تأثیر قرار می دهد.
علم خدا به فعلش مانند علم نفس به فعلش است که به صورت حضوری است(حتی نفس به مادیات هم به نحو حضوری علم پیدا می کند). باری تعالی علم اضافی اشراقی به فعل دارد. عین فاعلیت اوست. این معنا خیلی از فضای آیات و روایات را می توانند تبیین کند.
تفاوت ملاصدرا و شیخ اشراق در این بحث در مورد علم حضوری حق تعالی به عالم ماده است. ملاصدرا در عالم ماده، دیدگاه شیخ را قبول ندارد. یک حقیقت مادی نه پیش خود حاضر است و نه چیز دیگر پیش او حاضر است و نه او پیش چیز دیگر حاضر است. شیخ اشراق دو نکته اول را می پذیرد ولی نکته سوم را نمی پذیرد. اگر دیگری حقیقت مجرد باشد، می تواند اشراف حضوری بر شیء مادی داشته باشد. لذا شیخ اشراق علم خدا را به تمام جزئیات عالم ماده هم می کشاند. ولی ملاصدرا می گوید علم باری تعالی به عالم ماده، علم به مبادی عالم ماده است. 
مشاء علم خدا را حصولی و به نحو ارتسامی می دانند.
ملاصدرا می گوید خدا علم حضوری به همه مراتب فعل دارد به غیر از عالم ماده. به عالم ماده به واسطه مبادی عالم مثال و عقول است.
جناب شیخ اشراق اصلا علم حصولی را برای عقول و نورالانوار قبول ندارد.
علامه طباطبایی تمایلاتی نشان می دهند که علم حضوری را در مورد مادیات بپذیرند.
البته بالاخره باید اشکالات ملاصدرا را پاسخ داد. او می گوید چنین چیزی محال است.
یک سوال برای شیخ اشراق به وجود می آید.
شما که می گوید علم حضوری به ماسوا حتی مادیات، خدا دارد، علم حضوری به مادیاتی که از بین رفته اند یا اینکه در آینده می آیند چطور عالم است؟
اینها باید شیخ اشراق را تحریک می کرد که علم در موطن ذات را طرح کند ولی نکرده است.
او اینجوری تصویر کرده است که تمام آنچه که در مادون فلک قمر رخ می دهد(عالم عناصر) به نحو صوری(علم حصولی) در نفوس ناطقه فلکی موجود است. 
او و مشاء برای تمام سماویات(افلاک و کرات) قائل به نفس ناطقه هستند. 
تمام صور به صورت ازلی و ابدی در اینها وجود دارد.
علم حصولی آنها به مادون همیشگی است.
تمام آنچه در گذشته عالم عناصر بوده است و در آینده عالم عناصر می آید در نفوس فلکی مضبوط است. باری تعالی که علم حضوری و اشراقی به نفس فلکی دارد به صور آنها هم علم حضوری دارد.
می توانست بگوید علم حضوری به علت آنها یعنی علم به خود آنها.
این صور، موجود در حق نیستند پس علم حصولی به معنای متعارف برای حق تعالی نیستند. هرچند که بازهم مفهومی است و با واسطه صور.
این مفاهیم در خود خدا موجود نیست بلکه در افلاک موجود است.