جلسه 45
پنجشنبه, 16 شهریور 1396
06:45 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
شروع کرده بودیم به طبیعیات حکمت اشراق.
حقیقت جسم را مطرح کردیم که ایشون حقیقت جسم را صرفا امتداد و مقدار جوهری می داند و هیولا اولی را به عنوان جزئی از حقیقت جسم نمی پذیرد و حقیقت جسم را در فضای تشکیکی می بیند و از جمله نکاتی که در این جا مطرح کردیم نفی تخلخل و تکاثف حقیقی است.
آنچه که به عنوان تکمله بحث های جلسه قبل می خواهیم عرض کنیم، این است که شیخ اشراق در کتاب تلویحات حرفهایی در همین زمینه ها دارد که با صحبت های ایشون در حکمت الاشراق در تعارض است و همه(شارحان و صدرا) متوجه این تعارض شده اند
ابتدا دورنمایی از تلویحات می گوییم
او در تلویحات حقیقت جسم را متشکل از هیولا اولی و اعراض می داند. در اینجا ظاهرا صورت جسمیه را انکار کرده است. هیولا اولی+ اعراض= جسم
یکی دیگر از تعارضات این است که در تلویحات تخلخل و تکاثف را قبول دارد و هیچ مخالفتی با مشاء در این باب ارائه نمی دهد
نکته دیگر این است که ایشون اینجا می گوید، مشاء می گوید مقدار دو جور است، مقدار جوهری و مقدار عرضی. ولی در حکمة الاشراق می گوید حکمای مشاء مقدار جوهری را قبول ندارند.
بعد در تلیوحات می گوید چه معنا ما دو جور مقدار داشته باشیم؟ اصلا مقدار جوهری یعنی چی؟ ما هرچی مقدار داریم مقدار عرضی است. ایشان به شدت با مقدار جوهری مخالفت می کند. اگر خواستید اسمش را بگذارید صورت جسمیه مشکلی نداریم(مقدار عرض)
گرچه فاصله همین دیدگاه ها با حکمای مشاء هم واضح شده است، فاصله این دیدگاه ها با حکمة الاشراق هم واضح است.
برای توجیه این تعارض چند سخن است:
بیان شارحان
بیان صدرا
بیان استاد یزدان پناه
بیان خود استاد امینی نژاد
شراح آمده اند بحث را به این سبک حل و فصل کرده اند: گفته اند اساسا شیخ اشراق قائل به دو نوع امتداد است(از جمع بیانات ایشون در این دو کتاب). یکی امتداد جوهری و دیگری امتداد عرضی. و در هر دو جا هم هیولای اولایی که مشاء می گویند را قبول ندارد، چه در تلویحات و چه در حکمة آلاشراق. منتها در حکمت الاشراق گفته است حقیقت جسم فقط امتداد جوهری است ولی در تلویحات هرچند هیولا اولی را نفی کرده است ولی گفته جسم مرکب است از امتداد جوهری و امتداد عرضی. 
لذا شارحان باید بگوییند وقتی شیخ اشراق می گوید جسم مرکب است از هیولا اولی و  امتداد عرضی، مرادش از هیولا اولی امتداد جوهری است.
البته این بحث یک دعوای گسترده ای ایجاد او
او معقتد است انواع جوهری، لزومی ندارد ذاتیاتش جوهر باشد، بلکه عرض هم می تواند مقوم نوع باشد. این قاعده را قبول ندارد که الجوهر لا یتقوم بغیر الجوهر.
او می گوید جوهر می تواند تقوم به غیر جوهر پیدا کند، هم در تلویحات و هم در حکمة الاشراق.
در انواع ترکیبی(معادن و نباتات و...)
رگه بحث دارد اینجا ها پیدا می شود.
بنا بر توجیه شارحان حقیقت جسم می شود مرکب از امتداد جوهری و عرضی که بنا بر مبانی او جوهر می تواند متقوم به عرض شود. 
اگر کسی به این شارحان اشکال بگیرد، می گویند بنابر مبانی شیخ اشراق اشکال ندارد. الجوهر یتقوم بالعرض.
پس این توجیه را می توان انجام داد
این بیانی است که شراح دارند.
اما ملاصدرا این حرف را قبول ندارد، 
بیان صدرا این است که این تعارض جدی است و حل ناشدنی
آنچیزی که در تلویحات است کاملا معارض است با حکمة الاشراق
دلیل صدرا برای نقض این توجیه شراح چیست؟
شیخ اشراق در مطارحات و خود تلویحات عبارات زیادی دارد که نفی می کند امتداد جوهری را درحالی که در حکمة الاشراق امتداد جوهری را اثبات می کند.
در تلویحات تصریح می کند که مقدار نمی تواند دو جور باشد. نمی شود هم کم باشد و هم جوهر.
اگر در حکمة الاشراق امتداد جوهری را گفته بود و در تلویحات امتداد عرضی(بدون پرداختن به امتداد جوهری) حرف شراح درست می شود ولی در تلویحات امتداد جوهری را نفی کرده است
بیان استاد یزدان پناه: ایشون تقریبا تعارض را می پذیرند. تلویحات در مقام بیان نکته نظرهای نهایی حکمة اشراق نیست، گرچه کاملا مشائی نیست. او در تبیین فلسفه ارسطو به نقد مشاء می پردازد، لذا این کتاب خالصا مشائی نیست. در صدد تبیین ارسطو است.
در هر صورت، در تلویحات نمی خواهد یا هنوز نرسیده است به نگاه نهایی خودش و جالب است که شیخ اشراق، اشاره کرده است که من خیلی از تلویحات را نوشته بودم، و بعد بارقه الهی و نظام نوری برایش دست داد، لذا علاقه نوشتن به حکمت اشراق او را از از تلویحات منصرف کرده است ولی در اثنا آن کتاب ها را بر همان سبک خودشان کامل می کرده است.
اگر تعارض پیدا شد بین حکمة الاشراق و بقیه آثار، باید حکمة الاشراق را ترجیح داد
نظر خود استاد:
اساسا در تلویحات نمی تواند بگوید که جسم حقیقتش مقداری باشد. اینکه ایشون در تلویحات گفته است حقیقت جسم متشکل است از ماده اولی و اعراض، واقعا شارحان حق دارند بگویند مراد از هیولا اولی، هیولای اولی مشء نیست.(یا اینکه هیولا اولی مشاء را نشناخته است)، نکته هایی در ذهن او بوده است که در بعضی از جاها بروز یافته است این است که حقیقت جسم باید مشتکل از یک حقیقت جوهریب اشد که آن قابلیت پذیرش را داره و اصلا بعد و مقدار را در آن نباید راه دهیم. جوهر جسم غیر از مقدار است و مقدار تصویر ندارد مگر به حالت کمی. حقیقت جسم متشکل است از یک حقیقتی که آن را جسم می نامیم و آن ماده اولی است برای پذیرش اعراض و صور نوعیه. 
جسم آن حقیقت پذیرنده صور نوعیه و اعراض است.
این ماده اولی مشاء نیست.
در حکمة الاشراق این نکته اضافه شده است که آن توده و چیزی که بعد عرضی دارد، حقیقت خودش هم بعدی است.
در تلویحات جسم را پذیرنده صور نوعیه و اعراض می داند که آن را به عناون هیولا اولی معرفی می کند، ولی در حکمت اشراق به آن می گوید صورت جسمیه و امتداد جوهری
جسم از آن جهت که خودش خودش است را برزخ می نامد، به اعتبار اینکه اعراض یا صوری در او حلول می کنند، می گوید حامل یا محل
اگر به اعتبار انواع مرکب نگاه کنید، می گوییم جسم هیولا است برای این نوع مرکب. هیولا به اعتبار اینکه می پذیرد محل است و به اعتبار کل هیولاست. به اعتبار آن چیزی که می خواهد بیاید می گوییم محل، ولی وقتی کل ترکیبی را نگاه کنیم به آن جزء می گوییم هیولا
در ج 2 ص 193
 فهذه(عناصر) الأشياء ينقلب بعضها الى بعض، فلها هيولى مشتركة- 6. «4» و الهيولى هو البرزخ:- 7 نقول له فى نفسه- 8 «برزخا» و بالقياس الى الهيئات(همه چیزهایی که مرتبط با جسم می شوند خواه جوهر و خواه عرض) «حاملا» و «محلّا» و بالقياس الى المجموع منه و من الهيئات و هو النوع المركّب «هيولى»(ما به این اعتبار می گوییم علت مادی). هذا على اصطلاحنا نحن(چقدر خوب است که تصریح می کند خودش اصطلاح کرده)(هیولا اولی مشاء مد نظر نیست). و هيولى الافلاك غير مشتركة، أى هيئات برازخها الثابتة لا تفارقها و مجموعها لا يتبدّل.
بحث بعدی که استاد یزدان پناه هم به آن پرداخته اند:
ایشون انواع مرکب را(مثلا معادن و نبات و حیوان) را ضروری نمی بیند که همه اجزایش جوهر باشد.
صوری که روی جسم می آید تا نوع مرکب را تشکیل دهد، خود جسم جوهر است، و باید ترکیب پیدا کند با هیئات و انواع را درست کند
این هیئات ضرورت ندارد جوهر باشد، می تواند جوهر باشد و می تواند عرض باشد.
برخلاف نگاه صدرا و ابن سینا.
صدرا به شدت مخالفت کرده است.
اعراض خارج از هویت جوهری است. حقیقت انسان یا یک حیوان حقیقت جوهری است و عرض دارد.عرض داخل در حقیقت او نیست. همه این اعراض در تحولات جوهری پدید می آیند.
این بحث ها در تعریف هم اثر دارد.
بحث بعدی ای که می خواهیم مطرح کنیم تعداد عناصر از نگاه شیخ اشراق است.