جلسه 33
دوشنبه, 9 مرداد 1396
01:06 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث در رابطه با عالم مثال بود. الان می خواهیم راجع به جایگاه هستی شناختی این عالم بپردازیم. درآثار خود قرائن وجود دارد ولی خودش تصریحاتی ندارد. شراح خیلی خوب تصریح کرده اند به این بحث. شارحان عالم مثال را بین عالم عقل و ماده دانسته اند
خود شیخ اشراق عالم را تقسیم می کند به عالم غرب و عالم شرق. عالم شرق سه قسم است: شرق اعظم، شرق اوسط، شرق اصغر. شرق اعظم عالم عقل است و شرق اصغر عالم نفوس است. او تعبیر صریحی در مورد شرق اوسط ندارد ولی قرائن می گوید باید عالم مثال باشد.
وقتی انسان ها از دنیا مفارقت پیدا می کنند ملحق می شوند به مثل معلقه. این یعنی عالم مثال بالاتر از عالم ماده است. ولی بالاخره تصریح نکرده است که در تراتیب عوالم وضعیتش چگونه است.
هر کسی نمی تواند به آن عالم برسد. تجرد و خلع بدن می خواهد. 
و این عالم مقداری است پس مادون عالم عقل است.
مجموع این شواهد شارحین را واداشته است که بگویند بین عالم عقل و ماده است.
علت عالم مثال چیست؟ در تعبیرات خود شیخ اشراق مطالب واضحی در اینجا نیست. شراح وقتی به این بحث پرداخته اند اینجور توضیح داده اند که مثل عقلیه نوریه(انوار قاهره متکافئه) دو قسم اند. یک بخششان قوی است. مثل عقلیه بسیار شدید و قوی. به اینها گفته است انوار مشاهدیة. از مشاهدات عالم عقول طولی شکل گرفته اند. اینها علت مثل معلقه هستند. از این مثل عثلیه یک قسم دیگر ضعیف اند که از اشراقات عوالم طولی شکل گرفته است و اینها علت انواع مادی هستند.
ولی این بحث مشکلاتی را به همراه می آورد.
وجه خیلی راحت تر این بود که وقتی بگیم عالم عقل بالاتر است و عالم مثال وسط ترتیب را حفظ کنیم. شما که تمام تکثرات اینجا را در عالم مثال می دانید. هرچه اینجا هست در آنجا هست. می توانستند به راحتی که عقل برای نوع خودش در عالم مثال و ماده تدبیر دارد.
در راستای مثال عقلیه یک نوع، یک مثال خیالی داریم و بعد یک مادی. چرا اینها را در راستای هم نگیریم؟ همه می شوند تحت علیت او.
در هر صورت این بیان را جناب ملاقطب در شرح ص 352 دارد(چاپ سنگی): 
 و هى الطبقة العرضية المتكافئة الغير المترتبة فى النزول، و هى ارباب الاصنام النوعية الجسمانية و هى قسمان: احدهما يحصل من جهة المشاهدات و ثانيهما من جهة الاشراقات الحاصلتين من الطبقة الطولية(این تعبیرات شارح با بیان خود شیخ اشراق سازگاری ندارد). و لان الانوار الحاصلة من المشاهدات اشرف من الحاصلة من الاشراقات و كان العالم المثالى اشرف من العالم الحسى، وجب صدور عالم المثال عن الانوار المشاهدية، و عالم الحس عن الاشراقية، فالاشرف علة للاشرف و الاخس علة للاخس، على ما فى كل واحد من العالمين من التكافؤ، فان كل ما فى عالم الحس من الافلاك و الكواكب و العناصر و مركباتها و النفوس المتعلقة بها يوجد مثله فى عالم المثال. و كما انه لا بد فى الانوار الاشراقية من نور هو اعظمها نورية و عشقا و هو علة الفلك الاعلى الحسى، كذلك لا بد و ان يكون فى الانوار المشاهدية نور هو اعظمها و هو علة الفلك الاعلى المثالى(اینجا هم با شیخ اشراق مشکل دارد. دو فلک آخر رب النوع ندارند). و كما ان الفلك الاعلى المحيط بكل واحد من العالمين لا يكافئه شي‏ء مما تحته و لا يدانيه بل هو اكمل الاجسام و قاهرها، فكذا يكون حكم علته العقلية بالنسبة الى ارباب الاصنام التى فى الطبقة العرضية
خیلی راحت این بود که بگیم تمام انواع مادی که مثالشان در عالم مثال است با عالم عقل رابطه طولی دارند. 
شیخ اشراق یک اشاراتی دارد به اینکه علت موجودات مثالی چیست:
ص 232:
 و قد يحصل هذه المثل المعلّقة حاصلة جديدة و تبطل(به معنای وجود یافتن و از بین رفتن نیستُ‌در این مظهر بخواهند ظهور یابند حصلت و تبطل) كما للمرايا  و التخيّلات- و قد يخلقها(یعنی چی؟ مراد علت است؟ پس از نفوس پایین ترند؟ علیت در حد مظهر درا ینجا مد نظر است با توجه به بعد) الانوار المدبّرة الفلكيّة(نفوس ناطقه فلکی) لتصير مظاهر لها عند المصطفين. و ما يخلقها المدبّرات(شارح گفته است مراد عقل است ولی به نظر مراد همان نفس فلکی است) تكون نوريّة و تصحبها أريحيّة- روحانيّة.
علی الظاهر علیتی که در اینجا مد نظر است علیت مظهری است.
ص 241:
 و مثل المرآة علّتها الضوء(ضوء چطور می خواهد علت باشد؟ به نظر اینها همه فراهم کنند مظهریت اند نه علت فاعلی) و الاجسام التى لا ملاسة «7» فيها، انّما لا يحصل معها المثال للاجزاء الغائرة المظلمة- 9، و ما ليس فيه غاير- 10 فهو «8» صغير.- 11
موجودات عالم مثالی چنانچه تناسب دارند با عالم مادی، متناسب با عالم عقل هم هستند. برای همین هم می گویند مثال.
در ادامه همین بحث یک بحث خیلی مهم هویت اینهاست.
او موجودات عالم را دو قسم کرده است: نورانی و ظلمانی.
موجودات عالم مثال چه هویتی دارند؟
در کلمات خود شیخ اشراق بحث واضح و صریحی در این قسمت نیست. باید دنبال قرائن بگردیم.
پاره ای از قرائن حاکی از این است که ایشون برای موجودات مثالی هویت نوری قائل است. نور ولی ضعیف تر از عقول
پاره ای از قرائن حاکی است که به اینها هویت ظلمانی می دهد.
پاره ای از قرائن حاکی است که حالتی میانی دارند.نیمه تجرد و نیمه نورانیت. ظلال برای بالا. از یک طرف ظلمانی است چون مقدار دارد ولی از یک طرف مجرد است.
قرائنی که دال بر هویت نوری آنهاست:
یکی همان بحث شرق است. کل عالم دوقسمت است. شرق و غرب.
غرب ظلمت و تاریکی است.
شرق با هویت نوری همراه است. شرق را سه قسمت می کند. شرق اوسط و اعظم و اصغر.
شرق اعظم را با عالم عقل تطبیق می کند/ شرق اصغر را با عالم نفوس. راجع شرق اوسط تعبیر واضحی ندارد. ولی قرائنی هست که نشان می دهد مرادش از شرق اوسط همان عالم مثال است:
ج2 ص 254
شیخ اشراق کرامات را با عالم مثال حل و فصل می کند. وقتی اینها را با عالم مثال تطبی می کند ....
 و هذه-كلّها اشراقات- 3 «10» على النور المدبّر- 4، فتنعكس- 5 الى الهيكل(بدن انسان)- 6 «11» و الى الروح النفسانيّ(روح بخاری) و هذه غايات المتوسّطين، و قد يحملهم هذه الانوار فيمشون على الماء و الهواء. و قد يصعدون الى السماء مع أبدان(ابدان مادی آنها حالتی مثالی پیدا می کند)، فيلتصقون ببعض السادة  العلويّة. و هذه أحكام الإقليم الثامن(همه عالم ماده را هفت اقلیم می دانستند، وقتی او عالم مثال را کشف کرد بهش گفت اقلیم ثامن)- الذى فيه جابلق و جابرص و هورقليا(اینها اسم شهرهاست که بعدا می آید) ذات العجائب.- 2
ج1 ص 505:
و امّا المشى على الماء و الهواء و الوصول الى السماء و طىّ الارض فانّما يكون لجماعة من السالكين بشرط أن يكون النور الواصل اليهم على العمود «1» فى مدن فى الشرق الاوسط(به جای اقلیم ثامن گفته است شرق اوسط) و انّما يكون على طريق السالكين، و ينتهى اليه المتوسّطون  من السلّاك، و امّا الفضلاء فلا يلتفتون اليه. و لا نعلم فى شيعة المشّائين من له قدم راسخ فى الحكمة الالهيّة، اعنى فقه الانوار
قرینه دیگر: تصریح به تجرد این هاست: اشباح مجرده.
با توجه به بحث هایی که ایشون در تجرد دارد لازم می آورد هویت نوری.
قرائنی که مشکل ساز است: هیچ جا نگفته است که اینها مدرک اند.
بحث اشباح، ابدان، صیاصی و امثال اینها را برای اینها مطرح کرده است. قبلا داستیم که عالم ابعاد عالم عدم حضور است.
ایشون مثل معلقه را دو قسم کرده است: مثل مستنیره، مثل مظلمه(تاریک و وحشت آور) اینها با هویت نوری سازگار نیست.
باید طبقاتی برای عالم مثال مطرح کرد؟
در یک جا اطلاق نور کرده است بر عالم مثال ولی صریح نیست.
ص 233: آنجه مدبرات خلق کرده اند نوری اند.
جناب یزدان پناه می گویند نوری بودن یعنی نه هویت نوری. بلکه اینها صورت های زیبای لذت بخش دارند از این باب تعبیر به مستنیر یا نوری شده است.
تعبیر ظل هم برای مثال به کار برده است.
مجموع این شرایط بر این فضا حاکم است که آیا هویت نوری دارند یا نه.
این بحث را تمام کردیم.
برای تکمیل بحث عالم مثال نه الی ده نکته داریم.