جلسه ۲۳
شنبه, 24 تیر 1396
06:52 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحمدالله این توفیق حاصل شد که مجددا مباحثه حکمة الاشراق را پی بگیریم. 
در جلسات گذشته این مباحث مطرح شد:
بخش اولی که مطرح کرده بودیم راجع به مقدمات و کلیات بود. افزون بر اینکه یک نگاه اجمالی کلی به مکاتب فلسفی جهان اسلام داشتیم.
زندگی شیخ اشراق، منابع، آثار، نگاه او به بحث دین و نبوت و مباحثی از این قبیل، وجه تسمیه این حکمت به حکمت اشراق، بحث هایی بود که به عنوان مقدمات و کلیات مطرح شد.
در بخش دوم مسئله نظام نوری این حکمت را پی گرفتیم. منتها در همین بخش دوم، دو قسمت داشتیم. 1. مقدمات کار در راهیابی به نظام نوری: مثلا جایگاه معرفت نفس در نظام نوری که خیلی جایگاه حساس و کلیدی دارد. به عنوان آغاز طرح مباحث فلسفی(نه آغاز فلسفه)(نه آغاز کتب فلسفی). برای اینکه نظام نوری را بهتر درک کنیم نیاز به بحث معرفت النفس داریم.
به تناسب وارد این بحث شدیم که موضوع فلسفه شیخ اشراق چه می تواند باشد؟ خود ایشون موضوع بودن وجود را زیر سوال برده اند. ولی توضیح نداند که موضوع فلسفه چیست.
بعد از آن وارد احکام نور شدیم. احکام کلی نور(احکام نور بما هو نور) و احکام ارتباطی بین انوار در نظام نوری
در همین بحث ها راجع مراتب نظام هستی از منظر شیخ اشراق هم توضیح داده شد. ایشون شیء را دو قسم می داند: نور و ظلمت. نور را دو قسم می کند: نور جوهری و نور عرضی. 
نور جوهری از واجب الوجود شروع می شود تا نفوس ناطقه. همه نورند، با توجه به تشکیک خاصی.
مبدع تشکیک خاصی سهرودی است. 
به حسب تشکیک از ذات برای تعالی تا نفوس ناطقه همه نورهای مجرد تشکیکی اند.
نور عرضی و عارضی دو قسم است: یا مجرد است یا مادی.
نور جوهری حتما مجرد است.
نور عرضی یا مجرد است، مانند اشراقات و سوانح
یا مادی است: همین نور محسوس
یک شاخه دیگر داریم: ظلمت.
وقتی بحث ظلمت را مطرح می کند مشکلات زیادی به فلسفه او روی می آورد. چه نگاهی به عالم ماده دارد و نسبت آن با عالم بالا چیست؟ چند چالش دارد که قبلا عرض شد.
این ظلمت را به دو قسم تقسیم می کند: یا جوهر است(جوهر غاسق، برزخ) یا عرض(هیأت ظلمانی)
عرض= هیأت یا نورانی است یا ظلمانی.
جوهر غاسق را دو قسم می داند: یا فارد است یا جوهر غاسق مزدوج.(عنصر و مرکب مد نظر است. جوهر غاسق فارد همان عناصر است که البته سه تایش را قبول دارد و جوهر غاسق مزدوج: مرکب(موالید ثلاث: جماد و نبات و حیوان))
این قسمت نخست بود از نظام نوری.
در قسمت دوم نظام نوری وارد شدیم: تبیین مراتب هستی در نظام نوری.
اولین مرتبه، نور الانوار (نورالنور) است. چند نکته را بر اساس مطالب ایشان گفتیم.
بحث صفات به نحو کلی گفتیم و چند مورد از صفات را هم ذکر کردیم خصوصا صفت علم.
طرحی که در مورد علم واجب دارد را تقریبا بعدی ها همه قبول کردند.
توحید افعالی در فرهنگ شیخ اشراق مطرح شد.
آخرین بحث هم این بود که نظام نوری شیخ اشراق را اگر بخواهیم با عرفان بسنجیم چه می شود؟ مسئله وحدت شخصیه و فنا و ...
هر چند که خود را به فضای عرفانی نزدیک کرد ولی از سوی عرفا اصلا تلقی به قبول نشد. یک بی مهری عجیبی از طرف عرفا نسبت به فلسفه او وجود دارد در حالی که خود او بسیار به عرفا خوشبین است، به روش آنها روی آورده است. مباحث سلوک و ریاضت و فنا و عشق را در فلسفه خودش راه داده است. مضاف بر اینکه در تحلیل های خودش راجع حق تعالی بسیار نزدیک شده است به عرفان ولی با این حال از سوی عرفا تقریبا یک نوع بی مهری نسبت به او وجود دارد. بیشتر به خاطر اصالت ماهیت است. قیصری تصریح دارد به بیان شیخ اشراق در این زمینه.
ما این بحث را تمام کردیم
اصلا نظام نوری او مورد استقبال قرار نگرفت حتی از طرف فلاسفه. 
هیچ ساختار فلسفی بر اساس نظام نوری نگرفت. حتی بعدی ها هم نیامدند بر اساس این نظام تحلیل کنند.
الان می رسیم به دومین نکته از نظام نوری.
دومین موجودی که پس از نورالانوار باید مطالعه قرار بگیرد. در اصطلاحات فلسفه متعارف و حتی برخی اصطلاحات دینی به عنوان عقل نخستین(معلول اول)(صادر اول) نام برده اشت.
او از این نور نخستین تعبیر می کند به نور اقرب.
جناب شیخ اشراق با استفاده از دو بحثی که در فلسفه متعارف هم موجود بود(قاعده الواحد و قاعده سنخیت) به این نکته دست پیدا می کند که پس از واجب الوجود باید یک حقیقت نوری وجود داشته باشد که ما بهش می گیم نور اقرب. چندتا فرض پیش روی ما هست که ایشون با ابطال همه این فروض این فرض را اثبات می کند:
از باری تعالی اولا ظلمت(با همان معنایی که دارد) صادر شود. این ظلمت هم خودش گونه هایی دارد. مثلا یک ظلمت جوهری، یا دو ظلمت جوهری، یا یک ظلمت جوهری و یک ظلمت عرضی. اینکه میگیم دوتا حداقل است.
فرض دوم این است که در مرحله اول یک نور و یک ظلمت از باری تعالی صادر شود
فرض سوم این است که حداقل دوتا موجود نوری از باری تعالی صادر شود در مرحله نخست.
شیخ اشراق با قاعده الواحد و سنخیت این سه فرض را باطل می کند و یک فرض می ماند: از باری تعالی یک موجود صادر می شود، یک موجود نورانی.
شیخ اشراق در برخی موارد صرفا با قاعده سنخیت این شقوق را ابطال می کند.
یکی از چیزهایی که ایشون استفاده می کند این است که اگر قرار باشد از ذات باری تعالی ظلمت برخیزد با قاعده سنخیت تضاد دارد.
نور صرف بخواهد چیزی را به وجود بیاورد بر اساس قاعده سنخیت نمی تواند ظلمت باشد.  ممکن است با چندین واسطه ایجاد شود(البته اینکه ظلمت با واسطه بخواهد صادر شود دچار مشکل است، چون بالاخره ظلمت صادر از نور است، اگر برای ظلمت بهره ای از نور قائل بود مشکلی نبود)
مضاف بر این اگر باری تعالی ظلمت تولید کند(ظلمت واحد: الان با این فرض است که ظلمت واحد است و الا با قاعده الواحد هم مشکل خواهد داشت)،بلاواسطه، اصلا ظلمت دیگر نمی تواند علت باشد. اگر بگیم اولین چیزی که از حق تعالی سر می زند دیگر نظام علیت را باید قطع کرد. دیگر نه انوار تولید می شوند(چون انوار از ظلمت بر نمی خیزند)، پس از این ظلمت نمی توان گفت انوار نیست، هم بر اساس قاعده سنخیت، و هم اینکه انقص باید اعلی را تولید کند، اضعف باید اقوی را تولید کند، ضعیف تر باید علت قوی تر باشد.
ظلمت نمی تواند علت باشد، مشاء هم دارند که اساسا در عالم ماده علیت وجود ندارد.
در حالی که ما کثرات را داریم می بینیم. چه نوری و چه ظلمانی.
حالت بعدی: معلول نور و ظلمت باشد. هم مشکل سنخیت پیش می آید، و با قاعده الواحد 
یک حالت دیگر: دو نور صادر شود: با سنخیت به یک معنا برخورد ندارد(البته با سنخیتی که قاعده الواحد مبتنی بر اوست مشکل دارد)،  ولی با قاعده الواحد جور در نمی آید. باید دو جهت در او باشد. لذا با بساطت سازگاری ندارد.
اگر دوتا نور بخواهد درست بشود ممکن است گفت این دوتا به جهت اشتراک وابسته باشند به واجب تعالی، ولی وجه امتیاز هم باید وابسته باشد.
این بحث هایی که عرض شد جناب شیخ اشراق از صفحه 125 حکمة الاشراق: ج 2 مجموعه مصنفات در چندین صفحه بحث کردند.
شیخ اشراق به نور اقرب می گوید بهمن. که این اختصاص به نظام او دارد.