جلسه 52
سه شنبه, 28 شهریور 1396
10:26 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
ما در بحث علم اشراقی، آخرین بحثی که مطرح کرده بودیم، در ارتباط با تبیین علم حضوری از نگاه شیخ اشراق بود. تقریبا توضیحات مفصلی در این قسمت داده شد و در جلسه قبل هم گفته شد ایشون علم حضوری را مساوی با اضافه اشراقی نمی داند، مثلا علم نفس به ذات. افزون بر آن در مواردی که اضافه اشراقی هست، دو نوع اضافه اشراقی داریم: تسلطی(علی و غیر علی) و غیر تسلطی
با این بحث ها دارد هویت علم حضوری را بر اساس دستگاه نظام نوری اش تبیین کند
در ادامه همان بحث می خواهیم به این نکته بپردازیم که ایشون علم نفس را به حقایق خارج از نفس که مادی هستند به چه شکل قائل است. این همان بحثی است که به عنوان یکی از دیدگاه های اختصاصی سهروردی مطرح است.
نفس ما چنانچه به خود علم حضوری دارد، و به قوا و بدن هم علم حضوری دارد، به اشیاء خارج از بدن که جزء عالم ماده هستند علم حضوری دارد.
تحلیل ایشون را بنابر بحث های قبل می توان روشن کرد.
ایشون اضافه اشراقی را دو قسم کرده بود: تسلطی و غیر تسلطی. در این جا باید اضافه اشراقی غیر تسلطی را قائل شود. نفس در مورد اشیاء خارج از بدن اضافه اشراقی غیر تسلطی دارد.
برای اینکه این بحث روشن شود، خود او این مسئله را جدی در مورد ابصار مطرح کرده است. در مورد بقیه حواس صحبت خواهیم کرد.
اختلاف ایشان با دیگران از ابصار شروع شده است.
ما در مسئله ابصار چه اتفاقی می افتد که اشیاء مادی را مشاهده می کنیم؟
قبل از شیخ اشراق دو نظریه در مورد ابصار وجود داشته است: 1. نظریه خروج شعاع: معمولا ریاضی دانان و حکما(از جهت ریاضی) اینگونه می گفتند. وقتی چشم روبرو می شود با یک شیء مادی، از چشم شعاع خارج می شود و در حالتی خاص ابصار روی می دهد. خود شیخ اشراق در ص 99 و 100 ج 2، هم اصل نظریه را طرح کرده است و هم پنج شش تا نقد ارائه کرده است.
 (101) ظنّ بعض الناس- 14 «5» انّ الابصار انّما هو بخروج شعاع من العين يلاقى المبصرات.- 15 فان كان هذا الشعاع عرضا، فكيف ينتقل- 1؟ و ان كان جسما، فان كان يتحرّك بالارادة، كان لنا قبضه- 2 «6» الينا على وجه لا نبصر مع التحديق،- 3 و ليس كذا. و ان كان يتحرّك بالطبع، فما تحرّك «7» الى جهات مختلفة و لكان‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 100
نفوذه فى المائعات التى لها لون- 5 أولى من نفوذه فى الزجاجات الصافية- 6؛ و لكان نفوذه فى الخزف أيضا أولى من الزجاج، لأنّ مسمّه أكثر- 7؛ و لما شوهد الكواكب القريبة- 8 «1» و البعيدة- 9 معا- 10، بل كان- 11 يختلف على نسبة المسافة؛- 12 و لكان الجرم- 13 «2» يتحرّك دفعة الى الافلاك، فيخرقها- 14 أو ينبسط- 15 على نصف كرة العالم «3» ما يخرج من العين- 16. و هذه كلّها محالات، فالرؤية ليست بالشعاع.- 7
اینها چون حکیم ریاضی بودند به نظر مسئله آنها بیان حقیقت ابصار نبوده است، بلکه مسئله آن مسئله ریاضی بوده است که چطور فاصله را حساب کنیم و ... نه مسئله توضیح حقیقت ابصار. و به اشتباه در طبیعیات و مباحث کتاب الحیوان و کتاب النفس که مسئله قوای ادراکی را بیان می کردند نوعی مغالطه صورت گرفته است. بحث های ریاضی کشیده شد به بحث های فلسفی. در مورد افلاک هم همین بحث را مطرح کردیم.
نظر دیگر که در مقابل این نظر است، و نظر حکمای مشاء است. نظریه انطباع صور است. مراد از انطباع صور یعنی کاملا برعکس نظریه شعاع، اشیاء بیرون حتما باید نور داشته باشند و از اشیاء مبصر نور بازتاب می شود به طرف چشم و در آن جا در جلیدیه چشم تصویر خود جسم به خاطر انعکاس نور منعکس می شود. سپس اعصابی وجود دارد و هرکدام می روند به سمت مغز(به صورت ضربدی) و در نقطه ملاقات اتفاقاتی می افتد و ...
بالاخره حقیقت ابصار به انطباع صور خارجی به جلیدی چشم بود.
لااقل نظر مشهوری که به مشاء نسبت داده می شود این است که این ادراکات همه مادی اند، حتی تخیل. فقط ادراک کلی عقلی مجرد است.
این یک نظریه ای است که در رابطه با ابصار طرح شده است.
سهروردی دررابطه با این نظر چند اشکال طرح کرده است.
نقد اول: نظریه شما موجب انطباع کبیر در صغیر می شود. او منکر این نیست که در فرایند مادی ابصار این امور تحقق پیدا کند(صدرا و علامه می گویند نظریه انطباع در فرایند ابصار خیلی خوب است) ولی حقیقت ابصار این نیست. شیخ اشراق می تواند تا اینجا را بپذیرد (البته تصریح ندارد)ولی حقیقت ابصار این نیست. اگر حقیقت ابصار این باشد انطباع کبیر در صغیر است. ما اشیاء بسیار بزرگی را می بینیم و واقعا هم با همین مقدار عظیم مشاهده می کنیم. اگر بگیم در همین فرایند مادی است معنایش انطباع کبیر در صغیر است. او چاره جویی های حکمای مشاء را قبول نمی کند.
مثلا بعضی گفته اند جلیدیه چشم یک سانتی متر است. این یک سانت می تواند به اجزا بسیاری تقسیم شود که قابل تطبیق بر اجزاء یک کوه شود و هر قسمت مال هر قسمت، ولی شیخ می گوید بازهم انطباع صغیر در کبیر است. بالاخره شما نمی توانید کوه را در کف دست جا دهید.
بعضی دیگر از حکمای مشاء گفته اند انسان استدلال می کند به اندازه های واقعی. یعنی اندازه ها واقعا کوچک می شود. لذا منطبع می شود در جلیدیه. مانند عکس. این را به وجوه مختلف می شود نقد کرد ولی شیخ اشراق بیان خیلی زیبایی در اینجا دارد: واقعا ما در مسئله ابصار داریم استدلال می کنیم یا اینکه رویت یک امر وجدانی است. ما این اندازه های بزرگ را داریم مشاهده می کنیم.ما با ادنی التفات می فهمیم که استدلال نمی کنیم.
یک مشکل دیگر است: اگر ابصار صرفا با انطباع قابل توضیح بود چطور می شود خیلی اوقات چشم ما باز است، انعکاس نور هم می شود، تحریکات عصبی هم می شود ولی ابصار صورت نمی گیرد: چون التفات نفس نیست.
مسئله التفات نفس خیلی مهم است.
نقد دیگری هم وارد می کند: مسئله دیگری که می شود گفت این است، اگر مسئله انطباع باشد و شکل گیری صورت، صورت بما هو صورت قابل انطباق بر کثیرین است، ولو صورت زید باشد(از اینجاست که شیخ اشراق تجرد نفس را اثبات می کند)، خاصیت صورت این است که ما در ابصار با یک حقیقت جزئی روبرو هستیم. و البته همه سه تا بحث زمینه را برای نظریه خودش فراهم می کند.
در صفحه 100 و 101 ج 2:
 و قال بعض اهل العلم(حکمای مشاء) انّ الرؤية انّما هو  انطباع صورة الشي‏ء فى الرطوبة الجليديّة. فوقع عليهم اشكالات: منها انّ الجبل اذا رأيناه مع عظمه و الرؤية انّما هى بالصورة(صورت منطبعه در چشم) و للصورة(صورت جبل خارجی). فان كان هذا المقدار- 5 لها- 6، فكيف حصل المقدار العظيم «9» فى حدقة صغيرة؟ أجاب البعض عن هذا بأنّ الرطوبة الجليديّة تقبل القسمة الى غير النهاية- كما بيّن فى الاجسام- و الجبل «10» أيضا صورته قابلة للقسمة الى غير النهاية،- 1 فيجوز ان يحصل- 2 فيها- 3. و هذا باطل، فانّ الجبل و ان كان قابلا للقسمة الى غير النهاية «11»- و كذا العين- الّا انّ مقدار الجبل أكبر من مقدار العين بما لا يتقارب، و كذا كلّ جزء يفرض فى الجبل فى القسمة على النسبة أكبر من أجزاء العين. فكيف ينطبق المقدار الكبير على الصغير؟
 و قال بعضهم انّ النفس تستدلّ بالصورة و ان كانت أصغر من‏ المرئى- على انّ ما مقدار صورته هذا، كم يكون أصل مقداره. و هذا باطل، فانّ رؤية المقدار الكبير انّما هو بالمشاهدة لا بالاستدلال.(علاوه بر اینکه چطور استدلال می کند وقتی آن مقدار اصلی را ندیده است و نتوانسته است نسبت بر قرار کند.)
اشکال دوم و سوم را در ج۱ ص ۴۸۵ ملاحظه می کنید:
 و ممّا يلزم فرقة المشّائين الاعتراف بهذا: انّهم يسلّمون انّ الصورة قد تحصل فى آلة البصر و لا يشعر بها الانسان- اذا استغرق فى فكره او ما يورده حاسّة  اخرى- فلا بدّ من التفات النفس الى تلك الصورة، فالادراك ليس الّا بالتفات النفس عند ما ترى مشاهدة،(از اینجا را می توان اشکال سوم دانست) و المشاهدة ليست بصورة كلّيّة بل المشاهدة بصورة جزئيّة(ادراک حسی جزئی است)، فلا بدّ و ان يكون للنفس علم اشراقىّ حضورىّ ليس بصورة
چرا نگوییم ادراک حسی کلی است به این بیان که این ویژگی هایی که شما درک می کنید قابل تطبیق بر دیگری هست، دیگری لا متعین؟ البته بستگی دارد تشخص را به چه بدانیم. به عوارض یا وجود. اگر به وجود باشد صورت حسی هم کلی است.
او نافی شرایط برای ابصار نیست، هر چند که شرایط با توجه به موطن فرق می کد.
در همین عالم ماده باید مقابله باشد، چشم سالم باشد، نور در جسم مبصر وجود داشته باشد، فاصله مناسب باشد، حجاب نباشد..
تا 17 شرط را بعضی برشمرده اند.
آن وقت نفس از کانال چشم با وجود این شرایط، نفس اشراق حضوری پیدا می کند به شیئ مبصر و آن را در موطن خودش ابصار می کند. تمام اینها مقدماتی است برای حضور نفس نسبت به شیء مبصریا بگید شیء مبصر حاضر شود نزد نفس. بعد از تحقق این شرایط شیء مبصر حاضر عند النفس است. اینجا علم حضوری اشراقی است. نفس به نحو علم حضوری به مبصرات علم دارد.
نه مشکلات خروج شعاع را دارد و نه نظریه انطباع
در نظریه انطباع ما دو مبصر داشتیم: بالذات و بالعرض. ولی در اینجا یک مبصر داریم.
او البته نافی شکل گیری علم حصولی در پی این علم حضوری نیست.
وساطت اثر و صورت نداریم. خود شیء حاضر است.
اینها همه توضیح و تبیین فرایند ابصار است. دلیلش را به حضور ارجاع می دهد.
مهم ترین بحث این است که من نحو وجدانی دارم مشاهده می کنم که اشیاء را بزرگ مشاهده می کنیم.