جلسه 43
سه شنبه, 31 مرداد 1396
11:45 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث ما رسیده بود به دیدگاه شیخ اشراق درباره تناسخ. او نظر نهایی خود را در ج2 ص 229 و 230 بیان کرده است.
در آنجا می گوید کمل بعد از مفارقت از بدن به عالم نور، نه در عالم ماده کاری دارد و نه در عالم مثال ولی متوسطین از سعدا بعد از مفارقت از بدن به عالم مثال جمیل و نورانی می روند.
در همین قسمت، جناب شیخ اشراق با تناسخیون دیگر فاصله گرفته است. ولو فرد کامل به حد تجرد عقلی هم نباشد، ضرورتی ندارد به نحو تناسخی در همین ابدان عالم ماده باشند بلکه اینها می روند در عالم مثال؛ به صورت صور نورانی مستنیر. ایشون گفته است آنها در آنجا خالند ولی ملاقطب توضیحاتی دارد.
قسم سومی که ایشون بررسی می کند اشقیاء هستند. در اینجاست که بحث ایشون با مسئله تناسخ جدی تر گره خواهد خورد. او در نهایت به این نتیجه رسیده که استدلالهای هر دو طرف بر مدعای خودشان صحیح است. می گوید اگر تناسخ حق باشد(صدرا از تردید ایشون تعجب می کند که شما با طرح عالم مثال، و عالم مثال مستنیز و مظلم، به راحتی می توانستید از عهده تفسیر کلام قدما که مشعر به تناسخ است بر بیایید)، اگر تناسخ حق باشد در خصوص نفوس اشقیاء جریان دارد(این نفوس شوق شدید به لذائذ بدنی دارند و ابدان هم شوق دارند به این نفوس). اگر تناسخ حق است این نفوس ابتدا به ابدان غیر انسانی از حیوانات دیگر منتقل خواهند شد و بعد از مدت ها رنج بردن به عالم مثال منتقل می شوند.؛ به قسمت ظلمانی آن. که الینهم با دیدگاه بقیه تناسخیون متفاوت است. و توضیح نداده است که آیا انجا خالد هستند و یا اینکه تکامل دارند.
صدرا هم در حواشی اش بر حکمة الاشراق و هم در اسفار ج 9(آغاز جلد 9 که بحث تناسخ مطرح می شود) بحث هایی دارد. او تناسخ را به همه شقوقش باطل می داند. 
صدرا به یک نکته ای به برکت آثار عرفا دست یافته و آن را خیلی پرورش داده است. ایشون در باب تناسخ یک تقسیمی را مطرح کرده است: یک تناسخ حق داریم و یک تناسخ باطل. تناسخ باطل همینی است که همه می گویند. ارواح انسانی بعد از مفارقت از بدن انسانی به ابدان دیگر تعلق بگیرد. این نوع تناسخ که ارواح تناسخ به خواهد منتقل به بدن دیگری شود باطل است؛ هم بر اساس حرکت جوهری و هم بر این اساس که شما چطور نفوس انسانی کامل شده را که ابتدا فقط به بدن انسانی تعلق می گرفته است به ابدان پایین تر و پست تر تعلق بگیرد؟ چطور جماد یا نبات یا بدن حیوان بخواهد متعلق نفسی شود که اول فقط به بدن مستوی انسانی تعلق می گرفته است. 
این نوع تناسخ باطل است.
یک نوع تناسخ حق داریم که ظاهرا رمزگشایی هم از کلمات گذشتگان می کند. ابن سینا خیلی راه را آمده است چطور نتوانسته مسئله را حل کند. خود ابن سینا گفته است که کلمات گذشتگان رمزی است و نباید به ظواهر آن اکتفا کرد. خب دیگر باید راه حل این رمز را هم می یافتید که او در رساله اضحویه نزدیک به این معنا شد. او چون نتوانست معاد جسمانی را حل کند نتوانست گام نهایی را بردارد. 
اگر شما تناسخ را نمی پذیرد، ورود نفوس ساده و بهل به عالم عقول و تجرد را هم نپذیرفته اید چطورمعاد اینها را ساماندهی می کنید؟ باطل شدن نفس آنها را مساوی با انکار معاد ندانید. بسیاری از متکلمین هم قائل به نفس مجرد نیستند لذا فرد با بدن مضمحل می شود.
این نگاه ابن سینا به عقول ممکن است ما را ببرد به حرکت جوهری در عقل که ابتدا مادی است و بعد مجرد می شود.
این نگاه ها خیلی از روایات ما را کنار می گذارد.
ابن سینا نمی خواهد بگوید نفوس سازجه باطل می شوند(الهاماتی که از شریعت می گیرد)، از یک طرف تناسخ را قبول نمی کند، عالم مثال را ندارد، اینها به عالم عقول نمی رسند.
یک نکته مهم: هم در مضامین دینی بهشت و جهنم و ارتباطش با آسمان ها، ابن عربی هم بهشت و جهنم را خیلی ارتباط جدی می دهد با کواکب و افلاک و از بسیار قدیم هم مسائل بعد از مفارقت از بدن را با افلاک ارتباط داده اند. شیخ اشراق مظهر عالم مثال را افلاک می داند. این مسئله جدیه است.
پس شیخ اشراق در مورد تناسخ می گوید اگر تناسخ حق باشد در مورد اشقیاء است.
صدرا یک آسیب شناسی می کند از تحلیل قدما از کشف و شهود. اهل کشفی که در زمان سابق بودند بالکشف مشاهده می کردند که نفوس انسانی بعد از مفارقت از ابدانشان به همراه بدن کلبی یا خنزیری حرکت می کنند. 
عالم مثال محسوس است. محسوس دو قسم است، محسوس به حواس ظاهر و محسوس به حواس باطن.
یا خودشان اینجور فکر می کردند که اینها در عالم مثال است و یا اینکه کسانی که گزارش آنها بدانها رسیده است اینجوری فکر کرده اند.
در شرح فصوص ص 125 فص شیثی: عرفا تناسخ را باطل می دانند. و قیصری هر دو نوع تناسخ، حق و باطل را توضیح می دهد.
تناسخ حق این است که همین بدن طی حرکت جوهری می شود بدن برزخی(با عبارات صدرا)
 بحث ما راجع تناسخ تمام است
وارد بحث معاد می شویم که البته اکثر بحث هایش را مطرح کردیم در ضمن بحث تناسخ.
شیخ اشراق:
نفوس متوسط ملحق می شوند به عالم مثال که مظهر آنها برازخ علویه است و در صور جمیل هستند و خودش قدرت ایجاد آنها را دارد. و در عالم مثال مخلد اند
ملا قطب می گوید اما ابدا علی ما یشعر به ظاهر لفظ خلود و تعلیله
، و يخلّدون فيها، فى تلك البرازخ، إمّا أبدا على ما يشعر به ظاهر لفظ «الخلود» و تعليله، و هو قوله: لبقاء علاقتهم مع البرازخ و الظّلمات و عدم فساد البرازخ العلويّة؛ و إمّا زمانا طويلا، كما يقال: خلّد اللّه دولته.
و الأوّل، مذهب الأوائل الذّاهبين إلى أنّ الكامل فى العمل دون العلم يخلّد فى‏
                        شرح حكمة الاشراق(قطب الدين الشيرازى)، النص، ص: 488
بعض الأفلاك، إذا لم يكن له استعداد الخلاص إلى عالم النّور، و لا التّرقّى إلى فلك أعلى ممّا تعلّق به، و أنّ الكامل فى العلم دون العمل لا يخلّد فيه، بل يرتقى من الأدنى إلى الأعلى، إلى أن يصل إلى المحدّد، ثمّ يتخلّص إلى عالم النّور إن كان له استعداد التّخلّص إليه (248)
و الثّانى، مذهب أفلاطن الإلهىّ، و هو أنّهم لا يخلّدون فى الأجرام السّماويّة الّتى دون المحدّد، بل تنتقل من البعض إلى البعض، فإنّ النّفوس الّتى مظاهرها الفلك الأدنى الّذى للقمر تمكث فيه زمانا قصيرا أو طويلا حتّى يزول عنها بعض الهيئات، ثمّ ترتقى إلى فلك عطارد و تقوم فيه زمانا كذلك، و لا يزال ترتقى من فلك أدنى إلى أعلى على التّرتيب، مقيمة فى كلّ فلك، بحسب هيئآتها المحمودة و المذمومة زمانا طويلا أو قصيرا، حتّى تصل إلى المحدّد، فإن كان لها استعداد الارتقاء إلى عالم العقل المحض، ترقّت إليه، و إلّا تخلّد فى المحدّد.
ملاقطب می گوید ابتدا در افلاک پایین تر است و همینجوری می رود بالا و تا می رسد به افلاک مثالی، بعد می رود تا فلک محیط مثالی وبعد وارد عالم نور می شود بدون تغیر.
بحث افلاک خیلی جدی است.
یک خورد بحث می ماند در مورد معاد و بعد وارد طبیعیات می شویم ان شاء الله