جلسه 58
سه شنبه, 4 مهر 1396
11:31 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
و صلی الله علی محمد وآل محمد
 چهارمین و آخرین بحثی که به عنوان منطق اشراقی طرح کرده بودیم راجع به بدیهیات بود.
ایشون بدیهیات را از شش به سه تقلیل می دهد به این سبک که فطریات را به اولیات ارجاع می دهد.
مشاهدات و اولیات و حدسیات آن سه هستند.
متواترات و مجربات را به حدسیات ارجاع می دهند.
مشاهدات یا حواس ظاهر است یا باطن(مراد شهود قلبی نیست، بلکه مانند احساس درد)
در جلسه قبل گفته شده که مشاهدات برای غیر مشاهد حجت نیست. برای کسی که آن ابزار شهود را نداشته باشد حجت نیست. مثلا کسی که چشم ندارد هرچقدر برای او توضیح دهند حجت نیست
در باب حدسیات هم اینگونه است. مجربات و متواترات + حدس یقین آورند.
حدسیات برای غیر کسی که به این حدس رسیده است حجت نیست.
برای دیگران حداکثر می توان شرایط را فراهم کرد که به این حدس برسد. تواتر و تجربه ابزار شکل گیری حدس است.
ج2 ص 40:
الضابط السابع (فى موادّ الأقيسة البرهانيّة)
- 1 (30) هو انّ العلوم الحقيقيّة لا يستعمل فيها الّا البرهان، و هو قياس مؤلّف من مقدّمات يقينيّة.- 2 ثمّ ما نعلمه «10» يقينا من المقدّمات
امّا أن يكون «أوّليا» و هو الذى تصديقه لا يتوقّف على غير تصوّر الحدود(شراح گفته اند که ایشون فطریات را هم جزء اولیات می داند)، و لا يتأتّى لأحد انكاره بعد تصوّر الحدود، كحكمك بأنّ الكلّ أعظم من الجزء، و انّ الأشياء المساوية لشي‏ء واحد بعينه متساوية، و انّ السواد و البياض لا يجتمعان فى محلّ واحد(معمولا این مثال را نمی زنند)
 أو يكون «مشاهدا» بقواك الظاهرة أو الباطنة، كالمحسوسات مثل انّ الشمس مضيئة، أو كعلمك بأنّ لك شهوة و غضبا، و مشاهداتك ليست بحجّة على غيرك ما لم يكن له ذلك المشعر و الشعور.
أو يكون «حدسيّا»
و الحدسيّات على قاعدة الاشراق لها أصناف(یعنی کار خود من است): أوّلها «المجرّبات» و هى مشاهدات متكرّرة مفيدة بالتكرار يقينا تأمن النفس فيه  عن الاتّفاق(خود مشاهده هم یقینی است ولی در مجربات می خواهیم حکم کلی بدهیم)(در ادامه فرقش را با استقراء می گوید)، كحكمك بأنّ الضرب بالخشب مؤلم.- 3 و ليس «6» هو- 4 من الاستقراء،- 5 و الاستقراء هو حكم على كلّى بما «7» وجد فى جزئيّاته الكثيرة- 6. فاذا كان الاستقراء عبارة عن هذا الحكم، «8» فنعلم «9» انّ حكمنا على «10» كلّ انسان «بانّه «11» اذا قطع رأسه لا يعيش» ليس الّا حكما على كلّىّ بما «12» صودف فى جزئيّاته الكثيرة، اذ لا مشاهدة للكلّ- 1. و الاستقراء قد يفيد اليقين، اذا اتّحد النوع كما فى امثال المذكور- 2. «13» و اذا «14» اختلف،- 3 قد لا يفيد اليقين- 4 كحكمك «بأنّ كلّ حيوان يحرّك لدن مضغه فكّه الأسفل» استقراء بما «15» شاهدت. و يجوز أن يكون حكم «16» ما لم تشاهده- «17» كالتمساح- بخلاف ما شاهدته.- 5
و من الحدسيّات «المتواترات» و هى قضايا يحكم بها الانسان لكثرة الشهادات يقينا(شاهد ها هم یقینی گزارش می کنند)، و يكون الشي‏ء ممكنا فى نفسه و تأمن النفس عن التواطؤ(انسان در امان باشد که اینها تبانی بر کذب کرده باشند). و اليقين هو القاضى بوفور الشهادات(یقین حکم می کند به واسطه کثرت شهادات)، و ليس لنا أن نحصر عددها فى مبلغ معيّن. فربّ‏ يقين حصل من عدد قليل. 
و للقرائن مدخل فى هذه الأشياء كلّها(همه حدسیات) يحدس منها الانسان حدسا.
 و حدسيّاتك ليست حجّة على غيرك، اذا لم يحصل له من الحدس ما حصل لك(دقت داشته باشید که ممکن است آسیبی بنید چرا که متواترات را جزء حدسیات می داند)
البته حدسیات منحصر نیستند در این دو.
این بیان شیخ اشراق در ارجاع بدیهیات شش گانه به سه گانه بود.
حالا اگر بخواهیم یک نقد و بررسی ای در نگاه ایشون داشته باشیم بیشتر در حوزه مشاهدات است و کمی متواترات.
فلسفه شیخ اشراق مبتنی شده است بر دو مبنای اساسی: اولیات و مشاهدات. و مرادشان از مشاهدات در فلسفه مشاهدات قلبی است. مشاهده اصحاب سلوک است ولی وقتی در منطق بحث را مورد مطالعه قرار می دهیم، مبنای اول که اولیات باشد را مطرح کرده است ولی در منطق اشراقی دو ضعف در مشاهدات است، اولا در منطق مشاهدات را منحصر کرده است به حس ظاهر و باطن در حالی که در فلسفه خودش مشاهدات را گسترش داده است و مشاهدات اصحاب سلوک را بیان کرده است و حتی آنها را تا حدی در عرض اولیات دانسته است و به کار برده. خیلی خوب بود این مطلب در منطقش بروز می کرد. 2. در منطق ایشون گفته اند مشاهدات برای غیر مشاهد(یا ابزار شهود ندارد یا شهود ندارد) حجت نیست در حالی در فلسفه این را اصلاح کرده است. ایشون در فلسفه ترقیاتی کرده است: گفته است کسی خودش اهل شهود باشد بسیار عالی است و حجت است و راه را برای غیرمشاهدان هم باز کرده است. این راه را از طریق حدسیات باز کرده است، در قالب متواترات. شهودهای قلبی ای که اصحاب معنا مطرح کرده اند به نحو تواتر برای ما نقل کرده اند و طبیعتا به لحاظ منطقشان باید ببگیم که حدسش هم می آید. چون در قالب متواترات است و زمینه حدس بسیار شدید است اینجا. این شهود ها آنقدر فراوان است و انسان نمی تواند انکار کند. 
ایشون این بحث را در منطقش اینجوری بیان نکرده است. در حالی که باید در فضاهای منطقی اینگونه طی می شد.
ج2 ص 18:
الضابط السادس (فى معارف الانسان)
- 6 (12) هو انّ معارف الانسان فطريّة(ای بدیهیة) و غير فطريّة. و المجهول اذا لم يكفه التنبيه و الاخطار بالبال و ليس ممّا يتوصّل اليه بالمشاهدة الحقّة التى للحكماء العظماء(اگر با تنبیه به دست نیاید و از آن اموری نباشد که با مشاهده به آن برسیم)، لا بدّ له من معلومات موصلة اليه- 3 ذات ترتيب موصل «1» اليه منتهية فى التبيّن «2» الى الفطريّات- 4، و الّا يتوقّف «3» كلّ مطلوب للانسان على حصول ما لا يتناهى قبله و لا يحصل له اوّل علم- 5 قط،- 6 و هو محال- 7. «4»
استاد یزدان پناه: اگر دائره شهود را به شهود عقلی هم گسترش می دادند بحث بسیار عالی در می آمد. پایگاه حرکت ما دو چیز است: اولیات و مشاهدات. مشاهدات اعم از حسی(ظاهر و باطن)، قلبی و عقلی.
حکمت اشراق از این ناحیه خیلی آسیب دیده است. ایشون معقولات ثانیه را همه را مبهم می داند. امکان، وحدت، علیت، وجود و ... را امور مبهم ذهنی می داند.