جلسه 25
شنبه, 31 تیر 1396
06:58 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم صل علی محمد و آل محمد
بحث راجع نور اقرب(بهمن ) بود.
دو نکته باقی ماند تا از این بحث خارج شویم. این مباحث اختصاصی به نور اقرب ندارد، به لحاظ محتوایی آزاد است که در قسمت های دیگر هم قابل طرح است.
یک نتکه که در ادامه مباحث قبل است: کیفیت افاضه نور اقرب از باری تعالی است. 
این بر می گردد به مباحث علیت. چطور نور اقرب از باری تعالی بر می آید؟
ایشون سه فرض را مورد بررسی قرار می دهند:
یک حقیقت جوهری نوری از نورالانوار منفصل شود و نور اقرب را شکل دهد. یعنی اگر نورالانوار یک حقیقت نوری جوهری است، یک تیکه از این حقیقت نوری جوهری مجرد از باری تعالی منفصل شود و نور اقرب را شکل دهد. ایشون مید هد این فرض فقط در علیت های مادی معنا دارد(البته اگر بتواند اسمش را علیت بگذارد). در علیت های مادی است که اگر یکی چیزی را پدید آورد، چیزی از شیء اول کم شده است و تهی شده است. یک نوع فقدانی در شیء اول پدید آمده است ا شیئ دوم شکل می گرد. اساسا نظام عالم ماده همه تغییرات و تحواتش از این سنخ است. ولی باری تعالی مجرد است و شکل گیری نور اقرب نمی تواند به معنای انفصال باشد.
آیا اینجوری است که شکل گیری نور اقرب به شکل انتقال یک عرض از باری تعالی است؟ آیا به این شکل باید تصویر کرد؟ دوتا بیان می آورد که این فرض هم غلط است. یک بیان همان بیان قدیمی است که در فسفه مطرح بوده است که الاعراض لا تنتقل. در همه شاخه های حکمت اسلامی می گویند اعراض انتقال پذیر نیست. با تعریفی که از اعراض می کنند و ارتباط آن با جوهر(خصوصا در دستگاه صدرا) این حرف حق است. این جوهر با عرضی می تواند حالتی را در جوهری دیگر به وجود بیاید که عرضی مشابه در آن جوهر حاصل شود. یا اینکه عرض قائم به جوهر خودش است،و اگر عرض منقتل شده است با جوهرش منتقل شده است. یعنی بخشی از جوهر اول کم شده است و آن قسمت جدا شده با عرضش منتقل می شود. پس نمی شود گفت که نور اقرب عرض بود در حق تالی و منتقل شده است و شده نور اقرب.این یک وجه ابطال این فرض.
بیا دوم این است که اساسا خدا عرض ندارد تا بخواهد از او منتقل شود. خدا مرکب از جوهر و اعراض نیست. با توجه به این نکته عرض در او معنا ندارد. این بحث اگر جدی گرفته شود اینکه در حوزه انوار مجرده انوار عارضی وجود دارد قابل تأمل خواهد بود. و به نظر می آید که بحث ها به گونه ای دیگر باشد.
این حالت، مطلوب است.اضافه اشراقی. اساسا علیت را اینجوری معنا می کند. او خیلی تحلیل نکرده است اضافه اشراقی را. ما در بحث های فلسفی خودمان در علیت،(در مشاء و به خصوص در صدرا) کلمات بدرد بخور و تحلیل وجود دارد. در کلمات عرفا بحث نسبت هم می تواند آن را توضیح دهد. از جمله چیزهایی که خود شیخ اشراق دارد، تمثیل خورشید و نور است.  در فضای نورهای حسی خورشید هست و شعاع نور. نه جوهری از او منفصل شده است و نه عرض. این منبع نور هست و همیشه است و همیشه هم این وابستگی وجود دارد. این یعنی اضافه اشراقی. نور طرف ندارد.
تمثیل در فلسفه راه ندارد به معنای ایجاد تصدیق است و الا برای ایجاد تصور، بسیار مفید است. همین تمثیل ها بسیار کمک می کند به یافتن لم قضیه و شکل گیری تصدیق.  و اگر شیء مورد تمثیل از موارد خود مدعا باشد، می توان لم قضیه را هم بدست آورد. کاربرد دیگر تمثیل رفع استبعاد است. 
ایشان به نظر از بحث تمثیل هم بالاتر می خواهد استفاده کند.
می گوید کیفیت ارتباط نور اقرب با واجب الوجود یک چنین ارتباطی است. شعاعی است از نور حق، نه اینکه چیزی از او جدا شود.
بحث نسب، بحث نفس رحمانی در فضای عرفانی کمک می کند.
لحاظ هستی شناختی چطور تبیین شود؟
ص 128-129: 
و وجود نور من نور الانوار ليس بأن ينفصل منه شي‏ء، فقد علمت(ص 75 و 97) انّ الانفصال و الاتّصال من خواصّ الاجرام، و تعالى نور الانوار عن ذلك؛(تا اینجا فرض اول رد می شود) و لا بأن ينتقل عنه شي‏ء(انتقال در عرض، انفصال در جوهر) ، اذ الهيئات لا تنتقل، و علمت استحالة الهيئات على نور الانوار و قد ذكرنا لك (ص 97) فصلا يتضمّن انّ الشعاع من الشمس ليس الّا على أنّه موجود به فحسب(نگو چیزی جدا شده است، بلکه فقط این به آن موجود است)(ص 322 شرح ملاقطب، ص 97حکمة الاشراق)، فهكذا ينبغى ان تعرف فى كلّ نور شارق(نوری که شکل می گیرد، اشراق شده است، نور الانور مشرق است) عارض أو مجرّد، و لا تتوهّم فيه نقل عرض أو انفصال جسم‏
نکته بعدی راجع به انتشار کثرت از نور اقرب است. 
ما تا حالا بحث صدور نور اقرب از باری تعالی را مطرح کردیم. حالا می خواهیم ببینم نور اقرب چه نسبتی با بعد دارد؟
خلاصه این است که کاری شبیه کار مشاء انجام می دهد. ولی چون بحث نور وظلمت را گفته است کمی تحلیل بیشتر می شود. یک شبکه ای درست می کنند توسط عقول و نورهای مجرد متعدد که با انواع ارتباطات، انواع نورهای دیگر را شکل می دهد.
در نور اقرب دو جهت است، یکی جهت قوت و دیگری جهت ضعف. جهت قوت از مشاهده نورالانور است. جهت ابتهاج و یلی الحقی است.
جهت ضعف را توضیح می دهد: وقتی خودش را می بیند و مقایسه می کند با حق تعالی، یک ظلمتی در او پدید می آید. این ظلمت نفس الامری است ولی با مشاهده گره اش داده است. یک گرفتگی و فضای تاریکی در او شکل می گیرد از نقصی که دارد. پس به خاطر علمی که دارد دو جهت شکل می گیرد. 
در مشاء بحث وجود و ماهیت را مطرح می کنیم، یا کمال و نقصان. ولی ایشون با نور وظلمت توضیح می دهند.
چنین وجودی که این دو حیثیت در او پدید آمده است(که جهت ظلمت به خاطر تنزل است نه به خاطر ایجاد حق تعالی. حق تعالی فقط نور ایجاد می کند، این ظلمت مجعول بالعرض است، جعل بالذات نمی خواهد. این ور اقرب به جهت شدتش موجب شکل گیری موجود قوی می شود به نام نور بعدی(نور ثانی)، به جهت ضعفش موجب شکل گیری یک حقیقت برزخی(جسمی) می شود: فلک نهم. برزخ محیط، فلک اطلس.
دوتا تصویر دیگر را بیان می کند که می گوید غلط است. اگر فقط فلک نهم بخواهد از او شکل بگیرد، آن وقت وجود متوقف می شود(و ممکن است اشکال دیگر هم باشد) چون که موجودات مادی علیت ندارند. پس نباید اینطور باشد که نور اقرب فقط برزخ پدید بیاورد. نمی شود که از نور اقرب هم فقط نور پدید بیاید. چون اگر این حرف را بزنیم، در مراحل بعدی هم همین حرف را باید بزنیم. در این صورت دیگر هیچ وقت به عالم اجسام نمی رسیم. پس هیچ وقت ظلمت شکل نخواهد گرفت. این مخالف با نظام هستی است.
این معنا حاکی از این است که ایشان(طبق این تعبیر)، واقعا عالم را متشکل از نور و ظلمت محض می داند و عالم برزخ را اصلا نور نمی داند. اگر مستقیم بود، خط طولی می توانست به عالم برزخ برسد.
ایشون در صدر صفحه اینجوری قدم برداشته است ولی در ذیل آن از برازخ تعبیر به ظل کرده است. این ظل یک معنایی دارد. ظل یعنی سایه. سایه مرکب از نور و تاریکی است. یعنی این هویت های برزخی را می خواهد یک نوع هویتی نوری بدهد که این دوگفتار با هم سازگاری ندارد. این مشکلی است که در همه جای کار شیخ اشراق هست.
پس بنابر این به خاطر، مجموعه مباحثی که اینجا شکل گرفته است. قاعده سنخیت، الواحد و نکات فوق. حتما باید از نور اقرب دو چیز سر بزند. در همه این ابعاد سنخیت رعایت شده است. قاعده الواحد هم رعایت شده است. برزخ را جهت ظلمت درست کرده است.
گفتیم که در کار شیخ اشراق دو نوع ظلمت است. ظلمتی که همراه با نور است و به خاطر ضعف است و ظلمتی که بدون نور است وبرزخ است. این ادبیات می توانست یک هماهنگی خوبی پدید بیاورد.
در بحث های اصولی اشکالی به قاعده الواحد کرده اند: حیوان دراز گوش در آن واحد چندین کار می کند. دمش را تکان می دهد، حرکت می کند و ...، چطور قاعده الواحد درست است؟ از این شیء چندین چیز سر زده است.
قاعده الواحد اختصاصی به باری تعالی ندارد. اگر علت مرکب باشد، معلول هم مرکب است.
این بحث را در صفحه 132-133:
 (انتشار کثرت از نور اقرب:) و لمّا لم يصدر من نور الانوار غير النور الأقرب و ليس فى النور الأقرب أيضا جهات كثيرة(جهات کثرتی که منجر به کثرت علت شود)- فانّه يرجع الكثرة فيه الى كثرة جهات ما يقتضيه فيفضى الى تكثّر نور النور(أی نورالانوار) و هو محال و فى البرازخ كثرة، فان حصل به برزخ واحد و لم يحصل منه نور، لوقف الوجود عنده و ليس كذا، اذ فى البرازخ كثرة و فى الانوار المدبّرة(نفوس). و ان حصل من النور الأقرب أيضا نور مجرّد و هكذا من هذا النور نور مجرّد آخر فلم يتأدّ الى البرازخ.(معنای جمله این است که برازخ ظلمت محض اند. و این حرف گرفتاری ایجاد می کند)
ثمّ ما دام كلّ واحد نورا، فمن حيث نوريّته لا يحصل منه الجوهر الغاسق، فلا بدّ و أن يكون النور الأقرب يحصل به برزخ و نور مجرّد.
چه طور می شود دو چیز برخیزد؟ فانّ له فقرا فى نفسه و غِنىً بالاوّل. فله تعقّل فقره، و هو هيئة ظلمانية له. و هو يشاهد نور الانوار، و يشاهد ذاته لعدم الحجاب بينه و بين نور الانوار، اذ الحجاب انّما يكون فى البرازخ و الغواسق و الأبعاد، و لا جهة و لا بعد لنور الانوار و لا للانوار المجرّدة بالكلّيّة. فبما يشاهد من نور النور، يستغسق و يستظلم نفسه بالقياس اليه،(اگه ادراک نورالانوار نبود این نقصان را مشاهده نمی کرد) فانّ النور الأتمّ يقهر النور الأنقص. فبظهور فقره له و استغساق ذاته عند مشاهدة جلال نور الانوار بالنسبة اليه؛ يحصل منه ظلّ هو البرزخ الأعلى الذى لا برزخ أعظم منه، و هو المحيط المذكور(در صفحات قبل). و باعتبار غناه و وجوبه بنور الأنوار و مشاهدة جلاله و عظمته، يحصل منه نور مجرّد آخر. فالبرزخ ظلّه و النور القائم ضوء منه، و ظلّه انّما هو لظلمة فقره. و لسنا نعنى بالظلمة الّا ما ليس بنور فى ذاته هاهنا.
نفس فلک اطلس را کی ایجاد می کند؟ در مشاء این کار را هم عقل اول می کرد.