جلسه هفتم
چهارشنبه, 27 بهمن 1395
08:53 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
نه نکته در مورد روش شناسی شیخ اشراق گفتیم.
به این دلیل که فاصله زمانی بین جلسات زیاد شده است یک خلاصه بگوییم.
خلاصه روش شیخ اشراق: روشی تلفیقی از روش عقلی، شهودی و نقلی با هسته مرکزی شهود.آن چیزی که بنیاد فلسفه اشراق را تشکیل می دهد روش شهودی است.
آن چیزی که بنیاد فلسفه اشراق است روش شهودی است. روش شهودی را در دوسطح مطرح می کند(شخصی و غیر شخصی)
دو تا تکمه هم دارد: روش عقلی و روش نقلی
خیلی سخت است که بگیم شیخ اشراق دقیقا با روش عقلی چه می کند؟ او گفت که برای تکمیل حکمت و فلسفه نیاز به روش عقلی داریم. راجع به روش نقلی هم در دو سطح کار کرده است: 1. در فلسفه عمومی: روش نقلی را در قالب مسئله تواتر به کار گرفته است. اگر تواتر از بین برود دیگر نقل کاربردی ندارد. 2. در فلسفه اسلامی خاص(البته خیلی خام است): اوج این کار در الواح عمادیه است. استشهادها به آیات در اینجا در قالب تواتر نیست. در این فضا آیات و روایات را به کار می برد به همان معنایی از حجیت که در مطالعات اسلامی به کار می بریم.
این خلاصه ای است از کاری که شیخ اشراق به لحاظ روشی دارد.
در نکته دهم می خواهیم به نحو  خلاصه(قبلا مفصل تر در آن 42 جلسه روش شناسی صدرا را مطرح کردیم) روش شناسی صدرا را مطرح کنیم در مقایسه با کار شیخ اشراق.
در ارتباط با روش عقلی: جدای از اندیشمندان کلامی(که علم کلام را علم مستقل نمی دانیم چرا که تعهد روشی و محتوایی ندارد بلکه فقط غایت دارد) در بحث ما سه گروه باید با هم مقایسه شوند:عرفا، شیخ اشراق و ملاصدرا(البته مشائین را هم می شود مقایسه کرد)
در ارتباط با روش عقلی مبنای اصلی در عرفا بی اعتنایی به عقل است. روش شهودی اعتبار کامل را من جمیع الوجوه دارد. روش عقلی برای بیان مطالب به محجوبین است. روش شهودی همه کار را پیش می برد و روش عقلی صرفا برای انتقال به دیگران است. این دیدگاه کلی است هرچند که تفاوت هایی هست.
حکمای مشاء روش عقلی را برعکس عرفا تنها روش معتبر و کامل من جمیع الجهات می دانند و روش شهودی را خیالی می دانند و شعری.
اما از منظر شیخ اشراق روش عقلی به عنوان مکمل است و نه بنیاد اصلی فلسفه. شأن تکمیلی که دارد را خودش شیخ اشراق باز نکرده است. نظام نوری را از بحث نفس شروع می کند. یک شهودی درباره نفس دارد و چیزهایی می یابد از جمله هویت نوری نفس. برای تکمیل می آید استدلال می کند . می گوید حالا که نفس نورانی است پس مافوق نفس هم باید نوری باشند. روش عقلی را مکمل می داند بدین صورت.
ملاصدرا روش بحثی صرف را که متداول در بین حکمای مشاء بود روشی ضعیف می داند.
ج7 اسفار ص 326: روش بحثی صرف ضعیف است.
ج1 ص 207
هویت اصلی فلسفه را ملاصدرا در روش عقلانی می داند. هویت اساسی رسیدن به واقع را ملاصدرا روش عقلانی می داند. ارزشی که او برای عقل می گذارد خیلی بالاست.
 لا يحمل كلامنا على مجرد المكاشفة و الذوق أو تقليد الشريعة من غير ممارسة الحجج و البراهين و التزام القوانين فإن مجرد الكشف غير كاف في السلوك من غير برهان كما أن مجرد البحث من غير مكاشفة نقصان عظيم في السير و الله المعين‏( ج7 ص 326)
در ج9 اسفار هم عبارت واضح تر است. ص 234
 من عادة الصوفية الاقتصار على مجرد الذوق و الوجدان فيما حكموه عليه و أما نحن فلا نعتمد كل الاعتماد على ما لا برهان عليه قطعيا و لا نذكره في كتبنا الحكمية
کشف واقع را زمانی می توانیم داشته باشیم که قرآن و برهان و عرفان به آن برسند. ملاصدرا تلاش می کند اینگونه باشد. هرچند ملاصدرا گفته است اگر چیزی برهان عقلی نداشته باشد به آن اعتماد نمی کند(مدعای شهود و نقل) ولی خود عقل به تنهایی را ضعیف می داند.
آنی که مدعای شهود و نقل است اگر برهان قطعی داشت به عنوان کشف واقع می پذیرد.
ایشون شهود صرف را هم ضعیف می داند. اگر شخص ورزیدگی عقلی داشته باشد در شهود هم خطایش کم می شود
اگر ورزیدگی عقلی نداشته باشد ممکن است در برداشت و در ترجمه و تأویل دچار خطاهای بسیار می شود.
این روش نهایی است.
نگاه صدرا به روش شهودی: 
از نگاه عرفا مهم ترین و کامل ترین روش، روش شهودی است. عادت عرفا اکتفا به مجرد ذوق است.
مشاء روش شهودی را شعری وخیالی می دانستند. گرچه کسانی مانند ابن سینا تمایل به شهود پیدا می کنند.
در دیدگاه شیخ اشراق هسته اصلی فلسفه شهود است هرچند به تنهایی ناقص است.
ملاصدرا ازیک طرف، روش شهودی صرف را ضعیف و تا حدی غیر معتبر می داند. مگر اینکه شهودها متعدد باشد. در مجموع روش شهودی صرف را ضعیف می داند.
ج9 ص 234می گوید به روش شهودی اعتماد تام نداریم مگر به علاوه برهان.
ج 9 ص 337 و ص 340: ملاصدرا می گوید راه یابی تناسخ به اذهان به خاطر مشاهدات بزرگان بوده است خیلی اوقات. گاهی اوقات کشف و شهود به حدی واضح بود که با عالم حس آن را خطا می کردند. مثلا می دیدند کسی که از دنیا می رفته است روحش را در قالب سگ مثلا می دیدند. گاهی این خلط برای مخاطبین کلامشان پیش می آمد و گاهی برای خودشان. نمی توانسند بین عالم حس و خیال تفکیک کنند.
 فمن قويت قوة خياله أو ضعفت قوة حسه أن يرى بعين الخيال شيئا مشاهدا محسوسا كما يشاهد سائر المحسوسات فكثيرا ما يشتبه عليه الأمر و يزعم أن ما رآه موجود في الخارج فيغلط
در مشاهدات عالم مثال آدم ممکن است دچار این خطاها شود.
از ابن عربی هم مطلبی شبیه این نقل می کند:
 ما في الكون أعظم شبهة من التباس الخيال بالحس فإن الإنسان إن تمكن في هذا النظر شك في العلوم الضرورية(علوم حسی) و إن لم يتمكن أنزل بعض الأمور غير منزله
در ج 6 ص 284 :  یک بحثی را از عرفا مطرح کرده است و تقریری از آن ارائه می دهد: 
فهذا تقرير مذهبهم على الوجه الصحيح- المطابق للقوانين الحكمية البحثية لكنهم لاستغراقهم بما هم عليه من الرياضات و المجاهدات و عدم تمرنهم في التعاليم البحثية و المناظرات العلمية ربما لم يقدروا على تبيين مقاصدهم و تقرير مكاشفاتهم على وجه التعليم أو تساهلوا و لم يبالوا عدم المحافظة- على أسلوب البراهين لاشتغالهم بما هو أهم لهم من ذلك و لهذا قل من عباراتهم ما خلت عن مواضع النقوض و الإيرادات و لا يمكن إصلاحها و تهذيبها إلا لمن وقف على مقاصدهم بقوة البرهان و قدم المجاهدة
ملاصدرا هم در کشف واقع و هم در تبیین و ارائه اعتماد تام به شهود ندارد.
اگر شهود همراه روش عقلی نباشد، روش عقلی ناقص است.
ج7 ص 326
لذا صدرا پیشنهاد روش تلفیقی می دهد.
شرح اصول کافی
و الالیق ان یمزج السالک الی الله بین الطریقین فلم یکن تصفیته خالیا عن التفکر و لا تفکره خالیا عن التصفیه، بل طریقه برزخا بین الطریقین.
ایشون از نظر محتوایی خیلی از شیخ اشراق فاصله دارد(هرچند که خیلی از او استفاده کرده است) ولی در روش نزدیک است، هر چند که تفاوتهایی دارد.
اگر از هر سه روش استفاده کنیم( به صورت تلفیقی و برزخی) خیلی یقین حاصل بالاتر است.
روش نقلی:
ملاصدرا می گوید هدف فلسفه و روش نقلی خداشناسی، اسماء شناسی و افعال شناسی است. می خواهد به معرفت خدا و اسماء و افعال برسد. دو طریق اند برای رسیدن به یک هدف.
در ج7 ص 326
قد أشرنا مرارا إلى أن الحكمة غير مخالفة للشرائع الحقة الإلهية بل المقصود منهما شي‏ء واحد هي معرفة الحق الأول و صفاته و أفعاله و هذه تحصل تارة بطريق الوحي‏
                        الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، ج‏7، ص: 327
و الرسالة فتسمى بالنبوة و تارة بطريق السلوك و الكسب فتسمى بالحكمة و الولاية(اشاره به عرفان دارد)- و إنما يقول بمخالفتهما في المقصود من لا معرفة لتطبيق الخطابات الشرعية على البراهين الحكمية و لا يقدر على ذلك إلا مؤيد من عند الله كامل في العلوم الحكمية مطلع على الأسرار النبوية فإنه قد يكون الإنسان بارعا في الحكمة البحثية و لا حظ له من علم الكتاب و الشريعة أو بالعكس‏
توجه ما به روش نقلی تقلیدی نیست. فهم و درک نفس الامر اتفاق نمی افتد با تقلید.
ج 7ص 326
در بحث کشف واقع تقلید نمی شود کرد. حداقل به دو سبک می توان به روش نقلی توجه کرد:
به عنوان میزان صحت و سقم: رساله مشاعر، ص 5 :  و علومنا هذه ليست من المجادلات الكلامية، و لا من التقليدات العامية، و لا من الأنظار الحكمية البحثية و المغالطات السفسطية، و لا من التخيلات الصوفية، بل هي من البرهانات الكشفية التي شهد بصحتها كتاب الله و سنة نبيه و أحاديث أهل بيت النبوة و الولاية و الحكمة- سلام الله عليه و عليهم أجمعين‏
از راه تدبر در آیات و روایات اسرار حکمی واضح شود