جلسه ششم
سه شنبه, 26 بهمن 1395
04:08 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
جلسه گذشته در مورد کاربرد شهود و نحوه تعمیم حجیت شهود طرح شد(6 راه)
حجیت ذاتی کشف و شهود و اثبات اینکه کشف و شهود علم حضوری اند( و علم حضوری حجت است). یکی دیگر از ابعاد کار تعمیم حجیت ذاتی 
شهود است برای دیگران. می تواند برای دیگر از لحاظ معرفت شناسی معتبر باشد. راجع تک تک آن راه ها جای تأمل هست.
یکی از این راه ها را شیخ اشراق مطرح کرده است.(تواتر). در جلسه قبل ابعاد این مسئله را بررسی کردیم و عبارات شیخ اشراق را هم خواندیم.
صدرالمتألهین هم می گوید از راه تواتر می توان حجیت شخصی شهود را عمومی کرد.(ج اول اسفار ص 307)
 يحصل للإنسان الاعتماد على ما اتفقوا عليه و الجزم بما شاهدوه ثم ذكروه و ليس لأحد أن يناظرهم فيه كيف و إذا اعتبروا أوضاع الكواكب و أعداد الأفلاك بناء على ترصد شخص كأبرخس أو أشخاص كهو مع غيره بوسيلة الحس المثار للغلط و الطغيان فبأن يعتبر أقوال فحول الفلسفة المبتنية على أرصادهم العقلية(رصد های عالم عقل) المتكررة التي لا يحتمل الخطاء كان أحرى.
صدر المتألهین هم به این راه توجه کرده است.
نکته دیگری که در ادامه مباحث باید طرح کنیم، دیدگاه شیخ اشراق است به بحث نبوت و انبیاء در حکمت و فلسفه
ایشان در ارتباط با نبوت و انبیاء، اینها را مبعوث می داند. و از نظر کارکردها، دو کارکرد برای آنها قائل است: 1. کارکرد علمی 2. جنبه سیاسی و تربیتی و اجتماعی
همه اینها متصل به عالم قدس هستند لذا جنبه های علمی ایشان از باب اتصال به عالم قدس دارد مطرح می شود.
ایشان راجع انبیاء گاهی از اوقات غلبه جنبه تأله قائل است(و جنبه های بحثی کم است) و گاهی هر دو جنبه را شدید می داند.
او رساله ای دارد به نام اعتقاد الحکماء (ج2 ص 270)،  ذیل اعتقاد حکما ، اعتقاد خود را هم درمورد انبیاء می گوید.
(این رساله را برای این نوشته است که گویا عده ای به حکما تهمت می زدند و آنها را کافر می دانستند. لذا شیخ اشراق می آید رساله ای می نویسد و خلاصه اعتقادات حکما را نقل می کند برای دفع تهمت دیگران)
  و يعتقدون أنّ الانبياء- عليهم السّلام- مبعوثون بالحقّ لمصلحة نظام العالم، و ليذكّرهم الآخرة، فانّ الناس غافلون عن الآخرة غير منصفين  فى احوال الدنيا، فلا بدّ ممّن يقنّن لهم قانونا مضبوطا. و لا بدّ و أن يكون هذا الشخص شريف النفس عالما قادرا على ما لا  يقدر غيره فى زمانه بشرف نفسه؛ فانّ النفس اذا كانت شريفة و قويت قوّتها، تؤثّر فى هذا العالم تأثيرا عظيما، لأنّها تتّصل بروح القدس، و تأخذ منه العلوم، فتكتسب منها قوّة نورانيّة
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 271
و خاصّيّة التأثير، كالحديد الحامية اذا جاور النار تكتسب منه هيئة نورانية و خاصّية الاحراق. و قد يحصل هذه الدرجة للأولياء، و الأنبياء مخصوصون  بمزيد درجة، و هو انّهم مأمورون باصلاح الخلق و أداء الرسالة، دون الأولياء. 
پس نگاه شیخ اشراق به انبیاء چنین است
نکته بعدی این است که شیخ اشراق حکمای گذشته را جزء انبیاء و سفرای الهی می داند و معتقد است که فلسفه و حکمت از انبیاء شکل می گیرد.
این نکته واقعا قابل پیگیری است.
ما در مورد خیلی از حرفه ها مانند خیاطی می گوییم اینها را انبیاء یاد داده اند.
اینها به جد باور دارند که برخی از حکما نبی بوده اند و اصل حکمت هم برمی گردد به انبیاء خصوصا حضرت ادریس(هرمس) و شیث که به آنها تدریس کرده اند
حضرت ادریس ع را در رأس حکما می دانند و حضرت شیث(اغاثاذيمون) را به عنوان رأس حکمت قائل اند.
خود ایشون در مقدمه کتاب حکمت الاشراق،(ج2 ص 11):  و المعلّم الأول (ارسطاطاليس) و ان كان كبير القدر عظيم الشأن بعيد الغور تامّ النظر لا يجوز المبالغة فيه على وجه يفضى الى الازراء باستاذيه،- 6 و من جملتهم- 1 جماعة من اهل السفارة و الشارعين مثل أغاثاذيمن و هرمس و اسقلينوس و غيرهم.(به ابن سینا تعریض می زند که چرا اینقدر ارسطو را تعریف می کنید، اساتید او بزرگ ترند)
ملاقطب این عبارت را شرح کرده است و بیشتر در مورد این انبیاء سخن گفته است.
و من جملتهم، أى من جملة أستاذيه، جماعة من أهل السّفارة، أى أهل الكتب السّماويّة و إصلاح النّاس، من: «سفرت بين القوم، أسفر سفارة»، أى: أصلحت. و منه السّفير: الرّسول و المصلح، و الشّارعين، للنّواميس، مثل أغاثاذيمون، أى شيث بن آدم، عليهما السلام، و هرمس، أى إدريس النّبىّ عليه السّلام، و اسقلينوس، أى خادم هرمس و تلميذه الذى هو أبو الحكماء و الأطبّاء، و غيرهم، أى: و من جملة أستاذيه جماعة من غير أهل السّفارة، أو مثل غيرهم، ليكون عطفا على اسقلينوس، لا على أهل السّفارة، و يكون الغير من أهلها حينئذ، بخلاف التّقدير الأوّل.
و إنّما سمّى الثّلاثة- و هم عظماء الأنبياء الجامعين بين الفضيلة النّبويّة و الحكمة الفلسفيّة، و لهذا قدروا على تدوين الحكمة و إظهار الفلسفة- «أستاذيه»، إمّا لأنّه أخذ العلم عن أفلاطن، و هو عن سقراط، و هو عن فيثاغورس، و هو عن أنباذ قلس، و هكذا خلف عن سلف، حتّى ينتهى إلى الإمامين: أغاثاذيمون و هرمس، و أستاذ الأستاذ أستاذ، و إمّا لأنّه تلميذ كتبهم و كلامهم، فكانوا معلّمين له بالحقيقة.( شرح ملاقطب ص ۲۰)
در صفحه 19 و 20 کتاب عرفان و قرآن و برهان از هم جدایی ندارند استاد حسن زاده، چند روایت آمده است(که البته در حالت فعلی همه اینها ضعیف هستند) 
شهرزوری در رسائل شجرة الهیه ص 6 می گوید: و كان عليه السّلام إذا كملت الفضيلة لأحد من أهله، قال: «يا أرسطاطاليس هذه الأمّة»
در همان کتاب در ص 6 می گوید :و لمّا رجع عمرو بن العاص من الإسكندريّة سأله عليه السّلام عن عجائبها، فقال: «رأيت قوما متطيلسين يستديرون حول رجل، يبحثون و يذكرون رجلا يقال له أرسطاطاليس لعنه اللّه» ؛ فقال عليه السّلام : «مه يا عمرو! إنّه كان نبيا؛ فجهله قومه»
دیلمی از سیدبن طاووس از فرج المهموم نقل می کند:  نقل قولا بانه ابرخس و بطلمیوس كانا من الانبیاء و ان اکثر الحکما کانوا کذلک و انما التبس علی الناس امرهم لاجل اسماءهم الیونانیة
این هم مطلب دوم
مطلب سوم این است که شیخ اشراق انبیاء را جزء حکما می داند. حکما و انبیاء را از هم جدا نمی داند. اما حکما را دو دسته قائل اند: 1. حکیم نبیء: سفیر الهی هستند 2. سفیر نیستند، نبی نیستند ولی ولی هستند.
این نکته بر می گردد به نگاهی که به حکمت دارد، به روش های رسیدن به حکمت. طبق این نگاه چون انبیاء به حکمت رسیده اند خصوصا با روش کشفی و شهودی، پس اینها در نگاه شیخ اشراق واقعا حکیم هستند.
مطلب چهارم:
نوع استفاده شیخ اشراق از انبیاء
شیخ اشراق رجوع به دین را واجب می داند
ج3 ص 443
 پس بر همه عاقلان واجب باشد «4» كه روى بشرايع الهى آورند «5» و دست در معارف حكمى «6» زنند
در مباحث حکمی و فلسفی رجوع به دین را در دو قالب طرح کرده است: 1. در فلسفه عمومی: در قالب تواتر. همان طرح تواتری که مطرح کرده بود، از انبیاء استفاده می کند. وقتی می خواهد بگوید مشاهدات متواتر این مطلب را اثبات می کند، از انبیاء هم کنار بقیه حکما و عرفا اسم می برد. از جمله از فرمایشات رسول اکرم صلی الله علیه و آله. فلسفه نمی تواند اختصاص به قومی خاص داشته باشد ولی اگر بخواهیم بگوییم فلسفه زبان عمومی داشته باشد و تفاهم بین المللی داشته باشد، برای داشتن این نقش چطور می توان کلمات انبیاء را دخالت داد؟ فقط در قالب تواتر. همان مقداری که برای اهل کشف و شهود دیگر اعتبار فلسفه عمومی قائل هستیم ، همان مقدار هم از آموزه های دینی می توانیم استفاده کنیم.
در قالب فلسفه خصوصی، فلسفه اسلامی به معنایی خاص؛ یک وقت می گوییم همین فلسفه ای که دست مسلمانان هست فلسفه اسلامی است و یک وقت هم می گوییم آیا می شود فلسفه اسلامی خاص داشته باشیم؟ روش شیخ اشراق این راه را باز می کند. می توانیم یک فلسفه اسلامی خاص داشته باشیم که بهره گیری ها ویژه از آیات و روایت داشته باشیم.
قرار بود در فلسفه علم جزء دارای ما باشد و نه تقلیدی
از جمله آثار شیخ اشراق که به نحو گسترده می توان چنین فلسفه اسلامی ای را مشاهده کرد، الواح عمادی است.
او چند استفاده از آموزه های دین کرده است:
در ج3 ص 138-139 از آیات قرآن، استدلال عقلی استفاده کرده است. همچنین در ص 150 در اثبات نظام احسن مستقیم رفته است سراغ دین، یا در ص 156 در ارتباط با دوام فیض الهی همین کاررا کرده است. ولی اینها بدرد فلسفه عمومی نمی خورد. به خاطر نگاه خاصی که او به فلسفه دارد این راه برایش باز است. برای همین فقط در یک رساله از این روش استفاده کرده است.
ایشان یک چیزی را با برهان اثبات می کند و بعد آیه و روایت را به عنوان استشهاد و گواه ذکر می کند.اکثر موارد اینجوری است. مدعایی طرح می شود و به وسیله برهان استدلال رویش صورت می گیرد و بعد آیات و روایاتی در مورد آن می آید.  در اینجا نقل می آید موید عقل می شود. نوعی تکیه گاه. ص 169 برای بقا نفس استدلال می کند بعد آیات مربوطه را می آورد. در ص 170 در بحث تناسخ می گوید تناسخ محال است، استدلال عقلی را می آورد ولی از آیات و روایت خبری نیست، چرا که اینجا که گفته تناسخ محال است. این استدلال های عقلی را دارای شک و شبهه می داند. در حکمة الاشراق وقتی که بحث تناسخ را مطرح می کند می گوید ظاهرا آیات و روایات خلاف بطلان تناسخ است. البته در نهایت می گوید ادله طرفین، در این بحث ضعیف است.
استدلال به آیه در رد مدعای فلسفی: مثلا در ج۳ ص ۱۴۹ در نقد عقول عشره به ایات قران تمسک می کند.
و حقّ آنست‏ كه عقول بسيارند، چنانكه در قرآن آمده است «وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ» «1»، و آيتى ديگر: «وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ» «2»
شیخ اشراق اگر برای حجیت کشف و شهود راه های دیگر را هر چند بیان نکرده است ولی استفاده کرده است.
از یک جهت فلسفه عمومی است، زبان عمومی دارد برخلاف کشف و دین که اینها عمومی نیستند ولی راه عقل را همه قبول دارند. لذا زبان تفاهم عمومی است. خیلی از مباحثی که در فلسفه می گذرد به خاطر پایبندی به این نکته است و نه برای رسیدن به واقع.
اما می توان از خود آیات و روایات فلسفه ای را ایجاد کرد.
مطلب پنجم:
 عبارتی در ج 2 صفحه 162-164 هست که گفته است که من این احادیث و ایات را به عنوان حجت نیاورده ام. مراد از حجت در اینجا استدلال عقلی است.
و قال شارع العرب و العجم- 1 «انّ للّه سبعا و سبعين حجابا من نور، لو
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 163
كشفت «1» عن وجهه لأحرقت سبحات وجهه ما ادرك بصره.»- 2 «2» و أوحى اليه- 1 اللّه‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 164
 «نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» و قال «انّ العرش من نورى» و من الملتقط من الأدعية النبويّة «يا نور النور! احتجبت دون خلقك، «4» فلا يدرك نورك نور. يا نور النور! قد استنار بنورك «6» اهل السّماوات و استضاء بنورك اهل الارض. يا نور كلّ نور! خامد بنورك  كلّ نور.»- و من الدعوات المأثورة «أسألك بنور وجهك الذى ملأ أركان عرشك.»- و لست أورد هذه الأشياء لتكون حجّة، بل نبّهت بها تنبيها، و الشواهد من الصحف-  و كلام‏ الحكماء الأقدمين ممّا لا يحصى.
چند صفحه قبل حتی کشف و شهود را حجت نمی داند. حجت منظور برهان و استدلال است.
ایشون شهود و ایات و روایات را به عنوان شواهد می آورد.
مطلب ششم:
کار شیخ اشراق در رابطه با همراهی با عقل و برهان:
شیخ اشراق مسئله عقل و تفکر را ضروری می داند.  فکر را از این جهت مهم می داند که زمینه را برای شهود فراهم می کند. همچنین گفته بود که فکر برای تکمیل راه شهود است. شهود صرف بدون خرد ورزی معتبر است ولی ناقص است.
در بحث شریعت، عقل را شرط کرده است. برخلاف الهیات نقلی. حتما باید فهم فلسفی و عقلانی از آیات و روایات باشد.
یک جمع بندی از بحث روشی شیخ اشراق: 
شیخ اشراق ابتدا بحث را اینگونه شروع کرد که روش فلسفی باید روش بحثی ذوقی باشد.
ذوقی باشد برای داشتن اعتبار لازم. بحثی باشد برای تکمیل
روش ذوقی را تعمیم داد به ذوقی شخصی و غیر شخصی(مثلا در قالب تواتر)
در این قالب بحث انبیاء و کلمات آنها وارد روش شناسی فلسفه ایشان می شود. در فلسفه عمومی در قالب تواتر است و در فلسفه خصوصی با ضوابطی دیگر. ولی در هر دو همراهی با عقل و برهان را شرط می داند. بنابر این اگر بخواهیم روش شیخ اشراق را خلاصه مطرح کنیم می گوییم روشی تلفیقی است از شهود، عقل، نقل و وحی با هسته مرکزی کشف و شهود.
ملاصدرا اگر چه ادامه دهنده راه شیخ اشراق است ولی در هر راه ملاحظاتی دارد و هسته مرکزی او تعقل است.