جلسه چهارم
چهارشنبه, 20 بهمن 1395
07:55 ق.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث راجع روش شناسی بود، چند نکته مطرح شد: 1. نگاه ویژه شیخ اشراق به حکمت: حکمت را یک حقیقت واحد جهانی می داند.خمیره مقدسه، خمیره ازلیه: این نکته اهمیت بسیاری دارد که ما علم و دانش و حکمت را چطور ببینیم. از دو راه این مدعا را اثبات می کند: 1. واقع واحد است. 2. ملقی معارف واحد است. در یک بستر تشکیکی همه حکمت هستند.
نکته دوم:  حکمت یعنی رسیدن به واقع، از هر راهی(عقلی یا قلبی).
نکته سوم: راه پیشنهادی ایشان یک طریق مزجی بین ذوق و بحث است. ملاصدرا گرچه اصل این راه را پذیرفته است ولی نکاتی دارد.(در ادامه خواهیم گفت). خود شیخ محور اصلی را ذوقی بودن می داند و شرط حکمت است. ذوق صرف ناقص است و برای کمال نهایی باید با بحث باشد ولی بحثی صرف ناقص غیر معتبر است یعنی صرف علم حصولی همیشه اعتبارش برای شما محل تردید است.همیشه یک سری احتمالات در ذهن خلجان می کند. 
نکته چهارم: تحول در معنای حکیم و فیلسوف. از یک طرف وسعت کرده است(انبیاء و عرفا را شامل میشود) و از یک طرف تضییق می کند.(آنهایی که بحثی صرف هستند حقیقتا فیلسوف نیستند هرچند که به آنها اطلاق حکیم کرده است)
نکته پنجم:
 منابع شیخ اشراق خیلی گسترده است. از منابع یونان و قبل از یونان استفاده می کند(بر اساس نگاهش به خمیره حکمت)، به حکمت بابل ومصر و ایران توجه می کند. به هرچه دسترسی داشته است توجه می کرده است. اینها قائل اند که کلمات قدما رمزی است. لذا نمی توان بر ظواهر حکم کرد. لذا تلاشی برای فلسفه های گذشته و بازخوانی و رمز گشایی از آنها دارد.
در این بحث به چند ریز نکته می توان توجه کرد: 1. فلسفه تطبیقی: او در اینکار بسیار جدی است. این روش که ما بیایم بین فلسفه های متعدد تطبیق بکنیم به نحو گسترده توسط شیخ اشراق است.
(او چند کار کرده است که خیلی ادامه نیافت: یکی تحول در منطق ارسطویی، یکی کار تطبیقی: که کار ملاصدرا هم بالاتر از او نیست)
کار تطبیقی با چند نیت می تواند صورت بگیرد: 1. جمع آرا، حکمای ما این دیدگاه را تقریبا داشته اند، از جمله فارابی: نشان دادن فاهمه های مشترک. شیخ اشراق به یونان، چین، ایران باستان، هند و ... ارجاع می دهد و می خواهد جمع کند. 2. با انگیزه تفرقه آراء: پیدا کردن قرائن و شرایط برای نشان دادن تفاوت ها: مانند کسانی که ملل و نحلها می نویسند اینگونه هستند.
شاید بهترین کار اعتدال در این دو هست. 
شيخ اشراق می گوید بزرگان در اصول حکمت یکسان اند ولی در فروع و زبان اختلاف دارند.
فلسفه شیخ اشراق یک روی باز به فضای عرفانی و دینی و حکمت های دیگر نشان داده است بیش از گذشته، که می خواهد همه را در خودش هضم کند. ملاصدرا این کار را در عرفان و دین بیشتر می کند.
یکی از جاهای که او سر می زند حکمت یونان است:
ج1 ص 111
ج2 ص 156: 
 و أكثر اشارات الأنبياء و أساطين الحكمة الى هذا. و افلاطون، و من قبله مثل سقراط، و من سبقه مثل هرمس و اغاثاذيمون( حضرت شیث) و انباذقلس، كلّهم يرؤون هذا الرأى‏
ج۲ ص ۱۰
یکی از دیگر از منابع حکمت ایرانی است: در دو بحث خیلی از آن استفاده کرده است:‌۱. روش ذوقی ۲. نظام نور و ظلمت
ج ۲ ص ۱۵۶
 و حكماء الفرس و الهند قاطبة على هذا.

از جمله دیگر منابع، حکمای بابل، هند و چین است.
ج2 ص 217
 قال بوذاسف و من قبله من المشرقيّين:
برخی گفته اند بوذاسف همان بودا است.
ج1 ص 493 :   و الحجّة و ان كانت لنا الّا انّ المذهب  للقدماء من البابليّين «6» و الحكماء «7» الخسروانيّين و الهند و جميع الاقدمين من مصر و يونان و غيرهما
او به عرفای اسلامی هم توجه می کند.
ج 2ص 113
ج1 ص 502-503
با همین نگاه به بحث دین و شریعت هم نگاه میکند و سفرا و انبیاء را هم اهل حکمت می داند. اگرچه در اوج هستند.
در برخی از آثار مانند الالواح النوریة می خواهد با دین جلو برود.
مثلا ج2 ص 162
 قال شارع العرب و العجم- 1 «انّ للّه سبعا و سبعين حجابا من نور، لو
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 163
كشفت «1» عن وجهه لأحرقت سبحات وجهه ما ادرك بصره.»- 2 «2» و أوحى اليه- 1 اللّه‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 164
 «نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»- 2 «1» و قال «انّ العرش من نورى» «2»- 3 و من الملتقط من «3» الأدعية النبويّة «يا نور النور! احتجبت دون خلقك، «4» فلا يدرك نورك نور- 4. يا نور «5» النور! قد استنار بنورك «6» اهل السّماوات و استضاء بنورك اهل الارض. يا نور كلّ نور! «7» خامد بنورك «8» كلّ نور.»- 5 «9» و من الدعوات المأثورة «أسألك «10» بنور وجهك الذى ملأ أركان عرشك.
نکته ششم:
نگاهی که به بحث حکیم و حکمت داشته باشد، دیدگاه سیاسی خودش را هم از این منظر ارائه می دهد، می گوید حکیمی که هم بحثی باشد و هم ذوقی، آن وقت او باید در رأس کار قرار بگیرد و در این صورت سیاست او نوری خواهد بود
ج2 ص 11:  و لا تظنّ انّ الحكمة فى هذه المدّة القريبة كانت لا غير، بل العالم ما خلا قطّ عن الحكمة و عن شخص قائم بها عنده الحجج و البيّنات- 1، و هو خليفة اللّه فى ارضه-
 و هكذا يكون «5» ما دامت السماوات و الارض.- 3 و الاختلاف بين متقدّمى الحكماء و متأخّريهم انما هو فى الالفاظ «6» و اختلاف عاداتهم فى التصريح و التعريض.- 1 و الكلّ- 2 قائلون بالعوالم الثلاثة(عقل و مثال و ماده. شهرزوری گفته است که عالم عقل و نفس و جسمانیت. چرا که مشاء عالم مثال نداشته اند.)
فان اتّفق فى الوقت متوغّل فى التألّه و البحث، فله الرئاسة-و هو خليفة اللّه. و ان لم يتّفق، فالمتوغّل فى التألّه المتوسّط فى البحث. و ان لم يتّفق، فالحكيم المتوغّل فى التألّه عديم البحث، و هو خليفة اللّه و لا يخلو الارض عن متوغّل فى التألّه أبدا، و لا رئاسة فى ارض اللّه للباحث المتوغّل فى البحث الذى لم يتوغّل فى التألّه‏( اصلا تأله ندارد، کسی که بحاث غیر متأله باشد، هیچ گونه حالت ذوقی نداشته باشد، او رئیس نیست چون متوغلی در عالم هست.)
. فانّ المتوغّل فى التألّه لا يخلو العالم عنه، «8» و هو احقّ من الباحث فحسب، اذ لا بدّ للخلافة من التلقّى.- 
و لست اعنى بهذه الرئاسة التغلّب-بل قد يكون الامام المتألّه مستوليا ظاهرا- 8 مكشوفا، و قد يكون خفيّا(این عبارت ناظر است به حدیثی از حضرت امیر که شهرزوری هم در شرحش آورده است:ص 24)، و هو الذى سمّاه الكافّة «القطب». فله الرئاسة و ان كان فى غاية الخمول(گمنامی) و اذا كانت السياسة بيده، كان الزمان نوريّا و اذا خلا الزمان عن تدبير الهىّ- 3، كانت الظلمات غالبة.
فلسفه سیاسی ایشون خیلی قابل پیگیری است.
نکته هفتم:
 طالب حکمت اشراق چه کسی باید باشد؟
و اجود الطلبة طالب التألّه و البحث ثمّ طالب التألّه؛ ثمّ طالب البحث و كتابنا هذا لطالبى  التألّه و البحث و ليس للباحث الذى لم يتألّه او لم يطلب التألّه فيه نصيب و لا نباحث فى هذا الكتاب و رموزه الّا مع المجتهد المتألّه او الطالب للتألّه و اقلّ درجات قارى‏ء هذا الكتاب أن يكون قد ورد عليه البارق‏
                        مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج‏2، ص: 13
الالهىّ و صار وروده ملكة له و غيره لا ينتفع به أصلا. فمن اراد البحث وحده، فعليه بطريقة المشّائين، فانّها حسنة للبحث وحده محكمة و ليس لنا معه كلام و مباحثة فى القواعد الاشراقيّة.
نکته هشتم:
چگونگی دخالت شهود در فلسفه:
از دو منظر وارد این بحث می توانیم بشیم.
۱. پشتیبانی ای که علوم حضوری از علوم حصولی دارند، ما در علوم حصولی چون واسطه داریم و در مورد آن مساله مطابقت مطرح است، لذا مسئله اعتبار سنجی مطرح می شود. در علوم حصولی شخص به خود واقع دسترسی ندارد بلکه به صور ذهنی دسترسی دارد و از طریق این واسطه ها به معلوم بالعرض علم پیدا می کنیم و اینجاست که مباحث معرفت شناسی پیدا می شود. از کجا می دانید مطابق با خارج است؟ برای این مطابقت چه باید کرد؟ در مباحثات متعارف فلسفی معمولا از راه نفی سفسطه پیش می روند ومی گویند اگر مطابقت را قبول نکنیم سفسطه رخ می دهد و سفسطه بالوجدان باطل است. یک راه دیگر هم خاصیت ذاتی صور علمی است. خاصیت ذاتی صور علمیه کشف و واقع نمایی است و این معنا را به نحو فطری قبول دارد.
ولی یکی از بهترین راه ها تمسک به علوم حضوری است. ما همیشه در اعتبار بخشی علوم حصولی فقط به یک طرف دسترسی داریم.
یکی از راه ها این است که ما بتوانیم به واقع امر دسترسی داشته باشیم. اگر می خواهید اعتبار معرفت شناسی پیدا کنی، می بینی که آیا آنچه از طریق استدلال و علم حصولی رسیده است با آنچه از طریق علم حضوری داری مطابقت می کند یا نه.