جلسه 57
دوشنبه, 3 مهر 1396
02:23 ب.ظ
بسم الله الرحمن الرحیم
اولین بحثی که در منطق اشراقی ارائه نکردیم نگاه ویژه ای است که شیخ اشراق راجع به تعریف و حد دارد.
بیشتر مباحث در جلسات پیش مطرح شد.
قبل از اینکه طرح اصلی ایشون را گزارش کنیم به عنوان مقدمه باید بگیم که ایشون امر مشهود  بسیط را همانطور که قبلا گفته شد بدیهی می داند.
این امور را بدیهی مید اند:
اعراض محسوس
نفس و عقول و مفارقات: اگر شهود شوند
نور(چه نور مادی و چه نور حقیقی)
معقول های ثانی و امور انتزاعی بدیهی نیستند، چون مشهود نیستند. آقای یزدان پناه می گویند اگر ایشون شهود عقلی را طرح می کرد اینها هم از باب اینکه مشهود هستند در جرگه بدیهیات خواهند بود.
اگر غیر بیسط باشد دو جور است. یا ترکیبش حقیقی است یا اعتباری.
اگر ترکیبش حقیقی باشد یا اصلا مشهود نیست یا جمع مشهودات است. اگر جمع مشهود است با جمع بدیهیات بدست می آید.
ایشون تعریف حدی ماهوی را مخدوش کرده است.
اگر می خواهیم چیزی را تعریف کنیم اینکار را کنیم: انقدر چیزهایی که درباره آن می دانیم را کنار هم قرار میدهیم(که اینها را از راه شهود یا ترکیب شهودی ها و ... بدست آوردیم) می شود تعریف کاملی از آن شیء.
اصلا کاری نداریم که ذاتی ماهوی آن باشد یا نه. مهم این است که برای فهم این مفهوم دخالت ذاتی دارد.
مثلا انسان: هر چه را راجع به انسان می دانیم لیست کنیم. چه چیزهای اعم و چه چیزهای اخص»» تا جایی که تمیز حاصل شود»»» شما معرفت به انسان پیدا کردید.
دیگر ما تقیدی نداریم که ذاتی ماهوی باشد یا نه. ولی همه ذاتی مفهومی خواهند بود.
در چند جا این را گفته است.
شما مجموع را کنار هم بگذارید راه معرفت به شیء را پیدا کرده اید: در متون قبلی
ج2 ص 86
یک بحث مستوفایی در این ارتباط نداده است. شارحان کلام او بحث مستوفایی دارد. هم ملاقطب و هم شهرزوری
در شرح شهرزوری ص 60 خیلی زیبا دیدگاه او را ارائه می دهد:
و ذكر الشيخ فى «المطارحات» «134» ان الصعوبة المذكورة في الحدّ انما هي فى الحدّ بحسب الحقيقة و الماهية، و اما تعريف المسمّى باجزاء المفهوم فينتفع به نفعا يقرب مما بحسب الحقيقة، فان اعطاء الحدود الحقيقية حقها صعب كما مرّ بيانه.
و اما الحدود التي بحسب المفهوم فلا «135» يتأتى فيها ذلك، لأنه اذا عنى بالانسان «الحيوان الضاحك المنتصب القامة، ذو النفس المدركة للكليات»، كان حدّا تاما لا يمنع من الاصطلاح عليه و لا يجوز تبديله بان يقال انه «الحيوان الناطق العريض الاظفار البادى البشرة»، فان الأمور التي ذكرت فى الأول ذاتيات بحسب المفهوم و العناية و لا يجوز تبديل ذاتيات الحدّ و لا الزيادة و النقصان فيها، و يراعى هذا القانون في الحدّ بحسب المفهوم لئلا يقع الغلط في الحدّ، و هذا ليس برسم، لأنه باللوازم و الراسم يعترف ان الاسم ليس لهذه المحمولات، بل لأمر ينتقل الذهن منه اليه و الحدّ بحسب المفهوم، يعنى بالاسم، مفهوم هذه الصفات التي كل واحد ذاتى بحسب المفهوم و العناية، فالحدّ بحسب المفهوم اجود و اصح مما بحسب الحقيقة، و اليه يميل فضلاء اهل النظر.
نقدی که انجام گرفته است درباره او: شما با طرحی که ریخته اید، همه اهدافی که مشاء از طرح تعریف و حد ماهوی ارائه کرده اند را شما نمی توانید جبران کنید. آنها در پی کشف حقیقت اشیاء هستند (نه صرفا تمیز).
لذا ایشان رفته اند سراغ جنس الاجناس و ...، نگاه فلسفی و حکمی داشتند.
طرحی که شما داده اید چطور این انگیزه را برآورده می کند.
اگر تعریف صرفا برای تمییز بود، طرح شما بسیار خوب است.
اگر ما علوم و دانش هایی داشتیم که کشف واقع و نفس الامری ملاک نباشد و ما اهداف دیگری از شناخت اشیاء داشته باشیم تعریف مفهومی خیلی کارساز است. 
در بحث های اصولی و تحلیل های زبانی و دامنه علوم اعتباری، طرح شیخ اشراق طرح موفقی می تواند باشد. ولی طرحی که ایشان داده است نمی تواند اهداف علمی و فلسفی افراد را در مسئله حدود و تعریفات فراهم کند. مثلا می خواهیم در فلان علم درباره انسان بحث کنیم، نیاز نیست تعریف حقیقی او را بدانیم. همین قدر که تمییز دهیم کافی است.
سه بحث دیگر هم مانده است:
بحث دوم: دیدگاه ایشون در ارجاع همه قضایا به قضیه موجبه کلیه ضروریه.
بحث های منطقی باید ساده تر و فطری تر باشد. نباید منطق را تطویل داد. شما منطق را برای اهدافی مطرح کرده اید. برای تحقق آن اهداف منطق باید ساده و خلاصه باشد.
قواعد منطقی باید خیلی واضح، روشن و اندک باشد.
این ایده خیلی خوبی است به طور کلی.
متأسفانه تحولات منطقی ای که ایشون داشته اند بعدا پیگیری نشده است.
در منطق مشاء، یکی از تقسیم های قضیه، تقسیم به موجبه و سالبه است.
او می گوید اینطور نیست، قضایای سالبه هم برمی گردد به قضیه موجبه.
دعوای اصلی ایشون با مشاء سر این نقطه است: مشاء معتقد است قضیه سالبه حقیقتا قضیه نیست، چون در آن سلب الحمل است، سلب الحکم است. مجازا به آن می گوییم قضیه.
شیخ اشراق با این مخالف است. می گوید در قضیایا سالبه، حمل سلبی وجود دارد، حکم سلبی وجود دارد.
ذهن ما سه حالت دارد: 1. حکم نمی کند 2. حکم ایجابی می کند 3. حکم سلبی می کند.
طبق حرف شمای مشاء قضیه سالبه مثل حالت اول است درحالی که اینطور نیست.
این حرف شیخ اشراق بعدا طرفدار پیدا کرد.
اینطوری راهش را باز می کند که سالبه را برگرداند به موجبه. قضیه سالبه را تبدیل می کنند به موجبه معدولة المحمول.
پس غیر از قضیه موجبه قضیه دیگری نداریم.
دست اندازهایی پیدا می کند و خودش هم متوجه است و تلاش می کند آنها را حل کند.
ج 2 ص 30-32 و 57
کار بعدی:
در حکمت مشاء در یک تقسیم قضیه را پنج قسم دانند: 1. شخصیه 2. طبیعیه 3. مهمله 4. کلیه 5. جزئیه.
الان می خواهیم بگوییم همه قضایا به کلیه ارجاع داده می شوند.
او اصطلاح اینها را تغییر داده است.
به شخصیه گفته است شاخصه.
طبیعیه را کاری ندارد.
کلیه را می گوید محیطه.
جزئیه را می گوید بعضیه.
شخصیه را می گوید بدرد علوم نمی خورد که در برهان قرار بگیرد.
قضیه طبیعیه را مورد توجه قرار نمی دهد.
قضیه مهمله را مشاء می گویند در حکم جزئیه است. ایشون همین را می گوید و می گوید قضیه مهمله مغلّط است. ما را به غلط می اندازد. نمی دانیم کلیه ست یا جزئیه. پس بدرد نمی خورد. چون ممکن است کلیه مد نظر بوده است.
 اگر قضیه بعضیه هم به صورت بعضیه بماند مغلط است و به درد ما نمی خورد.
وقتی می گی بعض، مراد کدام بعض است؟
بعضیه را باید تبدیل به کلیه کرد.
به بعض الانسان اسم بگذارید و مثلا بگید ج، بعد بگید کل ج کذا. ملاک های بعض را بدست بیاورید. بگید چرا باعث شده است بعض شود. تا از ابهام در نیاید ممکن مغالطه است.
قضیه مورد اعتنا در علوم برهانی کلیه خواهد شد. 
ج2 ص 24
فاز سوم:
از نظر مشاء قضیه را موجهه است یا غیر موجهه.
قضیه غیر موجهه را شیخ اشراق می گوید مهملة الجهات. و این بدرد علوم برهانی نمی خورد چون جهتش مبهم است مگر اینکه جهتی برایش در نظر بگیریم.
قضیه موجهه سه جهت دارد:ضرورت، امکان، امتناع
به قضیه ضروریه می گوید بتاته: بت از ضرورت است.
در علوم برهانی در صورتی جهت اثر گذار است که ضروری باشد. چون می خواهید به علوم قطعی و یقینی دست پیدا کنید.
آیا این خلط بین جهت حکم ونسبت نیست؟
در قضایای ممکنه هم جهت را جزء محمول کنید در این صورت جهت خود قضیه می شود ضروری. الانسان ممکن الکتاب بالضرورة.
ج2 ص 29-30 و 57
ممتنع هم بر می گردد به ضرورت(از سنخ تبدیل سالبه به موجبه)
ایشون منطق را اینگونه ساده کرده است.
در ص 24 و 30(یا 35) و 39: به ایده خلاصه کردن منطق توجه داده است.
قضیه در علوم برهانی قضیه موجبه کلیه ضروریه است.
حالا این بحث در بحث بعدی هم اثر می گذارد
بحث بعدی، اشکال چهارگانه است.
ایشون اسم شکل را بر می دارد و بهش می گوید سیاق.
در شکل اول حد وسط محمول است در صغری و موضوع است در کبری.
این مهم ترین شکل از اشکال اربعه است. بدیهی است. استدلال هم نمی خواهد. شیخ اشراق قبول می کند. در مورد بداهتش هم توضیح می دهد.
منتهی  در حکمت مشاء، شکل اول را داری 16 ضرب می داند. به سبب اختلاف در کم و کیف.4 صورت صغری پیدا می کند و 4 صورت کبری. می شود 16 ضرب . از این 16 ضرب فقط چهار ضرب منتج است. 
شیخ اشراق همه را تبدیل به یک ضرب کرده است.
قضیه فقط قضیه موجبه کلیه ضروریه است.
تازه وقتی جهات وارد شود این ضروب خیلی گسترده می شود در مشاء.
ج2 ص 34 و 35
شکل دوم: حد وسط محمول در هر دوتا
شیخ اشراق می گوید اینجا هم فقط یک ضرب هست و منتج است.
ص 36 ج 2
از جمله ویژگی هایی که در شکل دوم می گوید مثل حکمای مشاء، برای اثبات شکل دوم، ارجاع می دهد به شکل اول ولی نه به بیانات مشاء، او بیان های مشاء را عقیم می داند.
شکل سوم: حد وسط موضوع است در صغری و کبری. در مشاء 6 ضرب منتج دارد در حکمت اشراق 1 ضرب.
راه های اثبات مشاء را نمی پذیرد. در ص 37 و 39
شکل چهارم: ایشون شکل چهارم را حذف میک ند. به بقیه اشکال ارجاع می دهد علاوه بر اینکه این شکل خیلی خلاف طبع است.
ج2 ص 34 و ص 61
او اینها را در فلسفه اش پیدا نمی کند.
این خلاصه ای از دیدگاه او درباب اشکال بود
بحث چهارم: قضایای بدیهیه.
الان با قضایای بدیهی کار داریم و نه تصورات.
در منطق متعارف قضایای بدیهی را شش تا می دانند:
اولیات
مشادهات
مجربات
حدسیات
متواترات
فطریات: قیاساتها معها. درش یک قضیه مخفی وجود دارد که خیلی واضح است.
کاری که ایشون انجام می دهد بدیهیات سته را به بدیهیات سه گانه تقلیل می دهد.
اولیات، مشاهدات، حدسیات
ایشون در بحث هایی که مطرح می کند، قضیه فطری را به کار می برد ولی مرادش بدیهیات است. از فطریات مشائی نام می برد چرا که بنا به نظر شارحان به خاطر این است که شیخ اشراق فطریات را ارجاع می دهد به اولیات.
مشاهدات: هم آنچه به حواس ظاهر کشف می شود هم آنچه به حواس باطن درک می شود. حس باطن در اینجا همان وجدانیات است. همان چیزی که به حس باطن در منطق مشهور است.
ایشون می گوید مشاهدات برای غیر مشاهد حجت نیست.
مشاهدات برای غیر مشاهِد حجت نیست.
اگر کسی این شهود را نداشته باشد بدرد نمی خورد: بعدا از این استفاده می کنیم.
کار مهمی که انجام می دهد ارجاع مجربات و فتریات به حدسیات است.
مجربات، شهود های مکرری است که انسان به کلی دست می یابد.
کلی توضیح داده اند که فرق مجربات با استقراء چیست.
همیشه احساس یک خلل در مجربات می شود و نمی توانند از دست استقراء فرار کنند و یک نقصی دارد در یقینی بودنش.
چطور می رسی به خود ذات؟
حتی ابن سینا هم در این مسئله اظهار نارسایی می کند.
شیخ اشراق می گوید واقعا ایجوری است که وقتی انسان یک مورد را مکرر تجربه می کند به نحو یقینی به یک چیزی می رسد. حدس این یقین را می سازد. ذهن انسان بعد از مشاهدات مکرر یک وقت جهش می کند و به قاعده کلی دست پیدا می کند بدون تردید. با استقراء فرق دارد. 
حکمای مشاء یک قیاسی اضافه می کنند که با اضافه کردن آن قیاس قضیه یقنی مجرب درست می شود: دائمی و اکثری اتفاقی نیست.
ولی ابن سینا می گوید با اضافه کردن این هم خللی وجود دارد.
شیخ اشراق این مسئله را با حدس حل می کند
راجع به متواترات هم همین حرف را می زند.
شروط تواتر را می گوید: قضیه ممکن است، تبانی بر کذب نباشد، عدد لازم نیست، با تکیه بر قرائن کرد و ...، و یک دفعه نفس جهش می کند. پل می زند و یقین درست می کند به طریق حدس

حدسیات فقط در قالب مجربات و متواترات نیست. 
کسی که حدس می زند به یقین می رسد.
حدس برای غیر کسی که حدس می زند بدرد نمی خورد. شرایط را باید برای حدس زدن دیگران فراهم کرد: با مجربات یا با متواترات.
در حکمة الاشراق ص 40