جلسه 41
دوشنبه, 30 مرداد 1396
04:29 ب.ظ
بحث ما در مورد معد بود
ابتدا مسئله مرگ مطرح شد
بعد بقا نفس
مسئله سوم: تناسخ
شیخ اشراق قائل است که حکما قدیم قائل به تناسخ بوده اند.
کسانی که قائل به تناسخ هستند را دو جور می توان قولشان را تبیین کرد:
تناسخ را به گونه ای معنا کنیم که از دلش انکار معاد در بیاید. چنین چیزی از معنای تناسخ در کلمات شیخ اشراق به هیچ وجه وجود ندارد. حتی قدمایی که او مطرح می کند اینگونه نبوده است. این برداشتی است که برخی از تناسخیون جدید از کلام قدما برداشت کرده اند. برای انکار معاد رو به تناسخ آورده اند. این بیشتر برداشت های طبیعی و امروزی است.
تناسخی که برای تبیین معاد پیش آمده است. انسان ها به دو قسم تقیسم می شوند. عده ای در مدت زمانی عمر خود در عالم دنیا استکمال کافی پیدا کرده اند و در نهایت هیچ گونه تعلق و شیفتگی به برزخیات ندارند. مفارقت اینها از بدن همراه است با رسیدن آنها به نور. اما انسان هایی که اینگونه کمالی نیافته اند و هنوز به بدن و برزخ نیاز دارند و شوق دارند. هنوز قابلیت الحاق به نور ندارند. هنوز به بدن نیاز دارند. از طرفی این بدن هم دارد از هم می پاشد. پس هدف تعلق نفس به بدن تأمین نشده است و بدن هم دارد از بین می رود لذا نفس مستکمل به این بدن، به بدن دیگر متعلق می شود. این بدن، بدن انسانی دیگر نمی تواند باشد و به سبب خلقیات ویژه ای که دارد و هیئات ظلمانی ای که دارد مناسب می شود با بدن حیوانی ویژه از حیوانات. همین بحث ها آرام آرام دارد راه را باز می کند برای تفسیر برخی از آیات و روایات که انسان ها در قالب حیوانات محشور می شوند. این قرائات در فضایی دینی دارد شکل می گیرد.
پس از مفارقت از بدن بحث تکامل در دین مطرح است. ابن سینا در اشارات در نمط 8 طرحی را ارائه کرده است برای تکامل برزخی(به معنای مشهور برزخ). در آنجا گفته است کسی که گزافه گو نیست(فارابی) طرحی پیشنهاد داده است که شیخ هم پسندیده است. یکی از اساتید گفته است که این حرف یکی از عرفا است و نه فارابی.
بحثی که در تناسخ دارد جناب شیخ اشراق مطرح می کند بحث تکامل بعد از مرگ است.
این بحث ها دارد در فضای دینی طرح می شود نه در فضایی که تناسخ را طرح می کنند برای بحث معاد دینی.
در این فضا، کمل و کسانی که استکمال کافی پیدا کردند و استعداد الحاق به نور محض را دارند،  پس از اضمحلال بدن به عالم نور ملحق می شوند ولی کسانی که استکمال نیافته اند پس از تخریب بدن به حیوانی ملحق می شوند که خلقیات حیوان با او متناسب است.
نفس این انسان نقل پیدا می کند(واژه نقل رسا تر از نسخ است) به بدن حیوان
برای همین گفته اند صیصیه انسانی باب الابواب بقیه ابدان است. ابتدا نفس انسانی وارد بدن انسانی می شود و بعد از این طریق وارد بدن سایر حیوانات می شود.
آیا همه حیوانات نسخ شده اند؟
چرا این الحاق صورت می گیرد؟ اینکه در بدن انسانی نتوانسته است مستکمل شود آنجا می خواهد مستکمل شود؟ توضیبح این است که در آن بدن ها رنج می برد. ریاضت می کشد. 
اگررنج برد به حدی که رسید که کامل شده باشد مفارقت پیدا می کند.ولی اگربازهم متناسب با عوالم بالا نشد بازهم به بدن دیگری متعلق می شود. آن قدر دور می خورد تا استعداد کافی را بیابد برای محلق به عالم دیگر
آیا نفوس حیوانات نسخ شده مجرد اند؟
دلیلی که خود آقایان تناسخین دارند این است:
شوق طرفینی نفس ویژه با بدن خاص به همدیگری است. شوقی که در نفس برای الحاق به بدن است برای استکمال است. اگر نفس استکمال نیافته باشد هم چنان شوق دارد. علاوه بر این اگر انسان به لذات و ... مادی انس داشته باشد یک شوق دیگر هم به بدن خواهد داشت.
از سوی دیگر جواهر غاسقه برای اینکه حیات بالعرض پیدا بکنند شوق به نور دارند(حتی جواهر مادی به نورهای مادی عشق می ورزند. این عشق نه عشق علمی باشد، بلکه یک حقیقت طبیعی است)
هم نفس میل به آن ابدان دارند و هم بدن ها آنها را به خود جذب می کنند
پس مسئله تناسخ استوار است بر شوق طرفینی. مثلا نفس باید آنقدر کمال پیدا کند که دیگر به بدن شوق نداشته باشد.
در همین فضا جناب شیخ اشراق نقدهای مشاء به تناسخ را نقد می کند.
او علاوه بر تقریر استدلال های تناسخیون استدلال درونی دینی هم ارائه کرده است:
تناسخیون اسلامی چندین ادله نقلی آورده اند:
قال بوذاسف(که ظاهرا بودا است) و من قبله من المشرقيّين(در شرح ملاقطب: من حكماء المشرقيين I اى من حكماء بابل و فارس و الهند و الصين و غيرهم من اهل الذوق منهم‏) انّ باب الابواب لحياة جميع الصّياصي العنصريّة(همه ابدان) الصيصية الانسيّة(بدن انسان)(آیا همه صیاصی عنصریه اینجوری است یا برخی از انسان در آن نرفته است)  فأىّ خلق يغلب على النور الاسفهبد و أىّ هيئة ظلمانيّة تتمكّن فيه(ای النور الاسفهبد) و يركن «10» اليها هو، يوجب أن يكون- بعد فساد صيصيته- 5 منتقلا علاقته الى صيصية «1» مناسبة لتلك الهيئة الظلمانيّة من الحيوانات المنتكسة(واژگون. فقط انسان سرش بالا است)
فانّ النور الاسفهبد اذا فارق الصيصية الانسيّة، و هو مظلم(به خاطر انس با برازخ تیره شده است) مشتاق الى الظلمات- 8 و لم يعلم سنخه و عالم النور- 9 و تمكّنت فيه‏  10 الهيئات الردية،- 11 فينجذب- 12 «3» الى الصّياصي «4» المنتكسة- 13 «5» لحيوانات اخرى- 14، و جذبته الظلمات(ظلمات هم می خواهند حیات بالعرض پیدا کنند).- 1
فاذا انفسدت الصيصية الانسيّة،- 2 و النور الاسفهبد عاشق للظلمات- 3، «1» لا يعلم مأواه؛- 4 «2» فهو بشوقه»
 ينجذب «4» الى أسفل «5» سافلين- 5. و الصّياصي المنتكسة و عالم البرازخ أيضا متعطّش(تشنه این نفوس هستند برای رسیدن به حیات بالعرض ص ۲۱۷ توضیح داده شد)، فينجذب- 1 بالضرورة- 2 الى صيصية اخرى.- 3 فانّ الحكمة التى لأجلها اقترن النور الاسفهبد بعلايق البدن من حاجته الى الاستكمال بعد باقية. «7»- 4 و النور لا يتم‏ بغير- 5 نور، «8» و لا يرتقى من الصّياصي «9» الصامتة الى الانسان شي‏ء- 6، بل ينحدر «10» من الصّياصي الانسيّة الى الصوامت(در مقابل ناطق) للهيئات(به خاطر هیئاتی که دارد) و لكلّ خلق صياص «و لكلّ باب منها جزء مقسوم.»-