Sheet 1
الباب السابع المجمل و المبيّن‏
  بسم الله الرحمن الرحیم
    بدنه اصلی این نمودار از جزوه ی استاد بزرگوار علائی نژاد استخراج شده که اثر برادر عزیزم محمد علی هراتی ست
    حقیر در این سال تحصیلی مفتخر به شاگردی استاد عزیزم محمدی هستم که ویرایش و تویب و توضیح بخش های زیادی از نمودار حاصل درس ایشان است
    این اثر حقیرتر از آن است که بخواهد دانش اساتید بزرگوارم را به نمایش بگذارد لذا ضعف های موجود را به حساب حقیر ثبت بفرمایید
    این نمودار و محتوی آن بی شک دارای نواقص و کاستی هایی ست که امیدوارم به دست شما برادران بزرگوار خودم تکمیل شود
    این اثر جهت استفاده طلاب و نشر آن در بین مومنین تهیه شده است لذا هرگونه استفاده مالی جهت کسب درآمد از این اثر را جایز نمی دانم
    ثواب این اثر را هدیه میکنم به روح مطهر مادر سادات صدیقه کبری سلام الله علیها به برکت 5 صلوات محمدی پسند
    حقیر را از دعای خیر فراموش نفرمایید
    توضیحات
      متن اصول مظفر با این رنگ مشخص شده
      قسمت های اصلی جهت مرور سریع و پیگیری خط اصلی بحث با این رنگ مشخص شده اند
  مقدمه ورود به بحث
    مصنف معتقد ست
      یکی از مواردی که در اصول زیاد به کار نمی آید همین بحث مجمل و مبین است
      زیرا در متون شرعی ما مجمل و مبین نداریم! چون همیشه راه فرار و حلّی برای اجمال داریم.
      اگر جایی به خاطر تعارض نصین یا اجمال نصی نتوانستیم حل کنیم، آن موقع سراغ اصول عملیه میرویم
      اما در نصوص شرعیه هیچ گاه این اتفاق نمی افتد
  تعریف
    مجمل
      آنچه دلالت آن واضح نباشد چه قول و چه فعل
      إنّ المجمل اصطلاحا
        مختصّ بالألفاظ
          لفظی
            ما جهل فيه مراد المتكلّم و مقصوده إذا كان لفظا
              ریشه جهل عدم ظهور در مقصود متکلم است
        و من باب التسامح يطلق على الفعل
          فعلی
            ما جهل فيه مراد الفاعل و مقصوده إذا كان فعلا
              مجمل بودن فعل یعنی ، علت وقوع آن مشخص نیست
        نظرمصنف و مشهور
      مثال برای فعل مجمل امام
        فعل معصوم بیانگر هیچ حکمی نیست الا بحث جواز
          یعنی نه استحباب و نه وجوب و نه کراهت از آن در نمی آید و فقط جواز را نشان میدهد
          دلیل
            میدانیم امام معصوم علیه السلام کار حرام انجام نمیدهد
        از شرایط تقریر فعل معصوم
          در محضر امام انجام شود و امام هم چیزی نگوید + امام در مقام تقیه نباشد.
        ما إذا فعل الإمام شيئا في الصلاة كجلسة الاستراحة
          نمیتوانیم بر وجوب یا استحباب حمل کنیم
            چون در این ناحیه مجمل ست
          مبین
            در ناحیه جواز فعل در مقابل حرام واضح و مبین ست
              دلیل: نقل. امام حرام مرتکب نمیشود
    مبین
      آنچه دلالت آن واضح است
        آنچه که برای آن ظاهری ست که دلالت می کند بر مقصود قائل یا فاعل
          ظاهر علی وجه یقین
            نص
          ظاهر علی وجه ظن
            ظاهر
  اسباب پیدایش اجمال در لفظ
    فإذا كان مفردا
      لكونه لفظا مشتركا
        لا قرينة على أحد معانيه
          لفظ به کار رفته + نمی دانیم کدام معنا مدنظر ست
            قرینه هم نداریم
        مثال
          لفظ عين
            مثل: رأیت عینا.
          کلمه تضرب
            المشتركة بين المخاطب و الغائبة
          المختار
            المشترك بين اسم الفاعل و اسم المفعول
      لكونه مجازا
        لا قرینة علی المعنا الحقیقی
          لفظ به کار رفته + نمیدانیم معنا حقیقی مراد است یا مجازی + قرینه ای هم نداریم.
            مثل: رایتُ اسدا
      نکته
        وقتی بین دو مجاز مردد بودیم
          اصالت حقیقه
          همراه با قرینه
          از تردید خارج شویم
      لعدم معرفة عود الضمير فيه
        همان سخنان دو پهلو
          كقول عقيل: «أمرني معاوية أن أسبّ عليّا. ألا فالعنوه!
            لعنش کردم ابهام دارد میتواند به امیر المومنین علیه السلام یا به معاویه بخورد
          قول القائل لمّا سئل عن أفضل أصحاب النبيّ صلّى اللّه عليه و آله، فقال
            «من بنته في بيته
              منظور دختر پیامبر ست در خانه حضرت امیر علیه السلام یا دختر ابوبکر در خانه پیامبر
        مغالة ممارات
    لاختلال التركيب
      مثال
        و ما مثلُه في الناس إلّا مملَّكا// أبو أمّه حيٌّ أبوه يُقاربه‏
          اصل شعر برای فرزدق است و در مورد ابراهیم بن هشام دایی هشام بن عبد الملک است
        ترجمه
          نیست مانند آن ابراهیم در میان مردم مگر سلطنت داده شده ای
            (یعنی هشام)
          که پدر مادر آن سلطنت داده شده (که هشام باشد) پدر آن ابراهیم است
          یعنی
            یعنی ابراهیم ابن هشام در فضل از همه برتر است الا بر هشام که پسر خواهرش است.
        اختلالات نحوی
          بین مبتدا و خبر با کلمه «حیّ» فاصله شده است. (مبتدا: ابو امه/ خبر: ابوه)
          فاصله شدن بین صفت و موصوف با کلمه «أبوه». (موصوف: حیّ/ صفت: یقاربه)
          مقدم شدن مستثنی بر مستثنی منه (مستثنی: مملکا/ مستثنی منه: حیّ)
          ابهام در مرجع ضمایر
          فاصله شدن بین مبدل و مبدل منه (مبدل منه : مثل/ مبدل : حیّ)
    لوجود ما يَصلَحُ للقرينة
      مثال
        که برای ما روشن نیست آیا متکلم قرینه را لحاظ کرده یا نه.
          مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ
            یعنی همه افرادی که با پیامبر بودن عدالت و ایمان داشته اند
          وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً
            صلاحیت قرینه شدن برای آیه بالا را دارد
            یعنی برخی از اصحاب شامل (والذین معه) میشوند نه همه آنها
        مِنْهُمْ مَغْفِرَةً
          اگر مِن در انتهای آیه را من بعضیه بگیریم اجمال دارد
            از این جهت که نمدانیم ادامه ایه ناظر به ابتدا آیه است یا نیست
      فرق اجمال به خاطر ابهام در مرجع ضمیر با این مورد:
        در اولی
          اجمال از حیث مخاطب است یعنی مخاطب نمیداند کدام معنا مد نظر متکلم بوده است
        در دومی
          اجمال از حیث متکلم است
      آنچه که صلاحیت قرینیّت دارد
    لكون المتكلّم في مقام الإهمال و الإجمال
      متکلم در مقام اجمال بوده (یعنی متلکم عمدا مجمل صحبت میکند)
      مثال
        فکلوا ممّا امسکن
          بخورید از آنچه برای شما [سگ آموزش دیده] نگه داشته است
          مولا در مقام بیان وضعیت موضع برخورد کلب نبوده است
            بلکه در مقام حلیت کلب آموزش دیده است.
      فرق اجمال و اهمال
        اجمال مبهم ست در مقابل بیان ست
          عمدا میخواهد مطلب سر بسته بماند
        اهمال مبهم ست در مقابل بیان ست
          از روی سهو مطلب سر بسته می ماند
    نکته
      ثمّ اللفظ قد يكون مجملا عند شخص، مبيّنا عند شخص آخر
        مجمل و مبین نسبی اند ممکن ست مطلبی برای استاد مبین وبرای شاگرد مجمل باشد
          مجمل فقط به نفسه ست
          مبین هم
            به نفسه
            به غیره
    خلاصه اجمال لفظ
      در مفردات
        اشتراک لفظی + بدون قرینه
        لفظ + شک بین حقیقت یا مجاز + بدون قرینه
        ابهام در مرجع ضمیر
      اختلال در ترکیب جمله
        مقدم شدن خبر
      آنچه که صلاحیت قرینیّت دارد
      نمیدانیم متکلم در مقام اجمال ست یا اهمال
  المواضع التي وقع الشكّ في إجمالها
    مواردی که ادعای اجمال شده
    السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما
      ابهامات اهل سنت
        فاقطعوا
          قطع هم به معنا بریدن و جرح است (مثل سوره یوسف: قطّعن ایدیهنّ)
          هم به معنا ابانه و جدا کردن است.
        ایدیهما
          کل این عضو
            (مثال: انکسر یدی؛ جایی که کل ید ما شکسته باشد)
          بخش از عضو
            تا اصول اصابع
              تا بیخ انگشتان
            تا مچ
            تا مرفق
          مشترک لفظی ست
      نظر مصنف
        فاقطعوا
          قطع» مشترک معنوی است و در مشترک معنوی اجمال راه ندارد..
            چون مشترک معنوی یک وضع بیشتر نداریم و لذا یک معنا بیشتر نیست هرچند مصادیق متعدد دارد
              لذا یک معنا بیشتر ندارد و آن هم ابانه است
          در این حالت باز هم اجمال باقی میماند؛ زیرا نمیدانیم ایه چقدر از ابانه را بیان میکند؟ .
            ما این جا با خود لفظ قطع کار داریم نه با لفظ قطعی که در آیه آمده است. .
            و خود لفظ بذاته مجمل است. اما مبین است لغیره. یعنی با روایاتی که حدود را بیان کردند قطع از اجمال در آمد
          اجمال نداریم
        ایدیهما
          ید در لغت عرب استعمالات مختلفی دارد اما روایات حدود ید را تا اصول اصابع بیان کرده است
          ان المساجد لله (محل های سجده برای خداست) یعنی در سجده کف دست را روی زمین میگذاریم فلذا باید تا بیخ انگشتان قطع (اصول اصابع) شود
          ید در خارج از آیه یعنی تمام عضو از طرفی اجماع داریم کل ید منظور نیست
            یا از راه روایات می فهمیم
          اجمال داریم
    لای نفی جنس
      مقدمه
        لا نفی جنس کثیرا خبرش حذف میشود لذا ابهام دارد.
          باید یک کلمه در تقدیر بگیریم
            یا اسم
            یا فعل
        الفاظ عبادات و معاملات براي اعم از صحیح و فاسد وضع شده باشد
      و اجاب بعضهم
        اگر الفاظ شرعی باشد
          صحیحی ها
            نفی ماهیت و حقیقت در مر ّکبات مورد بحث یعنی نماز و معامله صحیح ممکن ست
              چون صلاة بدون طهارت بنابر قول آنها صلاة نخواهد بود
              لذا مجازیت نیز به وجود نمی آید از اجمال نیز خبری نیست
              در اکثر موارد
                مگر
                  لا صلاة لجار المسجد الّا فی المسجد
            مثال
              لا صلاة الا بفاتحة الکتاب
              لا صلاة الا بطهور
              اگر صحیح در تقدیر باشد
                نفی حقیقت این نماز صحیح می باشد
            اجمال ندارد
          اعمی ها
            اجمال دارد
            نفی ماهیت و حقیقت در مر ّکبات مورد بحث غیر ممکن ست
              مثلا صـلاة بلا طهور، گرچه فاسـد است ولی در عین حال ماهیت و حقیقت صـلاة برآن صادق میباشـد
              پس در لا صلوة الا بطهور نفی حقیقت جایز نمی باشد
            در این حالت یک قرینه خاصه در تقدیر میگیریم
      و الّصحیح فی التوجیه
        اگر الفاظ غیر شرعی باشد
          مقدمه
            خبر لای نفی جنس غالبا محذوف ست
              یک لفظ «موجودٌ» یا شبه آن (مثل مستقرٌ، متحققٌ ...) خبر لا نفی جنس است.
          ج اول
            مجمل است
              با وجود قرینه اجمال را برطرف میکنیم
              راه حل استفاده از
                قرینه عامه است
                  خبر لای نفی جنس محذوف ست
                    یک لفظ «موجودٌ» یا شبه آن (مثل مستقرٌ، متحققٌ ...) خبر لا نفی جنس است.
                  لفظ موجودُ
                یا قرینه خاصه است
                  در مواردی که استفاده از موجود معنا نمی دهد
                    مثل لا علم الا مع العمل
                      لا علم النافع مع العلم
                  مناسبت موضوع و حکم
              لا، نفی حقیقت و ماهیت میکند
          ج دوم
            مجمل نیست
              چون همیشه یک موجودٌ در تقدیر ست
                یعنی خبری حذف نشده ست
              ولی معنا حقیقی لا نفی جنس
                گاهی نفی حقیقی است. مثل: لا رجل [موجود] فی الدار
                و گاهی نفی ادّعایی است. مثل: لا علمَ [موجودٌ] الا مع العلم
          نکته ادبی
            ظروف غیر مستقر: ظروفی که متعلقش افعال غیر عموم باشد.
            ظروف مستقر: ظروفی که متعلقش افعال عموم است
              كون- ثبوت - استقرار - حصول
          جمع بندی نظر مصنف
            به نظر میرسد مصنف در جواب اول اجمال را می پذیرد اما با قرینه آن را حل میکند
            اما در پاسخ دوم قائل است که اصلا اجمالی وجود ندارد
              چون خبر همیشه موجود است.
          بحث صحیح و اعم معنا ندارد
        اقسام نفی
          إذا كان النفي مِن جهة تكوين الشي‏ء
            «لا إقرار لمن أقرّ بنفسه على الزنا»
              معناه أنّ إقرارَه كلا إقرار باعتبار عدم نفوذه[ه:اقرار] عليه[ه: این شخص]
            لا سهو لمَن كثر عليه السهو[مثل: لا شک لکثیر الشک]»
              معناه أنّ سهوه كلا سهو باعتبار عدم ترتّب آثار السهو عليه
          إذا كان النفي راجعا إلى عالم التشريع
            فإن كان النفي متعلّقا بالفعل، دلّ نفيه على عدم ثبوت حكمه في الشريعة،
              مثل «لا رهبانيّة[زهد الکی] في الإسلام (1)» فإنّ معنى عدم ثبوتها، عدمُ تشريع الرهبانيّة و أنّه غير مرخَّص بها[شارع اجازه نداده]،
            لا غِيبةَ لفاسق
              ، فإنّ معنى عدم ثبوتها، عدم حرمة غيبة الفاسق
            «لا نَجشَ في الإسلام»]
              [تعریف و تمجید در معاملات]
            «و لا غِشّ في الإسلام»
            و «لا عمل[فعل کثیر] في الصّلاة
            و «لا رَفثَ [جماع] و لا فسوق و لا جدال في الحجّ
            لا جماعة في نافلة
            فإنّ كلّ ذلك معناه عدم مشروعيّة هذه الأفعال
          إن كان النفيُ متعلّقا بعنوان[ای: بموضوع]
            يصحّ انطباقُه على الحكم
              یعنی بتوانیم بگوییم: لا حکمٌ ضرریٌ، لا حکمٌ حرجیٌ]
            كما في قوله صلّى اللّه عليه و آله: «لا حَرَج في الدين (5)» و «لا ضَرَر و لا ضرار في الإسلام
            لا حرج فی الدین؛ آثار تشریعی و جعلی آنها برداشته شده است
            ما در اسلام حکم شرعی که از مصادیق حرج باشد نداریم
              ضرر یک عنوان عام ست که استفاده میشود
            فيدلّ النفي على عدم تشريع‏ حكم ينطبق عليه هذا العنوان
        نکته
          فرق این دو حالت با هم «متعلقا بالفعل/ متعلقا بعنوان»
            لارهبانیة فی الاسلام: رهبانیت به طور کلی در اسلام نفی شده است
            لا حرج فی الدین: حرج عنوان است قابل انطباق بر یک حکم است که آن حکم نفی شده است
    جایی حکم روی ذات رفته باشد
      مقدمه
        حکم شرعی روی فعل مکلف می رود نه متعلق تکلیف یا اشیا یا اعیان خارجی
        در این حالت اگر حکم روی ذات رفته باشد
          باید یک فعل و کاری را در تقدیر بگیریم
      محل بحث
        سوال
          چه فعلی را در تقدیر بگیریم ؟
            مثل قوله (تعالى): حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ
            أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعام
            چون نمی دانیم چه فعلی را در تقدیر بگیریم مجمل میشود
        جواب
          مناسبت حکم موضوع
        مثال: الخمر حرام
          موضوع: الخمر
          حکم: حرام
          متعلق حکم: شرب خمر/ بیع خمر
        مثال: اکرم العالم
          موضوع: عالم
          حکم: وجوب
          متعلق حکم: اکرام (فعل انسان)
      نکته
        لذا تُسمَّى الأعيان «موضوعات للأحكام»، كما أنّ الأفعال تسمّى «متعلّقات»
        تمام این موارد با مناسبت حکم و موضوع از اجمال خارج میشود
    خلاصه مواردی که ادعای اجمال شده
      السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما
        نظر مصنف
          فاقطعوا
            اجمال نداریم
          ایدیهما
            اجمال داریم
      لا نفی جنس
        اقسام نفی الفاظ
          شرعی
            صحیحی
              اجمال ندارد
            اعمی
              اجمال دارد
                اقسام نفی
                  تکوینی
                    لا سهو لمَن كثر عليه السهو
                  تشریعی
                    لا جماعة في نافلة
                  عنوانی
                    لا حرج فی الدین
          غیر شرعی
            اجمال ندارد
        مصنف
          در لای نفی جنس اجمال پیش نمی آید
            چون با نسبت بین حکم و موضوع و قرینه و خبر محذوف موجود میشود از اجمال خارج شد
      مواردی که حکم به عین تعلق گرفته
        مثل قوله (تعالى): حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ
  جمع بندی نظر مصنف در بحث اجمال
    مصنف قائل است لو خلیّ شاید خود این ها اجمال داشته باشد،.
    اما در مجموع برای هر کدام از اینها یک راه حل برای اجمال وجود دارد، و لذا در کل، در مباحث شرعی ما اجمال نداریم